Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 05:01

Борбор Азия

Тажикстан: Курман айтта чоң дасторкон жайбагыла

Иллюстрациялык сүрөт.

Тажикстандагы Дин иштери боюнча комитет саналуу күндөн кийин боло турган Курман айт майрамында чоң дасторкон жайгандарга айыппул салынарын элге эскертти. Бул мусулмандардын эң чоң майрамдарынын бири.

Майрам күнү Дин иштери боюнча комитеттин жетекчилиги үймө-үй кыдырып, ар бир жайылган дасторкондун даярдалышы текшерилген рейд жүрөрүн билдирди. Ал тамак-аштын базар баасын көтөрбөш үчүн өткөрүлөт.

Тажикстандын Дин иштери боюнча комитетинин басма сөз катчысы Афшин Мукимдин айтымында, рейд учурунда чоң дасторкон жайгандар аныкталса административтик протокол түзүлүп, сотко жиберилет. Айыппулду болсо сот аныктайт, эрежени жеке адамдар бузса беш миң сомони айыппул салынат.

- Бул талап тиешелүү болгон органдар мыйзамдын негизинде такталды жана мыйзамдын аткарылышы көзөмөлгө алынат, - деди Афшин Муким.

Былтыр мындай аракеттер базар баасын туруктуу кармап турууга жардам берген. Комитеттин өкүлдөрү майрамдык дасторконду экзотикалык жер-жемиштер менен эмес, жергиликтүү тамак-аш, үйдөн даярдалган таттуулар менен эле даярдап койсо болорун белгилешет.

Дүйшөмбү шаарындагы борбордук мечит. 19-апрель, 2018-жыл.
Дүйшөмбү шаарындагы борбордук мечит. 19-апрель, 2018-жыл.

Курман айт мусулмандардын башкы майрамы. Ал жыл сайын Меккедеги ажылыктан кийин белгиленет.

1991-жылдан бери Тажикстанда Орозо жана Курман айт майрамдары иш күн эмес экени расмий жарыяланган. Бирок былтыр Курман айт күнү айрым окуу жайларынын кызматкерлерине жумушка чыгуу милдети жүктөлгөн.

Тажикстандын айрым тургундары Дин иштери боюнча комитеттин майрамдык дасторконго чектөө киргизишин "адам укуктарына шек келтирет" деп сынга алышты. Бирок Афшин Муким бул аракет адамдын жеке жашоосуна эч кандай кийлигишпейт деп эсептейт. «Мыйзам коомдун бардык катмары үчүн бирдей иштеши керек", - деди Муким.

Коңшу Өзбекстанда да Орозо айт, Курман айт майрамдары расмий иш күн эмес деп жарыяланганы менен бир катар чектөөлөр да болгон. Маселен 2015-жылы Ташкент, Самарканд, Бухара облустарындагы мугалимдерди жергиликтүү бийлик өкүлөрү Курман айт күнү пахта терүүгө чыгарган. Баш тарткандарга 40 миң сум айыппул салынган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Улуттук банк: Доллар кымбаттап кетпейт

Улуттук банк: Доллар кымбаттап кетпейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:30 0:00

Барак айылы Өзбекстанга өтөбү?

Кыргыз-өзбек чек арасы.

Кыргызстан Барак эксклавын Өзбекстандын башка жерине башма-баш алмаштырганы жатат. Коңшу өлкө Барактын ордуна Анжиян облусунан жер бере турганы белгилүү болду.

Бул тууралуу чек ара маселеси боюнча кыргыз-өзбек өкмөт аралык жумушчу тобунун Фергана шаарында өткөн соңку жыйынында айтылды.

Ош облусунун Кара-Суу районуна караштуу Барак айылына барчу жол Өзбекстандын аймагында жайгашкан. Айылга каттоо 2010-жылдан кийин кыйындаган.

Өкмөт барактыктарды биротоло көчүрүп келүү тууралуу чечим чыгарган. Эки өлкөнүн ортосундагы чек аранын узундугу 1378 чакырымды түзөт жана анын 85 пайызы такталган. Калган жерлер талаштуу болуп саналат.

Барак айылынын башчысы Бурканбек Ашыров Өзбекстан Барак үчүн Анжиян облусунан жер бере турганын "Азаттыкка" билдирди:

- Жерди алмаштырууну эл суранып жатат. Барактын жолу 2013-жылдын 17-январынан тартып бир тараптуу жабылган. Ушул күнгө чейин ачыла элек. Мисалы "Достук", "Маданият", дагы көп жерлер ачылды. Барактыкы ачылбай, эл Кызыл-Кыя аркылуу каттап жатат. Мында бир тарабы 300 чакырым, барып-келишиң 600 чакырым болот. Мурда Ак-Таш аркылуу жүргөн жолубуз 2,5 эле чакырым эле. Биз Баракты ошол жакка таштай турган болдук. Өзбекстандын Анжиян облусуна караштуу Коргон-Төбө районунун Бирлешкен деген айылы бар. Ал жер сыртынан чыгыш жагы Ак-Таш, түштүк жагы Кашкар-Кыштак айыл өкмөтү менен чектешип турат. Ошол Бирлешкен айылынан гектарына гектар жер бере турган болду. Эл чогулуп уруксат бердик. Азыркы күндө бул маселе иштелип жатат. Мен ошол бизге бериле турган жерди көрүп, ченеп жатканда өзүм кошо жүрдүм. Курбанбай Искандаров (кыргыз өкмөтүнүн чек ара маселелери боюнча өкүлү - ред) "1,5-2 жылдын ичинде маселе чечилип калат" деди. Ошого сабыр кылып күтүп жатабыз.

Барак айылынын тургундары көчүп келген Кара-Суунун Беш-Үй участкасы. 2014-жыл.
Барак айылынын тургундары көчүп келген Кара-Суунун Беш-Үй участкасы. 2014-жыл.

Баракта азыр туруктуу жашаган 20 кожолук бар, анда 78 адам жашайт. Жай мезгилинде эгин-тегин айдап тиричилик кылам деп баргандардын эсебинен айыл элинин саны көбөйө түшөт. Бирок алар кирип-чыгып турат.

Барак айылынын тургуну Алмаз Каримов Барак эксклавын алмаштырууга каршы эмес. Ал бул кыштактагы үй-жайын, жерин таштап Кара-Суу районунун Ак-Таш айыл округуна биротоло көчүп келген. Бирок өкмөт берген жерде мектеп жок. Каримов балдарына карап ушул тушта Кашкар-Кыштак айылында батирде күн кечирип жатат.

- Ал жерге кириш үчүн Өзбекстан бизге коридор бербей койду. Убагында алмаштырып эле салганы жакшы. Бирок канча гектар жер алса, ошончо гектар жер берсин. Мисалы 280 гектар жер болсо андан кем эмес жер алынышы керек. Биздин бул жакка келгенибизге беш-алты жыл болду, жерибиз жок. Эч жерде иштебейбиз. Эми бул жерде ары-бери каттаганга тоскоолдук жок, эптеп курсагыңды тойгузсаң болот экен. Баракта жүргөндө ачка эле калганбыз. Баракта кой баккан, кичине жүгөрү айдап оокат кылган, өмүр бою ошол жерде жашаган аксакалдар бар. Алар жол ачык кезде деле бул жакка чыкпайт эле. Менин Баракта 75 сотых жерим бар болчу. Өкмөттүн эки гектар жерин иштетчүмүн. Трактор айдап, оокат кылчумун. Бул жакка келгенден бери жерим жок, тракторумду сатып, акчасын жеп койдум. Жашообуз абдан кыйын. Фонддун жеринен аукцион кылып ижарага берсе, ошону иштетет элек. Бул жакта бизге эч ким жерин бербейт. Берсе 40-50 миң сомго сатат. Биз деле элге окшоп дыйканчылык кылсак жакшы болмок.

Кыргыз өкмөтүнүн басма сөз катчысы Чыңгыз Эсенгул уулу бул маселе кыргыз-өзбек өкмөт аралык жумушчу тобунун 7-августта Фергана шаарында өткөн жыйынында каралганын “Азаттыкка” ырастады:

Чыңгыз Эсенгул.
Чыңгыз Эсенгул.

- Кыргыз-өзбек өкмөт аралык жумушчу тобунун жыйынында Барак маселеси да каралган. Кыргыз-өзбек мамлекеттик чек арасын делимитациялоо иштери эки өлкөнүн премьер-министрлери бекиткен жумушчу тобу тарабынан жүргүзүлүп жатат. Делимитациялоо иштеринде жакшы жылыштар бар экенин белгилеп кетебиз. Учурда такталбаган жерлер, ошол эле Барак боюнча аныктоо иштери жүрүүдө.

Мурдагы вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиев буга чейинки эки тараптуу сүйлөшүүлөрдө Барак маселесин чечүүнүн башка жолдору да каралганын айтып берди:

- Биз иштеп турганда Баракты алмаштыруу тууралуу сөз болгон эмес. Анткени башка вариантты караганбыз. "Кандай болгон күндө да ал өзүбүздүн аймак болуп кала берет, кандайдыр бир акционердик коом же чарба түзүлүп, Кыргызстандын жери, чарбасы катары кала берет" дегенбиз. Жер алмашуу дүйнөлүк тажрыйбада бар нерсе да. Баткен облусундагы Көк-Таш айылындагы 16 гектар жерди алмаштырууга даярдаганбыз. Муну алгач элден сураш керек. Элдин макулдугун алып, анан жогорку жакка жетет.

Чек ара маселеси боюнча эксперт Саламат Аламановдун пикиринде, бул жагдайды саясатка айландырууга негиз берилбеши керек. Ал Каркыра жайлоосунун Казакстанга, Үзөңгү-Кууштун Кытайга берилген учурун мисалга тартты:

Саламат Аламанов.
Саламат Аламанов.

- Мындай иштен кийин ар түрдүү ача пикирлер сөзсүз чыга берет. Барак маселесин көп жылдан бери эле чече албай келбедикпи. Маселе чечилгенден кийин сынчылар, саясатка айландыргандар чыгат. Ошондуктан буга дайым даяр болуш керек. Каркыра деле ушундай болгон да, биз аны берип, өзүбүзгө эки эсе көп жер алганбыз. Биздин эл пайдаланып жүргөн жерди алганбыз. Ошол жердин чуусу азыр деле басыла элек. Бул өзү чоң оюнга айланып кеткен. Каркыра деле, Үзөңгү-Кууш деле эл жашабаган жер. Барак болсо калыптанып калган айыл, инфраструктурасы, көрүстөнү бар дегендей. Бул жерде маселе татаалыраак болушу мүмкүн.

Барак айылы Кара-Суу районуна карайт, бирок Өзбекстандын ичинде, чек арадан беш чакырым ичкери жайгашкан. Айылга кирип-чыгуу 2010-жылдан кийин кыйындаган. Кыргыз өкмөтү барактыктарды көчүрүп келүү тууралуу 2011-жылы токтом чыгарган.

2013-жылы Барак айылына барчу жолдогу Ак-Таш посту биротоло жабылган жана тургундар ал жактан массалык түрдө көчүп келе баштаган. Аларга Кара-Суу районунун Ак-Таш айыл округунан, Сары-Колот айыл округунун Беш-Үй участкасынан жер бөлүнүп берилген. Чекти 153 адам алган жана алардын басымдуу бөлүгүнө өкмөт 200 миң сомдон ссуда берген. Жер алгандардын ондон ашыгы гана бул жерде туруктуу жашап жатат. Калгандары башка айылдарда батирлеп күн көрүшөт. ​

Кыргызстанда Өзбекстандын Сох, Чоң Кара-Калча, Шахимардан, Таш-Дөбө деген анклавдары бар. Бул жерде коңшу өлкөнүн тургундары ортосунда маал-маалы менен чыр-чатактар катталып турат. Өзбек тарап Сох анклавына жол ачуу маселесин көтөрүп келет, расмий Бишкек буга бир жактуу жооп кайтара элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстанда 73 жаштагы эне соттолду

Рахбар Аминова.

Тажикстандын Хатлон облусунун Бохтар шаардык соту 73 жаштагы байбичени сегиз жылга эркинен ажыратты. Чачын бубак баска аялга "мыйзамсыз баңгизат ташыган" деген айып тагылды.

73 жаштагы Рахбар Аминова сот залынан камакка алынды. Кылмыш иши тергелип жатканда байбиченин жаш курагы жана ден соолугу эске алынып, үй камагында жүрүүгө уруксат берилген.

Аминованы быйыл жазында Хатлон облусунун Баңгизаттарды көзөмөлдөө агенттигинин кызматкерлери кармашкан. Агенттиктин башкы тергөөчүсү Курбонназар Баратзода байбичеге Тажикстандын Кылмыш-жаза кодексинин “Баңгизатты мыйзамсыз ташуу” беренеси боюнча кылмыш иши козголгонун билдирген. Аминова сурак учурунда күнөөсүн мойнуна алган. Жашы 70тен өткөн аялга "400 грамм нашааны ташууга ортомчу болгон" деген айып тагылган.

Аминова сот өкүмү чыккыча катаал жазадан кутулам деген үмүт менен жүргөн. Сот анын улгайып калганын эске алып, жазасын жеңилдетип, темир торго салбайт деп күткөн.

Айыпталуучу “Азаттык” радиосунун тажик кызматына өткөн айда берген комментарийинде соттон ырайым күтүп жатканын айткан эле:

- Мен бардыгы мынчалык катаалдашат деп ойлогон эмес элем. Болгону тааныштарымдын өтүнүчүн аткарып, бирөөлөргө дары жеткирип бергем. Ал үчүн менин атыма акча которушкан. Азыр аябай коркуп турам. Сот менин карыганымды, ден соолугумдун начарлыгын эске алат болуш керек.

"Кылмыш кылды" деп айыпталып, сегиз жылга кесилген байбиченин төрт баласы бар. Алардын бири Орусияда миграцияда иштеп жүрөт. Байбиче 100 сомони (700 сом) пенсия алат, балдары ага жардам деле бера албайт.

Рахбар Аминова мындан бир нече жыл мурун да “тыюу салынган диний адабияттарды саткан” деп айыпталып, сот жообуна тартылган.

Ооганстандын апийим талаасы.
Ооганстандын апийим талаасы.

Тажикстан дүйнөдө баңгизат өндүрүүнүн мекени болуп саналган Ооганстан менен чектешет. Баңгизатты көзөмөлдөө агенттигинин маалыматы боюнча, Тажикстанда жыл сайын баңгизатка байланышкан 800дөн 1000ге чейин кылмыш иши катталат.

Дүйнөдө апийимдин 90% Ооганстанда өндүрүлөт. Улуттар Уюмунун иликтөөсү көрсөткөндөй, былтыр оогандыктар апийим эгилген талааны 10% кеңейткен. Тагыраак айтканда, 183 миң гектар аянтты 201 миң гектарга жеткиришкен.

Ооган апийими дүйнөгө тараган жолдордун бири Тажикстан аркылуу өтөт.

Жалпысынан Борбор Азия аймагы аркылуу ооган апийиминин 25% ташылат. Андан тышкары Түндүк багыты Карачи шаарынан жана Балкандан өтүп, дүйнөгө тарайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Кудайдын колу" тиреген көпүрө

"Кудайдын колу" тиреген көпүрө
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:29 0:00

Тажикстан: тик учак кырсыгынан беш адам өлдү

Тажикстанда жекшембидеги тик учак кырсыгынан беш киши каза тапканы белгилүү болду.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматына караганда, кырсыктан үч орусиялык альпинист жана экипаждын эки мүчөсү (тажикстандык жарандар) мерт болгон. "Ми-8" үлгүсүндөгү тик учак 4500 метр бийик жерге конгону баратканда кырсыкка кабылган.

Тажик президенти Эмомали Рахмон Орусиянын лидери Владимир Путинге көңүл айтуу телеграммасын жөнөттү. "Тажикстандын тоолуу аймагында тик учак кырсыктап, анда Орусия Федерациясынын үч жараны курман болгонуна байланыштуу терең кайгыруу менен көңүл айтам. Адам өмүрүн алган чукул кырдаалды иликтөө үчүн атайын мекемелердин жетекчилеринен турган өкмөттүк комиссия түзүлдү" деп айтылат Дүйшөмбүнүн телеграммасында.

Бирок Орусиянын Тажикстандагы элчилиги каза тапкандардын арасында орус жарандары бар экенин азырынча тастыктай элек. Элчилик маалымат так болгон соң расмий сайтка чыгаарын билдирди. Ал ортодо “Азия-Плюс” маалымат агенттиги курман богондордун бири - 71 жаштагы Музаффар Файзуллоев тик учактын учкучу экенин жарыялады.

Аман калган 12 альпинист жана экипаждын бир мүчөсү денесинен ар түрдүү жаракат алышкан. Аларга медициналык жардам көрсөтүлүп, жакынкы ооруканага жеткирилди.

Тажикстандын мамлекеттик маалымат каражаттары билдиргендей, кырсык жекшембиде жергиликтүү убакыт боюнча 16:30да, тик учак Исмоили Сомони чокусуна чыкканы келген альпинисттерди Фортамбек мөңгүсүнө алып бара жаткан маалда болгон. "Ми-8" үлгүсүндөгү тик учак 4500 метр бийик жерге конгону баратканда кырсыкка кабылган. Бортто 15 альпинист: Орусиянын 13, Испания менен Беларустун бирден жарандары болгон. Алардан тышкары, тик учакта экипаждын үч мүчөсү болгону кабарланды.

Ляхш райондук администрациясынын аппарат жетекчиси Хуршед Икромов район борборунан Фортамбек мөңгүсүнө чейинки убакыт тик учак менен 28 мүнөт экенин билдирди. Анын айтымында, Исмоили Сомони чокусуна чыгууга даярдыктан өтүү үчүн негизги лагер Фортамбекте жайгашкан.

Учурда бул кайгылуу окуянын себептерин аныктоо үчүн Тажикстандын Улуттук коопсуздук кызматы, Коргоо, Саламаттыкты сактоо жана Ички иштер министрликтеринин өкүлдөрү кирген комиссия түзүлдү.

Иликтөөнүн жүрүшүн президент Эмомали Рахмон өзү көзөмөлгө алды.

Өзгөчө кырдаал комитетинин маалыматына ылайык, 13-августта жергиликтүү убакыт боюнча саат 11де алпинисттер кайда жүргөнү тууралуу так маалымат алынып, алар менен байланыш түзүлгөн. Кырсыкка кабылгандарды эвакуациялоо үчүн Ляхш районунун аймагына үч тик учак менен куткаруучулар жана медициналык кызматкерлер учуп кеткен. Каза болгондор тууралуу куткаруучулар окуя болгон жерге жеткенден кийин маалым болгон.

Болжолдуу маалыматтар боюнча тик учактын Памир тоолорунда кырсыкка кабылышына аба ырайы себеп болушу мүмкүн.

Буга чейин "Ми-8" тик учагы Жергетал районунун аймагында аскага урунганы, бирок борттогу жүргүнчүлөр менен экипаж мүчөлөрүнүн баары аман калганы кабарланып жаткан.

Кырсык болгон Исмоили Сомони - Тажикстандагы эң бийик чоку. Анын бийиктиги 7495 метр.

Орусиянын альпинизм федерациясынын маалыматына караганда, кырсыкка кабылган тик учактагы альпинисттердин тобунда эң аз дегенде эки инструктор болгон. Алар - Орусия жарандары, 32 жаштагы Воронеждин тургуну Тимур Барабанов менен 46 жаштагы Нижний Новгороддун тургуну Александр Абросимов.

Орусиянын альпинизм федерациясынын аткаруучу директору Роман Брык тик учак асманга көтөрүлөр алдында кырсыкка кабылган деген оюн айтты. Ал альпинисттердин лагери төрт миң метр бийиктикте болгондуктан тик учак конууга шарт болушу керек дейт. "Мындай бийиктикте уюлдук байланыш болбойт, альпинисттер спутник байланышын колдонгон. Азыр эң башкысы жабырлануучуларга убагында медициналык жардам көрсөтүү" дейт Роман Брык.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстандын ойго салган визасы

Москвадагы Өзбекстандын элчилиги.

"Өзбекстанга кириш үчүн туристтик виза ачуу оңой болуп калды" деген кабарды эшиткен мурунку өзбек жарандарынын өз мекенине келүү тууралуу тилеги орундалган жок. Алардын көпчүлүгү - маркум президент Ислам Каримовдун убагында жарандыгынан ажыраган укук коргоочулар, саясатчылар, журналисттер жана алардын жакын туугандары. Убагында башка мамлекеттин жарандыгын алууга мажбур болгондор көп жылдан бери өз өлкөсүнөн алыста жашап жүрүшөт.

Бир ай мурун Өзбекстан 101 мамлекеттин жарандары үчүн өлкөгө кирүүгө электрондук виза жана визасыз жүрүү тартибин киргизген. Президент Шавзат Мирзиеевдин “Өзбекстанга келген чет элдик жарандардын өлкөгө кирүү тартибин жакшыртуу жөнүндө” жарлыгына ылайык, 101 өлкөнүн жарандары электрондук виза үчүн жакын жердеги Өзбекстандын консулдук өкүлчүлүгүнө 20 доллар төлөп коюп, Ташкентке учуп келгенде паспортуна виза койдуруп алып, өлкөдө үч күн бою ээн-эркин жүрө алат.

Расмий Ташкенттин мындай жеңилдиктерин уккан соң Өзбекстандан 12 жыл мурда чыгып кеткен 61 жаштагы Исокжон Закиров мекенине барып келүүгө камынган. Ал төрт жыл мурда АКШнын жарандыгын алган. Бирок ага бул жолу Өзбекстанга кириш үчүн туристтик виза берилген жок.

Исокжон Закиров.
Исокжон Закиров.

- Балким алар мени оппозициянын катарында деп виза бербей жатышат, бирок мен АКШнын жаранымын да. Мен Өзбекстандын жарандыгынан чыгып кеткем. Ташкентке турист катары бир айга эле барайын дегем. Ал жакта калып калуу оюмда да жок. Бирок мага туристик виза бербей жатышпайбы, - дейт Исокжон Закиров.

15 жылдан бери Улуу Британияда жашаган, жер кыртышын изилдеген окумуштуу Ахмад ажы Хорезми да виза ала албагандардын катарында. Ал Лондондогу өзбек консулдугуна туристтик виза сурап кайрылган. Бирок кийинчерээк “Ташкент виза берүүдөн баш тартты” деген жооп уккан.

Ахмад ажы Хорезми.
Ахмад ажы Хорезми.

- Мен тийиштүү документтерди тапшырып коюп, 10 күн жооп күттүм. Андан соң өзүм телефон чалып көрүүнү туура көрдүм. Мага Ташкентте визам каралып жаткандыгын айтышты. Алар "консулдукта болгону почточунун милдетин аткарабыз” дешти. Бир канча күндөн кийин алар паспортумду кайтарып беришти. Ошентип мен Өзбекстанга туристтик виза ала албай калдым, - дейт ал.

Мурунку өзбек жарандарынын арасында виза алуудагы жеңилдиктен пайдаланып, өлкөдө беш күн визасыз жүрүүнү пайдалангысы келгендер да бар.

АКШда ишкерлик кылган 31 жаштагы Бабур Хасан өткөн аптада Москвадан Ташкентке учуп, Өзбекстанда үч күн визасыз жүрүүгө келген. Хасан мекенине келип, өзбек экономикасына 50 млн. доллар инвестиция салсам деген тилеги бар. Бирок өзбек бийлиги аны өлкөгө киргизбей койду.

Бабур Хасан.
Бабур Хасан.

- Мен Ташкентке президенттин жарлыгына ишенип бардым. Өзбекстанда беш күн жүрөйүн деген эмесмин. Үч күн жетет. Ташкенттин аэропортунан чек арачыларга АКШ жараны экенимди тастыктаган паспортту көрсөттүм. Аларга мен транзиттик жүргүнчү экенимди, “Хаят” мейканкасына турарымды, өзбек президентинин жаңы жарлыгы бар экенин түшүндүрдүм. Бирок паспорт текшерген кызматкер мени угуп туруп бир жакка басып кетти. Андан соң “Сизге Өзбекстанга кирүүгө тыюу салынган” деп паспортумду колума беришти.

Бабур Хасан - Өзбекстандагы “Тилектештик” деп аталган оппозициялык кыймылдын жетекчиси Баходир Чориевдин иниси. Чориев да ушул тапта АКШда эмиграцияда жүрөт.

23-майда Өзбекстанга Швецияда жашаган 58 жаштагы качкын Мухиддин Курбановду киргизбей коюшту. Ага Ташкент аэропортунан “президенттин буйругу менен Өзбекстандын жарандыгынан чыкканын” кабарлашкан.

Мухиддин Курбанов.
Мухиддин Курбанов.

- Мага акыркы беш жылда Өзбекстанда болбогонум үчүн жарандыктан ажыратылганымды айтышты. Мен президент Мирзиеевдин “колу канга боелбогондор мекенине кайтып келип, ата-энеси менен жашай берсе болот” деген чакырыгынан улам кайтып барууга бел байлагам, - деди Курбанов.

Өзбекстандын Тышкы иштер министрлиги мурунку өзбек жарандары жарандыктан расмий чыгып, башка өлкөнүн жарандыгын алса, анда туристик визаны тоскоолдуксуз эле алаарын билдирди. Бирок ошол эле учурда өлкөгө кириш үчүн виза берүү же бербей коюу ал виза сураган кишинин жеке өзүнө байланыштуу чечилерин түшүндүрдү.

- Кайсы бир кишиге виза берүүдөн баш тарткан учур биздин эле консулдукта эмес, дүйнөнүн бардык өлкөлөрүнүн тажрыйбасында бар. Керек болсо АКШдагы айрым кишилерге өз өлкөсүнө кирүүгө виза берилбейт, - деди Тышкы иштер министрилигин консулдук башкармалыгынын кызматкери.

Расмий Ташкенттин мурдагы өз жарандарына туристтик виза берүүдөн баш тартып жатканын өзбекстандык журналист, “Центр-1” интернет-басылмасынын башкы редактору Галима Бухарбаева мындайча түшүндүрдү:

- Мындай көрүнүштөн эки жыйынтык чыгарсак болот. Биринчиси, Ислам Каримовдун убагында өлкөдөн куулган же өз каалоосу менен чыгып кеткендер азыркы президент Шавхат Мирзиеевдин душманы бойдон кала бериши мүмкүн. Экинчиси, өлкөдөгү мыйзамдар алар каалагандай иштебей жатышы ыктымал.

Ал эми Париждеги Эл аралык укук коргоо уюмунун башчысы Мутабар Тажибаева президент Мирзиеевге ачык кат жолдоду. Анда ал Каримов 2014-жылы 16-июнда кол койгон “Өзбекстан Республикасынын жарандыгынан ажыратуу жөнүндөгү" мыйзамды жокко чыгарууну өтүнгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жакишевдин абак ичиндеги азаптуу жолу

Муктар Жакишев

"Казатомпром" компаниясынын экс-президенти Муктар Жакишев шарты катаал делген Семей шаарындагы күчөтүлгөн режимдеги абакка которулду.

Муну анын жактоочулары бозгундагы казак саясатчысы Мухтар Аблязовго каршы көрсөтмө бербей койгону үчүн жазалоо катары карашууда. 14 жылга соттолгон Муктар Жакишевди бир катар уюмдар "саясий туткун" деп тааныган.

“Коррупциялык кылмыштар” айыбы менен 2009-жылы 21-майда кармалып, 14 жылдык абак жазасын өтөп жаткан "Казатомпром" компаниясынын мурдагы президенти Муктар Жакишев Караганды облусунун Долинка аймагындагы түрмөдөн Чыгыш Казакстанга караштуу Семей шаарындагы күчөтүлгөн режимдеги абакка 17-июлда которулду.

Бул колониянын аймагында санитардык шаарча жана медициналык түрмө бар. Бирок абак жайдын өкүлүнүн сөзүнө караганда, Жакишев үчүнчү топтогу майып экенине карабастан, абактын ооруканасында да эмес, санитардык шаарчада да эмес, жалпы тартиптеги зонада эле жазасын өтөп жатат.

Түрмө тармагында иштеген кызматкердин сөзүнө караганда, мурда Жакишев Долинкадагы "укук коргоо органдарынын мурдагы кызматкерлери жана экс-чиновниктер" отурган абакта болчу, ал жабылып жатат жана абактагылар Семейдеги "мурдагы кызматкерлерге" ылайыкташкан күчөтүлгөн колонияга көчүрүлгөн.

Ошол эле маалда андай болсо Жакишев эмне үчүн Алматы облусундагы Заречныйдагы абакка которулган жок деген суроо да чыкты.

Түрмө өкүлүнүн белгилешинче, мурда ал жакта эки күчөтүлгөн режимдеги – бири жалпы, экинчиси "мурдагы кызматкерлерге" арналган абак бар болчу. Азыр "мурдагы кызматкерлерге" ылайыкташкан түрмө жабылып, жалпы түрмө гана калган деген маалымат берилди.

Казакстандык мурдагы аткаминер Муктар Жакишев абактан абакка биринчи жолу которулуп жаткан жок. Мурда ал Алматы облусундагы Заречный түрмөсү менен Карагандыдагы Долинка абагынын ортосунда ары-бери бир канча жолу которулган.

Жакишев 2009-жылы май айында Астанада кармалып, бир жылдан кийин аны 14 жылга күчөтүлгөн абакка кескен өкүм чыккан.

Мурдагы сенат депутаты, оппозициялык саясатчы Заруеш Батталова Жакишевдин бул сапар табияты катаал Чыгыш Казакстандагы абакка которулганын анын камак жазасын оорлотуу катары баалап жатат. Ал муну Жакишевдин 2016-жылы Франциядагы абактан бошоп чыккандан кийин өзүнүн оппозициялык саясий ишмердигин жандандырарын жарыялаган “досу” Муктар Аблязовго байланыштуу тергөө күткөндөй көрсөтмө бербей жатканы менен байланыштырат.

Бийлик бозгундагы казак саясатчысы Муктар Аблязовду “экономикалык кылмышкер” жана “экстремист” катары көрсөтүүдөн тышкары, аны 2004-жылы кастык менен банкир Ержан Тетишевди өлтүрүүнү уюштурган деп шек санап жатат.

Муктар Жакишевдин "Фейсбук" баракчасы.
Муктар Жакишевдин "Фейсбук" баракчасы.

Ошентсе да Жакишевди колониядан колонияга которуунун эч кандай саясий өңүтү жок экенин "Азаттыктын" казак кызматына атын атагысы келбеген түрмө кызматкери билдирди.

Мыйзам боюнча соттолгон адам мөөнөтүнөн мурда бошонуп чыгуу үчүн жазасынын үчтөн эки бөлүгүн өтөөгө тийиш. Жакишев бул мөөнөттү 2018-жылдын сентябрына карата өтөп бүтөт.

5-февралда казакстандык укук коргоочу Бакытжан Төрегожина "Фейсбук" аркылуу Нурсултан Назарбаевди Муктар Жакишевге ырайым берүүгө чакырган катка кол топтоо уюштурган. Аны менен катар саясий туткундун 79 жаштагы апасы Раиса Жакишеванын былтыр президенттен уулуна ырайым берүүсүн сураган катын да жарыялаган болчу. Раиса Жакишеванын каты президенттик администрацияга өткөн жылдын 2-октябрында жеткен. Быйыл 26-мартта Казакстандын президентине караштуу кечирим берүү комиссиясынын отуруму өтүп, бирок Муктар Жакишевге ырайым берүү маселеси каралган жок.

Комиссиянын мүчөсү жана укук коргоочу Жемиш Турмагамбетова "Азаттыкка" ырайым берүү үчүн өтүнүчүн Мухтар Жакишев өзү жазышы керек деп түшүндүргөн. Бирок Казакстандын президентинин жарлыгы менен бекитилген кечирим берүү боюнча комиссия тууралуу жободо “президент айыптоо өкүмү мыйзамдуу күчүнө кирген соттолгон адамдын өтүнүчүнүн негизинде ырайым кылат" жана "президент соттолгон адамга өз ыктыяры менен да ырайым бере алат” деп жазылган.

14 жылга соттолгон Муктар Жакишевди бир катар уюмдар "саясий туткун" деп тааныган.
14 жылга соттолгон Муктар Жакишевди бир катар уюмдар "саясий туткун" деп тааныган.

​55 жаштагы Муктар Жакишевди Чыгыш Казакстандагы абакка которууга байланыштуу анын ден соолугу боюнча да маселе кайрадан талкууга түштү. Ал өнөкөт гипертония дартынан жабыркап келет. Ал абакта отурган тогуз жыл ичинде туугандары, жактоочулары жана эл аралык уюмдар Казакстандын бийлигин “саясий туткун” деп таанылган Муктар Жакишевду бошотууга бир канча ирет чакырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Борбор Азияны жөө кыдырган туристтер

Борбор Азияны жөө кыдырган туристтер
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:43 0:00

Бишкекте көп кабаттуу үй курчоого алынды

Бишкекте көп кабаттуу үй курчоого алынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:20 0:00

Актөбөдөгү мектептердин жоолук чыры

Актөбө

Казакстандын Актөбө облусундагы орто мектептин айрым окуучулары бирдиктүү формадан баш тарткандыгы үчүн кийинки класска көчпөй калды. Ушундай төрт окуучунун ата-энесине болсо мектеп жетекчилиги административдик айыппул салды.

Актөбө облусунун Шалкар шаарындагы №5 орто мектебинин 7-классынын окуучусу Жансай - бирдиктүү формадан баш тартып, классынан көчпөй калган окуучулардын бири. Ал мектептин ички тартибине макул болгон эмес. Анын атасы Сандибек Индебаев кызы мектепте жакшы окугандардын катарында экенин айтты:

- Төртүнчү чейректин башталышында кызымды жоолук салынганы үчүн мектепке киргизбей коюшту. Ал эми окуу жылынын аягында болсо мектеп жетекчилиги мага кызымды башка, акы төлөнүүчү мектепке которуп кетишимди сунуш кылды. Бирок менин ага мүмкүнчүлүгүм жетпейт. Өткөн окуу жылында жоолук салынуу боюнча мектепте, билим берүү бөлүмүндө, акимчиликте бир канча жолу жыйналыш болгон. Алар бизге орой мамиле кылышты. 10-15 киши ар тараптан талады. Биз үчүн аябай оор болду.

Сандибек Индебаев – беш баланын атасы. Жансай – балдардын улуусу. Экинчи кызы Айша 4-класста окуйт. Ал да жакында жоолук салынууга өткөн.

Биз кыздарыбызга тогуз жаштан өткөндөн кийин жоолук салынууга милдеттендиребиз.

- Эгер менин кызым окуудан жетишпей, жаман окугандыгы үчүн классынан көчпөй калса, таарынбайт болчумун. Бирок андай болгон жок. Ал жоолук салынганы үчүн көчпөй калды. Биз кыздарыбызга тогуз жаштан өткөндөн кийин жоолук салынууга милдеттендиребиз. Төртүнчү класста окуган экинчи кызым Айша жакында эле тогузга чыкты. Эми бул окуу жылында Айшага да жоолук салынгандыгы үчүн кыйынчылык жаралат окшойт. Мындай болбошу керек эле да! Эгер мен өзүм жашаган өлкөдө, өзүмдүн динимди коргой албасам, бул эмне дегенди түшүндүрөт? Мен дагы да болсо маселебиз оң жагына чечилет деп үмүттөнүп турам, - деди кыздардын атасы.

Сандибек Индебаевдин кесиби слесарь. Анын бир айлык кирешеси 80 миң теңге. Анын айтымында, кызы Жансай былтыр Актөбөдөгү жеке менчик «Исма» окуу борборунан билим алган.

- Мен кызымды окутуу үчүн айлыгымдын жарымын короттум. Быйыл менде андай мүмкүнчүлүк болбойт, - дейт ал.

Мектептердеги жоолук маселесине арналган жыйындардын бири. Актөбө, 3-февраль, 2018-жыл.
Мектептердеги жоолук маселесине арналган жыйындардын бири. Актөбө, 3-февраль, 2018-жыл.

Индебаевдин кызы Жансай өткөн окуу жылынын үч чейрегинде сабак калтырган эмес жана 7-класстын программасын толук өздөштүргөн. Бирок ага билим берүү бөлүмүндөгүлөр «Исма» окуу борбору берген сертификат мамлекеттик жалпы билим берүү талаптарына жооп бербейт, бул кийинки класска көчүрүүгө негиз боло албайт" деп айтышкан. Казакстандын мыйзамына ылайык, окуу борборлору билим берүү мекемелерине кирбейт. Алардын тиешелүү лицензиясы болушу зарыл.

Актөбө облусунун билим берүү тармагын көзөмөлдөө департаментинин өкүлдөрү мектептин ички тартибин сактабаган төрт окуучунун ата-энесине административдик айыппул салынганын «Азаттыкка» билдиришти. Эгер алар бул көрүнүштү бир жыл ичинде кайталаса, кайра жоопкерчиликке тартыларын эскертишкен.

Актөбө облусунун билим берүү башкармалыгынын башчысынын орун басары Гүлназ Сулайманованын айтымында, 2017-2018 окуу жылында мектепке жоолук салынып келген 340 окуучу аныкталган. “Анын ичинен төрт окуучунун гана кийинки класска көчпөй калышы - жоолукчандарга карата түшүндүрүү иштери жакшы жүргүзүлгөндүгү", - деди ал:

Гүлназ Сулайманова.
Гүлназ Сулайманова.

​- Мектептеги бирдиктүү форманы кийбеген окуучуларга биз 25-майга чейин убакыт бергенбиз. Окуу жылынын аягында жоолук салынган 12 окуучу гана калган. Биз алардын ата-энелери менен чогулуш өткөрүп, түшүндүрүү иштерин жүргүзгөнбүз. Мындай кошумча сабактар 20-июнга чейин болду. Жыйынтыгында төрт окуучунун ата-энеси бирдиктүү форма кийүүгө караманча каршы болуп койду. Министрлик бул маалымат менен кабардар.

Жоолук салынгандардын укугун коргоо боюнча иш алып барган адвокат Агысбек Тулегенов андай окуучулардын ата-энесине айыппул салып, өздөрүн класстан класска көчүрбөй койгон көрүнүш Казакстандын Конституциясына каршы келет деп эсептейт:

Агысбек Түлегенов.
Агысбек Түлегенов.

- Балким мектепке жоолук салынып барган кыздар азайгандыр, мен аны билбейм. Бирок алар адам укугун тебелегенден башка эмне табышты? Мындай көрүнүштөн улам канчалаган үй-бүлө Чымкент менен Алматыга жер которуп кетишти. Балдары үчүн ата -энелер туулуп-өскөн жерин таштап кетип жатышат. Балдары болсо коомдо өзүн басмырлангандай сезип жатышат. Юрист катары мага бул көрүнүш кооптуу абалдай туюлат. Бирок биз колду жайып отуруп албашыбыз керек. Шаардык сот биздин апелляциялык арызыбызды канааттандырган жок. Эми ал төрт окуучунун ата-энеси Жогорку сотко кайрылышы керек.

Ал эми Актөбө облусунун дин иштери боюнча департаментинин жетекчиси Жолдас Калмагамбетова ата-энелер балдарынын келечеги үчүн мектептин тартибине көнүшү керек деп эсептейт:

- Мектеп формасынан баш тарткан окуучулар окубай калышты. Жоолук салынуу маселеси динчил ата-энелер менен байланыштуу. Азыр бул кырдаал жөнгө салына баштады. Түшүндүрүү иштерин жүргүзүү токтоп калган жок. Жоолук алынган окуучу кыздардын саны 340 болчу. Азыр болгону төртөө калды. Мен муну чоң жетишкендик деп эсептебейм. Ата-энелер балдарынын келечегин ойлоп, ушундай кадамга барышты. Алар балдары билим алышы керек экенин түшүнүштү.

Акыркы жылдары Казакстанда радикализмдин алдын алыш үчүн “салттуу дин баалуулуктарын” эл ичинде кеңири жайылтуу кызуу жүрүп жатат. Ал эми жоолук салынган окуучулардын ата-энелери мектепке жоолук салып келгендерге айыппул салуу Актөбөнүн билим берүү тармагындагы гана эрежелер экенин белгилеп, административдик айыппул салуу өлкөнүн башка облустарында жок экенин белгилешет.

Казакстандын Билим берүү министрлигинин “Орто билим берүү мекемелериндеги бирдиктүү форма кийүү жөнүндө" жарлыгы 2016-жылы кабыл алынган. Андан бери казакстандык ондогон ата-энелер "жоолук салынганы үчүн балдарыбызды мектепке киргизбей жатат" деп сотко доо арыз менен кайрылышкан. Бирок соттор ата-энелердин дооматтарын карап, ишти Билим берүү министрлиги менен мектептин пайдасына чечип койгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек имамдары суицидге каршы күрөшөт

Ташкенттеги мечиттердин бири.

Жума намаз убагында өзбекстандык имамдар мечитке чогулгандарга өз жанын кыюу исламда кечирилгис чоң күнөөлөрдүн бири экенин түшүндүрүп жатышат.

Ташкент шаарындагы айрым мечиттердин имамдары жума намаздагы айтылчу баяндар өкмөттүн Дин иштери боюнча комитетинин тапшырмасы менен өткөрүлөрүн “Азаттыкка” билдиришти. Бирок ошол эле убакта имамдардын колунда суицидге барган өзбек жаштары тууралуу расмий маалымат жок.

Ташкент шаарындагы “Сирож Салих” мечитинин имамынын орун басары “Азаттыктын” өзбек кызматынын кабарчысы менен болгон маегинде, мечиттеги суициддин кесепети тууралуу сөздөр Өзбекстандын Дин иштери боюнча комитетинин тапшырмасы менен айтылууда:

- Өзбек жаштарынын арасында суицидге каршы түшүндүрүү иштери бир гана бизде эле эмес, өлкөнүн бардык мечитинде болуп жатат. Мындай тапшырма Дин иштери боюнча комитетинен келген. Буга өз жанын кыйган жаштардын көбөйүшү себеп болгон экен. Ислам дини өз жанын кыюуга тыюу салат. Мындай ишке баргандар - алсыздар. Ошондуктан биз элге туура жолду көрсөткөнгө аракет кылып жатабыз.

Өзбекстандын айрым мечит кызматкерлерине ар бир үйдү кыдырып, өз жанына кол салуу кечирилгис күнөө экенин айтып чыгуу милдеттендирген.

"Азаттыкка" атын атагысы келбеген ферганалык имамдардын бири:

- Бизди Алла жараткан. Андыктан Алла бизге берген белекке кыянаттык кылбашыбыз керек. Жума намазы учурунда, башка убактарда да биз элдин астына чыгып, түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Тирүүлүк - бул биздин негизги байлыгыбыз, - дейт.

Өзбек өкмөтүнүн Дин иштери боюнча комитетинин ислам уюмдары менен иштешүү бөлүмүнүн кызматкери мечиттердин имам-хатибдерине суицидге каршы түшүндүрүү иштерин жума намаз учурунда жүргүзүү тапшырылганын билдирди:

- Акыркы эки айдын ичинде Өзбекстанда суицидге баргандар көбөйдү. Андай көрүнүштүн алдын алыш үчүн биз имамдарды жардамга чакырганыбыз чын. Бизге өз жанын кыйгандардын расмий саны белгисиз, бирок биз акыркы убакта алар болуп көрбөгөндөй көбөйгөнүн билебиз. Бирок биз имамдарга "ар бир үйдү кыдыргыла" деп айткан эмеспиз. Бул иштерден башка биз социалдык роликтерди тартып, жаштарга дем бере турган макалаларды жазып, сайттарга жарыялап жатабыз.

Өзбекстандын Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына ылайык, жыл сайын өлкөдөгү ар жүз миң адамдын алтысы өз жанын кыят. Бирок бул көрсөткүч кыйла азайтылган болушу мүмкүн.

Өлкөнүн президенти Шавхад Мирзиёев өкмөттүн жыйынында өз жанын кыйгандарга кабатыр экенин белгилеген.

Ал эми Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму кырк секунд сайын дүйнөдө бир киши өз өмүрүн кыярын билдирген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан-Өзбекстан: авиакаттамдар жанданды

Дүйшөмбү-Бухара аба каттамы ачылды. 6-август, 2018-жыл.

Тажикстан менен Өзбекстандын ортосунда үчүнчү авиакаттам ишке киришти. 6-августта тажиктердин “Сомон Эйр” компаниясы Дүйшөмбү-Бухара багытында 25 жылдан ашуун токтоп калган авиамаршрутту кайра жандандырып, сапарга чыкты.

35 жаштагы Бухаранын тургуну Дилфуза Хикматова - Дүйшөмбүдөн жол тартчу каттамдын жүргүнчүлөрүнүн бири. Ал тажик баш калаасына атасын көргөнү эки жума мурун келген. Мурда үч кичинекей баласын алып, машине менен жол тартып жетсе, эми минтип учакка отуруп заматта үйүнө кирип барат.

- Машине менен жол жүрүү кыйла эле кыйын. Чек арада күнгө какталып бир топ турабыз. Анан чек арадан өтүп, башка машинеге отуруш керек. Учак менен 45 мүнөттөн кийин Бухарада болосуң. Балдардын билетин арзандатып сатышат, акчалай санаганда, баасы машине менен келип кеткендей эле болуп калат экен, – деди Дилфуза Хикматова.

Дүйшөмбүнүн 74 жаштагы тургуну Муборак Хожаеванын туугандары Бухарада жашашат. 20 жылдан бери биринчи жолу учакка отуруп, жакындарына учурашканы баратат. Билет кымбат экенин айткан аял, “кызым акча бербесе, туугандарымды көрө албай калмакмын” дейт.

Тажикстандын борбору менен Өзбекстандын байыркы шаарын байланыштырган учактын билети 485 сомони же 51 доллар турат. Ошол эле маалда Дүйшөмбү – Самарканд каттамына учкан “Тажик – эйр” компаниясынын билети 300 сомони - 33 доллар.

Дүйшөмбү-Бухара аба каттамынын жүргүнчүлөрү. 6-август, 2018-жыл.
Дүйшөмбү-Бухара аба каттамынын жүргүнчүлөрү. 6-август, 2018-жыл.

Коңшу өлкөнүн авиация мекемесинин маалыматына караганда, Өзбекстандын шаарларына барчу авиамаршруттар да көбөйөт. Тажикстандын Жарандык авиация агенттигинин жетекчиси Икром Субхонзода жакын арада коңшу эки өлкөнүн шаарларынын ортосунда учак каттамы көбөйөрүн билдирди. “1992-жылы Тажикстан менен Өзбекстандын ортосунда авиакаттам токтогон. Эми жарандарыбыз жеңил-желпи коңшу өлкөгө меймандап барып-келе алышат” – деди ал.

Учурда “Узбекистон хава йуллари” авиакомпаниясы тажик өнөктөштөрү менен бирге Өзбекстандан Куляб менен Курган-Төбөнүн аэропортторуна учак жөнөтүүнү караштырып жаткан кези.

Эки өлкөнүн ортосундагы автобус жана аба каттамдары 1992-жылы Тажикстанда жарандык согуш чыкканда токтогон.

Былтыр апрелден тартып Дүйшөмбү-Ташкент багытында 25 жылдык тынымдан кийин каттамдар жандана баштаган.

Тажикстан менен Өзбекстан чек араны расмий ачып, өз жарандарына визасыз кирип-чыгууга уруксат берген соң автобус маршруттары да калыбына келтирилген.

“Жарандардын өз ара карым-катнашы жөнүндөгү” макулдашууга ылайык, эки өлкөнүн тургундары коңшусунун аймагында 30 күнгө чейин каттоосуз жүрө алышат. Документке 9-мартта өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин Дүйшөмбүдөгү сапарында кол коюлган.

Тажикстандын Бажы кызматынын маалыматы боюнча чек арада чектөө алынгандан берки жарым жылда эки өлкө ортосунда товар алмашуу 117 миллион долларга чыккан. Бул мурдагыдан эки эсе көп.

Тажикстандын экспорту 15 миллион долларга өсүп, жалпысынан 66 миллионго жеткен. Ал эми импорттун көлөмү 51 миллион долларды түзөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан: подполковниктин сырдуу өлүмү

Дилшод Акрамов.

"Өзбекстандын Ички иштер министрлигиндеги Коомдук тартип жана кайгуул-күзөт кызматынын башчысы Дилшод Акрамовду өлтүргөн" деп шек саналып жаткан киши өз жанын кыйды. Бул тууралуу «Азаттыкка» Ички иштер министрлигинин атын атагысы келбеген жогорку даражадагы кызматкери жана Акрамовдун туугандарынын бири билдирди. Аталган кызматтын башчысы Дилшод Акрамов өзүнүн иш бөлмөсүндө ушул жылдын 4-августунда киши колдуу болгон.

Өзбекстандын Ички иштер министрлигинин атын атагысы келбеген кызматкери «Азаттыкка» берген маалыматка ылайык, подполковник Дилшод Акрамовдун өлүмү боюнча шектүү киши, кылмыш болгон күндөн көп узабай эле, атайын операция маалында кармалган.

Бул маалыматка ылайык, Акрамовду өзүнүн кол алдында иштеген кызматкери бычактаган. Окуяга алардын ич ара пикир келишпестиги себеп болгону кабарланды. Маркумдун туугандары болсо кылмышка шектүү Акрамовдун шакирти болгонун айтып жатышат:

- Бул киши Акрамовдун иш бөлмөсүнө кирип барып, алгач Акрамовдун бетине кислота чачкан экен, андан соң денесинин ар кайсы жерине бир нече ирет бычак сайган, - дейт Акрамовдун туугандарынын бири.

Ошондой эле ал Дилшод Акрамовду өлтүргөн деп шек саналган киши өзү да окуя болгон жерден денесинен жараат алган.

- Дилшод аке өзүн өзү коргойм деп жатып, кылмышкерге эки-үч жолу бычак саюуга жетишкен. Кылмышка шектүү болсо окуя болгон жерден качып баратканда күзөт кызматкерлеринин колуна түшкөн. Аны ооруканага алып келишкен. Бирок ал оорукананын терезесинен боюн таштап жиберген экен, - деди өзүн Дилшод Акрамовдун тууганы катары тааныштырган адам.

Акрамовдун жакындары аны ушул киши өлтүргөнүн айтып жатышат.
Акрамовдун жакындары аны ушул киши өлтүргөнүн айтып жатышат.

​Ал бул сөзүн ырасташ үчүн «Азаттык» радиосунун редакциясына "Акрамовго кол салды" деп шек саналган кишинин сүрөттөрүн жиберген.

Дилшод Акрамов Өзбекстандын Ички иштер министрлигиндеги Коомдук тартип жана кайгуул-күзөт кызматынын жетекчиси болуп, өткөн айдын башында эле дайындалган. Ал буга чейин Ташкент шаардык ишки иштер башкармалыгында кылмыштуулуктун алдын алуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп келген.

Учурда «Азаттык» радиосу Акрамовдун өлүмүнүн себептери тууралуу кошумча маалымат топтоого аракет кылып жатат.

Өзбекстандагы Ички иштер министрлигинин жогорку даражадагы кызмат адамынын өлүмүн тергөөнү Ташкент шаарынын прокуратурасы жүргүзүп жатат. Бул окуя боюнча республиканын Кылмыш-жаза кодексинин "Өзгөчө мыкаачылык менен атайылап киши өлтүрүү" беренеси боюнча кылмыш иши козголду.

Ал эми Өзбекстандын Ички иштер министрлиги тергөөнүн кызыкчылыгы үчүн Акрамовдун өлүмүнүн жүйөлөрү жана себептери боюнча кеңири комментарий берүүдөн баш тартты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ИМ тобу жаштарды азгыруу ыкмасын өзгөрттү

«Ислам мамлекети» тобуна кошулуп ант берүү тууралуу видео тасмадан алынган кадр.

Радикал динчилдин жетегиндеги төрт тажик жигиттин чет элдик туристтердин өмүрүн алган кандуу чабуулу тажик коомчулугун ойго салды.

Чет элдик жана жергиликтүү маалымат каражаттары "18-19 жаштагы уландар өлкөдөн чыкпай туруп кантип террорчуга айланды?" деген суроону талкуулап жатышкан чагы.

"Ислам мамлекети" (ИМ) террордук тобу Тажикстандагы кол салууга жоопкерчилик алып, аны "халифаттын жоокерлери" уюштурганын билдирген. Бул тууралуу уюмдун "Амак" сайты кабарлап, кийин видеосун да чыгарган.

Мурда Сирия менен Иракка жашы 20дан өтүп калган тажик эркектер барса, соңку окуя террордук топтор эми өспүрүмдөрдү Интернет аркылуу азгыра баштаганын көрсөттү.

Адистер террордук топтордун чет өлкөдө жатып алып кандуу чабуул уюштурууга жетишкени Борбор Азияда кооптуу кырдаал түзүлгөнүнөн кабар берерин айтышат.

Кылмышка шектүүлөр Тажикстанда саякаттап жүргөн төрт чет өлкөлүк саякатчынын жанын кыйганы айтылууда.
Кылмышка шектүүлөр Тажикстанда саякаттап жүргөн төрт чет өлкөлүк саякатчынын жанын кыйганы айтылууда.

- Өспүрүмдөрдү жана жаш балдарды кылтакка илүү алар үчүн оңой. Менин тажрыйбамда экстремисттердин катарына кошулгусу келген өспүрүм бала кармалды, ага курал кармаган жагат экен. Ошондуктан өспүрүмдөрдү азгыруу оңой, - деди өлкөнүн күч түзүмдөрүнүн атын атагысы келбеген кызматкери.

Негизи тажикстандык жаштар Ооганстандын аймагындагы террористтерге​ кошулган учурлар буга чейин да катталган. Бир ай мурда өлкөнүн атайын кызматы 17-18 жаштагы төрт боз уланды чек арадан өтүүгө аракет кылганда кармаган. Сурак учурунда алар ИМ тобуна кошулууга ниеттенгенин айтышкан.

Куляб шаарындагы Баңгизаттарды көзөмөлдөө бюросунун директору Мухаббат Абдуллозода ал балдар чек арага нечен жолу келип кетишкенин, акыркы ирет Сарычашма районундагы Шашсиддин Шохин айылы аркылуу Ооганстандын чек арасына өтүүгө аракет кылышканын билдирди. Аларга бул боюнча кылмыш иши козголгон.

Кармалган балдар жакыр үй-бүлөлөрдөн экени жана мектепти жаңы эле аяктаганы белгилүү болгон.

Өспүрүмдөр менен иштеген психолог Гүлчехра Гүлмирзоева “Азаттык” менен болгон маегинде, мындай балдар адатта үй-бүлөсү менен коомго өзүнүн "жөндөмүн" көрсөткүсү келерин айтты:

- Көпчүлүк үй-бүлөлөрдө эрезеге жете элек балдарга болгон мамиле жакшы эмес. Алардын балдарында тандоо жок, ою менен эч ким эсептешпейт. Мындайда алар өзүнөн өзү түнт тартып кетет. Мындай өспүрүмдөр кимдир-бирөөгө баатыр болуп көрүнгүсү келет. Ошол кезде алар үчүн анын артында ким турганы маанилүү эмес, аны түшүнбөйт дагы. Мындай коркунуч 14-15 жаштагы балдардын арасында көп кездешет. Бул курак өспүрүмдөр үчүн өтө кооптуу.

Психологдордун пикиринде, экстремисттик жана террористтик уюмдар өспүрүмдөрдү азгыруу ыкмаларын жакшы өздөштүрүшкөн.

- Алар динди бетке кармайт, бул жашоодо орду маанилүү экенин түшүндүрүп берүүгө аракет кылат. Акырындык менен ал өспүрүм Интернеттеги "жылуу" сөздөргө ынана баштайт, бул жашоого болгон көз карашын өзгөртүүгө алып келет. Жыйынтыгында алар өз жанын кыюуга да даяр болуп калат, - дейт Гүлмирзоева.

Тажик талдоочусу Рустам Азизи “Азаттык” менен болгон маегинде "Ислам мамлекети" тобу Жакынкы Чыгышта жеңилгени менен анын идеясы эч кайда кетпегенин, коркунуч бар экенин айтты:

Рустам Азизи.
Рустам Азизи.

- Террористтер азыр согуш ыкмасын өзгөртө баштады. Аларда каражат, күч болсо армиясы бар мамлекет сыяктуу эле согуш ачууга даяр, ал эми мындай мүмкүнчүлүгү жок кезде ар кандай теракттарды уюштурганга өтөт.

Рустам Азизинин айтымында, башкы коркунуч - террордук топтордун үгүт-насыят иштеринде, алар элдин кайсы катмары болбосун, жашына карабай тартууга жөндөмдүү.

Байкоочулар ИМ тобунун катарына жаштарды тартуунун бир нече жолдору менен себептерине көңүл бурушат. Алар: жумушсуздук, миграция, диний көз караш, экономикалык каатчылык. Тажикстанда мындай көрүнүштү азайтыш үчүн атайын адистердин тобу түзүлгөн. Алар аймактарга маал-маалы менен чыгып, түшүндүрүү иштерин жүргүзүп турушат.

Бирок адистер мындай профилактикалык иштер жаштарга таасир этпейт деген пикирде.

- Мен өзүм ушундай жолугушуулардын бир нечесине катышкам. Бирок жыйынтыгы купулума толгон эмес, сүйлөшүүгө келгендер баягылар эле - күнүгө келип жүргөн жигердүү адамдар. Жаштар жана аялуу топтор менен эч ким, эч кандай жолугушуу иштерин өткөрбөйт, - деди тажик эксперти Негматулло Мирсаидов.

Буга чейин бийлик миңден ашуун тажикстандык Сирия менен Ирактагы согушчандардын катарына кошулуш үчүн өлкөдөн чыгып кеткенин маалымдаган. Алардын 60% ашыгы 35 жашка чейинки жаштар.

29-июлда Тажикстандын борбору Дүйшөмбү шаарынан 150 чакырымдай жердеги кан жолдо велосипед тээп саякаттап жүргөн чет элдик туристтер тобуна белгисиз адамдар күтүүсүздөн жеңил машине менен сүздүрүп, андан соң автоунаадан чыгып, бычак жана курал менен кол салышкан. Окуядан улам Нидерланд менен Швейцариянын бирден, ошондой эле АКШнын эки жараны мерт болгон.

Окуя тартылып калган учур

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркияга бара албаган түркмөн кыздары

Түркмөнстан аэропортундагы паспорт көзөмөл

Ашхабад аэропортунда Түркмөнстандын миграция кызматы Түркияга окууга бараткан студент кыздарды учакка отургузбай, өлкөдөн чыгарбай койду. Бул тууралуу "Азаттыктын" түркмөн кызматына соңку эки аптадан бери маалыматтар түшүп жатат.

Түркмөнстандагы саясий кырдаалга байланыштуу "Азаттыктын" түркмөн кызматы маалымат бөлүшкөн кишинин атын жашыруун калтырган.

- Бул эки-үч күн мурда болду. Менин карындаштарымдын бири Түркиядагы университеттеги окууга өткөн. Ал жакка бара жатканда рейстен түшүрүп, алып калышты. Миграция кызматы "азыр кыздар сыртка чыгарылбайт" дегенден башка түшүндүрмө берген жок. Аэропорттогу бир киши бизге карындашын Түрмөнстандан айла-амал менен чыгарып кетүүгө аргасыз болгонун айтты. Болбосо, кыздардын бардык документтери, визасы болгон. Карындашым ошол эле маалда эркек балдар тоскоолдуксуз өтүп жатканын көрүптүр.

Ушундай эле кырдаалга дагы бир студент кыз дуушар болгон. Ал ата-энесин ээрчитип Миграция кызматына барганда, “үстүдөн ушундай буюртма келди” дешип, чет өлкөгө кетүүгө уруксат берген эмес. Кыз бул тууралуу редакцияга жашыруун кат аркылуу билдирген.

Ашхабад, Түркмөнстан.
Ашхабад, Түркмөнстан.

"Азаттыктын" түркмөн кызматынын башчысы Фаррух Юсуповдун айтымында, бийликтин бул чечимине түшүнүү кыйын.

- Ашхабаддын аэропортунда ойго келбеген окуялар болуп жатат. Кырдаалды түшүнүү кыйын. Эмнеге мындай кылып жатканы да белгисиз. Аэропортто соңку кезде жаштарды өзгөчө текшере баштады. Бир-эки ай мурда «отузга чыга элек жаштарды жакшылап карагыла» деген буюртма түшкөнү айтылган. Андан кийин 40 жашка чейинкилердин баары катуу текшерилип жатат дешти. Соңку чектөө боюнча айтсам, студент кыздарды чыгарбоого ким буйрук бергени белгисиз. Өткөндө түркмөн бийлигинин чектөөлөрү чет жакта окуган жаштарга терс таасирин тийгизгени айтылган. Анын айынан окуу акысын төлөй албай калган айрым түркмөн кыздар сойкулукка барып жатканы тууралуу маалыматтар да чыккан. Бул балким ошого реакция болушу мүмкүн. Эми расмий маалымат жок болгондуктан, ар ким ар кандай гипотеза кылып жатат.

Айтылгандай эле, өлкөдөн чыгарбай коюу – Ашхабад аэропортунда бат-бат кайталанып турган көрүнүш. Элдин бир тобу буга моюн сунуп унчукпайт. Бирок ачуусу келип, нааразылык билдиргендер да жок эмес.

"Азаттыктын" түркмөн кызматынын башчысы Фаррух Юсупов айткандай, бийлик чечимине каяша айткандар үчүн Түркмөнстандын жазасы катуу.

- Бир нече ай мурда Ашхабад аэропортунда нааразычылыгын катуу-катуу айткан аял тууралуу видео интернетке тарап кеткен. Кийин ал аял узак мөөнөткө камалып кете жаздаганы тууралуу маалымат чыкты. Бирок биз аны ырастай алган жокпуз. Ага чейин бир киши бизге интервью бергени үчүн эле 20 жылга эркинен ажыратылган.

Түрдүү себептен улам өлкөдөн чыкпай калган адамдар көбөйгөндүктөн аэропортто шылуундар пайда болгон.

Алар учпай калган жүргүнчүгө миграция кызматындагы тааныштары аркылуу кетүүгө жардам берүүнү убада кылган. "Кызматы" үчүн алар 600дөн 1000 долларга чейин сурап, акчаны алган соң, паспорт-билеттер менен кошо жигин билдирбей кетишкен. "Азаттыктын" түркмөн кызматына мындай окуя болгону тууралуу буга чейин эки киши айтып берген. Анткен менен милиция бул тууралуу расмий маалымат берген эмес.

Эске сала кетсек, 2009-жылы түркмөн бийлиги Бишкектеги Америка Университетинде окуган түркмөнстандык студенттерди тышка чыгарбай, Кыргызстанда окуудан баш тартууга үндөгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бычак жеген мигрант полицияга нааразы

Шерзод Астанаев

Москвада таксист болуп иштеген өзбекстандык Шерзод Астанаев акыйкаттык издеп жүргөн кези. Жарым жыл мурда аны бөлөк улуттан деп жектеген адам өлтүрүп кое жаздаган. Бул боюнча кылмыш иши козголгон. Бирок мигрант өзүнө кол салган адам жеңил берене менен айыпталды деп нааразы.

Июль айынын аягында Шерзод Москвадагы ага кол салуу болгон жерге барып "Азаттыктын" өзбек кызматынын кабарчысына 23-февраль күнү болгон окуяны айтып берди.

Шерзод ошол каргашалуу күнү диспетчердин тапшырмасын алып, кардарга барат. Майрам күн болгондуктан маанайы жайдары, бейкапар жүргөн. Айтылган даректен автоунаасына эркек жана аял отурат. Мас экени билинип турган киши отургуча эле кыял-жоругун, улутчулдук маанайын көрсөтө баштаган.

- "Дагы орус эмес бирөөбү?" деди. Мас экен деп маани бербей, каяша айтпадым. "Майрамыңыз менен!" дедим, капарына да илбеди. Унчукпастан айдап жөнөдүм. Май куючу жерге келип 500 рублге куюп коесузбу дедим да машинеме отурдум. От алдырып атканда эле арттан “ме сага, чурка” деди. Кылчая калганда бычагын көрдүм...

Шектүү адам Шерзоддун колуна, бутуна жана капталына бычак урганга үлгүргөн.

- Эсимди жоготуп бараттым. Бети-башымдын баары кан болчу. Дем жетпей көөдөнүм кысылып баратты. Кимдир бирөө эшикти ачып жиберди. Таза аба бетке урду. Саал өзүмө келе калдым. Эптеп эле канды токтотсом, балким өлбөй каламбы деп ойлодум.

Канжалаган жигитке АЗСтегилер "Тез жардам" чакырышкан. Кол салган адам ошол убакта да оозго алгыс сөздөр менен кемсинтип, сөгө берген.

Кылмыш болгон жерге келген полиция шектүү Александр Утенковду кармоого шашылган эмес. Утенков болсо бычакты Шерзоддун колунан жулуп алганын айтып, актанган.

Шерзоддун денесинин төрт жерине бычак урулган
Шерзоддун денесинин төрт жерине бычак урулган

Акыр-аягы Ясенево райондук полициясы Утенковго каршы кылмыш ишин козгогон. Иш Кылмыш кодексинин 188-беренесинин биринчи бөлүмү, тагыраак айтканда “Байкоосуздан денеге оор залал келтирүү” деп козголгон. Прокуратура да, полиция да аталган инцидентке киши өлтүрүү аракети катары баа берген жок. Ошол эле маалда улутчул маанайдагы кастык, опузага маани берилген эмес. Орус тартип сакчылары “Азаттыктын” өзбек кызматына бул тууралуу кенен маалымат же түшүндүрмө берүүдөн баш тартышкан.

Ооруканада жаткан учуру
Ооруканада жаткан учуру

Дагы бир маанилүү жагы, Ясенево полициясынын тергөөчүлөрү май куючу жайдагы видеокамералардын ошондогу тарткандары өчүп кеткенин, бирөө гана сакталып калганын протоколго кошкон. Ал жалгыз видео тасмада кылмыш болгон жер көрүнбөйт.

34 жаштагы Шерзод Астанаев дарылануу үчүн 400 миң рубль короткон. Ден соолугунан ажыраган, ызаланган жигит акыйкат издеп аягына чейин бара турган болууда:

- Акырына чейин, Башкы прокуратурага чейин барам. Аягына жетем!

Орусиядагы борборазиялык мигранттар ашынган улутчулдардын мазактоосуна кабылган учурлар көп кездешет. Көпчүлүгү анчейин маани бербегендиктен же өздөрү миграция мыйзамын бузуп жүргөнүнө байланыштуу, же болбосо жардам бербейт деген үмүтсүздүктөн улам укук коргоо органдарына кайрыла беришпейт.

Ошол эле учурда ашынган улутчул “такырбаштардын” чабуулуна кабылып, оор жараат алгандар, атургай мерт болгондор бар.

Ашкере улутчулдардын мигранттарга кол салуусу 2007-2010-жылдар аралыгында күчөгөн. Соңку жылдары бул көрүнүш байкалбаганы менен жоюлуп да кетпегенин Интернетке жарыяланган видеолордон, кабарлардан байкаса болот.

Тахиржан Хамраев
Тахиржан Хамраев

Быйыл 12-январда эле кыргызстандык Тахиржан Хамраевди Москванын четиндеги Ногинск шаарында бычактап өлтүрүп кетишкен. 41 жаштагы Тахиржан күндүзү эле, дүкөндөн кайтып келатканда улутчул маанайдагы он чакты бала ороп калганын күбөлөр көргөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чөккөн адамга кандай жардам керек?

Чөккөн адамга кандай жардам керек?
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:15 0:00

Тажикстан: туристтер кабылган кол салуу

Тажикстан: туристтер кабылган кол салуу
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:54 0:00

Халел Досмухамед уулу - “Алаш” туусун көтөргөн казак айдыңы

Халел Досмухамед уулунун (1883—1939) Петербургдагы академияны бүтүргөн жылы. 1909.

1930-жылдардагы сталиндик жазалоолор маалында жазыксыз мерт болгон казак илимпозу, мурдагы “алашчы” Халел Досмухамед уулунун (1883—1939) элесин Казакстанда эч унуткарышпайт.

Алгы сөз

1930-жылдарда сталинчил жазалоолорго жазыксыз жерден кабылган казакстандык окумуштуулардын бири Халел Досмухамед уулу (казакча Халел Досмұхамедұлы; орусча Халел Досмухамедов; 24.04.1883 - 1939) тууралуу кыргыз окурмандары анчейин кабардар эмес.

“Алаш” урааны аркылуу советтик доорго чейин эле казак, кыргыз, башкыр сыяктуу түрк тилдүү калктардын автономиясы жана ага жетүү аркылуу болочокку эгемендиги үчүн күрөшкөн бул коомдук ишмер жана дарыгер Кеңеш бийлигинин алгачкы жылдары казак таануу илимин жана түркологияны өнүктүрүү үчүн да бараандуу салым кошкон.

Падышалык доордогу бала чагы, жаштыгы

Халел Досмухамед уулу падышалык оторчулук доорунда, 1883-жылы жаз мезгилинде (чын курандын - апрелдин 24үндө делип жүрөт) казактын даркан талаасында туулган. Анын киндик каны тамган жер азыркы тапта Атырау (Атыроо) облусуна караштуу Кызыл-Коога ооданындагы Тайсойгон (Тайсойған) кыштагынын аймагында жайгашкан. Азыр да бул кыштакта миңге жетпеген киши байырлайт.

Анын бешинчи бабасы Алдар Эрназар уулу (Ерназарұлы) санжырада калыс бий катары айтылып келет. Алдар бийдин Тилеке деген уулунан бай Байнак туулган, андан Машак бий туулган. Аны айтылуу Зимбил акын “берки бир атам – бий Машак, булбулдай топто сайраган” деп мүнөздөгөн.

Машак Байнак уулунун (1835—1889) үч эркегинин бири Досмухамед 1850-жылы туулган делет. Ал 33кө келгенде жубайы Айкен ага Халел деген уул төрөп берет.

Балдарынын кенжеси, жетинчи уулу болгон Халелди атасы жаштайынан сабаты жоюлсун үчүн алгач айылдык молдого берип кат тааныткан. Андан соң Халел орус-казак (“орус-тузем”) мектебинде окуусун уланткан.

Окууга дилгир Халел 1894-жылы Орол (Теке) шаарындагы аскердик-реалдык окуу жайдын даярдоо бөлүмүнө кабыл алынган. Бул окуу жайды ал 1902-жылы аяктаган соң, Орусиянын борбору Санкт-Петербург шаарындагы Императордук аскердик-медициналык академияга латын тилинен кошумча сынак тапшырып өткөн.

Маалыматтарга караганда, ал аталган академияда академиктер Иван Петрович Павлов, Василий Радлов (Вилгелм Радлофф), Василий (Вилгелм) Бартольд, профессор Бодуэн де Куртэнэ ж.б. дарс окушкан экен.

Мени жана башка казак студенттерин эч бир саясий партиянын программалары канааттандырбады. Социал-демократтар жөн гана жумушчулар тууралуу айтса, социалист-революционерлер чарбачылык жөнүндө сүйлөп жатты. Кадеттер орус калкынын улуулугу жөнүндө сайрап, башка калктар тууралуу ооз ачып да койбоду...
Халел Досмухамед уулу

1908-жылы бештин айынын (декабрдын) 10унда студент Халел Досмухамед уулу Сагира Жумагалы кызы Токтыбаевага үйлөнгөн (ошол учурдагы аскердик окуу жайдын эрежесине ылайык, нике куруу үчүн ага академия уруксат бергендиги тууралуу тастыктама да сакталып калган).

(Караңыз: Каренов Р.С. Алаштың асыл арысы Халел Досмұхамедұлы ғұмырының ғибратты тұстары // Караганды университетиниң кабаршысы. — Караганды, 2013. — Тарых.)

Анын студенттик жылдары падышалык Орусиядагы ири саясий окуялар маалына туш келген. Халел өзү да акырындап коомдук-саясий окуяларга катыша баштайт.

Казак тарыхчысы Р.С.Касенов белгилегендей, кийинчерээк, 1931-жылы Халел Досмухамед уулу сурак маалында өз колу менен чекиттерге жазган түшүндүрмө маалыматында жаштык кезиндеги күрдөөл окуяларды мындайча сыпаттаган:

Мен Петербургга биринчи орус революциясынын тушунда келдим. Бул кезде демократиялык күчтөр, анын ичинде студенттик коом да, тез-тез нааразылык билдирип жаткан. Кымгуут студенттик өмүргө аралашуу менен бирге саясий билимимди арттырууга да кириштим. Ар түрдүү саясий партиялардын баяндамалары менен... тааныштым... Мени жана башка казак студенттерин эч бир саясий партиянын программалары канааттандырбады. Социал-демократтар жөн гана жумушчулар тууралуу айтса, социалист-революционерлер чарбачылык жөнүндө сүйлөп жатты. Кадеттер орус калкынын улуулугу жөнүндө сайрап, башка калктар тууралуу ооз ачып да койбоду. Оңчулдар болсо орус эмес калктарды жамандап, аларды кодулоо менен алек...”

Монархиялык режимди конституциялык жол менен либералдаштыруу үчүн күрөшкөн кадеттер партиясына ылым санаган Халел өзү да студент кезинде гезиттерге макалалар жазып кирди. Андан тышкары ал 1905-жылы Теке шаарындагы казактардын айдың жигиттеринин жыйынына катышып, кадеттик усулда саясий партия түзүү далаалатын жасагандардын арасында болду.

Халел Досмухамед уулунун диплому. Санкт-Петербург. 12.1.1910.
Халел Досмухамед уулунун диплому. Санкт-Петербург. 12.1.1910.

1909-жылы Халел аскердик-медициналык академияны алтын медал менен аяктаган. Офицер (аскер дарыгери) катары кызмат өтөөгө жиберилип, ал оболу Пермь губерниясына караштуу Чердын үйөзүндө Морчань жергесинде кызмат өтөдү.

Ошол эле жылы ал Түркстан шаарына которулуп келди. 1910-жылдан тартып Орол аймагында казак-орустарды эмдеген ооруканада аскер дарыгери болуп иштеп калды. Ал эми 1913-жылдан тартып аскер кызматынан бошонуп, Орол облусунун Темир үйөзүндөгү бөлүмчөгө дарыгер болуп жиберилди.

Халел Досмухамед уулу дал ушул жылдан тартып өзүнүн саясий ишмердигин жанданткан. Ал кадеттер партиясынан оолактап, 1913—1915-жылдары болочокку улуттук демократиялык партияны түзүү аракеттерине кошулган.

“Алашчы” айдың

Халел Досмухамед уулу 1913-жылдан тартып “Казак” гезитине белсене көмөк кылып, макалалар жазды. Ал да Алихан Бөкөйхан уулу сыяктуу эле болочокку “Алаш” партиясынын пайдубалын түптөөгө салым кошту.

1917-жылы Халел Орунбор шаарында өткөн Биринчи жалпы казак курултайында төрагалык кылды. Дал ошол жылы ал Алаш Ордонун Батыш Казакстан бөлүмүн Орол аймагында куруу үчүн мээнет кылды. Бул доордо “Алаш Ордо” болшевиктер менен ачык таймашууга барган. 1918-жылы жаз мезгилинде Халел Досмухамед уулу өзүнүн саясий шериги Жаханша (Жаһанша) Досмухамед уулу менен кошо советтик борборго келип, Владимир Ленин жана Иосиф Сталин менен сүйлөшүү жүргүзүшкөн.

Алар Кеңеш бийлигинин башчысына “кызылдарда” туткунда жаткан алашчы казактарды боштондукка чыгаруу, казактар жерлешкен аймактарды бүт казактарга кайтаруу, Алаш Ордого ал өкүм жүргүзгөн аймактарда бийлик ыйгарымдарынын бир катарын (мыйзам чыгаруу, аткаруу бийлиги, сот бийлиги, аскердик көзөмөл) калтыруу, ж.у.с. талаптарды айтышкан. Ал түгүл болшевиктерден анча-мынча акчалай көмөк алууга да жетишкен.

Бул макулдашуунун алкагында Жаханша менен Халел Орол шаарында курултай чакырып, аймакта Ойыл вилайетинин убактылуу өкмөтү дегенди жарыялашат. Кол курап, ал түгүл төмөнкү аскер жетекчилерин даярдай турган окуу жайдын орунун такташат. 1918-жылы Өфө (Уфа) шаарында казак, кыргыз, башкыр алашчыларынын жыйналышы болуп, Халел ага да катышкан. Мында “Ойыл вилайети” тек гана “Алаш Ордонун Батыш бөлүмчөсү” деп аталып калган.

Ошентип, Алаш Ордо автономиясын, “Алаш” партиясын түптөөгө Халел Досмухамед уулу аймактык жетекчи катары чоң үлүш кошту.

Кеңеш бийлигиндеги кызматы

Атуулдук согушта “ак гвардиячылар” жана “алашчылар” “кызылдарга” жеңилип калган соң, Халел Досмухамед уулу Кеңеш бийлиги тарабына биротоло өтүп, жаңы шартта өз элине кызмат кылууну уланткандардын катарында болду. (Айрым “алашчылар” чет мамлекеттерге бозгунга кетишкен).

1920-жылы Кеңеш өкмөтү “Алаш Ордонун” мүчөлөрүнө кечирим жарыялады (албетте, 1930-жылдары сталинчилер “эски жараны” кайра ачып, далай айдыңдарды мурдагы “Алаш Ордо” менен байланышы үчүн кайра жазалай баштагандыгы тууралуу сөз — алдыда).

Ушундай атуулдук келишимден кийин Халел да жанын аябастан Кеңеш бийлигиндеги жаңы турмушка сүңгүдү. Оболу ал Маскөөгө жиберилди. Андан соң билимине, кесиптик жана саясий жетекчи катары даярдыгына ылайык Түркстан АССРинин борбору — Ташкен шаарында бир катар кызматтарды аркалады.

Халел Досмухамед уулу.
Халел Досмухамед уулу.

Бул шаарда ал өзүнөн башка да Турар Рыскулов, Эшенаалы Арабай уулу, Муктар Ауэзов (Əуезов) сыяктуу мурдагы “алашчылар” менен кайра жолукту. Чөлкөмдүн саясатчылары болочокку Казак, Кыргыз, Өзбек, Тажик жана Түркмөн советтик мамлекеттерин түптөө иштерин ушул шаарда да улантышкандыгы жакшы маалым

Ташкенде Халел кесипкөй дарыгер катары жалпы Борбордук Азиядагы саламаттыкты сактоо тармагын кайра уюштуруу иштерине кол кабыш кылды.

Ал Түркстан АССРинин эл агартуу комиссардыгына караштуу Түркстан калктарынын окуу-агартуу, маданият жана илим көйгөйлөрүн чечүүгө багытталган Билим комиссиясына мүчө жана андан соң төрага болуп иштеди.

Халел Досмухамед уулу 1920—1921-жылдары Ташкендеги дене эмдөө институтунун ординатору, Орто Азия университетинин медицина факультетинин хирургиялык ооруканасында ординатор болуп да иштеди.

1922—1924-жылдары ал Түркстан Саламаттыкты сактоо эл комиссариатынын кеңешинин мүчөсү болду.

Халел Досмухамед уулу басма ишинде да салым кошту. Ал 1923-жылы Орто Азия мамлекеттик басма коллегиясын жетектеди, кийинчерээк Казак мамлекеттик басмасынын Чыгыш бөлүмүнүн жетекчиси болуп калды.

1926-жылы ал Алматы шаарындагы Казак педагогикалык институтун (азыркы Абай атындагы улуттук педагогикалык университетти) уюштуруу боюнча комиссиянын төрагасы болгон. 1927-жылы аталган институттун доценти, 1929-жылы профессору болуп бекитилген жана проректор кызматын да аркалап калган.

Капсалаңдуу доордо

1920-жылдардын соңунан тартып “тап күрөшүнүн” курчуганына шылтоолоп, сталинчилер бүткүл СССР боюнча жазалоолордун улам жаңы толкунун уюштурган кезеңде, анын эпкини Халел Досмухамед уулуна да тийген.

Ал бир кезде “Алаш Ордо” уюмунун аймактык жетекчилеринен болгондугу 1930-жылы кайра эске алынып, саясий айыптын негизинде кызмтынан айрылды. 1932-жылы чын куран (апрель) айынын 20сында ОГПУнун үчтүгүнүн чечими менен ал Орусиянын Воронеж шаарына беш жылга сүргүнгө айдалды.

Воронежде ал Саламаттыкты сактоо жана гигиена институтунда бөлүм башчы, темир жол бекетинде дарыгер-эпидемиолог ж.б. кызматтарда иштеди. Кошо айдалгандардын арасында мурдагы алашчылар Жаханша Досмухамед уулу, Мухаметжан Тынышпай уулу да болгон. Аларга 1935-жылдан соң атажуртуна кайтууга уруксат берилген.

Ал эми Халел Досмухамед уулу Воронежде кала берди. Бирок 1938-жылы теке (июль) айынын 26сында ал жалган саясий жалаа менен кайрадан камакка алынып, оболу Маскөөгө, андан соң этап менен Алматыга жиберилди. Воронежден Алматыга издеп келген жубайы Сагирага абактагы күйөөсүнө жолугууга чекисттер уруксат беришкен жок.

1939-жылы чын куран (апрель) айынын 24үндө аскер трибуналы аны атуу жолу менен өлүм жазасына кести. Ошол эле жылы аяк оона (август) айынын 19унда ал абактагы ооруканада кургак учук оорусунун айынан каза болду (анын айоосуз уруп-соккуга учурагандагы оор акыбалы абактын супсак маалыматында ушундайча кыска диагнозго жашырылган).

Аракеттеги айдың жана тарыхчы

Халел Досмухамед уулу ар кыл тармактар боюнча илимий жана илимий-жамаагаттык эмгектер калтырган көп кырдуу илимпоз болгон.

Бул чакан макалада анын айрым гана эмгектери жөнүндө сөз кыла кетелик. Ал тарыхка астейдил көңүл буруп, казактардын бардык жерлери падышалык Орусия тарабынан аскер жиберип басып алуу жолу менен каратылганы тууралуу маселеге кайрылган.

Кыргызстанда Т.Усубалиевдин тушунда “Түндүк Кыргызстан Орусиянын курамына өзү эле ыктыяры менен кирген” деген жаңылыш жобо расмий түрдө таңууланып жаткан чакта, коңшу Казакстанда да “Кичи жүз казактары XVIII кылымдын 30-жылдары өз эрки менен Орусияга кирген” деген жобо таңууланган.

Ал эми Халел Досмухамед уулу болсо казак элинин боштондук көтөрүлүштөрүнүн тарыхын жазуу аркылуу мындай “ыктыярдуулук” казак жеринде деги эле болбогондугун тээ 1920-жылдары эле тастыктап жазган.

Халел жана Махмуд Кашгари Барсканинин мурасы

Халел Досмухамед уулу казак айдыңдарынын ичинен алгачкылардан болуп өз чыгармачылыгында карахандык доордогу энциклопедиячы аалым Махмуд Кашгари Барсканинин мурасына — айтылуу “Дивану лугати т-түрк” — “Түрк тилдеринин сөз жыйнагы” (1072—1077) эмгегине изилдөөчү катары кайрылган.

Ал 1923-жылы “Шолпан” (“Чолпон”) журналынын 7-санында арап арибинде жарык көргөн “Дивану лугати т-турк” («Диуани лұғат ат-түрік») аттуу макаласында Махмуд Кашгари Барскани ээлеген көөнөргүс тарыхый орунду белгилейт.

Махмуд Кашгари Барскани чийген арап тилиндеги дүйнө картасынын чордонунда Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072-1077-жж.
Махмуд Кашгари Барскани чийген арап тилиндеги дүйнө картасынын чордонунда Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072-1077-жж.

Халел Досмухамед уулу Махмуд Кашгари Барскани чийген “Дивандагы” дүйнө картасында түрк этносторунун жайгашкан жерлери көрсөтүлгөнүн жана “Диванда” мусулман элдеринин тил илиминде алгачкы ирет географиялык маалымат филологиялык маалыматтар менен айкалыштырылып берилгенин баса белгилеген.

Халел Досмухамед уулу Махмуд Кашгари Барсканинин киндик каны таамп-өскөн ата конушу катары Ысык-Көлдүн жээгиндеги Барскан (Барсхан) шаарын белгилейт. Ал Махмуддун тектүү экенин, “түрк бектеринен, аскеринен, илимпоз, шайырларынын алдыңкы сабынан болгонун да” баса көрсөтөт. Халел Досмухамед уулунун оюнча, Махмуд Кашгари өз эмгегин 1073-жылы жазган.

Махмуд Кашгаринин "Диванындагы" картанын чордондук жана чыгыш бөлүгүнүн кыргызча котормосу. 1997.
Махмуд Кашгаринин "Диванындагы" картанын чордондук жана чыгыш бөлүгүнүн кыргызча котормосу. 1997.

Халел Досмухамед уулу бул Карахандар каганатындагы кош жылдыз тууралуу сөз кылып, алардын китептеринин жазылышынын арасын эки-үч гана жылдык убакыт бөлөт деп белгилейт. Тактай кетсек, чынында да 1069-жылы Жусуп Баласагын өзүнүн “Кутадгу билиг” эмгегин жаза баштап, кийинки жылы бүткөргөн, ал эми Махмуд Кашгари Барскани өз чыгармасын беш жыл ичинде (1072—1077-жылдары) жазып бүткөнүн тастыктайбыз.

(Караңыз: Досмұхамедұлы, Халел. Таңдамалы еңбектері: Қазақ тарихы, әдебиеті мен тілі, сондай-ақ медицина, биология, табиғаттану салаларына қатысты ғылыми мақалалары және оқулықтарынан үзінділер. - Астана: Астана-Полиграфия, 2008. - 400 бет. - ISBN 9786012540314. – "Арыс" қоры; Исабекова, Улдар Келдибековна. Махмуд Кашгари — основоположник ареальной лингвистики // Вестник РУДН. Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика. – М., 2017. Т. 8. № 2. С. 301—308. — мында 303-бетте.).

Кандай болсо да, тээ 1923-жылы эле Халел Досмухамед уулу Махмуд Кашгари Барсканинин Стамбулда Биринчи дүйнөлүк согуш жылдары Килисли Рифат тарабынан таш басмада үч томдук болуп жарыкка чыккан эмгегинен дурус кабардар болгону, бул мурасты Жусуп Баласагындын “Кутадгу билиг” — “Куттуу билим (бийлик)” аталган жана 1069—1070-жылдары жазылган эмгеги менен байланыштырып тыянак чыгаргандыгы — казак таануу үчүн гана эмес, жалпы Борбордук Азиянын заманбап түркология илими үчүн дагы баалуу тарыхнаамалык маалымат болуп саналат.

Эстутум

Халел Досмухамед уулу 1958-жылы бирдин айынын (февралдын) 11инде толук акталган. Бирок... Совет доорунун соңку учуруна чейин Халел Досмухамед уулу тууралуу Казакстанда жылуу сөздөр оозеки аңыз катары гана айтылып келди. 1984-жылы “Алгачкы казак дарыгерлери” деген китеп чыгып, анда Халел Досмухамед уулу тууралуу жылуу сөз айтылган экен, бирок көп узабай эле коммунист цензорлор бул китепти сатыктан жана китепканалардан кайра чогултуп, жок кылышкан.

Эгемендик доорунда болсо Казакстанда Халел Досмухамед уулу тууралуу калыс баа берилип, ар кыл иликтөөлөр кеңири жарыяланып келет.

1994-жылы Казак өкмөтүнүн чечимине ылайык Атырау шаарындагы Атырау мамлекеттик университетине анын ысымы ыйгарылып, кийинчерээк университеттин кире беришине айкели тургузулду.

Учурда Астана, Алматы, Атырау, Орол (Уральск) шаарларында Халел Досмухамед уулунун ысымындагы көчөлөр бар.

Азыркы тапта Халел Досмухамед уулунун инсан жана атуул катары көөнөргүс ролу жана мурасы түркологдор тарабынан ар тараптуу иликтенип келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Үйдөн чыкпай иш табыңыз

Үйдөн чыкпай иш табыңыз
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

Кытайлык казак Сайрагүл Сауытбай сот залынан бошоду

Кытайлык казак Сайрагүл Сауытбай сот залынан бошоду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:18 0:00

Тажикстанда каза тапкан туристтердин таржымалы

Тажикстандагы чет өлкөлүк туристтер.

Тажикстандын түштүгүндөгү жаратылышы кооз тоолуу аймакта велосипед менен баратып кылмышкерлердин колунан ажал тапкан төрт чет өлкөлүк туристтин аты-жөнү жарыяланды.

Чет өлкөлүк жети саякатчы Тажикстанды аралап жүргөндө жолугушуп калып, Памирдин кооз табиятын бирге көрүп келиш үчүн жолго чогуу чыгышкан.

29-июлда Тажикстандын борбору Дүйшөмбү шаарынан 150 чакырымдай жердеги кан жолдо саякатчыларды белгисиз адамдар күтүүсүздөн жеңил машине менен сүздүрүп, андан соң автоунаадан чыгып, бычак жана курал менен кол салышкан. Окуядан Нидерланд менен Швейцариянын бирден, ошондой эле АКШнын эки жараны мерт болгон.

Окуя тартылып калган учур

“Ислам мамлекети” террордук тобу бул кол салууну уюштурганын айтып, 31-июлда видео жарыялады. Анда экстремисттик топтун кара туусунун алдында отурган беш киши “Ислам мамлекетине” кошулганын айтып, “динсиздер басып алган” Тажикстан мамлекетин сындаган.

"Ислам мамлекети" жарыялаган видеодон алынган кадр.
"Ислам мамлекети" жарыялаган видеодон алынган кадр.

Бирок Тажикстандын өкмөтү алардын билдирүүсүнө анча ишене берген жок. Расмий Дүйшөмбү бул кол салуу үчүн өлкөдө 2015-жылы тыюу салынган "Ислам кайра жаралуу партиясын" айыптады.

Кандай болгон күндө да бул окуя жакыр мамлекеттин экономикасын көтөрүш үчүн туризмди өнүктүрүүгө аракет кылып жаткан тажик бийлигин дендароо кылды. Табияты кооз Тажикстан менен анын кошунасы Кыргызстанга быйыл велосипед менен кыдыргандар, башка да туристтер көп келип жатат. 2018-жыл Тажикстанда Туризм жылы деп жарыяланган. Быйылкы жылдын беш айында өлкөгө 900 миңдей чет өлкөлүк саякатчы келген. Бул былтыркы жылдын ушул мезгилине караганда төрт эсе көп.

Жей Остин

Эки америкалык - Жей Остин менен Лорен Геогеган жумуштарын таштап, дүйнөнү велосипед менен кыдырууга чыккан саякатчылар эле. Алар бир жыл мурун Африкага барса, андан кийин Европаны кыдырып, быйыл Борбор Азияда саякаттап жүргөн. Америкалык туристтер Тажикстанга чейин Кыргызстанда жана Казакстанда болушкан экен.

Жей Остиндин Кыргызстанда жүргөндө түшкөн сүрөтү.
Жей Остиндин Кыргызстанда жүргөндө түшкөн сүрөтү.

29 жаштагы Жей Остин АКШнын Турак жай жана шаарларды өнүктүрүү департаментинде жети жыл иштеген. Ал бардык убактысын велосипед тебүүгө жана дүйнөнү кыдырууга арнамакчы болуп, акыркы кезде негизги жумушун таштаган. Остин өзүнүн Борбор Азиядагы велосапары тууралуу блог жазып, сүрөттөрүн да жарыялап жүргөн. Ал өз блогунда "велосипед менен саякаттоо - туризмдин эң коопсуз түрү. Кандай маалымат уксаңыз да жер шары керемет, камкордукка толгон. Уурдалган жана сабалган велосипедчендер сейрек кездешет... Биз үчүн эң чоң коркунуч - бул машинедеги адамдар” деп жазган. Ал “көпчүлүк адамдар сизге жамандык каалабайт, алар жылуу, достук мамиле кылышат” деп белгилеген. Жей Остин - 29-июлда каза тапкан туристтердин бири.

Америкалык туристтердин Кыргызстандан тарткан сүрөтү.
Америкалык туристтердин Кыргызстандан тарткан сүрөтү.

Лорен Геогеган

29 жаштагы Лорен Геогеган Вашингтондогу Жорджтаун университетин аяктап, анда улук кызматкер болуп иштеген. Калифорнияда туулган Геогеган Капитолий дөбөсүндө да эмгектенген.

Геогеган менен Остиндин simplecycling.org блогундагы маалыматтарга караганда, Геогеган велосипедди беш жылдан бере тебе баштаган. Ал буга чейин жазган пикирлеринде велоспорттун натыйжалуулугун, пайдалуулугун, арзандыгын жана кубаныч тартуулаган спорт экенин жазган. Лорен Геогеган дүйнөнүн бир канча жерин кыдырган Остинди акыркы жылдары коштоп жүргөн. 29 жаштагы америкалык селки Тажикстандагы кол салууда көз жумду.

Лорен Геогегандын Кыргызстанда жүргөндө түшкөн сүрөтү.
Лорен Геогегандын Кыргызстанда жүргөндө түшкөн сүрөтү.

Рене Уокке жана Ким Постма

56 жаштагы нидерландылык психолог Рене Уокке Тажикстанда өзүнүн мурдатан берки шериги, 58 жаштагы Ким Постма менен жүргөн. Алардын Таиланддан башталган сапары Ирандан аяктамак. Нидерландылык велосипедчендер бул жолу Ооганстандан өтпөй, өздөрү коопсуз деп санаган Тажикстан аркылуу кетүүнү чечишкен. Рене Уокке менен Ким Постма буга чейин да велосипед менен бир канча жерлерде саякаттаган. Инисинин айтымында, Воккенин 130 өлкөнү кыдырган экен.

Амстердамдагы суу бетиндеги үйдө (хаусбот) жашаган Уокке менен Постма жүрүм-туруму начар балдарды асырап, тарбиялаган, алар туруктуу жашай турган жер тапканча баккан. Уокке кол салуудан мүрт кетсе, Постма жаракат алып, дарыланып чыкты.

Маркус Хуммел жана Мари-Клер Дименд

Швейцариялык велосипедчилер - 62 жаштагы Маркус Хуммел жана анын 59 жаштагы шериги Мари-Клер Дименд - Цюрих кантонунун жашоочулары. Алар "Үмүттөр акталды" деген блогунда эски Жибек Жолу аркылуу Кытайдан Кыргызстанга чейин келе жатканын жазышкан. Алардын 25-июлда жазганына караганда, "Тажикстанда мемиреген тынчтыктан ырахат аласың, табияты кооз, Памир дарыясына карап, Ооганстан тарабындагы өрөөн менен келе жатабыз" деп жазышкан. Маркус Хуммел кол салуудан көз жумса, Мари-Клер Дименд аман калып, Дүйшөмбүдөгү ооруканага жеткирилген.

Гийом Казабат

Франциялык Гийом Казабат жети адамдан турган топтун артында келе жаткан жана биринчи оор чабуулга кабылган эмес. Маалыматтарда ал бул окуядан жеңил жаракат алган. Франциянын Тажикстандагы элчилиги Гийом Казабат тууралуу кенен маалымат берген жок.

Тажикстанда чабуулга кабылган туристтердин кандуу окуяга чейин тартылган видеосу:

Терс окуялар жалпы аймакта туризмди аксатат

Тажикстанда велосипедчен төрт туристтин машина сүзүп, андан кийин бычакталышы саякатчылардын коопсуздугу боюнча маселени козгоду. Адатта Борбор Азия мамлекеттерине келген велосипедчен туристтер аймактагы бир канча өлкөнү дароо кыдырышат. Тажикстанда каза тапкан саякатчылардын экөө буга чейин Кыргызстанда болгон экен. ​

Кыргызстандын Туризм департаментинин башчысы Азамат Жамангуловдун пикиринде, Борбор Азияны чет элдик туристтер бир аймак катары карагандыктан, мындай окуялар жалпы туризмге терс таасирин тийгизет.

- Тажикстандагы окуянын бардык Борбордук Азияга кесепети тийиши ыктымал. Анткени туристтер бир аймак катары карап, ушул беш-алты өлкөнү чогуу кыдырышат. Ошондуктан бир мамлекетте болгон окуя беш-алты өлкөгө таасирин тийгизиши мүмкүн.

Азамат Жамангулов.
Азамат Жамангулов.

Расмий маалымат боюнча 2017-жылы Кыргызстанга чет өлкөлүк 2,7 миллиондой турист келген. Азамат Жамангулов өлкөнү велосипед менен кыдырган саякатчылар көбөйө баштаганына токтолду:

- Азыркы учурда велосипед менен келген туристтер абдан көп дегенден алысмын. Акыркы жылдары көбөйө баштады. Булар Европа мамлекеттеринен келген саякатчылар. Туристтер биздин тоолорду аттар, автоунаалар менен кыдырышат. Анан акыркы кезде велосипед менен келгендер көбөйүүдө. Ошондуктан биз велоспеддин түрлөрүн жайылтуу максатында 18-августта дүйнөлүк тоо велосипединин турнирин өткөрүп жатабыз.

Жамангуловдун маалыматы боюнча, Кыргызстанда велосипедчен туристтерге кол салуу сыяктуу окуялар жокко эсе.

(Пит Баумгартнердин макаласы англис тилинен которулуп, кошумчаланды)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Денис Тен - жарк эткен жылдыз

Денис Тен - жарк эткен жылдыз
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:19 0:00

Мигранттардын мушташы бир өмүрдү кыйды

Москва шаары.

30-июлда Москвада курулуш объектилеринин биринде Кыргызстан менен Өзбекстандын жарандарынын ортосунда мушташ чыгып, бир кыргызстандык каза болгон.

Кыргызстандын Орусиядагы элчилиги Тергөө комитетинин Кузьмин райондук бөлүмү кыргызстандык жарандын өлүмү боюнча териштирүү жүргүзүп жатканын кабарлаган. Жапырт мушташка катышкан төрт кыргызстандык, ондон ашуун өзбекстандык кармалып, суралып жатат. Бул окуя боюнча Орусиянын президентине караштуу Улут аралык мамилелер боюнча кеңештин чет элдик жарандардын социалдык-маданий адаптациялоо комиссиясынын өкүлү Раимкул Аттокуров бир нече суроолорго жооп берди.

«Азаттык»: Кыргыз жигити каза болгон калайман мушташ жөнүндө кандай маалыматыңыз бар?

Раимкул Аттокуров
Раимкул Аттокуров

Аттокуров: Москва аймагынын Некрасовка деген району бар. Ошол жердеги курулуштарда кыргыз, өзбек жарандары иштейт. Анан 30-июлда кандайдыр турмуштук түшүнбөстүктөн улам кыргыз-өзбек жаштары мушташып кетишиптир. Мушташтан 1999-жылы төрөлгөн жигит ооруканага түшүп, каза болду. "Башына же далысына темир тийген" деп жатышат. Жигит өзү Кара-Кулжанын Ылай-Талаа айылынын кулуну болот экен.

«Азаттык»: Анын сөөгү 31-августта жөнөтүлөт деп айтылды эле, ал жагынан маселе жаралган жокпу?

Аттокуров: Бул эми ден соолугунан эмес, мушташтан каза болгондуктан тергөө иштери жүрөт экен. Бирок бардык уруксат кагаздары, акча жагынан жардам берип сөөгүн мекенине жөнөттүк.

«Азаттык»: Шектүүлөр суралып жатабы?

Аттокуров: Тергөө иштери боюнча азыр мушташка катышкан балдардын баары суракка алынып жатат. Бул иш элчиликтин, коомчулуктун көзөмөлүндө турат. Биздин юристтер да карап жатат. Бул иш жөн калбайт.

«Азаттык»: Эми Орусияда эки улуттун тең мигранттары көп экени белгилүү. Чатак дагы ырбап кетпеши үчүн түшүндүрүү иштери жүргүзүлүп жатабы?

Жаш жигиттер Кыргызстандан келип эле ар кандай иштерде эмгектенип башташат. Аларга айтаарым - эң биринчи иретте миграциялык мыйзамдарды сакташы керек. Андан кийин келген жердин маданиятын, салтын, башка улуттар менен ынтымактуу болууну үйрөнүшү керек.

Аттокуров: Эми кыргыз жамааттары башка коңшу мамлекеттерден келген диаспоралар менен тыгыз байланыштабыз. Алардын да илимдүү-билимдүү инсандары, аксакалдары бар. Алар менен байланышып, "ушундай окуя болуп кетиптир, эми жаштар касташып калбасын" деп түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз.

«Азаттык»: Дегеле, акыркы учурда Орусияда мекендештер катышкан кылмыштар, кырсыктар көп катталып жатпайбы. Ушул жагынан кыргыз жамааттарынын, уюмдарынын алдын алуу иштеринде ролу канчалык деп ойлойсуз?

Аттокуров: Тилекке каршы, ушундай кырсыктар көп болуп жатат. Кырсык айтып келбейт экен. Анын алдын алып калуу оңойго турбасын билебиз. Жаш жигиттер Кыргызстандан келип эле ар кандай иштерде эмгектенип башташат. Аларга айтаарым - эң биринчи иретте миграциялык мыйзамдарды сакташы керек. Андан кийин келген жердин маданиятын, салтын, башка улуттар менен ынтымактуу болууну үйрөнүшү керек. Муну баары эле турмушта керектүү сапаттар. Биз колдон келишинче аракет кылып жатабыз. Төрт тилди камтыган баракчаларды чыгарып таратуудабыз. Кыргыздар чогулган жерлерде аксакалдарга мыйзамдарды сыйлоо боюнча айтып жатабыз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG