Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 09:30

Борбор Азия

Саудиттер эми Кыргызстанга мектеп салат

Кыргызстандагы мектептердин биринин курулушу. Иллюстрациялык сүрөт.

Сауд өнүктүрүү фонду 16 мектеп куруу үчүн Кыргызстанга бөлгөн насыяга 27 мектеп салынмай болду. 30 миллион доллар каражатты өкмөт типтүү мектептерге бөлүштүрүп жеткире турганын айтууда. Сауд Арабиясы өлкөгө мындан башка оорукана, жол курууга жана логистикалык борбор салууга да акча бергени турат. Ошол себептүү муну идеологиялык саясат менен байланыштыргандар да чыкты.

Кечиккен долбоор

Мамлекеттик мектептердин курулушун каржылоо жөнүндөгү макулдашууну Сауд өнүктүрүү фонду менен Кыргызстандын өкмөтү былтыр май айында кабыл алышкан. Бул боюнча мыйзамды ошол эле жылдын июнь айында Жогорку Кеңеш ратификациялап, июлда ошол учурдагы президент Алмазбек Атамбаев кол койгон.

Макулдашууга ылайык, аталган фонд Кыргызстанга 30 млн. доллар же жергиликтүү валютага чакканда 2,1 млрд сом жеӊилдетилген насыя бөлмөк. Өкмөт бул каражатка 2019-жылга чейин өлкөнүн ар кайсы аймактарында 16 мектеп салууга убада берген. Бирок дээрлик бир жылдан бери акча да түшкөн жок, мектептердин курулуштары да баштала элек.

Архитектура, курулуш жана турак жай-коммуналдык чарба агенттигинин кызматкери Токтомамат Зикирбаев мунун себебин тендердин кечеңдеши менен түшүндүрдү:

- Сауд өнүктүрүү фондунун талабы менен биз долбоорду Ислам өнүктүрүү банкынын талаптары, процедурасы боюнча ишке ашырышыбыз керек. Ошондуктан иштин биринчи этабында эл аралык консультанттарды жалдап алышыбыз керек болчу. Алгач ошону тандоо үчүн тендер жарыялаганбыз, ага эл аралык үч компания сунушун жиберген. Былтыр ноябрь айларында тендерибиз аяктап, ошонун эң аз сумма сунуштаганын тандап алганбыз. Бирок ал компания бизге туура келбеген талаптарды койду. Натыйжада алар менен келише албай калдык. Августтун ортолоруна чейин ошентип жүрүп, эми кайра Сауд өнүктүрүү фондуна кат жазып, экинчи орунду алган компания менен сүйлөшүүгө уруксат алганбыз. Учурда ошолор менен сүйлөшүү уланып жатат. Ошол бүткөндөн кийин негизги иштер башталат. Бул эл аралык компания бизге кеңеш гана берип, көмөк көрсөтөт. Андан кийин ар бир мектепке өз алдынча тендер жарыяланат. Ага кыргызстандык жана чет элдик компаниялар катышып жеңип алышса болот.

Курулуш агенттигинин атайын координациялык тобунун кеңсеси
Курулуш агенттигинин атайын координациялык тобунун кеңсеси

Зикирбаев ошондой эле келе турган каражатка мурда пландалгандай 16 мектеп эмес, 27 мектеп курула турганын, бул кеңешүү менен чечилгенин айтты.

- Кредиттик макулдашуу боюнча бөлүнгөн суммага 16 мектеп куруу каралган. Болжолдоп алганда сумма мындан ашышы мүмкүн болгондуктан көбүрөөк мектеп курууну пландаганбыз. Өкмөт, курулуш агенттиги, Билим берүү министрлиги жана жергиликтүү бийликтерден ошондой сунуш болуп, 27 мектеп курулушу өтө зарыл деп табылып, тизмеси бекитилген. Буга Сауд өнүктүрүү фонду деле макулдук берген. Алар биз жумушту баштаарыбыз менен акчаны которушат. Мектептер ар бир облуста курулат. Алгач 16 мектепке тендер жарыялап, ишти баштайбыз. Алардан ашкан акчага калган мектептерге жетээрлик кылып бөлүштүрөбүз. Бизде мамлекеттик курулуш агенттигинде типтүү мектептердин беш үлгүсүнүн долбоорун иштеп чыгып, бекитип койгонбуз. Маселен 150 орундуу мектеп 62 миллион сомго, 225 орундуу 73 миллион, 375 орундуу 101 миллион, 500 орундуу 128 миллион болуп аныкталган. Курула турган жердин шартына, балдардын санына карап кээ бир мектептерге каражат көбүрөөк бөлүнүп калышы мүмкүн. Ага биз алгачкы сынактан тандап алган эл аралык консультациялык компаниянын адистери жардам берип, иштеп чыгууга көмөктөшөт.

Деген менен Архитектура, курулуш жана турак жай-коммуналдык чарба агенттиги өзү деле атайын Сауд өнүктүрүү фонду каржылаган мектептердин курулушун ишке ашыруу үчүн атайын координациялык топ түзүп, алты кишини өз алдынча кеңсеге жайгаштырган. Токтомамат Зикирбаев да ошол топтун мүчөсү.

Бирок ошол эле кезде даяр каражатты иштетүү кечеңдеп жатканын сынга алып, анын узарышынан күмөн санап жаткандар да чыкты. Жогорку Кеңештин депутаты Төрөбай Зулпукаров мектепке делген насыякоррупциялык аракеттерден сырт болушу керектигин эскертүүдө:

Төрөбай Зулпукаров
Төрөбай Зулпукаров

- Бизде акыркы учурда сырттан алынган кредиттердин көпчүлүгү эл колдогон, жалпы мамлекет үчүн пайдалуу долбоорлорго жумшалып жатат деген менен аны иштетүүдө коррупциялык аракеттерге жол берилип калып жатат. Кээде "Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" мыйзамдын нормаларынан чыгып кеткен учурлар бар. Аныкталып, кылмыш иштери козголуп жаткандары да бар. Бул өтө жаман нерсе. Ошондуктан бул тармакта башында кандай тендерлер жарыяланган, эмне үчүн узарып жатат деген маселени атайын эксперттик топ иликтеп чыгышы керек. Бул жерде да ошондой резонанстуу нерселер көрүнүп калышы мүмкүн. Бул аз акча эмес, ошондуктан багыттуу иштетип, эки жакка кетип калбагыдай болушу керек.

Сауд өнүктүрүү фонду каржылачу мектептерге тендерлер жыл аягына чейин жарыяланышы мүмкүн.

Бул маселе боюнча кененирээк комментарий алуу үчүн Сауд өнүктүрүү фонду менен байланышууга мүмкүн болгон жок. Мекеменин Кыргызстандагы өкүлчүлүгү жок болгондуктан Сауд Арабиясынын Бишкектеги элчилигине кайрылып, бирок жоопсуз калдык.

Жардамбы же карызбы?

Канткен күндө да мектептердин курулушун каржылоо долбооруна бөлүнгөн 30 млн долларлык каражат Кыргызстанга жеңилдетилген насыя катары берилет. Муну Кыргызстан бир пайыздык үстөк менен 25 жыл мөөнөт ичинде төлөп бүтүш керек. Насыяны төлөө 2022-жылдардан башталат.

Сауд өнүктүрүү фонду мындан сырткары ушундай эле шартта Кыргызстанда заманбап балдар ооруканасын курууга да 30 млн. доллар көлөмүндө насыя бөлгөнү турат. Буга чейин ушул эле фонд түндүк-түштүк альтернативалуу жолун курууга 20 млн. доллар акчаны насыя түрүндө берген. Болгону 3 млн. 397 миң доллар Бишкекте логистикалык борбор курууга грант катары берилгени турат.

Булардын айрымдары боюнча мыйзамдар буга чейин ратификацияланса, кээлери ушул күндөрү Жогорку Кеңеште каралууда. Ошол себептүү карыз алуу маселеси коомдук талкууда кайрадан күн тартибине чыкты.

Экономист, жарандык активист Айбек Таалайбек уулунун пикирин окуп көрөлү:

Айбек Таалайбек уулу
Айбек Таалайбек уулу

- Каржы министрлигинин расмий маалыматтарына эле таянсак, 2018-жылдын июнь айына карата Кыргызстандын жалпы мамлекеттик карызынын өлчөмү 4 млрд. 411,03 млн. долларды түздү. Мунун ичинен тышкы карыз 3 млрд. 809,19 млн. долларга жетет экен. "Бул тышкы карыздын 45% жакыны Кытайга туура келет экен, алар эмне жерибизди алгысы келип атабы?” деп бир чурулдадык эле, эми Сауд Арабиясынан да карыз алууну көбөйтүп жатыппыз. Карызды сен Кытайдан аласыңбы, Сауд Арабиясынан аласыңбы, баары бир карыз. Биздин кызарган жерибизге көз арткан көрүнгөн мамлекеттен насыя ала бергенди токтотушубуз керек. Анткени мунун артында баары бир саясий же башка кызыкчылыктар турат. Биз азыр акчаны четинен ала бергенибиз менен аны кайсы өндүрүшүбүз менен төлөйбүз, ким төлөйт? Артыбызда эч нерсе жок туруп карыз алганыбыз өтө коркунучтуу. Мектеп болсун, оорукана болсун аларды курууга болсо да насыя алууга караманча каршымын. Бирин-экин болсо да өз бюджетибиз жетишинче кура бергенибиз туура болмок.

Кыргызстандан сырткаркы фактыларды деле эске алганда, Сауд өнүктүрүү фонду коңшу Өзбекстанда (50 миллион доллар) жана Тажикстанда да (35 миллион доллар) мектептерди куруу жана социалдык жайларды салуу үчүн миллиондогон доллар насыя бере баштады. Ошондон улам мамлекеттик фонддун ээси - Сауд Арабиясы Борбор Азия өлкөлөрүнө карата саясатын өзгөрттү дегендер да бар. Анткени бул өлкөнүн уюмдары мурдараак башкаларга мечит курууга гана көмөктөшөт деген сын-пикирлер болуп келчү.

“Сереп” аналитикалык борборунун директору Искендер Ормон уулу буларга токтолду:

- Биздин өлкө жетекчилерибиз, парламенттеги сыйлуу адамдарыбыз жана министрлерибиз аларга барып, мамиле түзүп жатат. Ошондой сапарларда жардам сурап, инвестиция катары Кыргызстанга чакыруулар болду. Бул процесс нормалдуу нерсе. Бирок ар бир өлкө кайсы бир ишти жасоодо кандайдыр бир өзүнүн кызыкчылыгын көздөйт да. Анан Кыргызстан да берген тараптын максатын, оюна коюп койбой өлкө кызыкчылыган туура келген кызыкчылыктарга, багыттарга басым жасашы керек. Ал эми Сауд Арабиясы өзү бүгүнкү күнгө чейин көбүнчө башка өлкөлөргө мечит курууга көмөк берип келген. Жеке адамдар, фонддор аркылуу болсо да өкмөтү жардам берет деп айтылчу, ошондой имиджи болчу. Алардын идеологиясы эми диний вахаббийлик идеология эмеспи. Анан ошол идеологияны экспорттоо эмес, нормалдуу, заманбап мамлекеттик мүнөзүн алдыга чыгаралы деп, ушундай социалдык маселелерди колдоп жатса керек. Башкача айтканда бул өлкө имиджин оңдоого аракет кылууда.

Кыргызстандагы мектептердин бири.
Кыргызстандагы мектептердин бири.

Бирок бийлик өкүлдөрү Сауд Арабия өлкөсү каржылаган соңку долбоорлордун артында эч кандай саясий-идеологиялык жана диний өңүттөрү жоктугуна ишендирүүдө. Вице-премьер-министр Алтынай Өмүрбекова насыя алуу бул жөн гана өкмөттүк келишимдердин жемиши деп эсептейт:

- Бул мамлекеттик деңгээлдеги колдоо. Биздин келишимде сиз айткандай дин компоненттери да бар деген сөз болгон эмес. Менимче ал болушу да мүмкүн эмес. Анткени келишимдерде мектеп жөнүндө гана кеп жүргөн. Ошондуктан билим берүү жана мечит бири-бири менен айкалышкан маселе эмес.

Буга чейин Арабия өлкөлөрүнөн каржыланган “Бүткүл дүйнөлүк жаштар ассамблеясы” уюму Кыргызстанда 200дөн ашык мечит курууга демөөрчүлүк кылып, бирок сын-пикирлерден кийин өлкөдө 30 мектеп жана 10 чакты фельдшердик-акушердик пункттарды куруп берген.

Кыргызстан менен Сауд Арабиянын мамилелери 2015-жылдан бери жандана баштаган. Ошол учурда президент Алмазбек Атамбаев баштаган кыргыз делегациясы Сауд Арабия, Бириккен Араб Эмираттары жана Катар мамлекетине болгон расмий сапар жасап, бир катар инвестициялык жана башка макулдашууларга кол коюлган.

Ноокенде ишкер мектеп курду
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:09 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Каректе Евразия: Алтын чачылган көчөлөр

Каректе Евразия: Алтын чачылган көчөлөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:44 0:00

Бизнес үчүн качан бейиш түзүлөт?

Бизнес үчүн качан бейиш түзүлөт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:41:35 0:00

Сирияга кеткендер үчүн ким күнөөлүү?

Сирияга кеткендер үчүн ким күнөөлүү?
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:54 0:00

"Апам Кытайдагы саясий лагерде жатат..."

Казак жараны Омир Бекалы Кытайдагы саясий лагерде деген ата-энесинин сүрөтүн көрсөтүп жатат.

Алматыда Кытайдан көчүп келген бир катар кайрылмандар казак бийлигине жана Бириккен Улуттар Уюмунун адам укуктары боюнча комитетине кайрылуу жолдошту. Алар Кытайдагы саясий тарбия берүүчү лагерлерде кармалып турган жакын туугандарын бошотууга жардам берүүнү өтүнүп жатышат.

Кытайдан көчүп келген казак кайрылмандары бул аптада экинчи жолу бийликке жардам сурап кайрылышты. Алматыда маалымат жыйынын өткөргөн ондогон адам Кытайда калган жакын туугандары саясий тарбия берүүчү лагерлерде негизсиз кармалып, кысым көрүп жатканын билдиришти.

Алардын айтымында, андай лагерлерде жашы 70тен ашкан карыялар да, балдарынан ажыратылган апалар да отурат. Казакстандан Кытайга барып келем деп кетип, кайтпай калгандары да бар.

- 2017-жылдын декабрь айында Кытайга кеткен. Акыркы жолу кабарлашканымда атам лагерге кеткенин уккам. Өзүм болсо документим жок, өтө албай жүрөм, - дейт Казакстанда атасын күткөн Акжол аттуу өспүрүм.

Эки күн мурда кайрылмандар жана аларга колдоо көрсөткөндөр Алматы шаарындагы Кытайдын консулдугуна барып, нааразылыгын билдиришкен. Бирок алардын арызын алууга консулдуктан эч ким чыккан эмес.

Кытайдан келген казактардын жыйыны. Алар казак бийлигинен Кытай лагериндеги туугандарын бошотууну суранып жатышат. 12-сентябрь, 2018-жыл.
Кытайдан келген казактардын жыйыны. Алар казак бийлигинен Кытай лагериндеги туугандарын бошотууну суранып жатышат. 12-сентябрь, 2018-жыл.

Жума күнү маалымат жыйынын өткөргөндөр Кытайдын казактар байырлаган Сауан аймагында эле саясий лагерде отурган үч миңдей адамдын тек-жайы аныкталганын айтышты.

- Менин атам, апам жана эки иним саясий лагерде жатканына мына жарым жыл болду. Атам 70те, апам 60та. Экөөнүн тең ден соолугу жакшы эмес. Төртөө тең негизсиз кармалып турушат, - дейт Кытайдан келип, Алматыда жашап жаткан Акикат Калиолла.

Алматыда маалымат жыйынын өткөргөн казак кайрылмандары Казакстандын бийлигине жана Бириккен Улуттар Уюмунун адам укуктары боюнча комитетине кайрылуу жолдоп, Кытайда камакта жаткан жакындарын бошотууга көмөк көрсөтүүнү суранышты.

Кытайда этникалык казактар куугунтукка кабылып жатканы тууралуу кабарлар дээрлик эки жылдан бери байма-бай айтылып келет. Буга чейин Казакстандын тышкы иштер министри Кайрат Абдрахманов 170ке чукул этникалык казак тууралуу маалымат бар экенин, алардын ар бири боюнча иш жүргүзүлүп жатканын айткан.

Апта башында “Хьюман Райтс Уотч” укук коргоо уюму Кытайда этникалык уйгурлар менен казактар сыяктуу улуттук азчылыктардын укугу бузулуп жатканын билдирип чыккан. Уюмдун Кытай боюнча директору Софи Ричардсон саясий лагерлерде этникалык кыргыздар жок деп да так кесе айта албай турганы билдирген.

- Алар [Кытай бийлиги] негизинен түрк тилинде сүйлөгөн, ислам динин карманган уйгур азчылыгын бутага алып жатат. Бул топ Шинжаң калкынын жарымына чукулун түзөт. Бизде ошондой эле казактар сыяктуу башка этникалык топтордун жапа чегип жатканы боюнча да далилдер бар. Жарандардын Бээжиндин саясатын жетиштүү деңгээлде колдобогону - Кытай бийлигине шектенүүгө негиз берген башкы критерий. Башка улуттун өкүлү болуу жана өзүн башка маданияттын өкүлү катары көрсөтүүнүн өзү эле Бээжиндин саясатын колдобоо катары кабыл алынып жатат.

Августа айында БУУнун Расалык басмырлоого каршы комитетинин Женевадагы жыйынында Кытайдагы саясий лагерлерде 1 миллионго чукул уйгурлар кармалып турушу мүмкүндүгү айтылган.

Бирок кытай бийлиги улуттук азчылыктардын укугу бузулуп жатканы тууралуу дооматтарды четке кагып, Шинжаңдагы коопсуздук чараларын туруктуулукту жана тынчтыкты орнотуу аракети деп мүнөздөгөн.

Жакында Кытайдан Казакстанга качып келип, чек арадан мыйзамсыз өткөнү үчүн шарттуу кесилген этникалык казак Сайрагүл Сауытбайдын соттук ишинде да саясий лагерлердин маселеси көтөрүлгөн. Сауытбай өзү мындай лагерде иштегенин, аты башкача болгону менен алар кадимки эле түрмө экенин, ал жерде этникалык казактар да бар экенин айтып берген. Казак соту Сауытбайды Кытайга өткөрүп берүүдөн баш тарткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президентке кайрылган имам иштен айдалды

32 жаштагы имам Фазлидин Парпиев.

Ташкенттин Юнусобод районундагы "Омина" мечитинин имамы президент Шавкат Мирзиёевге видеокайрылуу жасагандан кийин бир күндөн соң кызматтан бошотулду.

Ал Адеп комиссиясынын чечими менен муфтияттын буйругунун негизинде иштен алынган. Видеокайрылууда имам мусулмандарга басым болуп жатканын айтып, президенттен дин эркиндигин коргоп берүүнү өтүнгөн.

32 жаштагы Фазлидин Парпиев 7-сентябрдагы жума кутбасы учурунда Өзбекстанда динзарларга, негизинен хижаб кийгендерге жана сакалчандарга басым жасалып жатканын сындаган. Анын алдында мамлекет башчыга видеокайрылуу жолдоп, өлкөдө диний ишеним эркиндигин орнотууну суранган. Ал күч органдары президенттин саясатына каршы иш жасап, Конституцияда жазылган диний эркиндиктерди чектеп жатканына кабатырлыгын билдирген.

Андан кийин Мамлекеттик коопсуздук кызматынын өкүлдөрү аны суракка алып, айткан сөзү үчүн коомчулуктан кечирим сурашын талап кылган.

Видеокайрылуу Парпиевдин "Фейсбук" баракчасына чыккандан бир күн өтпөй муфтият аны иштен бошоткон:

- Мен эмнени каалап турсам ошонун баарын айттым. Менин милдетим чындыкты элге жеткирүү жана бул милдетти аткардым. Эч кандай мыйзам бузганым жок. Мени эл алдына чыгып сүйлөө укугумдан ажыратып коюшту. Андыктан мындан кийин эч кандай кайрылуу жасай албайм.

Ошондой эле Парпиев атасына жогорку жактан коркутуулар болуп жатканын, мындан улам коомчулукка кайрылуу жасабай турганына атасына убада берип койгонун айтты.

Имамдын видеокайрылуусунда өзбек коомчулугунда акыркы күндөрү нааразычылык жараткан окуучулардын мектепке жоолук салынып барышына катуу чектөөлөр болуп жатканы айтылган. Видеокайрылуу социалдык тармактарда кызуу талкууга алынган. 20 мүнөттүк видео кайрылууда Парпиев өзбек президенти Шавхад Мирзиёевге ишенерин айтып, андан өзбек элинин диний эркиндигин коргоп берүүсүн суранган.

Фазлиддин Парпиев 2011-жылы Сауд Арабиянын Мадина шаарындагы Ислам университетин аяктаган. Андан соң 2016-жылы Ташкенттеги Имам Бухари атындагы ислам институтун бүтүргөн. Ал эми “Омина” мечитинин имамы болуп бир ай мурда дайындалган.

Динге байланыштуу пикирин айткандарга чара көрүү өткөн айда Ташкент жана Кокон шаарларында да орун алды. Анда дин темасында жазып жүргөн кеминде беш блогер кармалып, административдик жазага тартылган.

Өлкөнүн Башкы прокуратурасы расмий түшүндүрмөсүндө блогерлер "милиция кызматкеринин мыйзамдуу талабына баш ийбегени жана каршылык көрсөткөнү үчүн" айыптуу деп табылганын айткан болчу. Алар 10-15 суткага чейин камалган.

Жоопко тартылган өзбек блогерлери.
Жоопко тартылган өзбек блогерлери.

Алардын бири блогер Шакир Шариповго укук коргоо кызматкерлери "Фейсбук" баракчасында жазган билдирүүсү боюнча суракка алышканы кабарланды.

"Азаттык" радиосунун өзбек кызматынын кабарчысы Сирожидин Талибов алар Өзбекстандагы социалдык темаларды жазып жүргөн блогерлер катары коомчулукка белгилүү адамдар экендигин айтты:

- Административдик жазага тартылган блогерлер Өзбекстандын социалдык тармактарында аябай попуярдуу. Алар өз баракчаларына диний жана социалдык темаларды блог түрүндө жазып, байма-бай жайгаштырып турчу. Аларды динчил деп койсок да болот. Акыркы убакта алар өкмөттүн "окуучу кыздарга мектепке жоолук салынып баруусуна тыюу салган" буйругун кескин сындап жазган блогдорун жарыялаган болчу.

Мындай ачык пикирлерден улам өзбек бийлиги өзүнө жакпаган интернет сайттарды жапмак болду. Өзбекстан өкмөтү кабыл алган жаңы токтомго ылайык, майзамда тыюу салынган маалыматтарды жайылткан сайттардын ишине жана блогдорго соттун чечими жок эле бөгөт коюлат.

Өкмөттүн интернет сайттарга бөгөт коюу чечими тууралуу Өзбекстандын Юстиция министрлигинин маалымат кызматы өзүнүн "Телеграм" каналына жазды. Эми өлкө аймагында тыюу салынган маалыматтарды жайган блогдор менен сайттардын тизмеси жакынкы күндөрү түзүлөрү күтүлүүдө.

Бирок расмий Ташкент бийликке жакпаган сайттарга атайын бөгөт коюлат деген маалыматтарды четке кагып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Лукашенко өзбек президентин мактады

Александр Лукашенко менен Шавкат Мирзиёев документтерге кол коюу аземинен кийин, Ташкент шаары, 13-сентябрь 2018-жыл.

Беларус президенти соңку 24 жыл ичинде биринчи жолу расмий сапары менен Ташкентке келип кетти. Александр Лукашенконун 12-14-сентябрдагы Өзбекстандагы сапары маалында эки тарап 15тен ашык документке кол коюшту. Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев Беларус менен товар жүгүртүүнүн көлөмүн 1 миллиард долларга чейин чыгарууну убада кылды. Мурдагы өзбек президенти Ислам Каримовдун тушунда беларус-өзбек алакасы кескин начарлап, керек болсо Минскиде өзбек элчилиги ачылбай келген.

Ардактуу кароол, аскердик оркестр жана камера алдындагы кол алышмай сыяктуу протоколдук иш-чаралардан кийин Шавкат Мирзиёев менен Александр Лукашенко үч саат бою тынбай сүйлөштү.

Беларус президенти соңку эки жыл ичинде эле эки өлкөнүн мамилесин мурда болуп көрбөгөндөй жаңы деңгээлге чыгарды деп, Шавкат Мирзиёевди мактады. “Эгер Ислам [Каримов] тирүү болсо, бул протоколдук эле визит болмок” деп белгиледи.

Ал түгүл Лукашенко Мирзиёевдин башка өлкөлөр менен дипломатиялык алакасын жакшыртканына да токтолду:

- Биз сиздер кылып жаткан иштерге абдан жакындан көз салып жатабыз. Силер үчүн кубанып турабыз. Өзгөчө коңшуларыңыз менен мамилени жакшыртканыңыз маанилүү болду. Сиздердин коңшуларыңыздын дээрлик баарына барып келгем. Акыркы жолу өзүмдүн досум, Рахмон менен жолуккам. Ал өлкөлөрдүн элитасынын арасында сиздин саясатыңыз тууралуу укмуш сөздөр айтылып жатат. Суктанарлык. Өзбекстандын чыныгы багытын аныктай алганыңыз үчүн сизди куттуктайбыз.

Лукашенконун Ташкенттеги сапарында 15тен ашуун документке кол коюлду. Эки лидер айыл чарба, машина куроо, текстиль тармактарында бир катар конкреттүү келишимдер кабыл алынганын бир ооздон айтышты.

Ошондой эки тарап аскердик-техникалык кызматташтыкты бекемдөөнү да макулдашканын беларус президентинин басма сөз кызматы кабарлады. Маселен, расмий Минск Өзбекстандын аскердик техникаларын, учактарын, бронетехникаларын ондоп-түзөөгө, жаңылоого жардам берерин убада кылды.

Александр Лукашенко менен Шавкат Мирзиёев, Ташкент шаары, 13-сентябрь 2018-жыл.
Александр Лукашенко менен Шавкат Мирзиёев, Ташкент шаары, 13-сентябрь 2018-жыл.

Шавкат Мирзиёев соңку эки жыл ичинде эки өлкө ортосундагы соода алакасы болуп көрбөгөндөй көбөйгөнүн, товар жүгүртүүнү 1 миллиард долларга чейин көтөрсө болорун айтты.

- Товар жүгүртүү тууралуу сөз кылсак, эки өлкө ортосундагы мындай соода алакасы тарыхта болуп көргөн эмес. 2018-жылдын алгачкы алты айында товар жүгүртүүнүн көлөмү төрт эсе көбөйдү. Биздин экономикалар бири-бирин толуктап турат. Бул абдан маанилүү. Регион жетекчилери бири-бири менен жолугушуп, кездешип, маселелерди чечип турушу керек.

Советтер Союзу ыдырагандан кийин көз карандысыздыгын жарыялаган Өзбекстан менен Беларустун ортосундагы дипломатиялык алака 1993-жылдын башында түзүлгөн. Беларустун Өзбекстандагы элчилиги 1994-жылдын февраль айында ачылып, ошол эле жылдын декабрь айында Александр Лукашенко биринчи жолу Ислам Каримов жетектеп турган Өзбекстанга расмий сапар менен келген. Андан бери эки өлкөнүн лидери ар кыл регионалдык уюмдардын алкагында жолукканы менен өзбек-беларус дипломатиялык алакасы барган сайын солгундай берген.

Ислам Каримов көз жумгандан кийин беларус президенти Самарканд шаарына келип, өзбек элине көңүл айтып кеткен. Шавкат Мирзиёев Каримовдун ордун баскандан бери өзбек-беларус алакасы кайра жанданып, 2017-жылы Беларуста өзбек элчилигин ачуу чечими кабыл алынган.

Беларустун саясий баяндамачысы Валерий Карбалаевич маркум Каримов мене Лукашенконун жеке мамилеси эки өлкө ортосундагы байланышка көлөкөсүн түшүргөнүн айтты:

- Каримов менен Лукашенконун ортосунда жакшы мамиле түзүлгөн жок. Өз ара алакасы ушунчалык начар болгондуктан алар эл алдында да ачык эле бири-биринин дарегине сын айтканга чейин жетишкен. Мындай окуялар бир нече жолу болгон. Лукашенко Москвадагы саммиттердин биринде Каримов аны сындаганын өзү айтып берген. Каримов Лукашенконун постсоветтик чөлкөмдөгү интеграция тууралуу позициясын да сындап чыкканы белгилүү. Лукашенко Өзбекстандын Жамааттык кызматташтык келишими уюмуна кирип-чыгып жатканын айыптаган. Керек болсо Өзбекстандын Беларуста элчилиги да болгон эмес.

Лукашенконун Ташкенттеги сапарын улай 300гө чукул өзбек-беларус ишкерлери катышкан бизнес-форум өттү. Анда 230 миллион доллардык жаңы бизнес келишимдерине кол коюлганы белгилүү болду.

Беларус президенти Александр Лукашенко менен мурдагы өзбек президенти Ислам Каримовдун Минскиде өткөн КМШ саммитинин алкагындагы кездешүүсү, 10-октябрь 2014-жыл.
Беларус президенти Александр Лукашенко менен мурдагы өзбек президенти Ислам Каримовдун Минскиде өткөн КМШ саммитинин алкагындагы кездешүүсү, 10-октябрь 2014-жыл.

Саясий баяндамачы Валерий Карбалаевич эки өлкө алакасы акыры жакшырса да, экономикалык карым-катнаш жаңы деңгээлге чыгарынан күмөн санайт.

- Себеби эки тараптын бири-бири менен соода кылуу мүмкүнчүлүгү кыйла чектелүү. Балким Беларус Өзбекстанга айыл чарба техникаларын жөнөтө алат. Өзбекстандан балким пахта сатып алышы мүмкүн. Ошентсе да мен мындай расмий визиттер маалында айтылган укмуштуудай чоң товар жүгүртүү тууралуу убадаларга толук ишенбейм. Себеби мүмкүнчүлүк бар болсо, бизнесмендер жана айыл чарба субъекттери президенттердин жардамысыз эле макулдашып алышмак.

Кантсе да эки тарап тең Лукашенконун дээрлик чейрек кылымдан кийинки Ташкенттеги сапарын ийгиликтүү деп мүнөздөп жатат. Беларус менен алаканын жакшырышы Шавкат Мирзиёевдин дипломатия дүйнөсүндөгү Каримовдун тушундагы музду эриткен кезектеги жүрүшү катары да мүнөздөлүп жатат. Лукашенконун Ташкенттен кетип жатып, Мирзиёевди Минскиге чакырганы белгилүү болду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Келемиш". Каримовдун бүлөсүнө сын күчөдү

Шавкат Мирзиёев

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин 12-июнда Ферганага барганда айткандары эми ачыкка чыкты. Облустагы мунайды кайра иштеткен заводдогу сөзүндө президент Каримовдун үй-бүлөсүнүн дарегине ачуу сөздөрдү айткан.

"Азаттыктын" өзбек кызматына түшкөн бир жарым мүнөттүк аудиожазууда президент Мирзиёев одоно жана ачуу сөздөрдү оозанган.

- 27 жылда Ферганада бир дагы жаңы ишкана курулбады. Айтып коёюн, ушул эски Фергана мунай иштетүүчү заводун түп орду менен металлоломго эле тапшырсак пайда.

Президент "орой кетсем кечирим сурайм" деди да, завод өзүн-өзү актабай калганын, аны талап-тоногондорду убагында өзү токтото албаганын айтты:

- Бул заводду талкалап кеткендер ферганалык келиндер. Ким тууралуу айтканымды баарың түшүнүп турасыңар. Ошол келемиштер кылган Фергананы. Ээлеп, бардык нерсени тыйпыл кылышкан. Бул да акыйкат. Ушул Фергана мунай иштетүүчү заводун да алар ээлеген эле. Мен премьер-министр болуп туруп аралаша алган эмесмин. Аралашсам азыр бул жерде отурбайт элем. Алар баары чогулуп калкка кыянат кылышкан. Банда болуп, топ болуп кыянатчылыкка барышкан. Бир да депутат, бир да... айта албайт элек. Айтыш мүмкүн эмес эле. Азыр ал заман бүттү, - деп жыйынтыкталат билдирүү.

Мирзиёев Каримовдун тушунда 13 жыл өкмөттү жетектеген
Мирзиёев Каримовдун тушунда 13 жыл өкмөттү жетектеген

“Ферганалык келиндер” дегенде сөз маркум президент Ислам Каримовдун байбичеси Татьяна Каримова, анын эжеси Тамара Сабирова тууралуу болуп жатканын жергиликтүүлөр түшүнүштү. Экөө тең ферганалык.

Президент Каримов үй-бүлөсү менен. Сүрөт качан тартылганы белгисиз
Президент Каримов үй-бүлөсү менен. Сүрөт качан тартылганы белгисиз

Анын үстүнө 2000-жылдардын башынан тарта эле Фергана өрөөнүн, анын ичинде кирешелүү "Фергана мунайды кайра иштетүүчү заводун" Тамара Сабирова жана уулу Акбарали Абдуллаев колго алышканы эл арасында айтылып келген. Муну завод тууралуу иликтеп жүргөн журналист Алексей Волосевич да ырастоодо:

- Алар заводдун көмүскө жетекчилери болушкан. Жетекчилери болбосо да калкалоочулары болушкан.

2012-жылы Фергана мунай заводунда териштирүү жүрүп, аны Абдуллаев жетектеген топ көзөмөлдөөрү белгилүү болгон. Ушул жана башка иштерине байланыштуу Абдуллаев президент тайжездесинин көзү тирүү кезинде эле 15 жылга абакка отургузулуп, эки жарым жылдан кийин шарттуу бошойт.

Акбарали Абдуллаев
Акбарали Абдуллаев

Каримов дүйнөдөн кайткандан бир ай өтпөй Абдуллаев чет өлкөгө чыгып кеткен. Украинадан башпаанек алгандан кийин дайнын таптырбай жүрөт. Издөөдө. Ал 800 млн. долларды чыгарып кеткенин тергөөчүлөр билдирип, иликтөө уланууда.

Президент Мирзиёевдин облуска барган учурда мунай заводун кайра эске алганынын себеби экономикалык эле маселе эмес. Ушундай деп ойлогондордун бири Лондондогу Чыгыш жана Африка изилдөө институтунун кызматкери, белгилүү өзбек социологу Алишер Илхамов:

- Көрүп турабыз, кеп нугу үй-бүлө мүчөлөрүнө бурула баштады. Гүлнара Каримова гана эмес, үй-бүлөнүн башка мүчөлөрү да сындын бутасына алынууда.

Гүлнара Каримова азыр Өзбекстандын абагында
Гүлнара Каримова азыр Өзбекстандын абагында

Президенттин билдирүүлөрүн башкалар Каримовдун үй-бүлөсүн сындоого болот деген ишара катары кабылдаганын кошумчалайт Илхамов.

Быйыл августта Өзбекстандагы бардык улуттук теле жана радиокомпаниялардын редакторлоруна маркум президент Ислам Каримовдун атын эскерүүгө тыюу салынганы кабарланган. Ага чейин мурдагы бийлик тушундагы кыңыр иштер, алардын авторлору тууралуу туюгунан маалыматтар таратылып келди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Актөбөдөгү автобус кырсыгынын изи

Быйыл жыл башында Казакстандын Актөбө облусунда 52 кишинин өмүрүн алган автобустагы өрт боюнча сот уланып жатат. 3-сентябрда башталган сотто кырсыктан каза болгондордун жакындары суралууда. Ал эми айыпталуучулардын адвокаттары кырсыктан аман калган автобустун башка жүргүнчүлөрүн да сотко чакырууну талап кылып жатышат.

Актөбөдө 52 киши каза болгон жол кырсыгы боюнча сотто жабырлануулар суралып жатат. Сотко Өзбекстандан жакындарын жоготкондор, Казакстандан айыпталуучулардын туугандары да келишти.

Сот процесси казак тилинде өтүүдө. Бирок жабырлануучу тарап өзбек тилин билген котормочу таба албай, Түркстан облусуна кетүүгө аргасыз болушту. 10-сентябрда алар сотко онлайн байланыш аркылуу катышты.

- Автобустагы өрттөн мен 1968-жылы туулган иним Абдумалик Хасанчиев жана 25 жаштагы баласы Эльмураддан айрылдым. Алар Орусиянын Казань шаарына баратышкан. Соттон күнөөлүүлөрдү таап, мыйзамдын негизинде жазалап берүүсүн өтүнөт элем, - дейт жабырлануучулардын бири, өзбекстандык Абдыгафар Хасанчиев

Автобустагы өрттөн каза тапкан 52 кишинин он алтысы Өзбекстандын Фергана облусунун Тошлак айылынын тургундары болгон. Сотко мына ушул айылдын тургундары гана катышып жатат. Ал эми калган маркумдар Наманган, Анжиян, Ташкент облустарынан болгон. Бирок сотко алардын жакындарынан эч ким келген эмес.

10-сентябрь, 2018-жыл.
10-сентябрь, 2018-жыл.

Айыпталуучулардын адвокаттары бул кырсыкта аман калган өзбекстандык жүргүнчүлөрдүн да сотко катышуусун талап кылып жатышат.

Автобус айдоочусунун адвокаты Хайрулла Алимагамбетова тергөө материалдарына таянып, өрттүн чыгышына аман калган өзбекстандык жүргүнчү себепкер болушу мүмкүн экенин айтты.

- Сапар алдында автобуска 650 литр дизель майы куюлган. Иргиз районунун аймагына келгенде катуу сууктан улам май тоңуп калган. Салондо паяльник болгон. Бирок аны иштеткенге бензин жок болчу. Айдоочулар жакын жерден беш литр бензин сатып алышып, анын бир жарым литрин паяльникке куюшкан. Калганы желим бөтөлкөдө калган. Жүргүнчү ошол бензинди иштеп жаткан паяльникке төгүп алганда өрт башталган.

Ал эми кырсыкта уулун жана небересин жоготкон Юлдускан Ганиева аман калган жердеши менен жолукканын, бирок анын сөзүнө ишенбестигин айтты.

Сот иши Актөбөдө 3-сентябрда карала баштаган. Буга чейинки соттук отурумда ишти кароо тартиби аныкталган. Учурда жабырлануучулар суралып жатат, андан кийинки кезек күбөлөрдө. Аягында айыпталып жаткандарга сөз берилет.

Бул иш боюнча беш киши айыпталууда. Алар: автобустун үч айдоочусу жана «Азия транзит сервис» фирмасынын эки өкүлү - негиздөөчүсү жана механиги.

Автобус айдоочулары, казакстандык Нуржан Кыргызбаев, Максат Пернебеков жана Барат Танатов 26-январдан бери Актөбөдөгү тергөө абагында отурушат. Фирма жетекчиси менен механиги эч кайда чыкпоо тууралуу тил каттын негизинде бошотулган. Автобустун ээсине эл аралык издөө жарыяланган.

Фирма башчысы “бузук транспортту пайдаланууга жол берген жана жалган документ жасаган” деп айыпталууда. Механик бузулган автобусту “алыскы каттамга чыгарган” деп айыпталып жатат.

Өзбекстандык мигранттар бараткан автобус быйыл 18-январда Казакстандын Актөбө облусундагы Иргиз аймагындагы чоң жолдо өрттөнүп кетип, 52 киши каза таап, бешөө аман калган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчмөндөр оюндары: туристтер канча акча коротту?

Көчмөндөр оюндары: туристтер канча акча коротту?
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:50 0:00

Көчмөндөр оюндарынын миң кыры

Көчмөндөр оюндарынын ачылышы

Кыргызстанда III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары 8-сентябрда жыйынтыкталды. Кийинки оюн Түркияда өтө турганы расмий айтылды.

Үчүнчү Дүйнөлүк оюндарынын Чолпон-Ата шаарында өткөн жабылыш аземине премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев баш болгон өкмөт өкүлдөрү катышты. Иш-чаранын алкагында Көчмөндөрдүн кийинки оюндарын өткөрүү эстафетасы Түркияга берилди.

Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт агенттигинин башкы директору Канат Аманкулов мөңгүнүн суусун жана Көчмөндөр оюндарынын туусун Түркиянын спортчусу, Олимпиада оюндарынын чемпиону Хамза Ерликаяга тапшырды.

Жабылыш аземинде сөз сүйлөгөн өкмөт башчы Абылгазиев III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндары Кыргызстанда маанилүү окуялардын бири болуп калганын, бул улуттардын, ар кайсы конфессиялардын биримдигин бекемдеген ири иш-чарага айланганын белгиледи.

Абылгазиев элди англисче куттуктады
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:17 0:00

Спорттук, маданий иш-чаралар жогору деңгээлде өткөнүн айтып, кыргыз элинин мекенчилдигин жана меймандостугун баалап, уюштуруучуларга, иш-чарага катышкан бардык жарандарга ыраазычылык билдирди.

Түз эфир

Буга чейин Көчмөндөр оюндарынын эн белгиси Кыргыз Республикасына таандык болгондуктан Түркия аны Кыргызстандын уруксаты менен колдоно турганын Туризм департаментинин башчысы Азамат Жамангулов билдирген. Ал оюндардын логотиби өзгөрбөй турганын кабарлаган.

Көчмөндөр оюндары бир жума мурда

Үчүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары 2-сентябрда саат 20.00дө Чолпон-Ата шаарынын жанындагы Бактуу-Долоноту айылында жайгашкан ат майданда салтанаттуу түрдө ачылган.

Быйылкы салтанатка Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган, Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев, Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан, Татарстандын президенти Рустам Минниханов катышты. Мындан тышкары Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан, Бириккен Араб Эмирлигине караштуу Фужейра эмирлигинин мураскер ханзаадасы, шейх Мухаммед бин Хамад бин Мухаммед Ал-Шарки да Кыргызстанга келишти.

Көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземи
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:04 0:00

- Дүйнөдөгү саясий, экономикалык, экологиялык жана маданий процесстердин темпи тездеди. Технологиялар ыкчамдык менен өзгөрүүдө. Бул көрүнүштөр адамзаттын алдында жетишкендиктер менен катар жаңы көйгөйлөрдү жаратты. Ушундай шартта көчмөн элдердин дөөлөтүн, мурасын, каада-салтын жандандыруу — зор мааниге ээ. Ал дүйнө элдеринин ынтымагын бекемдеп, гуманизмдин идеалдарын жайылтууга, табиятка, адам коомуна болгон мамилени өзгөртүүгө негиз боло алат. Көчмөндөр цивилизациясы — дээрлик миңдеген жылдык тарыхты камтыйт, - деди Сооронбай Жээнбеков III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылышында сүйлөп жатып.

Көчмөндөр оюндары жана саясат

2014-жылы I Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынан кийин Кыргызстан кезекти Түркияга өткөрүп бере турганы кабарланган. Ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев Түркияны сындагандан кийин Анкара оюн өткөрүүдөн баш тартып койгону айтылган.

Иш-чара 2014-жылдан бери эки жылда бир жолу Кыргызстанда өтүп келген.

Бул жылы Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылышында сүйлөп жатып, келерки иш-чара Түркияда болорун расмий билдирди. Ал түрк президенти Режеп Тайип Эрдоганга оюндарды ийгиликтүү өткөрүп алууну каалады.

Түркия президенти Режеп Тайып Эрдогандын Кыргызстандагы мамлекеттик сапары учурунда эки мамлекеттин ортосундагы стратегиялык кызматташтык боюнча кеңештин жыйынтыгы менен 12 документке кол коюлду. Анын ичинде аскерий-финансы кызматташтыгы тууралуу протокол, аба каттамдары боюнча макулдашууга өзгөртүүлөрдү киргизүү протоколу, өкмөт аралык бажы комитетин түзүү боюнча меморандум жана “Маариф” кору менен кызматташтык тууралуу меморандум сыяктуу документтер бар.

Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.
Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.

​Көчмөндөр оюндарынын ачылышынан кийин 3-сентябрда Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарындагы "Рух ордо" комплексинде Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешинин 6-саммити өттү. Бул ирет Өзбекстан уюмга расмий түрдө кошулушу ыктымалдыгы айтылды.

Чолпон-Атада саммиттин декларациясына кол коюлуп, түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтыгын өнүктүрүү концепциясы кабыл алынды.

Саммитте кеңештин мурдагы баш катчысы Рамил Гасан кызматын тапшырып, ордуна 59 жаштагы Багдат Амреев бекитилди. Жаңы баш катчы Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин 2019-жылдагы саммити Азербайжанда өтө турганын билдирди. Ал Өзбекстан азырынча уюмга кошула электигин, "жакын арада толук кандуу мүчө болот" деп ишенерин кошумчалады.

Бул жолу Түркмөнстандын жетекчилиги саммитке катышкан жок. Буга чейин келери кабарланган Гурбангулы Бердимухаммедов эмне себептен жыйынга катышпаганы расмий түшүндүрүлгөн жок.

Кыргыз-мажар кызматташтыгы

Көчмөндөр оюндарынын ачылышына, кийинки күнү өткөн Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин жыйынына катышкан Виктор Орбан Кыргызстандын президенти менен сүйлөшүүлөрдү өткөрдү.

Венгер премьер-министринин Кыргызстанга алгачкы сапарында туризм тармагында кызматташуу боюнча меморандумга кол коюлду.

Орбан менен Жээнбековдун бир саатка жетпеген сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында президенттер кызматташтык боюнча билдирүүгө кол коюшту. Мындан башка туризм тармагында алаканы өнүктүрүү боюнча бир гана меморандумга кол коюлду.

Сүйлөшүүлөр негизинен эки элдин тектеш экени, маданияттардын окшоштугу боюнча сөздөр менен коштолду.

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан жана кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков.
Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан жана кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков.

Бирок президент Сооронбай Жээнбеков Кыргызстан бул өлкө менен экономикалык кызматташтыкты арттырууга кызыкдар экенин билдирди:

- Биз жакын арада соода-экономикалык өкмөт аралык комиссиянын ишин жандандырууну макулдаштык. Кыргызстандын экономикасын колдоо максатында кредиттик линия ачуу боюнча сүйлөшүү болду. Ал жакын арада башталат жана кредиттик линия Орус-кыргыз өнүктүрүү фонду аркылуу ачылат.

Виктор Орбан болсо эки улут ортосундагы тарыхый жакындыкка басым жасап, мамиленин өнүгүшүнө дал ушул тилдин жана маданияттын окшоштугу өбөлгө болот деп ишеним артты.

Премьер Орбан Европада мажарларды жалаң жат элдер курчап турганын айтып, түбү бир мамлекеттер алаканы өнүктүрүүнү кааларын билдирди:

- Венгрия Европадагы өлкөлөр сыяктуу эле өнүгүп жатат. Бизди жат элдер курчап турат жана биздин туугандарыбыз жок. Ошондуктан Венгрия өзүнүн географиялык, маданий жана рухий тамырларына кам көргүсү келет, - деди Орбан.

Виктор Орбан Жээнбековду Будапештке чакырды. Акыркы жолу экс-президент Роза Отунбаева 2011-жылы Венгриянын борбор калаасы Будапештке сапар менен барган.

Кыргызстан менен Венгриянын дипломатиялык байланышы 1992-жылы башталган. Бирок өткөн 25 жылдан ашык убакыт аралыгында чеке жылытарлык алака түзүлгөн эмес.

Кырчын: Экс-президент жана биринчи айымдар

3-сентябрда Кырчындагы этношаарчанын расмий ачылышы болду. Ага 3-сентябрда Чолпон-Ата шаарында Түрк тилдүү өлкөлөрдүн саммитине катышып жаткан өлкө башчылар күбө болушту.

Ага Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдогандын жубайы Эмине Эрдоган, экс-президент Роза Отунбаева жана Кыргызстандын учурдагы президенти Сооронбай Жээнбековдун жубайы Айгүл Токоева дагы барды.

Театралдаштырылган фестиваль “Көчмөндөрдүн алтын кылымы” деген аталышта болду. Ошондой эле эл аралык этно-экологиялык “Мөңгү” кинофоруму өттү.

Экс-президент Роза Отунбаева, Эмине Эрдоган жана Сооронбай Жээнбековдун жубайы Айгүл Токоева.
Экс-президент Роза Отунбаева, Эмине Эрдоган жана Сооронбай Жээнбековдун жубайы Айгүл Токоева.

​Көчмөндөр оюндарынын өзгөчөлүгү

Быйылкы оюндарга 77 өлкөдөн үч миңден ашык спортчу келди.

Жаштар иштери, маданият жана спорт агенттигинин директору Канат Аманкуловдун айтымында, ушул күнгө чейин оюндарга катышуу үчүн 66 мамлекеттен жана Орусиянын он бир субъектисинен 1556 киши арыз берген. Оюндардын программасына спорттун 37 түрү киргизилди.

Маалыматка караганда, быйылкы жылы 594 медал ойнотулду. Анын 174ү алтын, 173ү күмүш, 247си коло. Быйылкы оюндардын жалпы байге фонду 28 миллион сом деп эсептелген.

Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттиктен билдиришкендей, акыркы мелдеш күнү, 8-сентябрда тогуз коргоол, овари жана көчмөндөрдүн улуу күрөшүнөн байгелер берилди.

2-сентябрда башталган оюндарда жалпысынан спорттун 37 түрүнөн байгелер ойнотулду.

Көчмөндөр оюнуна Шотландиядан келген тоолуктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:08 0:00

Мелдештердин жыйынтыгында Кыргызстандын спортчулары 103 байге (40 алтын, 32 күмүш, 31 коло) топтоп, командалык эсепте медал алган өлкөлөрдүн катарында көч башын жетектеди.

Казакстандын спортчулары 18 алтын, 24 күмүш, 34 коло топтоп экинчи орунду ээлесе, орусиялыктар 17 алтын, 12 күмүш, 27 коло байге алып 3-катарда жайгашты. Алдыңкы ондукта Түркмөнстан (27 медаль), Өзбекстан (33 медаль), Венгрия (12 медаль), Иран (12 медаль), Украина (9 медаль), Монголия (17 медаль), жана Түркия (6 медаль) командалары турат.

Биринчи Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына 19 өлкөдөн 583 спортчу катышкан. Мелдештер спорттун 10 түрү боюнча өткөрүлгөн.

Ал эми 2016-жылы экинчи Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына 62 өлкөнүн 1200 спортчусу катышкан. Мелдештер спорттун 26 түрү боюнча өткөрүлгөн.

Көкбөрү: Кыргыз улакчылары чемпион

Үчүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында бүйүр кызыткан бул көкбөрү оюну болду окшойт.

Франциянын көкбөрү боюнча улуттук курама командасы өзүнүн тарыхында биринчи жолу көкбөрү боюнча расмий оюн өткөрдү. 4-сентябрда алар Башкырстан командасы менен ойноп, 2:0 эсебинде утулуп калды.

Франциялык жана кыргызстандык көкбөрүчүлөр.
Франциялык жана кыргызстандык көкбөрүчүлөр.

Бул күнү Америка Кошмо Штаттарынын улакчылары менен Красноярск шаары беттешти. Бул оюн Орусиядан келген улакчылардын ири эсепте жеңиши менен аяктады. Америкалыктардын үч улагына Красноярск 18 гол менен жооп берди.

Чет өлкө үчүн ойногон кыргыз улакчылар
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:01 0:00

6-сентябрда жарым финалдык оюнда кыргызстандык көкбөрүчүлөр Орусиянын Москва облусунун командасын 23:5 эсебинде жеңип алды.

Күйөрмандар финалда кыргыз жана казак командалары ойнойт деп күтүп жаткан. Бирок 6-сентябрда өткөн мелдеште Казакстан менен Өзбекстандын улакчылары ойноп, жеңиш өзбек оюнчуларга ооп кетти.

Көк бөрү: Казак улакчылары атайын утулдубу?
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:24 0:00

7-сентябрда Кыргызстандын көкбөрү боюнча улуттук курама командасы менен Өзбекстандын командасы ойноду. Натыйжада 32:9 эсебинде жеңип алган кыргыз көкбөрүчүлөрү III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндарынын жеңүүчүсү болду.

Кыргызстан бул мелдеште жалпысынан үч оюн өткөрдү. Тайпалык мелдеште А тобунда ойноп, Монголия курама командасын 29:5 эсебинде жеңди. 2-турда Алтай командасынын оюнчулары Кыргызстан менен боло турган оюнга толук курамда чыкпагандыктан алтайлыктарга техникалык утулуш жазылды. Жарым финалда Кыргызстан Орусиянын Москва облусунун командасы менен беттешип, 23:5 эсебинде жеңип финалдык таймашка чыккан эле.

Кыргызстандык жана өзбекстандык көкбөрүчүлөр. 7-сентябрь.
Кыргызстандык жана өзбекстандык көкбөрүчүлөр. 7-сентябрь.

Бул мелдеште 3-орунду Казакстандын командасы алды. Казакстандыктар коло байге үчүн беттеште Орусиянын Москва облусунун улакчыларын 17:1 эсебинде утуп алды.

2-сентябрда башталган III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндарында көкбөрү боюнча мелдештерге жалпысынан 11 команда катышты. Мелдештин байге фонду 6 млн. 200 миң сомду түздү. 1-орунга 3 млн. сом, 2-орунга 1,5 млн. сом, 3-орунга 1 млн. сом акчалай сыйлык берилди. Андан сырткары “мыкты оюнчу” жана “мыкты аргымакка” 100 миң сомдон акчалай сыйлык тапшырылды.

Көчмөндөр оюндары жана дүйнө

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары дүйнөнүн 60тан ашык өлкөсүндө көрсөтүлдү.

Бул тууралуу оюндун уюштуруучулары билдиришти. Жалпысынан 56 өлкөнүн чет элдик жалпыга маалымдоо каражаттарынын 604 өкүлү катышты.

Алардын ичинен 50сү телеканал, 12си радиостанция, 67си маалымат агенттиги, 48и газета жана 50сү эркин блогерлер. Оюндарды чакылдырууда дүйнөдөгү белгилүү, BBC, The New York Times, Financial Times, National Geographic Society, Associated Press, Канаданын «Journal of Nomads» журналы, «Aljazeera network», CCTV Кытай телеканалы, Казастандын «Хабар» сыяктуу бир катар маалымат каражаттарынын өкүлдөрү иштеди.

Мындан сырткары Көчмөндөр оюндарын 70тей жергиликтүү маалымат каражаттары чагылдырды. Алардын ичинен 26сы Интернет басылмалары, жетиси радио, 30дан ашыгы мамлекеттик, облустук, жеке телеканалдар, 12си басылмалар.

Миң манасчы, миң боз үй

2016-жылдагы Көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземинде 1000 комузчу комуз чертсе, бул жылы 1000 киши "Манас" айтып, конокторго да "Манастын" тексти жазылган баракчалар таратылган. Мындан сырткары миңдеген актерлор, бийчилер, музыканттар катышкан. Бийге негизинен “Шаттык” ансамблинин окуучулары тартылды. Калгандары өлкөдөгү жогорку окуу жайлардын студенттери, жаштар болду.

Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылыш салтанатын Алтынбек Максүтов баш болгон режиссерлор тобу даярдаган. Сценарийдин авторлору - Султан Раев, Элеонора Турдубекова, Виктор Фельт, Светлана Цвитенко. Сценарийдин авторлорунун бири Султан Раев оюнда көчмөндөр ааламын, жан дүйнөсүн, рухун, көчмөндөрдүн аалам менен болгон катнашын, табият менен болгон жуурулушуусун, ошондой эле көчмөндөрдү байыркы маданиятты алып жүрүүчүлөр катары көрсөтүүгө аракет жасалганын белгиледи.

Көчмөндөр оюндарынын ачылышы. 2-сентябрь, 2018-жыл.
Көчмөндөр оюндарынын ачылышы. 2-сентябрь, 2018-жыл.

"Эң башкысы көчмөндөрдүн цивилизациясы жалпы адамзаттын цивилизациясынын бир бөлүгү экени, анын ажырагыс бутагы экени көрсөтүлдү", - деп белгиледи Раев.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын алкагында Кырчын этношаарчасында миңдей боз үй тигилди.

3-6-сентябрь күндөрү ал жерде Этнобазар, Хан ордо, чет элдик катышуучулардын жана коомдук бирикмелердин ордолору, Пресс-ордо иштеп жатты. Кыргызстандын жети облусунун жана Бишкек, Ош шаарларынын ордолору да конок тосту.

Туризм департаментинин башчысы Азамат Жамангулов “Азаттык” радиосуна быйылкы оюнду көрүүгө 60-70 миңдей турист келгенин билдирди.

- Көчмөндөр оюндарынын Кырчын жайлоосундагы ачылышына 2016-жылы 30 миңге жакын адам келген. Быйыл бир күндө, ачылышына эле 150 миңдей адам келди. 2016-жылы Көчмөндөр оюндары учурунда 15-20 миңдей чет элдик жарандар турист катары келген. Быйыл болжол менен 60-70 миңге жакын деп эсептеп жатабыз.

Көчмөндөр оюндары: туристтер канча акча коротту?
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:50 0:00

​Көчмөндөр оюндарынын шарапаты менен Кырчында жана Чолпон-Ата шаарында Борбор Азиядан келген соодагерлер да өз товарын сунуштап жатышты.

Алсак, кол өнөрчүлөрдүн "Оймо" фестивалына Өзбекстандын Бухара шаарынан келген Анвар Бабаев 20 кутудай чопо идишин сатып үлгүргөн.

Анвар Бабаев.
Анвар Бабаев.

Өзбек кол өнөрчүлөрүнүн колунан жаралган бул идиштер 100 сомдон 7 миң сомго чейин сатылган.

Чопо идиш
Чопо идиш

7-сентябрда Кырчындагы этношаарча ишин жыйынтыктады. Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын уюштурган катчылыктын төрагасынын орун басары Айжан Абдесованын “Азаттык” радиосуна билдиришинче, андагы таштандыларды тазалоого 500дөн ашуун киши тартылды. Алардын басымдуу бөлүгү Көчмөндөр оюндарынын ыктыярчылары болгон. Мындан сырткары жайлоону тазалоо иштерине “Тазалык” муниципалдык ишканасы, жергиликтүү бийлик өкүлдөрү тартылды.

Иш болгон жерде кемчилик да болобу?

Элдин келиши менен Кырчында даараткана жетишпестиги, уурулук сыяктуу жагымсыз көрүнүштөр да болуп жатты.

3-сентябрда Кырчын жайлоосунда спорттук жана маданий иш-чаралардын ачылыш убагында ажатканага кезек күткөндөр аябай көп болуп, элдин нааразылыгы жаралган.

Бирок ал көйгөй чечилгенин Туризм департаментинин башчысы Азамат Жамангулов​ билдирген.

Кырчын
Кырчын

- Даараткана маселелер боюнча кемчиликтер болгон. Бирок алар биринчи күнү Кырчын иштей электе болгон кемчиликтер эле. Бүгүнкү күндө андай кемчилик көргөн жокпуз, бардык дааратканалар толук иштеп атат. Бир гана кезек күтүү маселе болбосо, башка маселе жок.

Жалпысынан Кырчындагы коопсуздукту камсыз кылууга 2 миң милиция кызматкери тартылган. Ошого карабай айрым тартип бузган, жагымсыз көрүнүштөр да болуп жатты.

Алсак, 5-сентябрда Британия жараны жайлоодогу өзү жашап турган боз үйдөн баалуу буюмдарды жоготконун айтып, милицияга кайрылган.

Андан тышкары Бельгиядан келген туристтин жоголгон жеке буюмдарын табууга жергиликтүү тургундар жардам беришкен. Ички иштер министрлигинин басма сөз кызматы кабарлагандай, Вильгельм Шуберт Кырчын жайлоосунда тигилген боз үйлөрдү кыдырып жүрүп баштыгын унутуп кеткен.

Ошондой эле милиция кызматкерлери Дүйнөлүк банктын Өзбекстандагы өкүлчүлүгүнүн кызматкери Винаяк Нагаражга да жоготуп алган документин табууга жардам беришти.

Айрым туристтер уюштуруу иштеринде башаламандык орун алганына таң калганын жашырышкан эмес.

Кырчындагы башаламандык
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:09 0:00

Оюндун салмагы жана салымы

Жалпысынан III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын өткөрүүгө 2018-жылдын бюджетинен 303,1 миллион сом каралган.

Учурда оюнду өткөрүүгө жумшалган каражаттын суммасы эсептелип жатканын өкмөттөн кабарлашты.

Маалыматка караганда, Көчмөндөр оюндарындагы спорттук иш-чараларга 128 млн. сом бөлүнгөн. Анын 28 миллиону байге фондуна бөлүнсө, 100 млн. сом уюштуруу, спортчуларды жайгаштыруу, иш-чараларды өткөрүү жайларын даярдоо, спорттук инвентарларды алууга жумшалган. Маданий иш-чараларга 7 миллион сом жумшалган.

Кырчын
Кырчын

Август айынын башында Көчмөндөр оюндары үчүн 270 таштанды челек даярдоого тендер өткөн. Анда контейнерлердин жалпы суммасы 1 миллион 826 миң 600 сомду түзөрү айтылган.

Көчмөндөр оюндарын уюштуруу иши буга чейин ар кандай пикир жараткан. Көпчүлүк аны бюджетке оорчулук келтирет деп сындашкан. Ошол эле маалда Кыргызстан бул оюн менен саясий, экономикалык, маданий жана туризм жагынан да көп утуштарга ээ болгонун айткандар болду.

Өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев 5-сентябрда Ысык-Көл облусунун Бостери айылындагы «Номад» амфитеатрында өтүп жаткан «Көчмөндөр ааламы» этнофестивалынын ачылыш салтанатында сүйлөп жатып, "Көчмөндөр оюндары 2018-жылдын дүйнөдөгү үч эң маанилүү окуяларынын катарына кирди жана аны менен кошо кыргыз жергесине кут түштү" деп билдирди.

"Азаттык+": Санжыргалуу көчмөндөр

Санжыргалуу көчмөндөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:21 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчмөндүн шамдагай жана эр жүрөк сулуулары

Санжыргалуу көчмөндөр

Санжыргалуу көчмөндөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:21 0:00

Кырчындагы башаламандык

Кырчындагы башаламандык
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:09 0:00

Имамдар Лениндин эстелигин оңдошту

Оңдолгон эстелик. Тажикстан.

Тажикстандын түштүгүндө имамдар Лениндин эстелигин калыбына келтиришти. "Динди зыяндуу" деп апийимге салыштырган коммунисттердин жол башчысынын эстелиги, тажикстандык дин кызматкерлеринин демилгеси менен оңдолуп, борбордук аянтка кайтарылды.

Тажистандын Шахритус райондук администрациясынын башчысы Мехринисо Ражабзода имамдар бул ишти өз ыктыяры менен жасаганын билдирди. Анын айтымында, мечит кызматкерлери эстеликти калыбына келтирүү үчүн каражат топтошкон.

- Демилгени имам-хатибдер өздөрү көтөрүштү. Алар эстеликти тазалап, айланасын жашылдандыруу үчүн бак отургузушту. Эстеликтин жанындагы фонтандар да иштей баштады.

Демилге көтөргөн имамдардын бири, айкел өткөн жумада райондогу мечиттерге элден түшкөн садаканын эсебинен оңдолгонун айтты. Бирок эстеликти калыбына келтирүүгө канча каражат кеткенин тактаган жок. Ошол эле убакта ал ар бир мечитке жума сайын жергиликтүү эл 1000 сомонидей садака берерин кыйытты.

Музейге барган имамдар. Тажикстан.
Музейге барган имамдар. Тажикстан.

Учурунда динди зыяндуу деп тыюу салган советтик көсөмдүн эстелигин дин кызматкерлеринин ондошуна эмне түрткү болгону белгисиз бойдон калды.

Хатлон облусунда эң бийик эстелик катары саналган Лениндин айкели 1980-жылы коюлган. 2016-жылы жергиликтүү бийликтин демилгеси менен турган ордунан алынган. Анда бийлик эстелик Советтер Союзунан калган тарых катары сакталып келгенин, бирок райондук администрациянын жана Маданият министрлигинин уруксаты менен жакынкы айылга кайра коюларын айткан. Кийинчерээк айкел реставрацияланып, жакынкы Обшорон айылына орнотулары кабарланган.

Советтер Союзу кыйрагандан кийин Тажикстандын аймагындагы Лениндин эстеликтери азайган. Анын ордуна тажик баатырлары менен акындарынын айкелдери коюлган.

Театрга барган имамдар. Тажикстан.
Театрга барган имамдар. Тажикстан.

Тажикстанда бийлик мечиттердин имам-хатибдерин өлкө музейлерине жана театрга барууга милдеттендирген.

- Диний аалымдар өз жеринин тарыхын, байыркы маданиятын билип, салт-санааларыбызды, тилибизди сактоо менен ата-бабаларыбыз көп кыйынчылыктарды жеңип келгенин түшүнүшү керек, - дейт Тажикстандын дин иштерин жана салттарды жөнгө салуу боюнча комитеттин басма сөз катчысы Афшин Муким.

2014-жылдан бери Тажикстанда мечиттердин имамдары мамлекеттик кызматкерлер сыяктуу эле өкмөттүн бюджетинен айлык алышат. Мисалы, Ислам борборунун аалымдар кеңешинин жетекчиси Саидмукаррам Абдукодирзадонун айлыгы 2 миң сомони (220 доллар). Мечиттердин имамдарына айына 1,5 миң сомони (170 доллар), ал эми жумалык мечиттердин имамдарына 800 сомони (90 доллар) өлчөмүндө айлык бөлүнөт. Башка диний кызматкерлерге маяна каралган эмес.

Ал эми Лениндин эстелигине кайтып келсек, постсоветтик өлкөлөрдө көсөмдүн айкелинен тазалануу иштери 1991-жылы башталган. Коммунисттер болсо муну вандализм деп атап, убагында бир катар нааразылык акцияларын да уюштурган.

Мурдагы советтик өлкөлөрдүн ичинен Орусиядан кийинки эле Лениндин эстелиги эң көп сакталган Украина 2016-жылы декоммунизация тууралуу мыйзамдын алкагында 25 район жана 987 аймактагы 50 миңден ашык көчөнүн атын алмаштырып, Лениндин 1320 эстелигин буздурган.

Эски аянттагы Лениндин эстелиги. Курман айт. Бишкек.
Эски аянттагы Лениндин эстелиги. Курман айт. Бишкек.

Коммунисттердин жол башчысы саналган Владимир Лениндин эстелиги Бишкек шаарындагы борбордук аянттан 2003-жылы башка жакка жылдырылып, анын ордуна эркиндик айкели коюлган. Кийинчерээк ал айкел да элдин сынына кабылып, 2010-жылы Манастын эстелигине алмаштырылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан: Педофилияга каршы ийне

Иллюстрация

Казакстанда сот бир кишини химиялык кастрация кылууга уруксат берди. Казакстан химиялык бычууну жыл башында мыйзамдаштырып, бюджеттен 2000 инъекцияга жете турган акча бөлгөн.

Педофилияга айыпталгандарды химиялык кастрациядан өткөрүү үчүн соттун өкүмү менен соттук-психиатриялык экспертизанын корутундусу керек. Экспертиза бачабаздыкка айыпталганды "чындап дарылоо керек" деген бүтүм чыгарса, сот ага инъекция саюу өкүмүн кабыл алат. Анын таасири гормондорду алсыратып, сексуалдык активдүүлүгүн төмөндөтөт.

- Ушул жылдын 1-январынан тартып Саламаттык сактоо министрлигинин бачабаздарга химиялык бычуу жолун колдонуу жөнүндөгү буйругу күчүнө кирген. Соттун чечими менен гана бул буйрук ишке ашат. Бюжеттен каражат каралган. Учурда соттун өкүмүнүн негизинде, химиялык бычуу боюнча бир арыз түштү, - деди Казакстандын саламаттык сактоо министринин орун басары Лязат Актаева.

Министрдин орун басары инъекция кайсы жерде сайыларын тактаган жок. Буга чейин Актау облусунда болот деп кабарланган. Өкмөт 2 миң инъекцияга жеткидей 9 млн. теңгени же 25 миң долларды бюджеттен бөлгөн.

Казакстан кастрацияны баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:25 0:00

Бирок айрым адистер бачабаздык үчүн жазанын бул түрүн натыйжасыз деп эсептешет. Дагыгерлер мындай кишилер психикалык жактан жабыркайт деп эсептешет.

“Аман Саулук” фондунун жетекчиси, дарыгер Бакыт Туменова буларды белгиледи:

- Химиялык бычуу бул педофилия менен күрөшүүдө жүз пайыз натыйжа бербейт. Экинчиден, алты ай сайын бул процедураны кайталап туруш керек. Бирок коррупцияга малынган өлкөдө бул толугу менен туура ишке ашат деп ким кепилдик бере алат?

Казакстандын Ички иштер министрлиги жыл башынан бери жашы жетелек балдарга карата сексуалдык ыдык көрсөткөн 364 кылмыш иши катталганын маалымдады. Бул күнүгө кеминде бир өспүрүм жыныстык зомбулукка кабылат дегенди түшүндүрөт. Ошентсе да көрсөткүч былтыркы жылга салыштырмалуу 31% аз.

Кыргызстанда да педофилдерди химиялык жол менен бычуу маселеси мезгил-мезгили менен көтөрүлүп келет. Атүгүл Жогорку Кеңеште 2013-жылы Казакстандагыдай мыйзам долбоору иштелип чыгып, ал кездеги президент аны четке каккан. Бирок коомдо педофилдердин көбөйүшүнүн себептери тынымсыз талкууланганы менен мындай көрүнүш азайган жери жок.

Кыргызстандын мыйзамына ылайык, жашы жете элек балага жыныстык ыдык көрсөткөндөр 20 жылдан өмүрүнүн акырына чейин эркинен ажырайт.

Химиялык бычуу жаза чарасы башка бир катар өлкөлөрдө киргизилген. Мисалы, Германия, Британия, Дания жана Швецияда соттолгондордун ыктыяры менен аларга атайын инъекция сайылат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркиядагы каатчылык, түйшөлгөн мигрант

Түркиядагы каатчылык, түйшөлгөн мигрант
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:31 0:00

Гүлнара Каримованын "батасы"

Гүлнара Каримова дизайнер катары Кытайдагы мода жумалыгында. 30-октябрь, 2012-жыл.

Швециянын баш калаасы Стокгольмдо Telia деп аталган телекоммуникациялык ири компаниянын мурдагы үч жетекчисинин соту башталды. Алар Өзбекстандын телекоммуникация рыногуна кирүү үчүн өлкөнүн мурдагы президентинин кызы Гүлнара Каримовага 400 млн. доллардай пара берген деп айыпталып жатышат.

4-сентябрда Стокгольмдо башталган соттук жараянда Telia Sonera компаниясынын (азыр Telia) 2007-2012-жылдардагы башкы аткаруучу директору Ларс Ньюберг, ошол учурдагы каржы директору Терро Кивисаари, ошондой эле Евразия боюнча негизги юридикалык кеңешчиси жана компаниянын башкы адвокаты болгон Ули Туиманын иштери каралып жатат. Алар Өзбекстандын телекоммуникация тармагына кирүү үчүн Гүлнара Каримовага кантип жана кандай жолдор менен пара беришкенине чогултулган документтерге таянып швециялык прокурор Гуннар Стеттлер сотто сүйлөгөн сөзүндө кеңири токтолду.

Ал америкалык, голландиялык, швейцариялык кесиптештери менен биргеликте топтогон документтер негизинен соттолуучулардын электрондук кат алмашууларынан, банк аркылуу которулган акча тууралуу кенемтелерден турат. Ошондой эле Швейцариянын банктарынын бириндеги Гүлнара Каримовага таандык банк уячасынан табылган документтер да камтылган.

Прокурор Стетлер сотто билдиргендей, TeliaSonera Өзбекстандын рыногуна кирүү аракеттерин 2007-жылдын февралында, америкалык MCT Telecom компаниясынын акцияларын сатып алуу менен баштаган. Ал кезде америкалык компания Өзбекстан базарынан кетүүгө камданып жаткан.

Teliaнын соттолуп жаткан мурунку үч жетекчиси өзбек рыногуна кирүү шарттарын иликтеп чыгууну Серкан Элдер аттуу жаранга тапшырган. Ал кезде Серкан Элдер акцияларынын 58 пайызы TeliaSoneraга караштуу Fintur Holdings деп аталган компаниянын аткаруучу директору болуп турган.

Стетлер билдиргендей, Серкан менен Теро Кивисаари жазышкан каттарда швед компаниясы өзүнө өзбек бийлигинен колдоочу издегени анык болгон. Тактап айтканда, алар президент Каримов менен анын үй-бүлө мүчөлөрүнөн колдоо издешкен.

Ал каттарда Өзбекстанда "үстү жактын батасын алмайын" бизнес жүргүзүү мүмкүн эместиги айтылган. Ошол себептен MCT Telecom компаниясынын акцияларын сатып алуу үчүн жогорку даражалуу аткаминерлерге, тактап айтканда Өзбекстандын маалымат технологиялары агенттигинин директоруна пара берүү керектиги да талкууланган.

"Номур экинчи кызыкдар"

​Соттолуучулардын кат алмашууларынан ошондой эле президент Каримовго жол таба алышпай, швед компаниясы өз "жуучуларын" анын кыздарына жөнөтө баштаганын билсе болот. Ал каттарда Гүлнара Каримова "Г, леди жана Кызы" деп белгиленген. Аны Өзбекстандагы телекоммуникация рыногуна кирүүгө "жол ачып берге турган таасирлүү адамдардын бири" деп аташкан. Ошондой эле швед тарап аны "атасынын мураскери" деп атаган.​

Маркум президент Ислам Каримовдун кичүү кызы Лола Каримова. Самарканд. 28-август, 2017-жыл.
Маркум президент Ислам Каримовдун кичүү кызы Лола Каримова. Самарканд. 28-август, 2017-жыл.

Ушул эле каттарда Ислам Каримовдун экинчи кызынын да ысымы аталат.

Стокгольм сотуна прокурорлор тапшырган электрондук кат алмашууларда "№2чи сүйлөшүүгө кызыкдар экенин биздин адамдарга айтышыптыр. Бул жагын да караштыруу керек" деп жазылган.

Көп өтпөй TeliaSonera Гүлнара Каримова менен Өзбекстанда бизнес жүргүзүү боюнча сүйлөшүп, анын сиңдиси Лола менен сүйлөшүүдөн баш тартат.

Гуннар Стетлердин ырасташынча, TeliaSoneraнын президенттин үй-бүлө мүчөлөрү менен сүйлөшүү аракети 2007-жылдын мартында ийгиликке жеткен. Андан соң Гүлнара Каримова «Уздунробита» (MCT Telecom компаниясынын Өзбекстандагы бөлүмү) компаниясынын ошол кездеги башкы директору Бекзод Ахмедго швед компаниясы менен сүйлөшүүгө барууну тапшырган.

Стетлер: Бар документтер соттолуучулардын пара бергенин 100 пайыз далилдейт

Прокурор "Азаттык" радиосунун өзбек кызматына берген маегинде документтердин баары АКШнын, Швейцариянын жана Голландиянын прокурорлору менен биргеликте даярдалганын билдирди.

"Бул документтер үч соттолуучу тең Гүлнара Каримовага алдын-ала ойлонуп, өз каалоосу менен пара беришкенин далилдейт", - деди ал.

Соттолуп жаткан үч адамды Швециядагы эң белгилүү адвокаттардын тобу жактап жатат.

Ишти кароо 5-6 айга созулат. 11-14-декабрда Стокгольм сотунда прокурорлор менен адвокаттар акыркы сөзүн сүйлөшөт. Өкүм 2019-жылдын январь-февралында чыгары күтүлүп жатат.

Telia компаниясынын мурдагы үч жетекчисине айып өткөн жылдын сентябрь айында, швед компаниясы бир топ жылга созулган коррупциялык иштин иликтөөсүнөн кийин АКШ жана Голландия бийликтерине бир миллиард доллардан ашуун айып пул төлөп берүүгө макул болгон соң тагылган.

Каримованын кайда экени дале белгисиз

Гүлнара Каримова төрт жыл мурда, атасынын көзү тирүүсүндө эле камакка алынган. 2015-жылы августта Ташкент соту Гүлнара Каримованы салык төлөөдөн качуу, акча уурдоо, пара талап кылуу, офшордук компаниялардагы документтерди жок кылуу боюнча күнөөлүү деп таап, беш жылга эркинен ажыраткан. Бирок Гүлнара азыр кайсы абакта жазасын өтөп жатканы жөнүндө маалымат жок.

Кийин Гүлнара Каримовага каршы дагы бир кылмыш иши ачылган. Башкы прокуратуранын маалыматына караганда, ага алдамчылык, чет элдик валютаны жашыруу, бажы мыйзамдарын бузуу, кылмыштуу жол менен алынган кирешени мыйзамдаштыруу боюнча айыптар коюлган. Демек мурдагы президенттин кызын дагы бир сот иши күтүп турат. Бирок өзбек бийлиги жана тунгуч президенттин үй-бүлөсү маалымат бербей келе жатат.

Бир ай мурда Өзбекстандын Башкы прокуратурасы Каримованын Швейцариядагы акчасын кайтарып алуу боюнча иштер жүрүп жатканын билдирген.

Гүлнара Каримованын Швейцария банктарында камакка алынган каражатынын жалпы суммасы 800 миллион франкты түзөт. 18-июнда Швейцариянын банктары 800 миллион франктын 686,7 миллионун тез арада берүү тууралуу Өзбекстандан ордер келгенин жарыялаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жоолукчан кыздарга мектеп эшиги жабылды

Чымкенттеги окуучу кыздар мектепке кире албай турушат.

Казакстандын мектептеринде жоолук маселеси кайра көтөрүлдү. Түркстан облусунун Фирдауси айылындагы орто мектепке жоолук салынып келген окуучулар сабакка киргизилген жок.

Мындан улам айылдагы 30 чакты ата-эне үч күндөн бери мектептин алдында нааразычылык билдирип жатышат. Өткөн жылы Казакстандын Билим берүү министрлиги бирдиктүү формадан баш тарткан төрт окуучуну кийинки класска көчүрбөй койгон.

Мектептин алдына чогулган ата-энелерди полиция кызматкерлери көзөмөлгө алууда. Мектеп жетекчилигинин маалыматы боюнча жогорку класста окуган жоолукчан 200 окуучунун 73ү мектептин талабына макул болгон. Бирок ошол эле убакта "жоолукту чечпейбиз" деп көшөргөн 127 окуучу бар. Алардын бири буларды айтты:

- Биз президентибизге ыраазыбыз. Аны колдойбуз. Бирок биздин жоолугубузду чечпесинчи. Анткени биздин ыйманыбыз жоолугубузга байланган да.

Жанар Сафарова
Жанар Сафарова

Фирдауси айылындагы хижаб кийген кыздардын маселеси былтыр да көтөрүлгөн.

Чымкенттен 300 чакырымдай ыраак жайгашкан бул айылда негизинен тажик улутундагылар жашайт жана мектеп да тажик тилинде.

Жергиликтүүлөр окуучулар жоолукту "улуттук каада-салттан" улам салынып жатканын айтышат.

- Мектепте бир дагы орус, бир дагы казак жок. Бардыгы тажиктер. Бул кичинекей айыл. Мектеп окуучулардын баары бирдей форма кийишин талап кылды. Биздин салтыбыз, динибиз ушундай. Кылымдар бою кыздарыбыз ак жоолук салынып келген. Аны чечкенге болбойт, -деди Фирдауси айылынын тургуну Жанар Сафарова.

Казакстандын билим берүү министри Ерлан Сагадиев окуучулар мектепке жоолук менен киргизилбесин билдирди. Муну мекеме "мыйзам баарына бирдей" деген талап менен түшүндүрдү. Ал эми Фирдауси айылындагы мектептеги абалды изилдөө үчүн атайын комиссия жөнөтүлдү.

- Жоолук салынган окуучулар мектепке кирбейт деп так кесе айта алам. Биз аларга түшүндүрүү иштерин жүргүзөбүз. Жергиликтүү акимчилик жана тийиштүү органдар менен биргелешип, комиссия түздүк. Азыр ошол маселенин үстүнөн иштеп жатабыз. Убакыт керек.

Казакстанда мектепке жоолук салынып келген окуучуларды сабакка киргизбеген көрүнүш былтыртан бери курч талкууланып келет. 2016-жылы Билим берүү министрлиги мектепке кайсы бир динге үгүттөгөн кийим кийип келүүгө тыюу салган буйрук чыгарган.

Андан бери казакстандык ондогон ата-энелер "жоолук салынганы үчүн балдарыбызды мектепке киргизбей жатат" деп сотко доо арыз менен кайрылышкан. Соттор ата-энелердин дооматтарын карап, ишти Билим берүү министрлиги менен мектептин пайдасына чечип койгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Москва: Тапанчада Муратовдун бармак изи болгон эмес

Эр сайыш, кыз куумай жана махабат ыры

Кыргызстанда 2-сентябрда Үчүнчү Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндары башталды. Фотограф Амос Чапл тарткан ирмемдерди сунуштайбыз.

Ажылар үчүн капсула-мейманкана

Ажылар үчүн капсула-мейманкана
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:34 0:00

"Түрк кеңешинде локомотив жок"

Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кандай реформа керек? Эмне үчүн бул кеңеш гуманитардык жана маданий кызматташтыктын алкагынан чыга албай жатат? Саясий маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин канчалык колдоп кете алат? “Азаттыктын” суроолоруна азербайжандык саясат таануучу Зардушт Ализаде жооп берди.

“Азаттык”: Зардушт мырза, мына бир нече жылдык тыныгуудан кийин Кыргызстанда Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин кезектеги саммити өттү. Анын аягында кабыл алынган кызматташтыкты өнүктүрүү концепциясында уюмдун органдарын реформалоо сунушу да камтылган экен. Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши кандай реформага муктаж?

Зардушт Ализаде: Негизи бардык нерсени жакшыртып, өнүктүрсө болот. Бирок Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде мүчө өлкөлөрдүн дагы жакындан кызматташуусу үчүн саясий эрк азырынча жетиштүү эмес. Уюмдун мүчөлөрүнүн түрк тилдеринде сүйлөгөнү эле бул өлкөлөрдү бириктирип койбойт. Саясий-экономикалык кызыкчылыктар, бирдиктүү рынок, бирдиктүү өндүрүш болушу зарыл. Дал ушул фактор түрк тилдүү мамлекеттерге жетишпей жатат.

Политолог Зардушт Ализаде.
Политолог Зардушт Ализаде.

Борбор Азия мамлекеттеринин абалы башка, Азербайжан менен Түркияныкы башка. Керек болсо нейтралитет саясатын жактаганы үчүн да Түркмөнстандын кызыкчылыгы башкалардан айырмаланып турат. Ооба, Түркия бул өлкөлөрдүн түрк тилдеринде сүйлөгөнүн колдонуу аркылуу бул мамлекеттердеги өзүнүн саясий салмагын арттырууга, экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө кызыкдар.

Борбор Азия тобунда Казакстан менен Өзбекстан лидерлик позицияда. Түркмөнстан менен Кыргызстан болсо анчалык көрүнүктүү орунда эмес. Ошентсе да ар бир мүчө бул кызматташтыктан өзүнө пайда издеп жатканы бышык.

Андыктан бул уюмдун түзүмү канчалык өзгөрбөсүн, азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин салмагы артып, дүйнөлүк саясатта маанилүү уюмдардын бири болот деп күтө албайбыз.

“Азаттык”: Азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине расмий түрдө төрт өлкө гана – Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана Түркия кирет. Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан кеңешке кошулуу ниетин билдирип келет. Эмне үчүн бул кеңеш бардык түрк тилдүү мамлекеттердин башын бириктире албай келет?

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.
Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.

Зардушт Ализаде: Менимче, бул уюм башкаларды кызыктыра берет деп ойлойм. Эмне үчүн? Себеби бул уюмдун бир дагы мүчөсү толук үстөмдүк кыла албайт.

Өзбекстан кызыгып жатат. Кайсы бир мезгилде Ислам Каримов Өзбекстанды бул сыяктуу кандайдыр бир саясий уюмдардан оолак кармап келген. Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна бирде кирип, бирде чыгып кетип турган. Азыр Шавкат Мирзиёев Тирк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде үстөмдүк кылган бир күч же гегемон жок экенине ынана баштады. Түркия да, Казакстан да, Азербайжан жана Кыргызстан да бул уюмда толук үстөмдүк кылбайт. Андыктан Өзбекстан тең укуктуу мүчө катары бул уюмга кошулуу менен анын алкагында экономикалык жана маданий кызматташтыкты өнүктүрүү мүмкүнчүлүгүн караштыра алат.

Дароо эле укмуш бир перспектива пайда боло калат деп айта албайм. Бирок андай перспективаны изилдеп көрүү мүмкүнчүлүгү түзүлөт. Түркмөнстандыкы да ушул сыяктуу. Менимче, Түркмөнстан да келечекте бул уюмга кызыга баштайт.

Себеби бул уюмда үстөмдүк кылган күч жок. Ошентсе да, Түркия бул уюм аркылуу өзүнүн саясий, маданий таасирин, балким экономикалык таасирин бекемдөө аракет кылып жатканын да айтпай кое албайбыз.

“Азаттык”: Чолпон-Атадагы саммитте саясий билдирүүлөр да айтылды. Азербайжан Тоолуу Карабак маселесин көтөрсө, Түркиянын президенти өнөктөштөрдү доллардан баш тартууга чакырды. Бул сыяктуу саясий, экономикалык маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин колдоого даярбы?

Зардушт Ализаде: Азырынча айрым маселелерде колдоо бар. Аны ачык айтуу керек. Мисалы, Казакстан Азербайжандын Армения менен карама-каршылыгына себеп болгон Карабак маселесинде Бакуну ачык эле расмий колдойт. Түркия да колдоого алып келет. Кыргызстан менен Өзбекстан Азербайжандын позициясына лоялдуу мамиле кылат.

Мүчө мамлекеттер Түркиянын да позицияларын колдоого даяр. Өз кезегинде Анкара да башка мүчөлөргө саясий, экономикалык, маданий жактан колдоого көрсөтүүгө дилгир. Андыктан бул уюмдун мүчөлөрү тышкы саясатта бир аз да болсо бири-бирине ишене алышат. Дүйнөлүк саясий айдыңда алар жалгыз эмес.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.
Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.

“Азаттык”: Ошентсе да, Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши азыркыга чейин көбүрөөк гуманитардык жана маданият тармактарында гана кызматташтыкты улантып келет. Бир канча жыл мурда казак президенти Нурсултан Назарбаев бул уюмдун алкагында Бажы биримдигин түзүү демилгесин көтөргөн. Бирок ал ишке ашкан жок. Эмне үчүн Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде күчтүү экономикалык кызматташтыкты көрө албай жатабыз?

Зардушт Ализаде: Мен Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин алкагында мыкты экономикалык кызматташтык түзүлөөрүнөн азырынча күмөн санап турам. Күчтүү экономикалык биримдик жаралышы үчүн дүйнөлүк масштабда же жок дегенде регионалдык масштабда локомотив болуп бере алган кубаттуу бир оюнчуга муктаждык бар. Уюмдагы экономикасы күчтүү деген Түркия деле бул жүктү тартып кете албайт. Андан мүмкүнчүлүгү деле жок.

Түркия өзү Европа Биримдигинин эшигин каккылап жүрүп, азыр Евразиялык экономикалык биримдикке кошулууну караштырып жатат. Казакстан да, Кыргызстан да Орусия үстөмдүк кылган бул биримдиктин мүчөсү. Андыктан экономикалык кызматташтык тууралуу айтылган сөздөр каалоо жана жакшы ниет катары кала берүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баратов: Мындай эгемендикти каалаган эмесмин

Усман Баратов

Өзбекстан 1-сентябрда Эгемендик майрамын белгиледи.

Өзбекстандын 27 жылдагы жетишкендиктери жөнүндө Москвадагы өзбекстандыктардын «Ватандош» биримдигинин башчысы Усман Баратов "Азаттыкка" ой бөлүштү.

"Азаттык": Өзбекстан бүгүн Эгемендик майрамын белгилеп жатат. Сиздин баамыңызда өлкөдө бул аралыкта кандай жетишкендиктер болду?

Өзбекстан үчүн дагы бир оор маселе - эмгек миграциясы. Азыр Орусияда эле үч миллиондой өзбекстандык иштейт. Кары-картаңдар, балалуу аялдар да нан табуу үчүн келип жатышат.

Баратов: Өзбекстандын өз алдынча эгемендүү мамлекет болгонуна убагында мен да кубангам. Бирок элиме мындай эгемендикти каалаган эмесмин.

Бул жылдары Өзбекстанда кардиналдуу өзгөрүү болгон жок. Билим берүү, маданият, саламаттык сактоо тармагында, элдин турмушунда тескерисинче артка кетенчиктөөлөр болуп жатат. Азыр Өзбекстанда жогорку билимди байлардын балдары гана алып калды. Совет мезгилинде «Бахор» деген ансамбль өзбектердин бренди болчу. Эми алар ушул Москвада ашканаларда иштеп жүрөт. Бул маданиятыбыз кайда калганын көрсөтүп турат.

Саясатта, эл аралык мамиледе Шавкат Мирзиёевдин бийликке келиши менен бир катар жылыштар болду. Ошол эле Кыргызстан, Тажикстан менен чек ара маселелери жөнгө салынды. Андан тышкары азыркы президент көптөгөн реформаларды убада кылып жатат. Бирок азырынча кардиналдуу иш-аракеттер байкала элек.

Адам укуктарын коргоо жаатында кадам ташталып, бир нече саясий туткун бошотулду. Анткен менен өлкөдө сөз эркиндиги, демократия багытында жүргөн иштер дагы эле солгун. Бийлик тынч алмашканы менен жаңы башчы мурдагы катаал башкаруунун тизгинин бир аз гана бошоңдоткондой.

Өзбекстан үчүн дагы бир оор маселе - эмгек миграциясы. Азыр Орусияда эле үч миллиондой өзбекстандык иштейт. Кары-картаңдар, балалуу аялдар да нан табуу үчүн келип жатышат. Бир нерсени оңдош үчүн, эл үчүн советтик экономикага кайтуу керек.

"Азаттык": Өзбек элинин азыркы жашоосу кандай? Ошол эле мигранттарга бийликтин мамилеси өзгөрүп, учак, поезддерге жол кире арзандап, Орусияга баргандарга ишке орношууга өзбек өкмөтү жардам берип жатканы айтылууда.

Өзбекстан.
Өзбекстан.

Баратов: Кыргызстанда 90-жылдары эле элге жеке ишкердик, соода-cатыкка жеңилдиктер берилген. Өзбекстанда болсо, чектөөлөр коюлган, бардыгы өкмөттүкү, бардык жерде коррупция, өз алдынча бир нерсе кылууга мүмкүндүк берилген эмес.

Албетте, азыр Кыргызстанда да экономикалык абал чеке жылытпайт. Бирок, бизде «кыргыз мамлекети бай болбогону менен эли бай» деп айтышат. Кыргыз өкмөтү убагында Москва менен кыргызстандыктарга орус жарандыгын жеңилдетип берүү боюнча макулдашкан, Евразиялык биримдикке кирип, мигранттарына жеңилдиктерди түзүүгө аракет кылды. Бул карапайым элдин түйшүгүн азайтуу да. Ооба, азыркы өзбек башчысы эки жылдан бери бул багытта бир катар иштерди айтып жатат. Бирок жыйынтыктары көрүнө элек.

"Азаттык": Өзбек элинде өкмөткө ишеним барбы?

Акырындык менен өзбек элинде эрк пайда болуп, укуктары үчүн күрөшүп, татыктуу жашоого умтула баштайт деп ишенем. Азыр Өзбекстанда оппозиция жок да.

Баратов: Бизде президентти «пашо» деп аташат. Бул элдин бийликке ийкемдүүлүгү, президентке мамлекеттик кызматкер катары карабай, хан катары караганы. Бирок акырындык менен мындай мүнөз өзгөрөт деп ойлойм.

Мисалы, Ташкентте эки күн мурда нааразылык акциялары өттү. Мамлекеттик органдардын, бийлик кызматкерлеринин ишине нааразы болгондор көчөгө чыгышты.

Акырындык менен өзбек элинде эрк пайда болуп, укуктары үчүн күрөшүп, татыктуу жашоого умтула баштайт деп ишенем. Азыр Өзбекстанда оппозиция жок да. Мирзиёев болсо бийликтеги бир топ кызматкерлерди ишинен алып, элге да көп убада берип койду. Ал дагы сөздөн ишке өтөт деп үмүт кылам. Ислам Каримов 27 жыл бою Өзбекстандын келечеги «бүйүк болады» деп келген, кана эми бийик болгону?!

Азаттык: Эгемендикти бирдей алган Борбор Азиядагы кошуналарды кандай салыштырасыз? Келечекте алар кандай өнүгөт деп болжолдойсуз?

27 жыл мурун эгемендик алган өзбек элин анын бардык кошуналарын майрамы менен куттуктайм! Ар бир өлкө өнүгүп-өссүн, башкысы элинин турмушу жакшырсын.

Баратов: Кошуналардан экономикалык багытта Казакстан алдыга кеткени көрүнүп турат. Эки жыл мурда экономикалык өнүгүү темпи боюнча Казакстан Орусиядан да озуп өткөн. Экономикасы начар болгон менен эркиндик, сөз эркиндиги, демократия боюнча Кыргызстан алдыга эч кимди чыгарбай келет.

Түркмөнстан, Тажикстан дале болсо эгемендик жылдарында укмуш жетиштик деп айта албайт. Мурда Түркмөнстан элге акысыз берген суусу, электр жарыгы жана башка өкмөттүк жеңилдиктери менен мактанчу. Азыр анын баары кыскарды. Эми кийинки жылдары деле Борбор Азия чөлкөмүндө Казакстан экономикалык лидер, Кыргызстан демократия боюнча лидер бойдон калат деп ойлойм.

Азаттык: Бүгүнкү эгемендик майрамында Өзбекстанга, өзбек элине эмне каалайсыз?

Баратов: Мен 27 жыл мурун эгемендик алган өзбек элин анын бардык кошуналарын майрамы менен куттуктайм! Ар бир өлкө өнүгүп-өссүн, башкысы элинин турмушу жакшырсын. Ар бирибиз өз элибизде, өз жерибизде иштеп, татыктуу жашагандай бололу. Азыркыдай иш издеп чет жакка сүрүлбөйлү. Эртеңки күнгө ишеним менен карайлы.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Амиржан Косанов: Экономика өнүкпөсө демократиянын баркы кетет

Амиржан Косанов.

Кыргызстан көз карандысыздык күнүн белгилеп жатат. Өлкөнүн буга чейин басып өткөн жолу татаал болду. Бирок эки ыңкылаптан кийин бийликтин тынч жол менен алмашканы башка өлкөлөргө үлгү болуп бере алабы? "Азаттык" казакстандык саясатчы Амиржан Косанов менен маектешип, пикирин тыңдады.

"Азаттык": Кыргызстан Эгемендүүлүк күнүн белгилеп жатат. 27 жыл ичинде көп саясий окуяларды, эки жолу элдик толкундоону башынан кечирди. Сиздин пикириңизде, 2005-2010-жылдардагы окуялардын пайдасы көппү же зыяныбы?

Косанов: Менимче, демократиялык өзгөрүш, анын ичинде бийликтин алмашканы зыяндуу эмес. Анткени, демократияга карай жолду айрыкча 70 жыл советтик диктатура астында жашаган Кыргызстан, Казакстан өңдүү мамлекеттер шар өтүп кете алмак эмес.

Кан төгүлгөнү, көптөгөн адамдар трагедияга туш болгону - албетте, чоң кемчилик. Бул ошол кезде башкарып турган Акаевдин, Бакиевдин бийликке жабышып алып, кеткиси келбегенинин кесепети болгон деп ойлойм. Бирок цивилизациялык көз караштан алганда бул революциялар, бийликтин алмашуусу абдан пайдалуу болду.

Биринчи кезекте кыргыз коому үчүн пайдалуу. Мамлекет иретинде өнүгүү үчүн чоң кадам таштаган. Экономикада "шок терапиясы" деген термин бар эмеспи. Менимче, бул - саясий шок терапиясы болду.

"Азаттык": Бирок ошол эле маалда Кыргызстандын экономикасы кошуна өлкөлөргө караганда артта калып жатат. Эгемендик алгандан бери 30дай өкмөт башчы алмашты. Туруктуу экономика жалпы өнгүүгө чоң салым кошору калетсиз да?

Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

Косанов: Ооба, экономикалык, социалдык саясат өтө маанилүү. Саясий өзгөрүүлөрдүн максаты эмнеде? Саясий өзгөрүштөрдүн бир адамга же бир партияга кереги жок. Өзгөрүүлөр экономикалык, социалдык маселени чечиш үчүн зарыл. Кыргыз мамлекетинде жашаган ар бир жарандын күнүмдүк жашоосун жакшыртыш үчүн керек. "Адегенде бир президентти алып таштасак, ордуна демократиялык ураан таштаган экинчиси келсе жагдай өзү эле өзгөрөт" деген жаңылыш көз караш, эйфория пайда болгон. Убакыт бул жаңылыш ой экенин далилдеди. Ошондуктан маселе бир президентти экинчисине алмаштырууда эмес, терең өзгөрүүлөрдө.

Бир жагынан алганда Кыргызстанда жылыш бар. Маселен, ошол эки революциядан кийин соңку бийлик тынч алмашты. Бирок экономикалык жана социалдык маселелердин чечилбей келатканы калк арасында "демократия - зыяндуу нерсе, кадрлардын туруксуздугуна алып келет" деген ойго жем ташташы мүмкүн. Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

"Азаттык": Келечек тууралуу сөз кылсак. Кыргызстанды алдыда кандай сыноолор күтүп жатат деп ойлойсуз?

Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт.

Косанов: Биринчиси - мына азыркы бийликтин сөзү менен ишине байланыштуу. Алар бийликке келгенде көтөрүп чыккан демократиялык ураандарды аткара алышабы? Бир президенттин ордуна экинчи президенттин айланасындагы адамдар келип бийликти узурпация жасайбы же жасабайбы? Бул да чоң суроо.

Экинчиден, президенттердин, премьерлердин алмашканы токчулукка, бакубаттуулукка алып келбесе, элдин турмушун жакшыртпаса, жумуш орундары түзүлбөсө, жакшы билим алуу чектелүү болсо - анда демократиянын кадыры кетет.

Анан да Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт. Кыргыз бир туугандарыбыз кыйынчылыктардан аман-эсен чыгат деп ойлойбуз. Эгемендик күнү менен чың жүрөктөн куттуктайм!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG