Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 08:05

Борбор Азия

"Түрк кеңешинде локомотив жок"

Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кандай реформа керек? Эмне үчүн бул кеңеш гуманитардык жана маданий кызматташтыктын алкагынан чыга албай жатат? Саясий маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин канчалык колдоп кете алат? “Азаттыктын” суроолоруна азербайжандык саясат таануучу Зардушт Ализаде жооп берди.

“Азаттык”: Зардушт мырза, мына бир нече жылдык тыныгуудан кийин Кыргызстанда Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин кезектеги саммити өттү. Анын аягында кабыл алынган кызматташтыкты өнүктүрүү концепциясында уюмдун органдарын реформалоо сунушу да камтылган экен. Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши кандай реформага муктаж?

Зардушт Ализаде: Негизи бардык нерсени жакшыртып, өнүктүрсө болот. Бирок Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде мүчө өлкөлөрдүн дагы жакындан кызматташуусу үчүн саясий эрк азырынча жетиштүү эмес. Уюмдун мүчөлөрүнүн түрк тилдеринде сүйлөгөнү эле бул өлкөлөрдү бириктирип койбойт. Саясий-экономикалык кызыкчылыктар, бирдиктүү рынок, бирдиктүү өндүрүш болушу зарыл. Дал ушул фактор түрк тилдүү мамлекеттерге жетишпей жатат.

Политолог Зардушт Ализаде.
Политолог Зардушт Ализаде.

Борбор Азия мамлекеттеринин абалы башка, Азербайжан менен Түркияныкы башка. Керек болсо нейтралитет саясатын жактаганы үчүн да Түркмөнстандын кызыкчылыгы башкалардан айырмаланып турат. Ооба, Түркия бул өлкөлөрдүн түрк тилдеринде сүйлөгөнүн колдонуу аркылуу бул мамлекеттердеги өзүнүн саясий салмагын арттырууга, экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө кызыкдар.

Борбор Азия тобунда Казакстан менен Өзбекстан лидерлик позицияда. Түркмөнстан менен Кыргызстан болсо анчалык көрүнүктүү орунда эмес. Ошентсе да ар бир мүчө бул кызматташтыктан өзүнө пайда издеп жатканы бышык.

Андыктан бул уюмдун түзүмү канчалык өзгөрбөсүн, азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин салмагы артып, дүйнөлүк саясатта маанилүү уюмдардын бири болот деп күтө албайбыз.

“Азаттык”: Азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине расмий түрдө төрт өлкө гана – Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана Түркия кирет. Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан кеңешке кошулуу ниетин билдирип келет. Эмне үчүн бул кеңеш бардык түрк тилдүү мамлекеттердин башын бириктире албай келет?

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.
Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.

Зардушт Ализаде: Менимче, бул уюм башкаларды кызыктыра берет деп ойлойм. Эмне үчүн? Себеби бул уюмдун бир дагы мүчөсү толук үстөмдүк кыла албайт.

Өзбекстан кызыгып жатат. Кайсы бир мезгилде Ислам Каримов Өзбекстанды бул сыяктуу кандайдыр бир саясий уюмдардан оолак кармап келген. Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна бирде кирип, бирде чыгып кетип турган. Азыр Шавкат Мирзиёев Тирк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде үстөмдүк кылган бир күч же гегемон жок экенине ынана баштады. Түркия да, Казакстан да, Азербайжан жана Кыргызстан да бул уюмда толук үстөмдүк кылбайт. Андыктан Өзбекстан тең укуктуу мүчө катары бул уюмга кошулуу менен анын алкагында экономикалык жана маданий кызматташтыкты өнүктүрүү мүмкүнчүлүгүн караштыра алат.

Дароо эле укмуш бир перспектива пайда боло калат деп айта албайм. Бирок андай перспективаны изилдеп көрүү мүмкүнчүлүгү түзүлөт. Түркмөнстандыкы да ушул сыяктуу. Менимче, Түркмөнстан да келечекте бул уюмга кызыга баштайт.

Себеби бул уюмда үстөмдүк кылган күч жок. Ошентсе да, Түркия бул уюм аркылуу өзүнүн саясий, маданий таасирин, балким экономикалык таасирин бекемдөө аракет кылып жатканын да айтпай кое албайбыз.

“Азаттык”: Чолпон-Атадагы саммитте саясий билдирүүлөр да айтылды. Азербайжан Тоолуу Карабак маселесин көтөрсө, Түркиянын президенти өнөктөштөрдү доллардан баш тартууга чакырды. Бул сыяктуу саясий, экономикалык маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин колдоого даярбы?

Зардушт Ализаде: Азырынча айрым маселелерде колдоо бар. Аны ачык айтуу керек. Мисалы, Казакстан Азербайжандын Армения менен карама-каршылыгына себеп болгон Карабак маселесинде Бакуну ачык эле расмий колдойт. Түркия да колдоого алып келет. Кыргызстан менен Өзбекстан Азербайжандын позициясына лоялдуу мамиле кылат.

Мүчө мамлекеттер Түркиянын да позицияларын колдоого даяр. Өз кезегинде Анкара да башка мүчөлөргө саясий, экономикалык, маданий жактан колдоого көрсөтүүгө дилгир. Андыктан бул уюмдун мүчөлөрү тышкы саясатта бир аз да болсо бири-бирине ишене алышат. Дүйнөлүк саясий айдыңда алар жалгыз эмес.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.
Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.

“Азаттык”: Ошентсе да, Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши азыркыга чейин көбүрөөк гуманитардык жана маданият тармактарында гана кызматташтыкты улантып келет. Бир канча жыл мурда казак президенти Нурсултан Назарбаев бул уюмдун алкагында Бажы биримдигин түзүү демилгесин көтөргөн. Бирок ал ишке ашкан жок. Эмне үчүн Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде күчтүү экономикалык кызматташтыкты көрө албай жатабыз?

Зардушт Ализаде: Мен Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин алкагында мыкты экономикалык кызматташтык түзүлөөрүнөн азырынча күмөн санап турам. Күчтүү экономикалык биримдик жаралышы үчүн дүйнөлүк масштабда же жок дегенде регионалдык масштабда локомотив болуп бере алган кубаттуу бир оюнчуга муктаждык бар. Уюмдагы экономикасы күчтүү деген Түркия деле бул жүктү тартып кете албайт. Андан мүмкүнчүлүгү деле жок.

Түркия өзү Европа Биримдигинин эшигин каккылап жүрүп, азыр Евразиялык экономикалык биримдикке кошулууну караштырып жатат. Казакстан да, Кыргызстан да Орусия үстөмдүк кылган бул биримдиктин мүчөсү. Андыктан экономикалык кызматташтык тууралуу айтылган сөздөр каалоо жана жакшы ниет катары кала берүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баратов: Мындай эгемендикти каалаган эмесмин

Усман Баратов

Өзбекстан 1-сентябрда Эгемендик майрамын белгиледи.

Өзбекстандын 27 жылдагы жетишкендиктери жөнүндө Москвадагы өзбекстандыктардын «Ватандош» биримдигинин башчысы Усман Баратов "Азаттыкка" ой бөлүштү.

"Азаттык": Өзбекстан бүгүн Эгемендик майрамын белгилеп жатат. Сиздин баамыңызда өлкөдө бул аралыкта кандай жетишкендиктер болду?

Өзбекстан үчүн дагы бир оор маселе - эмгек миграциясы. Азыр Орусияда эле үч миллиондой өзбекстандык иштейт. Кары-картаңдар, балалуу аялдар да нан табуу үчүн келип жатышат.

Баратов: Өзбекстандын өз алдынча эгемендүү мамлекет болгонуна убагында мен да кубангам. Бирок элиме мындай эгемендикти каалаган эмесмин.

Бул жылдары Өзбекстанда кардиналдуу өзгөрүү болгон жок. Билим берүү, маданият, саламаттык сактоо тармагында, элдин турмушунда тескерисинче артка кетенчиктөөлөр болуп жатат. Азыр Өзбекстанда жогорку билимди байлардын балдары гана алып калды. Совет мезгилинде «Бахор» деген ансамбль өзбектердин бренди болчу. Эми алар ушул Москвада ашканаларда иштеп жүрөт. Бул маданиятыбыз кайда калганын көрсөтүп турат.

Саясатта, эл аралык мамиледе Шавкат Мирзиёевдин бийликке келиши менен бир катар жылыштар болду. Ошол эле Кыргызстан, Тажикстан менен чек ара маселелери жөнгө салынды. Андан тышкары азыркы президент көптөгөн реформаларды убада кылып жатат. Бирок азырынча кардиналдуу иш-аракеттер байкала элек.

Адам укуктарын коргоо жаатында кадам ташталып, бир нече саясий туткун бошотулду. Анткен менен өлкөдө сөз эркиндиги, демократия багытында жүргөн иштер дагы эле солгун. Бийлик тынч алмашканы менен жаңы башчы мурдагы катаал башкаруунун тизгинин бир аз гана бошоңдоткондой.

Өзбекстан үчүн дагы бир оор маселе - эмгек миграциясы. Азыр Орусияда эле үч миллиондой өзбекстандык иштейт. Кары-картаңдар, балалуу аялдар да нан табуу үчүн келип жатышат. Бир нерсени оңдош үчүн, эл үчүн советтик экономикага кайтуу керек.

"Азаттык": Өзбек элинин азыркы жашоосу кандай? Ошол эле мигранттарга бийликтин мамилеси өзгөрүп, учак, поезддерге жол кире арзандап, Орусияга баргандарга ишке орношууга өзбек өкмөтү жардам берип жатканы айтылууда.

Өзбекстан.
Өзбекстан.

Баратов: Кыргызстанда 90-жылдары эле элге жеке ишкердик, соода-cатыкка жеңилдиктер берилген. Өзбекстанда болсо, чектөөлөр коюлган, бардыгы өкмөттүкү, бардык жерде коррупция, өз алдынча бир нерсе кылууга мүмкүндүк берилген эмес.

Албетте, азыр Кыргызстанда да экономикалык абал чеке жылытпайт. Бирок, бизде «кыргыз мамлекети бай болбогону менен эли бай» деп айтышат. Кыргыз өкмөтү убагында Москва менен кыргызстандыктарга орус жарандыгын жеңилдетип берүү боюнча макулдашкан, Евразиялык биримдикке кирип, мигранттарына жеңилдиктерди түзүүгө аракет кылды. Бул карапайым элдин түйшүгүн азайтуу да. Ооба, азыркы өзбек башчысы эки жылдан бери бул багытта бир катар иштерди айтып жатат. Бирок жыйынтыктары көрүнө элек.

"Азаттык": Өзбек элинде өкмөткө ишеним барбы?

Акырындык менен өзбек элинде эрк пайда болуп, укуктары үчүн күрөшүп, татыктуу жашоого умтула баштайт деп ишенем. Азыр Өзбекстанда оппозиция жок да.

Баратов: Бизде президентти «пашо» деп аташат. Бул элдин бийликке ийкемдүүлүгү, президентке мамлекеттик кызматкер катары карабай, хан катары караганы. Бирок акырындык менен мындай мүнөз өзгөрөт деп ойлойм.

Мисалы, Ташкентте эки күн мурда нааразылык акциялары өттү. Мамлекеттик органдардын, бийлик кызматкерлеринин ишине нааразы болгондор көчөгө чыгышты.

Акырындык менен өзбек элинде эрк пайда болуп, укуктары үчүн күрөшүп, татыктуу жашоого умтула баштайт деп ишенем. Азыр Өзбекстанда оппозиция жок да. Мирзиёев болсо бийликтеги бир топ кызматкерлерди ишинен алып, элге да көп убада берип койду. Ал дагы сөздөн ишке өтөт деп үмүт кылам. Ислам Каримов 27 жыл бою Өзбекстандын келечеги «бүйүк болады» деп келген, кана эми бийик болгону?!

Азаттык: Эгемендикти бирдей алган Борбор Азиядагы кошуналарды кандай салыштырасыз? Келечекте алар кандай өнүгөт деп болжолдойсуз?

27 жыл мурун эгемендик алган өзбек элин анын бардык кошуналарын майрамы менен куттуктайм! Ар бир өлкө өнүгүп-өссүн, башкысы элинин турмушу жакшырсын.

Баратов: Кошуналардан экономикалык багытта Казакстан алдыга кеткени көрүнүп турат. Эки жыл мурда экономикалык өнүгүү темпи боюнча Казакстан Орусиядан да озуп өткөн. Экономикасы начар болгон менен эркиндик, сөз эркиндиги, демократия боюнча Кыргызстан алдыга эч кимди чыгарбай келет.

Түркмөнстан, Тажикстан дале болсо эгемендик жылдарында укмуш жетиштик деп айта албайт. Мурда Түркмөнстан элге акысыз берген суусу, электр жарыгы жана башка өкмөттүк жеңилдиктери менен мактанчу. Азыр анын баары кыскарды. Эми кийинки жылдары деле Борбор Азия чөлкөмүндө Казакстан экономикалык лидер, Кыргызстан демократия боюнча лидер бойдон калат деп ойлойм.

Азаттык: Бүгүнкү эгемендик майрамында Өзбекстанга, өзбек элине эмне каалайсыз?

Баратов: Мен 27 жыл мурун эгемендик алган өзбек элин анын бардык кошуналарын майрамы менен куттуктайм! Ар бир өлкө өнүгүп-өссүн, башкысы элинин турмушу жакшырсын. Ар бирибиз өз элибизде, өз жерибизде иштеп, татыктуу жашагандай бололу. Азыркыдай иш издеп чет жакка сүрүлбөйлү. Эртеңки күнгө ишеним менен карайлы.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Амиржан Косанов: Экономика өнүкпөсө демократиянын баркы кетет

Амиржан Косанов.

Кыргызстан көз карандысыздык күнүн белгилеп жатат. Өлкөнүн буга чейин басып өткөн жолу татаал болду. Бирок эки ыңкылаптан кийин бийликтин тынч жол менен алмашканы башка өлкөлөргө үлгү болуп бере алабы? "Азаттык" казакстандык саясатчы Амиржан Косанов менен маектешип, пикирин тыңдады.

"Азаттык": Кыргызстан Эгемендүүлүк күнүн белгилеп жатат. 27 жыл ичинде көп саясий окуяларды, эки жолу элдик толкундоону башынан кечирди. Сиздин пикириңизде, 2005-2010-жылдардагы окуялардын пайдасы көппү же зыяныбы?

Косанов: Менимче, демократиялык өзгөрүш, анын ичинде бийликтин алмашканы зыяндуу эмес. Анткени, демократияга карай жолду айрыкча 70 жыл советтик диктатура астында жашаган Кыргызстан, Казакстан өңдүү мамлекеттер шар өтүп кете алмак эмес.

Кан төгүлгөнү, көптөгөн адамдар трагедияга туш болгону - албетте, чоң кемчилик. Бул ошол кезде башкарып турган Акаевдин, Бакиевдин бийликке жабышып алып, кеткиси келбегенинин кесепети болгон деп ойлойм. Бирок цивилизациялык көз караштан алганда бул революциялар, бийликтин алмашуусу абдан пайдалуу болду.

Биринчи кезекте кыргыз коому үчүн пайдалуу. Мамлекет иретинде өнүгүү үчүн чоң кадам таштаган. Экономикада "шок терапиясы" деген термин бар эмеспи. Менимче, бул - саясий шок терапиясы болду.

"Азаттык": Бирок ошол эле маалда Кыргызстандын экономикасы кошуна өлкөлөргө караганда артта калып жатат. Эгемендик алгандан бери 30дай өкмөт башчы алмашты. Туруктуу экономика жалпы өнгүүгө чоң салым кошору калетсиз да?

Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

Косанов: Ооба, экономикалык, социалдык саясат өтө маанилүү. Саясий өзгөрүүлөрдүн максаты эмнеде? Саясий өзгөрүштөрдүн бир адамга же бир партияга кереги жок. Өзгөрүүлөр экономикалык, социалдык маселени чечиш үчүн зарыл. Кыргыз мамлекетинде жашаган ар бир жарандын күнүмдүк жашоосун жакшыртыш үчүн керек. "Адегенде бир президентти алып таштасак, ордуна демократиялык ураан таштаган экинчиси келсе жагдай өзү эле өзгөрөт" деген жаңылыш көз караш, эйфория пайда болгон. Убакыт бул жаңылыш ой экенин далилдеди. Ошондуктан маселе бир президентти экинчисине алмаштырууда эмес, терең өзгөрүүлөрдө.

Бир жагынан алганда Кыргызстанда жылыш бар. Маселен, ошол эки революциядан кийин соңку бийлик тынч алмашты. Бирок экономикалык жана социалдык маселелердин чечилбей келатканы калк арасында "демократия - зыяндуу нерсе, кадрлардын туруксуздугуна алып келет" деген ойго жем ташташы мүмкүн. Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

"Азаттык": Келечек тууралуу сөз кылсак. Кыргызстанды алдыда кандай сыноолор күтүп жатат деп ойлойсуз?

Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт.

Косанов: Биринчиси - мына азыркы бийликтин сөзү менен ишине байланыштуу. Алар бийликке келгенде көтөрүп чыккан демократиялык ураандарды аткара алышабы? Бир президенттин ордуна экинчи президенттин айланасындагы адамдар келип бийликти узурпация жасайбы же жасабайбы? Бул да чоң суроо.

Экинчиден, президенттердин, премьерлердин алмашканы токчулукка, бакубаттуулукка алып келбесе, элдин турмушун жакшыртпаса, жумуш орундары түзүлбөсө, жакшы билим алуу чектелүү болсо - анда демократиянын кадыры кетет.

Анан да Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт. Кыргыз бир туугандарыбыз кыйынчылыктардан аман-эсен чыгат деп ойлойбуз. Эгемендик күнү менен чың жүрөктөн куттуктайм!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ала-Тоо Эгемендик майрамын тосуп алды

Бишкек

31-августта Кыргызстандын эгемендик алганына 27 жыл толду.

Майрамга байланыштуу Кыргызстандын бардык аймактарында бүгүн майрамдык иш-чаралар белгиленет. Өлкөдө дем алыш.

Бишкектеги Ала-Тоо аянтында майрамдык салтанат саат 10:00дө расмий ачылды. Шаардын бардык райондорунда оюн-зооктор, концерттер, улуттук оюндар уюштурулуп жатат.

Аянтта сүйлөгөн Сооронбай Жээнбеков кыргызстандыктарды өлкөнүн Эгемендүүлүк күнү менен куттуктады.

Борбордук аянт. Бишкек
Борбордук аянт. Бишкек

​Президент өз сөзүндө Кыргызстан 27 жыл ичинде эл аралык коомчулукта эгемен өлкө катары таанылып жатканын, бийлик адам укугу, эркиндиги толук сакталган мамлекет курууга аракет кылып жатканын билдирди.

- Эркиндик эч качан белекке берилбейт, эркиндик эч качан тартууланбайт, ал күрөш менен келет. Бүгүнкү улуу күн үчүн, эркиндик үчүн ата-бабалар кылымдар бою тынымсыз күрөшүп келди. Эгемендүүлүк үчүн эчендеген эр азаматтар өз өмүрүн арнады, башын канжыгага байлады. Азаттыкты эӊсеп, эркиндикти көкүрөктө сактап жүрүп ушул күнгө жеттик. Эркиндикти сүйгөн рух кылымдардын сынагынан өтүп, муундан муунга мурасталган дөөлөт болду. "Манас" эпосунда айтылгандай "Түгөнгөн сайын түтөгөн түптүү эл, өксүгөн сайын өрчүгөн намыстуу журт" болдук, - деп белгиледи президент.

Эгемен мамлекетти сактоо - ыйык милдет
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:40 0:00

Борбор калаадагы салтанатка экс-президент Роза Отунбаева, депутаттар, өкмөт мүчөлөрү жана дипломатиялык корпустун өкүлдөрү катышты.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев ден соолугуна байланыштуу катыша албай турганын алдын ала билдирген. Бирок элге куттуктоосун кагаз аркылуу жиберди.

Ал 27 жыл аралыгында Кыргызстан көптөгөн кыйынчылыктарга, тоскоолдуктарга карабастан өнүгүү жолунда келатканын белгилеп, көйгөйлөр арбын болгону менен сыймыктана турган иштер бар экенин айткан.

- Тышкы саясат жаатында да позициябыз чыңдалды. Кыргызстан дүйнөнүн кайсы өлкөсү болбосун, тең ата сүйлөшө ала турган, өзүнүн улуттук кызыкчылыктарын эл аралык аренада бекем коргой ала турган өлкөгө айланды, - деп жазылат мурдагы президенттин куттуктоосунда.

Мындан сырткары, 31-августта Кыргызстандын Эгемендүүлүк күнүнө карата коңшу өлкөлөрдүн жана Орусия, Түркия, Индия, Жапония мамлекеттеринин башчылары куттуктоо жөнөтүштү.

- Акыркы 27 жылдан бери биздин өлкөлөр өз ара пайдалуу кызматташтык, сый жана өнөктөштүк мамиледе болуп келет. Алдыга кадам шилтөө менен биз Кыргызстанга жана жалпы эле Борбордук Азияга пайда алып келе турган аймактык кызматташтыкка салым кошуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болобуз, - деп жазылган АКШ президенти Дональд Трамп жөнөткөн куттуктоодо.

Ал эми орус президенти Владимир Путин куттуктоо телеграммасында “эки өлкө ортосундагы стратегиялык өнөктөштүк мамилелерди бекемдөөгө мындан ары да умтула беребиз деп ишенем” деп белгилеген.

Эгемендик майрамы, Борбордук аянттан репортаж. 31.08.2018

Ала-Тоо Эгемендик майрамын тосуп алды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:49 0:00
Түз линк

Баткен шаарында эгемендүүлүк күнүнө карата өткөн салтанатка Өзбекстандын Сох районунун акими Фарух Усаров жана Тажикстандын Исфара шаарынын төрагасы Сиджоудин Саломзода келип куттукташты.

Баткен. 31-август, 2018-жыл.
Баткен. 31-август, 2018-жыл.

​Аймактагы «Азаттыктын» кабарчысынын билдиришинче, быйыл майрамдык салтанатка эл мурдагы жылдарга караганда аз келди.

Ошто майрам шаар мэри Таалайбек Сарыбашев баш болгон бийлик өкүлдөрү, жергиликтүү кеңештин депутаттары жана жарандык коомдун мамлекеттик жана коомдук ишмерлердин айкелдерине гүл коюшу менен башталды.

Салтанаттуу иш-чара Ош шаарынын борбордук аянтында уланды. Түрдүү оюн-зооктор көрсөтүлүп, кыргыз тарыхында из калтырган чыгаан инсандардын кылган эмгектерин чагылдырган көрүнүштөр элге тартууланды.

Оштогу эгемендик майрамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00

Ал арада Эгемендүүлүккө арналган салтанатта өкмөттүн Ош облусу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү, шаар мэри жана башка жетекчилери килемде жумшак отургучта отуруп майрам көргөнү социалдык тармактарда кескин сынга кабылды. Анткени алардын алдында аксакалдар катуу стулдарда отурушкан.

Бул боюнча Ош шаарынын мэри Таалайбек Сарыбашевдын басма сөз катчысы Азамат Абсаттаров "Фейсбук" баракчасына “Мэр сынды кабыл алды, Оштун мурунку мэрлери да азыркыдай көрүнүштө майрам тосуп келишкен. Калаанын башчысы "менин астыма килем сал" же "үстүн тос" деп тапшырма берген эмес” – деп жооп жазды.

Буга чейин дагы Ош облусундагы жетекчилер ушул сыяктуу жоруктары үчүн коомчулуктун сынына кабылып келишкен.

Ош шаарындагы майрам. 31-август, 2018-жыл.
Ош шаарындагы майрам. 31-август, 2018-жыл.

Ал эми Жалал-Абад шаарындагы Эркиндик аянтында Эгемендүүлүк майрамына карата уюштурулган салтанатта желек көтөрүп турушкан балдардын экөө эстен танып жыгылды. Алардын бири жергиликтүү бийлик башчылары куттуктоо сөзүн сүйлөп жатканда жерге кулап түшсө, экинчисин жыгылып баратканда тасмага тартып жаткан телеканалдын оператору кармап калган.

Жалал-Абад шаары. 31-август, 2018-жыл.
Жалал-Абад шаары. 31-август, 2018-жыл.

Аянтта турган "Тез жардам" кызматы балдарга медициналык жардам көрсөтүп, бири курсагы ачканынан, экинчиси аз кандуулук менен ооругандыктан кан басымы жогорулап кеткени аныкталган. Эки студент тең үйлөрүнө жөнөтүлдү. Алар шаардагы жогорку окуу жайларынын биринде окуган 1-курстун студенттери экени аныкталды.

Бүгүнкү майрамдык иш-чарага театрлаштырылган оюн-зоок көргөзүүгө 500дөй студент менен мектеп окуучулары тартылган.

Ушул тапта шаардын ар кайсы аймактарында Эгемендик майрамына арналган иш-чаралар өткөрүлүүдө.

"Арай көз чарай": Жаштар эгемендиктин баасын билеби?

Жаштар эгемендиктин баркын билеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:40 0:00
Түз линк

Кыргызстан эгемендикке 1991-жылы жетишкен. Алгачкы президент Аскар Акаев бийликте он беш жыл туруп, үй-бүлөлүк башкаруу режимин орноткону үчүн тактан оодарылган. 2005-жылы анын ордун баскан президент Курманбек Бакиев да ушул эле себеп менен 2010-жылы Кыргызстандан чыгып кетүүгө мажбур болгон.

2010-жылдагы апрель окуясынан кийин Убактылуу өкмөттү жетектеп турган Роза Отунбаева ошол эле жылы 27-июнда жалпы элдик референдумда мамлекет башчысы болуп дайындалган. Отунбаева бир жылдан кийин президенттикти Алмазбек Атамбаевге өткөрүп берген. Атамбаевден кийин 2017-жылдын 15-октябрында азыркы президент Сооронбай Жээнбеков шайланган.

Эгемендикти көздүн карегиндей сактайлы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:39 0:00

Конституцияга ылайык Кыргызстан - демократиялык, укуктук, мамлекеттик башкарууга дин аралашпаган, унитардык, социалдык мамлекет болуп саналат.

Аянттагы майрамдык шаң. 31-август, 2018-жыл

​Кыргызстан: эгемендик койгон милдеттер:

Тажикстан: гимн билбеген имам иштен кетет

Тажикстандагы Абубакр Сыддык мечити. 13-октябрь, 2014-жыл.

Тажикстандын Дин иштери боюнча комитети Пенжикент шаарындагы мечиттердин биринин имамын мамлекеттик гимнди жатка билбегени үчүн кызматтан кетирди. Буга окшоп аттестациядан кийин иштен бошотулган имамдар динге гимн же кайсы бир мамлекеттин символунун тиешеси жок экенин айтышууда. Тажикстандагы төрт миңге жакын имам мамлекеттик бюджеттен ар бири 100 долларга жакын айлык алат.

Пенжикент шаарынын 27 жаштагы тургуну буга чейин Ёри аймагындагы мечиттин имамы болуп иштеп келген. Ал ушул жылдын июнь айында Дүйшөмбүгө дин кызматкерлери үчүн жыл сайын өткөрүлчү аттестацияга барып келген. Бирок ал жакында эле аттестациядан өтпөй калганын, буга мамлекеттик гимнди жатка билбегени себеп болгонун уккан. Мындан улам ал имам-хатиб кызматынан алынып, ордуна башка диний ишмер дайындалган экен.

Имамдардын аттестациясында мамлекеттик символдор, анын ичинен гимндин тексти, автору жөнүндө суроолор берилет. Андан кийинки талаптардын катарында ислам дининин суннит мазхабына ылайык намаздын туура окулушу сыяктуу нерселер текшерилет.

Тажикстандагы имамдар.
Тажикстандагы имамдар.

Тажикстандык имам Нарибхон Кориев да аттестациядан өтпөй калгандардын катарын толуктаган. Ал буга чейин Пенжикенттеги Каландар мечитинин имамы болуп иштеп келгенин, бирок аттестацияда гимнди жатка айтып берсе да, жумуштан адилетсиз бошотулганын айтты:

- Аттестация убагында мага "мамлекеттик гимндин тескстин айтып бер" дешти. Бардык тапшырмаларды так аткардым. Бирок ажылык эрежелер боюнча Курандын кайсы аятында айтылганын жооп бере албай калдым.

Кориев Тажикстандагы Ислам университетинин бүтүргөн. Ал өзүнүн ордуна келген имамдын диний билими жок экенин айтып нааразы болду.

Ал эми Пенжикент шаардык администрациясынын дин иштери боюнча бөлүмүнүн башчысы Саиджон Шодиев Кориевдин иштен айдалганынын себеби анын жалаң эле гимнди эмес, намаз окуу эрежелерин да билбегени болгонун айтты:

- Аттестацияда биринчи кезекте мамлекеттик символиканы, анын ичинен гимндин текстин суроодон баштайбыз. Анткени имамдар мамлекеттик кызматкер болуп эсептелет. Ошон үчүн аларга мамлекет айлык төлөп берип жатат. Кориев болсо ушул жылдын апрель айында аттестациядан өтпөй калган. Андан соң ага бир ай убакыт берилди. Андан да өтпөй калды. Ага эң жөнөкөй суроолор берилген. Бирок жооп бере алган эмес.

Тажикстандагы мындай аттестация 2009-жылдан баштап өтүп келет.

Эки жыл мурда Кыргызстанда да мамлекеттик гимнге байланыштуу медреседе окуган балдар-кыздардын кылыгы кыргыз коомунда талкууга түшкөн.

Жалал-Абаддагы иш-чара учурунда мамлекеттик гимн ырдалганда медреседе окуган кыздар ордунан турбай койгону мамлекеттик түзүлүштү тоготпоо катары сынга алынган.

Кыргызстанда "мамлекеттик гимн аткарылып жаткан жыйындарда жана ар кандай иш-чараларда ар бир жаран аны тикесинен тик туруп угууга, оң колун жүрөк тушка коюуга милдеттүү" деген ички эреже бар.

Бирок медреседе окуган кыздар өздөрү муну “Куранда, динде андай жазылган эмес” деп түшүндүрүп, каршылыктын себебин айтып берүүнү каалашкан эмес. Кийин Жалал-Абад облустук казыяты ал кыздар окуган “Айша-Садык” медресесинин окуу бөлүмүнүн жетекчисин жумуштан алган.

Кыргызстандын муфтийинин орун басары Замир Ракиев учурда дин жаатында билим алгандарга да, диний кызматкерлерге да мамлекеттин ички мыйзамдарын сактоо жана үйрөнүү тууралуу түшүндүрүү иштери жүрүп жатканын билдирди:

Замир Ракиев.
Замир Ракиев.

- Акыркы кезде биз бардык дин жаатындагы адамдарды мамлекеттин мыйзамдарына баш ийүүгө чакырып келе жатабыз. Акыркы жылдары бизде кишинин көзүнө өөн учурай турган нерселер катталган жок. Кыргызстанда канча имам болсо, баарына он беш күндүк курстар өткөрүлдү. Аны Кыргызстандын Мусулмандар дин башкармалыгы уюштурган. Аттестация учурунда биз мамлекеттик түзүлүш, символика тууралуу суроолорду да даярдаганбыз. Имамдар андан да сынак тапшырат.

Кыргызстанда 3000дей имам бар. Алар жыл сайын муфтият уюштурган аттестациядан өтүп турушат. Сынактан өткөндөр мечитке имамдык кылганы үчүн «Ыйман» фондунан беш миң сомдон айлык алышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ташкенттин жашыруун метросу

Ташкенттеги метронун станцияларынын бири.

Ушул жылы жай айында Ташкенттеги метрону сүрөткө тартууга биринчи жолу уруксат берилди. Борбор Азиядагы өзөктүк соккуну көтөрө ала тургандай курулган метрого "Азаттыктын" фото кабарчысы Амос Чаппл түшүп чыккан.

Метродон чыга берген жердеги "Буюк Ипак июли" барельефи. (Өзбек тилинен "Улуу Жибек жолу" деп которулат).

​Космонавттар станциясы "космосту багынткандардын" өзгөчө сүрөттөрү менен кооздолгон.

Космоско биринчи болуп учкан аял космонавт Валентина Терешкованын сүрөтү. Дубалдагы керамика панели көк жана кара түскө боёлгон. Бул Жер шарынын атмосферасын туюндурат.

"Пахтакор" станциясындагы жүргүнчүлөр.

Өзбек акыны жана жазуучусу "Гафур Гулям" атындагы метро. Совет доорунда метро куруу үчүн шаарда сөзсүз "миллион" адам жашашы керек деген талап болгон. Ташкенттин жашоочулары бул көрсөткүчкө 1960-жылы жеткен.​

"Пахтакор" станциясындагы жүргүнчүлөр. Туннелди казуу 1971-жылы башталган. Метро 1977-жылы ишке берилген.

​Эки станцияны байланыштырган өтмөк. 1966-жылдагы жер титирөөдөн кийин метронун тереңдиги кичирейтилген, туннелдин төбөсү кыйла бекемделген.

"Мингурик" станциясындагы жүргүнчү. (Өзбекчеден которгондо "Миң өрүк") дегенди билдирет. Метро таңкы саат бештен баштап иштейт.

Метродогу сүрөт.
Метродогу сүрөт.

"Чиланзар" станциясындагы асма шамдар. Ташкенттеги метрону кооздоо үчүн бүткүл Советтер Союзунан сүрөтчүлөр тартылган. Бул беш метрлик асма шамдар латыш дизайнери тарабынан жасалган.

Өзбек поэзиясынын негиздөөчүсү Алишер Навоинин портрети.

"Новза" станциясы. Ташкент метрополитени Москваныкына окшош. Бул моделдеги техника чоң ылдамдыкта жүргөнү менен белгилүү.

Метронун жол кире акысы 1200 өзбек (15 цент же 12 сом). Бул постсоветтик аймактагы эң арзан метро.

СССР кулагандан кийин метронун көптөгөн станциялары "декоммунизация" болуп, аталышы өзгөртүлгөн. "Амир Темир Хиебони" (Эмир Тимурдун аянты) - мурда Октябрь революциясы станциясы деп аталчу.

​"Пахтакор" ("Пахта жыйноочу") станциясындагы мозаика. Өзбекстан пахта өндүрүү боюнча алдыңкы өлкөлөрдүн бири. Өлкөдө ак алтын узак жылдар бою мажбурлоо менен жыйналып келген. 2018-жылы бул тажрыйба токтотулду.

2018-жылдын июнь айынан чейин ​метрополитендин ичин сүрөткө тартууга тыюу салынып келген. Объекттин аскердик да мааниси бар. Метро бомбадан сактоочу жай катары да курулган.

​Бул эбегейсиз чоң болот каалга аскерлерди жана жай тургундарды өзөктүк чабуулдан сакташы керек.

Коопсуздук сиздин кепилдигиңиз.
Коопсуздук сиздин кепилдигиңиз.

Метродогу эскертүү.

Алишер Навои атындагы станция.
Алишер Навои атындагы станция.

Космонавттар станциясы.
Космонавттар станциясы.

Айбек атындагы станция. Таштагы элестер акын жазган поэманын каармандары.

Ташкенттин 2200 жылдыгын белгилеген фреска. Ташкент вокзалы.

​Метронун станцияларынын кире бериши жер алдындагы архитектуралык кооздукту жар салбагандай өтө жупуну жасалган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусияда ксенофобия күчөдүбү?

Москва.

“Левада” борборунун социологдору орусиялыктардын башка улуттарга карата ксенофобиялык көз караштары көбөйгөнүн сурамжылоого таянып жарыялады.

“Орусия орустар үчүн” деген ураанды колдогондор бир жыл ичинде эки эсе көбөйгөн. Ошол эле кезде Борбор Азиядан барган мигранттарга карата мамиле буга чейинкы жылдарга салыштырмалуу бир аз болсо да оңолгон.

Москвадагы “Левада” борборунун социологдорунун сурамжылоосуна ылайык, орусиялыктар биринчи кезекте цыгандарга карата терс көз карашта экени аныкталган. Алардын өлкөгө киришине каршы болгондор 43%, алардын өлкөдө жашашын каалабагандар 32% түзгөн. 2017-жылы цыгандардын өлкөдө жашашына каршы пикирдегилер 17% гана болгон экен.

Карина Пипия.
Карина Пипия.

- Цыгандарга карата мамиле терс жагына өзгөргөнүн көрүп жатабыз. Алар бул жылы улуттук ксенофобиянын сап башында туруп жатышат. Бир-эки жыл мурда биринчи орунга кавказдыктарга жана борбор азиялыктарга карата терс мамиле чыккан болчу, - деди иликтөөнүн автору, социология илимдеринин кандидаты Карина Пипия.

Орусиялыктардын 33% Африканын, 30% Борбор Азиянын жарандарын бийлик “өлкөгө киргизбесе болмок” деген оюн билдирген. Сурамжылоого катышкандардын 31% кытайларды, 26% вьетнамдарды, 27% чечендерди, 22% украиндерди киргизбеш керек деп эсептешет, ал эми жөөттөрдүн келишине орусиялыктардын 15% каршы.

Ушул сурамжылоодо айтылгандар боюнча Москвада иштеп жүргөн айрым кыргызстандыктарга суроо салып көрдүк. Зулпидин Нурматов буларга токтолду:

Зулпидин Нурматов.
Зулпидин Нурматов.

- "Орусияда ксенофобия күчөдү" дегенге анча кошулбайм. Жалпысынан алганда Орусияда элдин кыргыздарга карата көз карашы түз эле деп эсептейм. Эми эл болгондон кийин жамандар да чыгышы мүмкүн. Бул жагынан алганда орустар да өз келечегин ойлошот деп ойлойм. Анткени Орусияда бизден башка да Борбор Азиядан, КМШдан жана башка өлкөлөрдөн келген канча деген улуттар бар. Эгер Кыргызстанда да ушундай кырдаал болсо, балким бизде деле ошондой маанай болушу мүмкүн эле.

Орусияда расмий эсеп боюнча азыр 620 миңдей кыргызстандык эмгектенет. “Азаттыктын” суроолоруна жооп бергендер Орусияда Борбор Азиядан барган башка мигранттарга караганда кыргыздарга жылуу мамиле бар экенин айтышты. Алар "мындай мамиле кыргызстандык көп мигранттар орус тилин салыштырмалуу жакшыраак билгенине байланыштуу болушу мүмкүн" деп эсептешет. Москвада 12 жылдан бери жашаган кыргызстандык Шамзуура Мамырова “жаман адамдар болушу мүмкүн, бирок жаман улут болбойт” дегенге кошулат:

- Ар бир эле улутта бузукулар бар. “Бул жакта эмне жүрөсүңөр, эмнеге келдиңер? Өз мекениңерге кеткиле!” деген сөздөр айтылышы мүмкүн, бирок андайлар өтө сейрек. Ал эми куугунтук же басмырлоону байкаган жокмун.

“Левада” борбору жогоруда айтылгандардан тышкары, ижарага батир берүүдө же адамдарды жумушка алууда орусиялыктар улутуна жана динине карата дискриминациялуу жарнамаларды беришерин белгилеген. Шамзуура Мамырова мындай учурлар адамды чыны менен ызалантат деп эсептейт:

- Мигранттар ишке кирип жатканда же батир алып жатканда андайлар учурайт. Агенттиктер телефондон “Кыргызстандан болом” дегенди укса, “жок, бизге славян улутундагылар керек” деп коюшу мүмкүн. Телефондон эле сүйлөшкөндөгү ушул сөз да жүрөккө тиет.

Орусияда жашаган кыргызстандыктардын пикиринде, мигранттар тууралуу жакшы же жаман түшүнүктү алар өздөрү калыптандырат. Ошондуктан алар ар бир адам коомдук жайда баскан-турганына көңүл буруп, мыйзамдарды сыйлап, жергиликтүү элге урмат менен мамиле кылышы зарыл экенин кошумчалашты. Эркинбек Нуралиев буларга токтолду:

- Ксенофобдук маанай күчөгөнүн байкабадым. Орус улутундагы адам башка улуттагы адам менен урушуп жатса, ал сөзсүз түрдө эле ксенофобия эмес. Ксенофобия - бул пендечилик оорусу. Башка улуттагылар менен чогуу жүрсөк - улутка, өлкөбүздө жүрсөк - облуска, районубузда - айылга, айылда - урууга, көчөгө бөлүнөбүз, бул баарында бар адат. Бирок кандай чөйрө болбосун, тилин, дене тилин (body language), мүнөзүн жакшы алып жүргөн адамга бирөө жаман сөз айтпайт. Ага кошумча, Кыргызстан Орусияга эң адептүү, билимдүү уул-кыздарын жөнөтүп жатпаганын да унутпайлы жана мигранттар күн санап көбөйүп жатат. Натыйжада чыр-чатак жана башка криминалдык маселелер көбөйсө таң калып кереги жок.

Москва.
Москва.

Иликтөөнүн автору, социлогия илимдеринин кандидаты Карина Пипия сурамжылоонун Борбор Азиядан келген мигранттарга тиешелүү жыйынтыгына мындайча токтолду:

- Борбор Азиядан келгендер тууралуу кавказдыктар сыяктуу “азырынча бир аз унутушту”. Бир-эки жыл мурда алар тууралуу көп айтышчу. Орусияда Борбор Азиядан келгендердин баарын эле мигранттар деп түшүнүшөт. Ал эми мигранттарга карата маанай акыркы кездеги социалдык оптимизге карабастан, терс болууда. Миграцияны өлкөнүн экономикасы үчүн пайдалуу нерсе жана зарылчылык катары карашпайт. Тескерисинче, атаандаштык, кошумча сандагы адамдар катары көрүшөт.

“Левада” борборунун сурамжылоосуна караганда, “Орусия орустар үчүн” деген идеяны колдогондор 2014-жылдан бери кайра көбөйгөнү байкалган. Былтыр “Орусия орустар үчүн” дегенди 10% колдосо, быйыл ал 19% жеткен. Ошол эле кезде бул ураанды фашисттик деп санагандар быйыл 30% болсо, былтыр ал 20% гана түзгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Талибдердин талабы, Борбор Азиянын абалы

"Талибандын" согушкерлери Орозо айтта, ок атышуу токтогон учурда. Нангархар провинциясы, 16-июнь, 2018-жыл.

Эки күн мурда тажик-ооган чек арасында куралдуу кагылышуу болуп, тажик куралдуу күчтөрү "Талибан" кыймылынын бир нече мүчөсүн жок кылышты. Ал арада Кыргызстандын коопсуздук кызматы "Ислам мамлекетинин" туусуна окшош байракты көтөрүп жүргөн топту кармады.

Борбор Азияга, анын ичинде Кыргызстанга эл аралык террористтик, экстремисттик уюмдардын коркунучу барбы? Алардын мизин майтарууга кыргыз чек арачыларынын, куралдуу күчтөрүнүн даярдыгы жетиштүүбү?

"Арай көз чарай" талкуусуна чек ара кызматы боюнча эксперт, полковник Чолпон Буржуев, Баткен окуясынын ардагерлер кеңешинин төрагасы, полковник Сатыбек Молдалиев жана саясий серепчи Орозбек Молдалиев катышты.

“Азаттык”: Чолпон мырза, кечээ тажик-ооган чек арасында кагылышуу болуп, бир нече талиб жок кылынды. Кыргызстандын тажик-ооган багытындагы чек арасында кырдаал кандай? Чек арачылардын кудурет-күчү, күжүрмөн даярдыгы жетиштүүбү?

Чолпон Буржуев: Албетте, окуянын өзүн коркунучтун белгиси катары эсептесек болот. Бирок бул окуя боюнча маалыматты мен да Интернеттен окудум, карама-каршы жагдайлар көп. Тажик тарап "мындай окуя болгон жок" деп чыкты. Дагы бир маалыматта "ооган тарапка аскер учагы учуп кирип, талибдерди бомбалады, жок кылды" деп жүрөт. Ал кимдин учагы экени белгисиз.

Биздин Мамлекеттик чек ара кызматыбыз тажик-ооган чек арасында болгон ар бир окуяны, фактыны абдан талдап, таразалап, талкуулап турат. Башка керектүү маалыматтарды алып турабыз. Ооганстандагы бүгүнкү абалды эске алсак, мындай окуялар кийин да болушу толук мүмкүн, токтобойт. Учурда Орусия менен талибдердин сүйлөшүүлөрү жүрүп жатат, кырдаал алар жетишкен макулдашууларга жараша болот. Талибдер мурда мыйзамдан сырт уюм, түзүм катары эсептелип келсе, эми расмий тараптар сүйлөшө баштады.

Абалга көз чаптырсак, талибдер мурдагы койгон талаптарынын аткарылышына жетишип жатышат. Акыркы жылдары баңгизаттарды алып өтүү да көбөйүүдө, чек арадагы көйгөйдүн башы мына ушунда. Баңгизатты чек арадан алып өтүү, аны сатуу, жалпы көзөмөл кылуу, таасир көрсөтүү чоң маселе айланууда, талаш ушул жерде. Ушундан улам талибдер чек арадагы абалды текшерип, сынап жатышат, ал канчалык бекем экендигине ынанышы керек болуп жатат. Ошондой максат менен талибдер чек ара тилкесинде ар кандай чагымдарга барышы мүмкүн. Тажик чек арачыларынын күчүн текшерген чалгын болушу да ыктымал.

“Азаттык”: Ушундай окуя катталган учурда биргелешкен аракеттер үчүн кыргыз-тажик чек арачыларында макулдашуу барбы?

Чолпон Буржуев: Албетте, мындай макулдашуу көп мамлекеттер менен бар. Кыргызстан Жамааттык Коопсуздук Келишим Уюмунун (ЖККУ) алкагында Тажикстан менен макулдашууларыбыз бар. Сырткы күчтөрдөн кандайдыр коркунуч туулса, биргелешкен кандай аракеттерди көрүш керек экени тиешелүү документтерде көрсөтүлгөн, тараптар ошого жараша чара көрүшөт.

“Азаттык”: Сатыбек мырза, кечээги куралдуу кагылышта Тажикстандын аскердик учактары жардамга келип, куралдуу топторду жок кылды. Аны тажик чек арачылары менен Куралдуу күчтөрүнүн биргелешкен аракети катары сыпаттагандар бар. Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы менен Коргоо комитети мындай кырдаалга канчалык даяр, канчалык ыкчам, биргелешкен чара көрө алат?

Сатыбек Молдалиев.
Сатыбек Молдалиев.

Сатыбек Молдалиев: Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүндө азыр жакшы мүмкүнчүлүк түзүлгөн, бардык күч түзүмдөрүнүн ишин Башкы штаб жөндөйт, координациялайт. Башкы штаб ЖККУ, ошол эле Тажикстан менен өтө тыгыз иштеп, маалыматтарды ыкчам алмашып, талдап, чечим кабыл алып турат.

Кандайдыр коркунучтуу жагдай түзүлө турган болсо аскерлер чек арачылар менен бирге ыкчам аракеттер менен сокку урууга даярбыз, ага күчүбүз жетет. Мурда 1999-2000-жылдары ар бир күч түзүмдөрүнүн ишин жөнгө сала турган орган жок, иш чачкын, башаламандык көп болгон. Азыр баары бир нукка түшкөн.

Өзүбүздө башка чет өлкөлөрдүн күчтөрү менен биргелешкен аскердик машыгуулар болуп жатат. Алардагы негизги максат - тоо шартында кантип сырттан келген күчтөргө, ошол эле талибдерге кандай сокку уруу керек экенин өздөштүрүү. Учурда биздин аскерлер Орусиядагы машыгууларга катышууда. Жакында Ысык-Көлдө машыгуулар болот.

“Азаттык”: Орозбек мырза, учурда Ооганстандагы коомдук-саясий жана аскердик кырдаал кандай? Андагы “Талибан” кыймылынын орду, ролу кандай? Деги алардын максаты эмне?

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

Орозбек Молдалиев: Акыркы айларда Ооганстандагы саясий-аскердик кырдаал курчуп, татаалдашып жатат десек болот. “Талибан” кыймылы керек болсо президенттин имаратына, өлкө башчынын өмүрүнө коркунуч туудуруп жатат, канча жардырууларды уюштурду?

Расмий бийлик "Талибан" менен мунасага келүүгө аракет кылууда. Тилекке каршы, алардын ок атышпоо тууралуу сунуштары талибдерден колдоо тапкан жок, анын көп себептери бар. Талибдер бүгүнкү Кабулдагы бийликти тааныбай жатат.

Ошол эле учурда талибдер мурдагыдай бирдиктүү уюм эмес. Булар үч-төрт фракцияга же жети-сегиз топко бөлүнүп кетишкен. Ошондуктан талибдерди бирдиктүү саясат жүргүзгөн күч деп айтуу кыйын. Алардын негизги таянычтары - Пакистан жана Орусия болууда.

"Талибандын" башка максаты - Орто Азияны, анын ичинде Кыргызстанды басып алуу эмес, Ооганстандагы ички бийликти алуу. “Талибдер келатат, сууга келди, тоого чыкты” деп курулай коркутуу - биздин кошуна мамлекеттердин жана КМШдагы башка айрым мамлекеттердин эле ойлоп тапканы.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Талибдердин талабы, Орто Азиянын абалы (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:52 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ислам Каримовдун "жаркын элеси" сүрөттөрдө

Тажикстанда СИМ-карта кымбаттады

Тажикстанда СИМ-карта кымбаттады
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:22 0:00

Мектепке камынуунун мээнети

Мектепке камынуунун мээнети
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Арал маселеси аймакты бириктиреби?

Кичи Арал деңизи, Кызылордо. 22-июль, 2018-жыл.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков Арал деңизинин тагдырына байланыштуу жыйында Борбор Азияда суу бөлүштүрүү лимитин аныктоо жана ага кеткен чыгымдарды төлөө маселесин көтөрдү.

Аралды коргоо боюнча эл аралык фонддун сууну үнөмдүү жана натыйжалуу пайдалануу боюнча ишмердигин сындаган президент Сооронбай Жээнбеков суу башында турган өлкөлөрдүн кызыкчылыгын эске алуу менен аны түп-тамырынан бери реформалоону сунуш кылды. Мамлекет башчылары Арал деңизи чоң мүшкүлгө айланганын айтып, ар бир өлкөнүн кызыкчылыгын эске алуу менен иш алып бармак болушту.

Кыргызстан өз кызыкчылыгын коргоду

Кыргызстан 2016-жылы Арал деңизин сактоо боюнча эл аралык фонддун ишине катышуусун убактылуу токтоткон. Анткени фонддун иши Кыргызстандын кызыкчылыгына туура келбей турганы көрсөтүлгөн.

Президент Сооронбай Жээнбеков 2009-жылы Алматы шаарында өткөн саммитте фонд башында түзүлгөндө дарыялардын башында жана төмөн жагында жайгашкан өлкөлөрдүн кызыкчылыгын бирдей сактоого байланышкан кыргыз тараптын сунуштары колдоо таппай келгенин эске салды.

Долбоорлорду жана программаларды каржылоонун ачыктыгында жана акчаны калыс бөлүштүрүүдө маселе бар экени белгиленди. Президент Сооронбай Жээнбеков Борбор Азияда суу бөлүштүрүү тутуму азыркы учурдун талабына жооп бербей турганын билдирди:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Азыркы сууну бөлүштүрүү тутуму заманбап талаптарга жооп бербейт жана аймактагы өлкөлөрдүн кызыкчылыгын эске алуу менен кайра карап чыгууну талап кылат. Ошондуктан Кыргызстан 1998-жылы кабыл алынган Нарын жана Сыр- Дарыянын суу-энергетикалык ресурстарын пайдалануу боюнча аймактагы өкмөт аралык макулдашуунун алкагында кызматташтыкты калыбына келтирүүнү жактайт. Анткени ал макулдашууда суу-энергетикалык ресурстарды пайдалануунун компенсациялоо механизмдери бар.

Муну менен президент Сооронбай Жээнбеков союз учурунда жана андан кийинки жылдарда Өзбекстан менен Казакстан Кыргызстандын суу сактагычтарынан агып чыгып, кошуна өлкөлөрдүн айдоо талааларын сугарууга колдонулган суу үчүн компенсациялоо төлөмдөрүн эске салды.

Анда Кыргызстан жайкысын сууну тоскоолдуксуз коё бергени үчүн Өзбекстан менен Казакстан Кыргызстанга жеңилдиктерди карап келген. Бирок андай жеңилдиктер 2005-жылдан кийин токтотулган.

Эксперттер Борбор Азияда жыл сайын мөңгүлөр жукарып жатканын эскертишет.
Эксперттер Борбор Азияда жыл сайын мөңгүлөр жукарып жатканын эскертишет.

​Энергетика боюнча эксперт Расул Умбеталиев Кыргызстан суу сактагычтарды тейлөөгө кеткен чыгымдарды талап кылып, газ жана мунай сыяктуу товарларды арзандатылган шартта алууну кайра калыбына келтирүүгө мүмкүнчүлүгү бар экенин айтты:

- Өзбекстан менен Казакстан айдоо аянттарын кеңейтип, суу пайдаланууну ашкере көбөйткөндүктөн дарыялардын агымы Арал деңизине толук жетпей калган. Бизден го баягыдай эле өлчөмдө суу кетип жатат. Биздин суу сактагычтарга тиешелүү көлөмдө сууну топтоого, жыл сайын аны тазалап, оңдоого оңбогондой эле каражат жумшалат. Коңшу мамлекеттер болсо бул үчүн бизге акча төлөп бериши керек болчу. Бирок андай компенсациялоо болбой жатат. Биз мурда жайкысын сугат суусун тоскоолдуксуз берип, арзан электр энергиясын бергенибиз үчүн Өзбекстан бизге арзан баада жаратылыш газын, Казакстан болсо арзан баада мазут жана мунай берчү. Кийин анын баары токтоп, андай алака үзгүлтүккө учурады. Азыр эми аны кайрадан калыбына келтирүүгө убакыт келди. Ошентип биз өз ара пайдалуу алаканы жолго койсок болот. Бул аймактагы өлкөлөрдүн баары үчүн пайдалуу.

Мунасага келүүнүн учуру

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеёв Арал деңизинин азыркы абалы аймактагы жалпы чоң экологиялык көйгөйгө айланганын, анын кесепетинен климат өзгөрүп жатканын айтты.

Жыйында кызыкчылыктарга байланышкан ачуу сөздөр да айтылганын белгилеген Мирзиеёв жыйынтыгында тараптар маселени чечиш үчүн биригип, бир пикирге келгенин кошумчалады. Ал өз ара кеңешүү менен сөздөн ишке өтүүгө мезгил жеткенин билдирди:

Шавкат Мирзиёев.
Шавкат Мирзиёев.

- Бүгүн биздин тар жана кеңири чөйрөдөгү жолугушууларда бардык маселени ортого коюп, ачык-айкын сүйлөштүк. Бул жерде каршы жана колдогон тараптар болуп, эки түрдүү позицияда болгон учурларыбыз да болду. Бирок биз эң негизгиси - бир пикирге келдик. Биз сөздөн конкреттүү ишке өтүш керек деген жыйынтык чыгардык. Анан кайсы өлкөдө кандай маселени жөнгө салуу керек экенин өз ара кеңешип алып, чече турган болдук. Биз эми тез-тез жолугуп туруп, анын баарын ишке ашырабыз.

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев болсо Борбор Азияда суунун жогорку жана төмөнкү жактарында жайгашкан өлкөлөрдүн керектөөлөрү менен муктаждыктарын канааттандырыш үчүн өз ара түшүнүшүү менен иш алып барууну жактай турганын айтты. Андыктан Назарбаев Арал маселесин чечүүдө өз ара келишип иш алып барууну сунуш кылды:

Нурсултан Назарбаев.
Нурсултан Назарбаев.

- Дарыялардын ылдыйкы жагында жайгашкан мамлекеттер бул маселени жөнгө салууга умтулат жана анда жашаган калк сугат сууга көз каранды. Дарыялардын жогорку башында жайгашкан өлкөлөр болсо электр энергиясын иштеп чыгыш үчүн курулуштарды жүргүзүүгө аргасыз. Анткени бул алардын пайда көрө турган бирден-бир каражат булагы. Эгерде биз өз ара түшүнүп жашасак, биздин аймакта баары жетиштүү. Биздин элдердин жакшы жашоосу үчүн биз экономикалык кызматташтыкты жогорку деңгээлге чыгарууга милдеттүүбүз.

Сууну Кыргызстан чогултат, пайдасын кошуналар көрөт

Ошол эле учурда Өзбекстан менен Казакстандын президенттери кыргыз тараптын суу пайдаланууну компенсациялоо боюнча 1998-жылдагы макулдашуунун шарттарын күчүнө киргизүү тууралуу демилгесине расмий түрдө ачык жооп кайтарышкан эмес.

Кыргызстандын айыл жана суу чарба министри Нурбек Мурашев өлкөнүн суу сактагычтарындагы суунун көпчүлүгүн кошуналар пайдалана турганын айтып, аларды тейлөө чыгымдары да төлөнбөй келгенин мисал келтирди:

Нурбек Мурашев.
Нурбек Мурашев.

- Азыр биздеги дарыялардан чыгып, суу сактагычтарда топтолгон суунун 12 пайызын эле пайдаланып келе жатабыз. Суунун калганын кошуналар колдонот. Бүгүнкү күндө кошуна мамлекеттер кайракы жерлерин өздөштүрүп, сугарып жаткандыктан Арал деңизине суу жетпей калды. Анан эми биздеги суу топтоого кеткен чыгымдарды, ремонт иштерине жумшалган чыгымдарды кошуналар компенсациялап берсе, биз анда мөңгүлөрдү сактоо боюнча чара көрүп, алдын алуу иштерин аткарат элек. Анткени илимпоздордун божомолу боюнча 2050-жылдарга карата мөңгүлөр эрип, кескин азайып, дарыялар тайыздап, кургакчылык болушу мүмкүн. Биз анын алдын алууну эмитен ойлонушубуз керек.

Кыргызстан кошуналарынын астына койгон сунуштары иш жүзүндө кабыл алына турган болсо, анда ал Аралды сактоо боюнча эл аралык фонддун ишине катышуусун кайра жандандыра турганы белгилүү болду. Аралды сактоо боюнча эл аралык фонд 1993-жылы Түркмөнстандын, Казакстандын, Өзбекстандын, Тажикстандын жана Кыргызстандын катышуусу менен түзүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Миңдеген мугалимдердин иши өзгөрөт

Чоң-Алайдагы мектеп.

Билим берүү жана илим министрлиги 2018-19-жаңы окуу жылында 3 миңге жакын мектеп мугалимдеринин ишин жакшыртууну пландап жатат. Анын алкагында пенсия курагындагы 2 миңдей мугалимдин сааты азайып, миңдей педагогдун өткөн сабактары кайра каралып чыгат.

Министрликтин бул кадамы коомчулукта, анын ичинде ошол эле оптималдаштырууга кабылган мугалимдердин арасында күмөн ойлорду жаратты.

Атын атагысы келбеген, 1996-жылдан бери жогорку класстарда география, тарых сабактарынан берген пенсия курагындагы мугалим быйыл мектепте өтүүчү сабактарынан куржалак калып, томсоруп отурат.

Ал жаңы окуу жылы башталарына аз калганда чыккан мектеп жетекчилигинин бул чечими жеке эле моралдык-психологиялык сокку болбостон, тиричилигине да тескери таасирин тийгизерин айтып капа болду:

- Ишке көнүп алган кишиге жаман экен, психологиялык, моралдык жактан чүнчүп кеттим. Мектепте 18 сааттык торчом бар эле. Дал ушул 18 саатты "аз" деген жүйө менен мени иштен кетирип жатышат. Бул албетте, чөнтөккө да таасирин тийгизди. Студент уулум бар, анын контрактын төлөшүм керек. Өзүм жалгыз бой аялмын, бала-бакыраны ушул айлыкка эптеп карап келдим эле. Эми минтип кол жууп отуруп калдым. Азыр кайра эле ошол мектеп эми бирдеме береби деп үмүттөнүп жатам. Жок дегенде адеп сабагынан саат берип койсо деле жакшы болмок.

Мугалимдердин кесиптик деңгээлин жакшыртуу жөнүндө буйрук 2018-жылдын январь айында Билим берүү жана илим министрлигинде чыккан.

Бирок көз каранды эмес Булан институту төрт айга чукул иликтөө жүргүзүп, май айында дал ушул оптимизациянын айынан өлкөдө миңдеген мугалимдер ишсиз каларын, аларга эч кандай түшүндүрүү иши жүргүзүлбөгөнүн билдирген.

Институттун жетекчиси Чолпон Орозобекова министрлик белгилеген 3 миң мугалимден да көп билим жарчылары ишсиз калып, социалдык чыңалуу келип чыгышы ыктымал, буга өкмөттүн билим берүү жаатындагы туура эмес саясаты түрткү болду деген ойдо:

Чолпон Орозобекова.
Чолпон Орозобекова.

- Биз быйыл жайкысын айылдарды кыдырып чыктык. Мектеп директорлору "кеминде жыйырма мугалимди иштен кетиребиз" деп айтышты. Ошондо жалпы республика боюнча 2200дөн ашуун мектеп иштесе, бир топ эле мугалим бошоп калып жатпайбы. Албетте, алар жумушсуз калат да. "Алардын үй-бүлөсү эмне болот?" дегенге эч ким жооп бере албайт. Мындай кырдаалда социалдык чыңалуу күчөйт. Мында өкмөт менен министрликтин түздөн-түз күнөөсү бар. Эмне үчүн 2013-жылы айлыкты эсептөө механизмин иштеп жатканда ушунун баарын ойлонгон эмес?

Министрликтин жообу

Ал арада министрлик коомчулукта кызуу талкууланып жаткан бул маселени айрым массалык маалымат каражаттары элге туура эмес түшүндүрүп жатканын, мугалимдердин санын азайтпай эле, алардын сапатын көтөрүш үчүн бөлүштүрүлгөн саатын азайтып, ардактуу эс алууга 2 миңдей мугалимди кетирерин билдирди.

Билим берүү жана илим министринин орун басары Надира Жусупбекова өлкөдө мугалим жетишпей жаткан чакта кыскартуу мекеменин башкы максаты эмес экенин белгиледи:

Надира Жусупбекова.
Надира Жусупбекова.

- Пенсия курагына жетип, чарчап-чаалыккандан кийин анын эс алууга укугу бар да. Ал эми аймактарда көп жылдан бери иш үчүн кезекке турган жаш мугалимдер арбын. Мектептерде пенсионерлер эле иштей берип, такыр орун бошобой, алар ишке кире албай калган учурлар болуп жатат. Азыр эми аларды ишке алып жатабыз. Жаш педагогго дароо насаатчы берип турабыз. Негизи штат кыскартуу деген жок, бул окуу жүктөмүн туура бөлүштүрүү аркылуу билим сапатын жакшыртуу деген гана процесс. Маселен, мугалим аябай көп же аябай аз саат менен иштебеши керек. Билимдин сапатын арттырыш үчүн сөзсүз сааттарды туура бөлүштүрөлү дедик. Жумасына жок дегенде 18-20 саат иштеген педагогдор калууда.

Айлык аябай аз

Жогоруда сөз болгон Булан институту жалпы орто билим берүүчү мекемелерде сабак өткөн ар бир жетинчи мугалим - пенсияга эчак чыккан улгайган адам экенин, пенсия аздыгына байланыштуу алар мектептен кете албай иштеп жатышканын жазган.

Мугалимдердин тартыштыгынан Бишкектеги жеке менчик лицейлер менен коллеждер да жапа чегүүдө. Кыргыз тоо-геологиялык жана байланыш коллежинин директору Венера Кудайбергенова министрликтин буйругу менен иштен четтетилген педагогдорду өз окуу жайына ишке чакырды:

- Математика, англис тили, кыргыз тили жана адабияты, химия, физика мугалимдери керек. Жаштарды азыр үйрөтүш керек да, алар иштебегенде ким иштейт? Эгер ошондой мугалимдер кыскартууга учураса, мага кайрыла беришсин. Мектепте 3-4 миң сомго иштесе, мендеги эң аз айлык 8 миң сом.

Кыргызстанда азыркы тапта 2200дөн ашуун мектеп бар. Аларда сабак берген педагогдордун саны 80 миңге жакын. Адистердин жетишсиздиги алыскы тоолуу айылдарда, шаардагы жаңы конуштардын мектептеринде катуу байкалат. Бул сыяктуу кемтикти жабыш үчүн эс алуудагы миңдеген мугалимдер кошумча саат алып иштеген практика көп жылдан бери эле колдонулуп келет. Быйылкы жылы анын кандай уланары белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аралдын көйгөйү, Бишкектин таарынычы

Арал деңизи

Түркмөнстанда Арал деңизинин көйгөйүн чечүүгө арналган жыйын өттү. Ага Борбор Азиянын беш өлкөсүнүн президенттери катышты.

Түркмөнстандын “Аваза” туристтик жайында 24-августта өткөн саммит Арал деңизин сактоо маселесине арналды. Анда Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков тиешелүү эл аралык фондду реформалоо боюнча демилге көтөрдү.

- 2016-жылы Кыргызстан Аралды сактоо боюнча эл аралык фонддун ишине катышууну токтоткон. Бул аны терең реформалоо зарылдыгына байланыштуу эле. Борбор Азия өлкөлөрүнүн мамлекет башчылары 2009-жылы эле фонддун түзүмүн, келишимдик-укуктук базасын жакшыртуу жөнүндө чечим кабыл алышкан. Бирок, тилекке каршы биз бул маселеде жылышты байкаган жокпуз. Ошол эле учурда Кыргыз Республикасы суу-энергетика чөйрөсү боюнча бардык макулдашуу-келишимдерин аткарууда, - деди Жээнбеков.

Ал Аралды сактоо боюнча эл аралык фонддун ишмердигинде сууну ирригациядан бөлөк максатта, анын ичинде энергия иштеп чыгыш үчүн колдонуу жагы эске алынбай калганын белгилеп, фондду реформалоо боюнча Кыргызстандын жети сунушун ортого салды.

Аралды сактоого арналган саммит. Түркмөнстан.
Аралды сактоого арналган саммит. Түркмөнстан.

Арал кризиси – бул сууну көп талап кылган өсүмдүктөрдүн аянтын ыксыз көбөйтүп, анын натыйжасында сугат үчүн сууну өтө көп пайдалануудан улам келип чыкканын эскертти.

- Фонддун алкагында кыргыз тарап сунуш кылган бир дагы гидроэнергетикалык долбоор колдоого ээ болгон эмес. Ошол эле учурда гидроэнергетика суу ресурстарын коромжуга учуратпасы жалпыга белгилүү. Андан калса, ушул жылдар ичинде Аралды сактоо эл аралык фондунун алкагында Кыргызстандын территориясында бир дагы ирригациялык долбоор ишке ашырылган жок. Бул көп нерседен кабар берет. Ошондой эле Борбор Азия мамлекеттеринин Аралды сактоо эл аралык фондуна мүчөлүк акы төлөө шкаласын да кайра карап чыгуу зарыл, - деп белгиледи президент Сооронбай Жээнбеков.

Ал жогору жакта жайгашкан өлкөлөрдүн кошуналардын муктаждыктары үчүн сугат сууларын топтогону боюнча Аралды сактоо эл аралык фондунун алкагында компенсациялык механизмдер каралбаганын белгиледи.

Буга байланыштуу президент Сооронбай Жээнбеков кыргыз тарап суу жана энергетикалык ресурстарды пайдалануунун компенсациялык механизми каралган 1998-жылдын 17-мартындагы Нарын-Сырдарыя дарыясынын бассейниндеги суу-энергетикалык ресурстарын пайдалануу жөнүндө Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстан өкмөттөрүнүн ортосундагы келишимдин алкагында кызматташууну жандандырууну жактай турганын билдирди.

Кыргызстан 2016-жылы Арал деңизин сактап калуу боюнча эл аралык фонддун жана анын органдарынын ишине катышуусун убактылуу токтотконун жарыялаган.

Ал эми Арал деңизин сактоо фондунун директорунун орун басары Марат Нарбаев "Азаттыктын" казак кызматы менен маегинде Кыргызстандын фонддогу ролу тууралуу мындай деген.

- Кыргызстан 25 жыл ичинде Аралды сактоо боюнча эл аралык фондго төрагалык кылган жок. 2016-жылы фонддогу ишмердигин таптакыр токтотуп койгон. Алар муну фонд Кыргызстандын кызыкчылыктарын эске албай жатат деп негиздешкен. Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги активдүү болуп, төрагалыкты колго алып, кызыкчылыктарын алдыга түртсө болмок. Ошол себептүү кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков бул саммитте ардактуу конок катары катышып жатса керек. Кыргызстанда Токтогул жана “Камбар-Ата” суу сактагычы бар, алар Аралды сактоодо маанилүү ролду ойнойт.

Cоолуп бараткан Арал деңизи Казакстан менен Өзбекстандын чек арасында жайгашкан.

Борбор Азия мамлекеттери Аралды сактоо боюнча эл аралык фондду 1993-жылы негиздешкен. Анын максаты Арал деңизинин бассейниндеги социалдык-экономикалык жана экологиялык абалды жакшыртуу болгон. Фондду эл аралык уюмдар каржылайт.

Ал эми Өзбекстандын мамлекет башчысынын басма сөз кызматы тараткан кабарга ылайык, Арал деңизинин кургап калган аймагындагы 700 миң гектар жерге чөлдө өсө турган өсүмдүктөр тигилген.

Ошондой эле өлкө Арал деңизинин айланасындагы аймакты өнүктүрүүгө беш жыл ичинде 2,6 миллиард доллар сарптоону көздөп жатат. Президент Шавкат Мирзиёев кол койгон тиешелүү токтом 2017-жылдын 30-январында күчүнө кирген.

Түркмөнстан бул фондго 2017-2019-жылдар үчүн төрагалык кылууда. Арал боюнча буга чейинки акыркы саммит 2009-жылы Алматыда өткөн.

Суу стресси

Эл аралык The Nature Conservancy уюмундагы адистердин эсептөөсү боюнча дүйнөнүн суу тартыш аймактарында суу керектөөнүн 90% ашууну айыл чарбасынын ирригациясы үчүн сарпталат.

Уюмдун суу боюнча башкы иликтөөчүсү Брайэн Рихтер (Brian Richter) буга чейин “Азаттыкка” мындай деген эле:

- Биздин иликтөөбүз ушул тапта дүйнөнүн дарыялары менен көлдөрүнүн, башка суу булактарынын кеминде үчтөн биринде суунун кору түгөнүүгө жакындаганын ишара кылууда. Суу булактарынын үчтөн бири дүйнө калкынын жарымына жакынынын турмуш-тиричилигин колдойт. Мындан да маанилүүсү - ал дүйнөнүн ирригация пайдаланылган айыл чарбасынын төрттөн үч бөлүгүн жабат. Бул олуттуу тынчсыздануу жараткан маселе. Мындай тынчсыздануу Швейцариянын Давос шаарында өткөн дүйнөлүк экономикалык форумда көтөрүлүп, суу таңсыктыгы кризисинин карааны глобалдык экономика үчүн эң чоң коркунучтардын бири деп айтылган.

Арал деңизи мурда жана кийин.
Арал деңизи мурда жана кийин.

Жалпы глобалдык деңгээлде да айыл чарбасынын ирригациясы үчүн башка керектөөлөрдүн баарын кошкондогудан он эседен көп суу коротулат. Андыктан эл аралык иликтөөлөрдө азыр өзгөчө суу жетишпеген аймактарда сугат суу проблемасын чечүүдө камсыздоонун жаңы булактары менен ыкмаларына эле басым жасай берүү узак мөөнөттөн алганда кырдаалды оңдобойт, тескерисинче, мунун ордуна сууну үнөмдөө механизмин киргизүү керек деген сунуштар айтылууда:

​- Биз бул маселеде фундаменталдык өзгөрүү жасап, керектөөнү башкаруу тарабына көбүрөөк көңүл бурушубуз, суу керектөөчүлөр арасында аны бөлүштүрүүнүн жакшыраак жолдорун үйрөнө баштообуз абзел. Башкача айтканда, биз сууну колдонуу укугун сатууга мүмкүнчүлүктөрдү жаратышыбыз керек. Муну ишке ашыруунун бир жолу - суу базары. Суу базары сууну колдонуу укугу сатылышына жол ачат. Бул системанын реалдуу пайдасы эмне болот? Ал сууну сактоого, сууну коргоого чоң стимул жаратат. Инвестицияга, сууну колдонуунун эффективдүүлүгүн арттырууга жол ачат. Мисалы, эгер сиз суу колдонуучу - фермер болсоңуз, суунун сиз сактап калган бөлүгү башка муктаж керектөөчүгө сатыларын, ал компенсация төлөй турганын күн мурунтан билүү менен сууну үнөмдүү, азыраак колдонуунун жолун табасыз. Мунун экинчи чоң пайдасы - эгер сиз ошол иштеп жаткан ирригациялык системанын ичинде эле сууну көп коромжу кылбасаңыз, экономикалык чыгымды азайтып, инфраструктурага ири инвестицияларды алдын аласыз. Суу үнөмдөлүп, сууну колдонуу укугун сатуу механизми киргизилсе, жаңы суу сактагычтарды, түтүктөрдү, каналдарды такай куруу муктаждыгы жаралбайт, бери дегенде бул инвестиция келечек үчүн калат, - дейт The Nature Conservancy уюмунун суу боюнча башкы иликтөөчүсү Брайэн Рихтер (Brian Richter)

Эксперттердин айтымында, 2012-жылы Борбор Азиянын калкынын саны 50 миллион болсо учурда ал 70 миллионго жеткен.

Дүйнөнүн ресурстары институту деген иликтөө уюму 2040-жылга барып, “суу стрессине” кабылуучу 33 мамлекеттин катарына Борбор Азиянын Тажикстандан башка төрт өлкөсүн: Кыргызстан, Казакстан, Өзбекстан, Түркмөнстанды жана ага коңшу Ооганстанды да киргизген.

Жергиликтүү адистер суу башындагы Кыргызстан менен Тажикстандын ресурстары сарамжал башкарылбай жатканын, маал-маалы менен сугат сууну сатуу демилгеси көтөрүлгөнү менен, аймактык деңгээлде аны чогуу пайдалануунун жана бөлүштүрүүнүн узак мөөнөткө эсептелген эффективдүү системасы жоктугун айтып келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан Каримовдун атын өчүрө баштады

Өзбекстан. Ислам Каримовдун портретин кармап турган адам.

Ушул аптанын башында Өзбекстандагы бардык улуттук телерадиокомпаниялардын редакторлоруна Өзбекстанды 27 жыл бою башкарган маркум президент Ислам Каримовдун атын эскерүүгө тыюу салынды. Буга чейин анын сүрөтү түшүрүлгөн сувенирлерди саткандарга тымызын тыюу салынган эле.

Өзбекстандагы улуттук телеканалардын биринде иштеген, атын атагысы келбеген алып баруучу, президенттин мамлекеттик катчысы Хайриддин Султанов телеканалдын жетекчилигине буйрук бергенин уккан. Ал буйрукта айтылганга караганда, Ислам Каримовдун аты бир да берүүдөн айтылбашы керек, жада калса эфирден таптакыр алып салуу зарыл.

- Жетекчилик бизге «Эгер Каримовдун аты эфирден айтыла турган болсо, башыңардан айрыласыңар, бул мамлекеттик кеңешчи Султановдун буйругу» деп айтты, - деди алып баруучу.

​Өзбекстандагы дагы бир телеканалдын башкы редактору "Улуттук телерадиокомпаниянын курамына кирген бардык телеканалдардан Ислам Каримовдун аты аталбашы керек" деген тапшырманы бир ай мурдараак алганын "Азаттыкка" билдирди:

- Мен аптанын башында жыйналышта жалпы жамаатка эскерттим. Негизи "Ислам Каримовду азыраак айткыла, азыркы президент Шавкат Мирзиёевдин ишине басым жасап, көбүрөөк баса белгилейсиңер" деп жыл башынан эле бизге айтып келишкен. Мына эми редакторлор Ислам Каримовдун атын лупа менен издеп, кайсы жерде анын аты болсо баарын өчүрүп атышат. Азыр эфирден Ислам Каримовдун атын атоо диний экстремист Тахир Юлдаштын ("Өзбекстан ислам кыймылы" террордук уюмунун маркум башчысы) атын атоодон да коркунучтуу болуп калды.

Ташкенттеги Ислам Каримовдун эстелиги.
Ташкенттеги Ислам Каримовдун эстелиги.

Ал эми Өзбекстандагы Илимдер академиясынын кол жазмалар институтунун жетекчиси жыйындар залында Ислам Каримовдун сүрөтү илинип турганы үчүн сөгүш алган. Институттун илимий изилдөөчүсү билдиргендей, академиянын кезектеги жыйынында жетекчилик Каримовдун бардык сүрөттөрүн жана анын сөздөрү жазылган ураандарды жок кылууну тапшырган.

- Дубалдардагы Ислам Каримовтун аты эскерилген бардык жазуулар өчүрүлдү жана анын онго жакын сүрөтүн кол жазмалар институтунан алып кетишти, - деди илимпоз.

Ушул жылдын 17-июнунда Бухара мамлекеттик университетинин студенти Ислам Каримовдун бардык болгон китептерин өзү окуган окуу жайынан оор жүк ташуучу автоунааларга жүктөп кетишкенин "Азаттыкка" билдирген. Анын айтымында, Өзбекстандын биринчи президентинин китептери макулатурага жөнөтүлгөн.

20-августа Самарканд жана Кашкадарыя облустарында Ислам Каримовдун эстелигинин жана Самарканддагы Имам Аль-Бухари мавзолейинин астында Ислам Каримовдун сүрөтү тартылган сувенирлерди саткандарга каршы жергиликтүү бийлик рейд жүргүзгөнүн "Азаттык" радиосунун Өзбекстандагы өздүк булактары билдирген. Сатууларга айыппул салынып, товарлары тартып алынган.

Мындай рейд Самаркандда ушул жылдын май айында да өткөн эле. Мурунку Ташкент, азыркы Ислам Каримов атындагы көчөдөн маркум президенттин сүрөтү бар календарларды жана башка сувенирлерди саткан сатуучулар кармалган.

Бирок Каримовдун сүрөтүн Өзбекстандын чет жактагы дипломатиялык өкүлчүлүктөрүнөн көрүүгө болот. Маселен, Өзбекстандын Берлиндеги элчилигинин имаратынын астында ошондой сүрөт турат.

- Бизге азырынча "Ислам Каримовдун сүрөтүн алгыла" деп эч кандай тапшырма бериле элек. Анын сүрөтү дагы эле ардактуу жерде илинип турат. Элчиликтин кире беришинде мурункудай эле мрамордо Өзбекстандын биринчи президентинин аты жазылып турат, - дейт Өзбекстандын Германиядагы элчилигинин кызматкери Азим Азатов.

Былтыр январда Өзбекстандын президенти Шавхат Мирзиёев Каримовдун элесин түбөлүккө сактоо тууралуу жарлыкка кол койгон. Ал эми 2017-жылдын 31-августунда Өзбекстандын эгемендик майрамында сүйлөгөн сөзүндө Мирзиеев «Ислам Каримовдун элесине арналган иш-чаралар уланат» деп айткан.

Ошол эле жылдын сентябрь айында Самаркандда Каримовдун эстелигинин салтанаттуу ачылышы болгон. Быйыл январь айында болсо Каримовдун 80 жылдыгы белгиленип, Ислам Каримовдун экинчи эстелигинин ачылышы болгон.

Ташкенттеги Ислам Каримовдун эстелиги.
Ташкенттеги Ислам Каримовдун эстелиги.

Ислам Каримов өмүрүнүн акыркы жылдарында иштеген Ташкент шаарындагы Оскар резиденциясына коюлган дагы бир эстелигинин ачылышында Шавхат Мирзиёев «Өзбекстандын биринчи президентинин мекенибиз үчүн жетишкен улуу тарыхый ийгиликтери биздин элдин жүрөгүндө түбөлүккө сакталат» деп айткан эле.

Каримовдун ысымы “кара тизмеге” түштү
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:10 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Тажик журналисти боштондукка чыкты

Хайрулло Мирсаидов.

Абактан чыккан тажикстандык белгилүү журналист Хайрулло Мирсаидов өзүн толук акташ үчүн жогорку инстанцияга доо арыз менен кайрыларын билдирди. 22-августта Согди облусунун соту коррупцияга байланыштуу айыпталган журналистти 12 жылдык түрмөгө кескен өкүмдү жокко чыгарып, анын ордуна журналистти коомдук ишке тартууну жана ага 8,5 миң доллар өлчөмүндөгү айыппул салууну чечкен. Натыйжада Мирсаидов сот залынан бошотулган.

Сот Хайрулло Мирсаидовду эркиндикке чыгарганы менен актаган жок. Андыктан 22-августта Хожент шаарындагы тергөө абагынан бошонуп чыккан тажик журналисти өзүнө коюлган айыптарды толук алып салууну талап кыла берерин “Азаттык” менен болгон маегинде билдирди:

- Биз эми мага коюлган бардык айыптарды алып салууну өтүнүп Жогорку сотко кайрылабыз. Чындык биз тарапта. Андыктан аягына чейин күрөшөбүз.

Хайрулло Мирсаидов тергөөнүн жүрүшүндө жана ал түрмөдө отурган учурда өзгөчө бир басымга дуушар болбогонун айтты. Анын журналист экени эске алынып, бардыгы мыйзам чегинде болгон. Тергөө тартиби эрежеге ылайык өткөн. Ошондой эле Мирсаидов анын эркиндикке чыгышы үчүн салым кошкон жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрүнө жана Батыш өлкөлөрүнүн укук коргоо уюмдарына ыраазычылык билдирди. Ошол эле убакта ал курч макала жазарын улантарын айтты.

Бахтиер Насруллоев.
Бахтиер Насруллоев.

Мирсаидовдун адвокаты Бахтиер Насруллоев Тажикстандын Согди облустук сотунун коллегиясы Мирсаидовго чыгарылган шаардык соттун өкүмүн 80 миң сомани айыппул төлөө жана коомдук иштерге тартуу жөнүндө чечим менен алмаштырганын айтты. Бирок адвокат, сот Мирсаидовдун темир тор артында тогуз ай отурганын эске алып ага айыппул гана төлөтүш керек болчу деп эсептейт.

Буга карабастан Хайрулло Мирсаидовдун эркиндикке чыгышын жергиликтүү жана эл аралык маалымат каражаттары кубануу менен кабыл алышты. Социалдык түйүндөрдө журналистти куттуктаган ондогон билдирүүлөр келип жатты.

Ал эми Тажикстандагы өз алдынча маалымат каражаттарынын ассоциациясынын төрөгасы Нуриддин Каршибоев Мирсаидовдун эркиндикке чыгышын тажик журналистикасынын жеңиши катары баалады:

Нуриддин Каршибоев.
Нуриддин Каршибоев.

- Мирсаидовдун эркиндикке чыгышына жалаң эле эл аралык укук коргоочулардын жардамы тийген жок, ошол эле учурда жергиликтүү өз алдынча маалымат каражаттары да көмөк көрсөттү. Мындан тышкары Хайрулло Мирсаидовдун иши тажик сотунда калыстык бар экенин көрсөттү.

Хайрулло Мирсаидов былтыр 5-декабрда кармалган. Ага каршы Тажикстандын Кылмыш-жаза кодексинин “Каражатты менчиктеп алуу же ашыкча пайдалануу”, “Улуттук, расалык өч алуу же диний араздашуу”, “Жалган документтерди жасоо, мамлекеттик сыйлыктарды, мөөр-штамптарды даярдоо” жана “Жалган маалымат таратуу” деген беренелери мнен айып тагылган.

Хожент шаардык соту Мирсаидовду "мамлекеттик каражатты кымырып алганы, максатсыз пайдаланганы жана жалаа жапкандыгы" үчүн күнөөлүү деп таап, быйыл 11-июлда 12 жылга түрмөгө кескен.

Ага чейин бул кылмыш ишти иликтеген Согди облустук прокуратурасы айыптоо корутундусунан улуттук жек көрүүнү козутуу деген беренени далил жетишсиздигине байланыштуу алып салган.

Хайрулло Мирсаидовдун жакындары Согди облустук сотунун имаратынын алдында.
Хайрулло Мирсаидовдун жакындары Согди облустук сотунун имаратынын алдында.

Кийинки күндөрү социалдык түйүндөрдө абактагы журналистти бошотууга үндөгөн кеңири өнөктүк жүрүп жаткан.

Мирсаидов былтыр декабрда кармалган. Ал күнөөсү жоктугун, бул иш өкмөттөгү паракорлуктун бетин ачкан репортаждары үчүн өч алуу экенин айтып келген.

Мирсаидов – эркин журналист. Мурда "Asia-Plus" агенттиги жана “Немис толкуну” радиосунун кабарчысы болчу. Ошондой эле Тажикстандын КВН командасын жетектечү.

"Amnesty International" эл аралык укук коргоо уюму журналистти "абийир туткуну" деп атаган.

Соттун алгачкы чечиминен кийин Британиянын, Германиянын, Франциянын, АКШнын жана Евробиримдиктин Дүйшөмбүдөгү элчиликтери биргелешип жасаган билдирүүдө Хайрулло Мирсаидовго чыгарылган өкүм "Тажикстандын кызыкчылыгына жана өнүгүү пландарына эл аралык коомчулуктун колдоосун камсыз кылуу максатына жооп бербейт" деп белгилешкен.

Тажик журналисти Мирсаидовго абактан бошотулганы менен Тажикстанда саясий көз караштары үчүн куугунтукка кабылып, түрмөгө түшкөн жарандар дагы эле бар экенин "Хьюман Райтс Уотч" сыяктуу эл аралык укук коргоо уюмдары белгилеп келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Манафорт менен Бакиевдин байланыштары

Пол Манафорт.

АКШнын президенти Дональд Трамптын шайлоо штабынын мурдагы башчысы Пол Манафорттун Кыргызстандагы изи тууралуу маалымат талкууга түштү. Буга чейин "Проект" басылмасы Манафорт 2005-жылдан соң Бишкекке келип, мурдагы президент Курманбек Бакиевге АКШнын авиабазасын чыгаруу боюнча кеңеш бергенин жазып чыккан. Ошол кезде Бакиевге жакын адамдар жана бийликте тургандар мындай маалымат тууралуу кабары болбогонун айтышууда.

Америкада финансылык кылмыштар боюнча айыпталып жаткан, он жылдан ашык Украинада иштеген политтехнолог Пол Манафорттун Кыргызстандагы изи тууралуу "Проект" басылмасы жазып чыккан. Анда Манафорт Орусиядагы кесиптеши Константин Килимник менен 2005-жылдан кийин Кыргызстанга келип, АКШнын аба базасын чыгаруу боюнча ал кездеги кыргыз бийлигине кеңеш бергени айтылган.

Басылманын маалыматында, политтехнологдордун Кыргызстанга сапарын орусиялык олиграх Олег Дерипаска каржылаган. "Проект" Манафорт менен анын кесиптеши Константин Килимниктин Бишкекке келгенин ырастачу бир нече булак бар экенин жазган. Бирок ошол кезде бийликте турган бир катар кыргыз чиновниктери жана мурдагы президент Курманбек Бакиевдин айланасында жүргөн жетекчилер Манафорттун Кыргызстанга сапары тууралуу кабары болбогонун айтышууда.

Феликс Кулов.
Феликс Кулов.

2005-жылдагы март ыңкылабынан соң Курманбек Бакиев менен тандем түзүп, премьер-министр болгон "Ар-намыс" партиясынын лидери Феликс Кулов АКШнын аба базасын чыгарууга кеңешчи катары келген политтехнологдор тууралуу укпаганын "Азаттыкка" билдирди:

- Мен бул боюнча эч нерсе билбейм. Себеби политтехнологдордун ишине киришкен эмесмин. Ал эми Бакиевдер өз алдынча политтехнологдордун командасын түзгөн. Бирок ал командага кимдер киргени боюнча бизге айтышчу эмес.

Дал ушундай эле жоопту ошол кезде Бакиевдин айланасында жүргөн бир нече адам берди.

2007-жылга чейин президенттик администрациянын жетекчи орун басары болгон Токон Мамытов, мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов, ошол кездеги мамлекеттик катчы Адахан Мадумаров, мурдагы президенттин жакын адамдарынын бири саналган экс-баш прокурор Элмурза Сатыбалдиев АКШнын аскер базасын чыгаруу үчүн сырттан кеңешчилер келгени тууралуу укпаганын айтышты. Бирок булардын көпчүлүгү мурдагы президент 2005 жана 2009-жылдардагы шайлоодо четтен келген политтехнологдордун кызматынан пайдаланганын четке каккан жок.

2005-жылы Курманбек Бакиевдин Бишкектеги шайлоо штабын башкарган, кийин тышкы иштер министри болгон Эднан Карабаев политтехнологдор келгенин мындайча эстеди:

- Политтехнологдор бардык шайлоолорго катышат да. Маселе алардын КМШдан же чет өлкөдөн келгенинде эле болот. Мисалы, мен Бишкектеги шайлоо штабды башкаргам. Бизде политтехнологдор болгон эмес. Бирок республикалык штабда кеңешчилер болсо керек эле. Азыр кимдер болгону эсимде жок.

Муну ошол жылдары Курманбек Бакиевдин маалымат катчысы болгон Нурлан Шакиев да бышыктады:

- 2005, 2009 жана 2011-жылкы шайлоодо чет өлкөлүк технологдор болгон. Мен айрымдарын өз көзүм менен көргөм. Мындай практика бар. Көп эле өлкөлөрдө "башы шишиген" консультанттарды чакырып, кеңешин угушат. ​Алар көп акча сурашат. Мисалы, мен аларга каршы чыгып келгем.

Буга байланыштуу "Проект" басылмасы жазгандай Манафорт менен Килимник АКШнын аскер базасын чыгаруу үчүн эмес, шайлоо алдында келиши мүмкүн экени айтылууда.

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

Коомдук ишмер Эдил Байсалов Пол Манафорттун Кыргызстанга катышы тууралуу акыркы маалыматтарды өз алдынча талдап чыккан. Ал эл аралык политтехнологдордун Кыргызстанга сапарын Олег Дерипаска каржылаган деген маалыматка ынанат. Байсаловдун божомолунда, буга чейин Орусияда жүргөн Дерипаска Кыргызстанга политтехнологдорду жөнөтүү менен өз бизнесинин кызыкчылыгын көздөгөн болушу мүмкүн:

- Манафорт менен Килимник Дерипаскага иштеп, 2005-жылы Кыргызстанда Бакиевдердин шайлоо кампаниясына катышкан дегенге таң калбайм. Себеби Дерипаска ошол жылдары Кыргызстанга каттап калган. Анын биздин өлкөдө бизнес кызыкчылыктары бар болчу.

Чынында эле ошол жылдары орусиялык олигарх Олег Дерипаска Кыргызстанда бир нече долбоорду ишке ашырууга кызыгып жүргөн. Алардын катарында 2003-жылдан тарта Камбар-Ата ГЭСин куруу, кийин Сандык кенин иштетүү үчүн завод куруу пландары болгон. Муну ошол кездеги мезгилдүү басма сөздөгү макалалардан көрүүгө болот.

Ошол эле кезде Пол Манафортту Кыргызстан менен байланыштырган дагы бир жагдай - анын Украинада ошол кездеги президент Виктор Януковичке кеңешчи катары тапкан каражатын Бишкекте жайгашкан "Азия универсал банк" аркылуу адалдаганы.

Былтыр март айында украин депутаты Сергей Лещенко Пол Манафорт 2009-жылы айрым төлөмдөрдүн изин жашыруу үчүн Белиздеги офшордук компанияны жана Кыргызстандагы банк эсебин колдонгонун айтып чыккан. Ал кезде "Азия универсал банкка" Курманбек Бакиевдин уулу Максим жана анын өнөктөштөрү ээлик кылып турган.

Эдил Байсалов америкалык политтехнолог дал ушул Максимдин чет өлкөлүк өнөктөштөрү аркылуу да мурдагы кыргыз бийлиги менен байланышта болушу мүмкүн деп божомолдойт:

- Ал учурда банк аркылуу акча ташып жатса, чоң консультанттарды тартышы мүмкүн. Ошол эле Михаил Надаль жана башкалары Манафортторду алып келип шайлоого жардам бериши толук ыктымал. Алар үчүн Украинанын президенти Януковичтин кампаниясын жүргүзгөн адамды алып келүү кыргыз бийлиги үчүн маанилүү болгон.

Убагында Украинада, Филиппинде жана Африканын бир катар өлкөлөрүндө иштеген политтехнолог Пол Манафорт АКШда шайлоо өнөктүгү жүрүп жатканда Дональд Трамптын штабына кошулуп, ошол жылдын июнь айында штабды жетектеп калган. Бирок Украинанын Аймактар партиясы ага 12,7 миллион доллар төлөгөнү жана ал салыктан качканы тууралуу кабарлар ачыкка чыккандан кийин штаб башчылыгынан кеткен. Мындан соң Манафорттун иши тергеле баштап, "Банктык алдамчылык", "Салык төлөөдөн качуу", "Чет өлкөлөрдөгү банк эсептерин жашыруу" өңдүү сегиз берене боюнча күнөөлүү деп тапты. Политтехнолог өзү бардык айыптарды четке кагып, эч кандай күнөөсү жок экенин айтып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Каримовдун ысымы “кара тизмеге” түштү

Каримовдун ысымы “кара тизмеге” түштү
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:10 0:00

Тажикстан газ кууру үчүн Кытайга жер берди

Иллюстрациялык сүрөт.

Тажикстан өз аймагы аркылуу Кытайга газ ташыган куур тартыш үчүн 9,5 миң гектар жерин 49 жылга ижарага берди. Бул жер тилкесине Түркмөнстан-Кытай эл аралык газ кууру салынат. Долбоор келечекте Тажикстандын экономикасына жыл сайын миллиондогон доллар пайда алып келет.

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон Кытайга 9 миң 407 гектар аянтын 49 жылга пайдаланууга берүү тууралуу токтомго кол койду.

Биргелешкен "Trans-Tajik Gas Pipeline Limited" компаниясынын маалыматына караганда, тажик өкмөтүнүн бул токтомуна ылайык газ өткөрүүчү түтүктөр коңшу өлкөнүн Рогун, Рудаки, Ляхш, Нурабад, Файзабад жана Рашт райондорун аралап өтөт.

Түркмөнстандан Кытайга көгүлтүр отун ташыган куурдун узундугу миң чакырымдай болот. Анын 400 чакырымы Тажикстандын аймагына туура келет.

Газ өткөрүүчү бул ири эл аралык долбоордон улам Тажикстандагы айдоо аянттары тарыгандыктан, "Trans-Tajik Gas Pipeline Limited" ишканасы тажик өкмөтүнө 415 миң сомони кенемте төлөп бериши керек.

Түрмөнстандан Кытайга экспорттолчу газ тажик жергесинде 47 туннел аркылуу ташылмакчы. Түркмөнстандын жаратылыш газын Кытайга өткөрчү бул түтүк Өзбекстан, Тажикстан жана Кыргызстан аркылуу өтүшү керек.

Тажикстан менен Кытайдын өлкө башчылары 2014-жылы бул долбоордун ачылышына катышкан. Бирок андан бери Тажикстандын аймагында эч кандай иштер баштала элек болчу.

Адистер бул көрүнүшкө бир нече себептерди жүйө келтиришкен. Алар дүйнөлүк рынокто көгүлтүр отун арзандап, Кытай менен Түркмөнстан газдын баасын конкреттүү түрдө чечише элек экенин айтышкан.

Шамсиддин Жалолов.
Шамсиддин Жалолов.

Ошол эле учурда Дүйшөмбү шаарындагы Экономика институтунун эксперти Шамсиддин Жалоловдун айтымында, Орусия "Тажикстанда адис жетишпейт" деген негизде долбоорго өзү катышууну көздөгөн.

"Орусия куурду Кытайдын акчасына салгысы келген. Бирок Тажикстан ага каршы чыгып, Кытайды тажик жарандарын адистикке даярдоого көндүргөн", - дейт Жалолов.

Дүйшөмбүлүк экономист экинчи себеп катары Кытай долбоорго зарыл болгон каражатты убагында берген эмес деп эсептейт. Анын айтымында, үчүнчү бир себеп - Кытай "куурдун коопсуздугуна көз салып туруш үчүн курулуш ишине жергиликтүү эл да тартылышы керек" деген талап койгон. Бирок кесипкөй адистерди даярдоо да убакытты талап кылган.

"Trans-Tajik Gas Pipeline Limited" биргелешкен тажик-кытай компаниясы акционердик коом болуп түзүлгөн. Анын 50% Тажикстанга тиешелүү. Бул компанияга ээлик кылыш үчүн Тажикстан Гонконгдон узак мөөнөткө 2,7 жылдык үстөк пайызы менен 300 млн. доллар насыя алган.

Абдугани Мамадазимов.
Абдугани Мамадазимов.

​Дүйшөмбүдөгү «Жибек жолу» уюмунун жетекчиси Абдугани Мамазадимов бул долбоор ишке ашса, Тажикстандын экономикасына 3 млрд. доллардай киреше алып келет деп болжолдойт. Анын айтымында, Тажикстандын жылдык мамлекеттик бюджети орточо 3 млрд. доллардан азыраак. Башкача айтканда, Кытай бул ири долбоорго ири суммадагы каражатты инвестиция кылат, ал мамлекеттин дээрлик жылдык бюджетине барабар. Ошол эле убакта жумушчу күч Тажикстандын жарандары болушу зарыл.

Анткен менен, Тажикстандагы Стратегиялык изилдөө борборунун эксперти Махди Собир Тажикстан Кытай менен сүйлөшүү жүргүзүп жатканда газ өткөрүүчү жолдун курулушунда заманбап ыкмаларды колдонуу жөнүндө талаптарды коргой алган эмес деп эсептейт.

Эксперт расмий Ташкент газ куурунун 70 пайызын жер астынан өткөрүүгө Кытайды көндүргөнүн мисал келтирди. Муну менен Өзбекстан айыл чарбасына керектүү жерин да, экосистемасын да сактап калат деген ойдо.

Махди Собир.
Махди Собир.

- Тажикстандын газ өтчү аймактары бийик тоолуу болгондуктан, мындай талаптарды коюш кыйын. Куурдун айрым жерлери туннел аркылуу өтөт. Бирок ага карабастан Тажикстандын бул аймактык энергетикалык долбоорго катышып калганы өлкө үчүн чоң сыймык, - дейт Махди Собир.

Тажик бийлиги менен "Trans-Tajik Gas Pipeline Limited" компаниясы газ кууру качан курулуп бүтөөрүн так айта элек. Бирок долбоорду даярдоого катышкан Шамсиддин Жалолов Түрмөнстандан чыккан жаратылыш газы Кытайга ушул багыт аркылуу 2021-жылы жетип каларын билдирди. Азырынча тажик тарап бул долбоор үчүн ташылып келчү техника менен жабдууну бажы төлөмдөрүнөн бошотту.

Кытай түркмөн газын ташуучу куурдун төртүнчү бутагын Түркмөнстан, Өзбекстан, Тажикстан жана Кыргызстан аркылуу алып өтүүнү көздөгөн. Долбоордо бул газ кууру Тажикстандан Кыргызстанга кирип, Чоң-Алай районунун Карамык айылынан Алайдын Кытай менен чектешкен Эркечтам аймагына чейинки жалпы узундугу 224 чакырымды ичине камтыйт.

“Кыргызстан-Кытай” газ куурун куруу жана ишке киргизүү боюнча макулдашууга 2013-жылдын 11-сентябрында Кыргызстандын өкмөтү менен Кытай өкмөтүнүн ортосунда кол коюлган.

Келишимдин шарттары менен таанышкан мурдагы вице-премьер-министр Базарбай Мамбетов анда Чоң-Алай жана Алай райондору аркылуу өтө турган газ транзити үчүн акынын өлчөмү так аныкталып, көрсөтүлбөгөнүн буга чейин "Азаттык" радиосуна айткан эле. Ал кыргыз тарап Кытай менен газ транзити боюнча коңшуларга караганда, бир топ ыңгайсыз келишим түзгөнүн мисал келтирген:

Базарбай Мамбетов.
Базарбай Мамбетов.

- Казакстан менен Өзбекстан Кытай түркмөн газын сатып алып өтүшү үчүн өздөрү газ куурларын куруп, пайдалана турган компанияларды түзүшкөн. Алар өз аймагы аркылуу өткөн газ түтүктөрүн салып, газ транзитин камсыз кылып, анын акысын алат. Казакстандын "Казтрансгаз" компаниясы 1000 чакырымдай газ куурунан алынып өткөн газ транзити жылына 1 миллиард доллардан ашуун акчага бааланыптыр. Биз да өзүбүздүн компанияны түзүп, газ куурун салсак, анда ошол 224 чакырым үчүн Кытай бизге 300 миллион долларга жакын акча төлөп бермек. Бирок биз менен түзүлгөн келишимде Кыргызстан үчүн пайдалуу боло турган ошондой шарттар каралбай калган. Биздин бийлик Карамыктан Эркечтамга чейинки жерди пайдалануу укугун берип, ошону менен чектелген.

Кыргыз-кытай газ куурунун курулуш долбоорунун суммасы - 1,2 млрд. доллар. Бул долбоор ишке кирген соң Кыргызстанга жыл сайын 70 миллион доллар акчалай киреше түшүп, аны курууда жумушчулардын 80 пайызы жергиликтүү тургундардан тартылары айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Түркмөнстан менен алаканы чыңдоо зарыл"

Аликбек Жекшенкулов.

Президент Сооронбай Жээнбеков 23-24-августта мамлекеттик сапар менен Түркмөнстанда болот. Кыргыз-түркмөн мамилелеринин азыркысы жана келечеги тууралуу "Азаттык" радиосунун суроолоруна Кыргызстандын мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов жооп берди.

"Азаттык": Президент Жээнбековдун Түркмөнстандагы сапарында кол коюла турган негизги документ Стратегиялык өнөктөштүк тууралуу декларация болору айтылды. Айтсаңыз, деги эле эки өлкө ортосундагы кызматташтыктын келечеги канчалык жана негизги багыттар кайсылар?

Жекшенкулов: Келечек тууралуу айтарда эки өлкө ортосундагы тарыхка да кайрыла кетиш керек.

Көп жылдардан бери Түркмөнстан ички жана тышкы саясаты жагынан Сапармурад Ниязовдун тушунда өтө бейтарап деген макамда болуп келген. Көп мамлекеттер менен жакшы катышпай, өзү менен өзү болуп келе жаткан.

Ал эми акыркы жылдардагы саясатын карасаңар, 2014-2015-жылдары эки өлкөнүн президенттери бири-бири менен катышып, мамилелерди оңдоого аракет кыла баштады. Бул дагы бир чоң кадам болгон.

Президентибиз Сооронбай Шарипович да эми мамлекеттик сапар менен барып, эки тараптуу мамилени бир калыпка түшүрүүгө аракет кылганы жатат.

Экономикалык кызматташуу, албетте, эң негизги мааниге ээ. Анткени ошол эле Түркмөнстандын газы биз аркылуу Кытайга кеткени турат.

Сооронбай Жээнбековду түркмөн тышкы иштер министри Рашид Мередов тосуп алды.
Сооронбай Жээнбековду түркмөн тышкы иштер министри Рашид Мередов тосуп алды.

Бизге Европадан, Кавказдан же Ирандан келе жаткан жүк кээде Түркмөнстан аркылуу өтөт. Ошондуктан эгер ортодо жакшы алака болбосо бул жагынан залакасы тийип калышы ыктымал. Түркмөнстан транзиттик мамлекет катары бизге чоң жардам бере алышы мүмкүн.

Коопсуздук маселеси да абдан орчундуу. Себеби бул өлкө Ооганстан менен чектеш жайгашкан. Маалымат алмашуу, күч органдарынын кызматташтыгы да биз үчүн маанилүү. Мындан тышкары, билесиздер, бизге келип билим алып жаткан түркмөн жаштары көп.

Кыргыз-түркмөн соода-сатыгы акыркы жылдары өнүгө баштады.

Бул эки тараптуу мамилелер. Ошол эле учурда көп тараптуу, Борбор Азиянын, беш мамлекеттин кызматташтык маселеси да азыркы учурдун күн тартибине чыгып жатпайбы.

Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан, Тажикстан ынтызар болуп, бири бирин колдоп, мамилени бекемдөө ниетин билдирип жатышат. Алака бир нукка түшүүдө. Бул жерде эки лидердин өз ара түшүнүшүүсү, колдоо көрсөтүп турушу да маанилүү.

"Азаттык": Кыргыз-түркмөн саясий сүйлөшүүлөрү туура үч жыл мурда да өткөн. Анда да бир топ келишимдер түзүлгөн, бизнес-форум өтүп, жакшы ойлор айтылган. Бирок ошол бойдон иш жылган жок. Азыр да көп пландар айтылып жатат. Жыйынтыгы ошондой болуп калбашы кайсы жагдайлардан көз каранды?

Жекшенкулов: Бизде шайлоо өттү. Түркмөнстан биринчи кезекте Кыргызстанга кандай президент келгенин байкап, "анын саясаты, тышкы экономикалык ишмердүүлүгү кандай болот" деп баамдап турду. Ошондон кийин чакырды. Бул мыйзам ченемдүү көрүнүш.

Бийлик алмашканда бардык эле мамлекеттер саясат кайсы нукка буруларын карап турат.

Ал эми мурдагы пландар ишке ашпай калганына, албетте, майда-чүйдө себептер болгон. Анын баарын айтуунун кажети жок. Азыр эки тарап тең келишимдерди аткарууга аракет кылышы керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Арал балыкчыларынын үмүтү

Арал балыкчыларынын үмүтү
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:06 0:00

Анкара-Вашингтон: чыңалуу басаңдай элек

АКШ менен Түркиянын туулары.

Түрк полициясы АКШнын Анкарадагы элчилигине ок аткандарды издеп жатат. Бул окуя эки өлкөнүн алакасы кескин солгундап, президент Эрдогандын өкмөтү АКШны "Түркияга экономикалык чабуул койду" деп айыптап жаткан кезде болду.

Вашингтон менен Анкаранын алакасы ансыз да чыңалып турганда дагы бир окуя болду. Дүйшөмбү күнү таңкы саат 5:30 чамасында Америка элчилигин көздөй баш-аягы алты ок атылды.

Алардын айрымдары кароолчулар отурган күркөгө, элчиликтин имаратынын айнектерине тийген. Америка элчилиги бул окуядан эч ким жабыркабаганын кабарлады. Курман айтка байланыштуу Кошмо Штаттардын Түркиядагы негизги дипломатиялык өкүлчүлүгү бул аптада жабык болчу.

"Чагымчыл кол салуубу?"

Түрк маалымат каражаттары жазгандай, дипломатиялык имаратты жакынкы жолдон өтүп бараткан автоунаадагылар аткан. Азырынча күнөөлүүлөр табыла элек. Ким, эмне себептен бул кадамга барганы боюнча да расмий жоромол жок. Бирок түрк бийлиги бул окуяны бир ооздон "чагымчыл кол салуу" деп мүнөздөп жатат.

АКШнын Анкарадагы элчилигинин кире бериши.
АКШнын Анкарадагы элчилигинин кире бериши.

- Албетте, бул чагым экени айдан ачык. Мындай чагымчыл аракет боюнча дыкат иликтөө жүрүп жатат. Эч ким күмөн санабасын, Түркияда ишин аткарып жаткан чет өлкөлүк миссиялар менен элчиликтердин коопсуздугун биздин өлкө камсыз кылат. Дипломатиялык кызматтагылар - биздин коноктор. Коопсуздукту камсыз кылыш үчүн бардык аракет көрүлөт, - деп билдирди бийликтеги Адилет жана өнүгүү партиясынын басма сөз катчысы Өмер Челик.

Түрк президентинин администрациясынын басма сөз катчысы Ибраим Калын элчиликке кол салууну айыптай турганын айтып, окуяны "башаламандык жаратуу аракети" деп сыпаттады.

Эрдоган сырткы күчтөрдү күнөөлөйт

Бул окуя Түркияда үй камагында отурган америкалык пастор Эндрю Брансондун маселесинен улам Анкара менен Вашингтондун алакасы кескин солгундап, эки өлкө бири-бирине экономикалык чара көрүп жаткан учурга туш келди.

Анкара пастор Брансонду бошотуудан баш тарткандан кийин АКШ август айынын башында Түркиянын юстиция жана ички иштер министрлерине санкция салган. Андан көп өтпөй Түркиядан АКШга ташылган алюминийге бажы төлөмүн 20%, болоттукун 50 пайызга чейин көбөйтүүнү чечкен.

Өткөн аптада Анкара буга жооп катары Америкада чыгарылган айфон сыяктуу электрондук жабдыктардан баш тартарын билдирип, АКШдан Түркияга ташылган автоунаа, тамеки, алкоголдук ичимдиктер ж.б. товарларга бажы төлөмүн көбөйткөн. Дүйшөмбү күнү расмий Анкара АКШнын алюминий менен болотко кошумча салык киргизүү чечими боюнча Дүйнөлүк соода уюмуна арызданганы белгилүү болду.

Американын экономикалык чараларынан кийин түрк лирасынын куну кескин төмөндөп, жыл башына салыштырмалуу 40 пайызга чейин арзандап кеткен. Өлкөдө инфляция көтөрүлүп, түрк өкмөтүнүн доллар менен алган тышкы карызын төлөөгө жумшалчу чыгым да көбөйдү.

АКШ лидери Дональд Трамп жана түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган НАТОнун Брюсселдеги саммитинде. 11-июль 2018-жыл.
АКШ лидери Дональд Трамп жана түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган НАТОнун Брюсселдеги саммитинде. 11-июль 2018-жыл.

Түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган Курман айттын алдындагы кайрылуусунда өз өлкөсүндөгү экономикалык кыйынчылыктар үчүн кайрадан сырткы күчтөрдү күнөөлөдү.

- Биздин экономикага багытталган чабуул менен биздин байрагыбызга жана чакырган азаныбызга каршы чабуулдун ортосунда эч айырма жок. Максат бир. Ал максат - Түркия менен түрк элин тизелетип, аларды барымтага алуу.

АКШ пасторду бошотууну талап кылууда

Бирок буга чейин АКШнын Мамлекеттик департаменттин өкүлдөрү түрк экономикасындагы олку-солку абал үчүн АКШнын чараларын күнөөлөгөнгө болбой турганын билдирип, кырдаалга түрк экономикасынын ички маселелери себеп болушу мүмкүн экенин кыйытышкан.

Түркияда 20 жылдан ашуун жашаган христиан пастору Эндрю Брансон 2016-жылдын октябрында Измир шаарында камакка алынып, ага "Терроризм" жана "Тыңчылык” беренелери менен айып коюлган. Ал июль айында үй камагына чыгарылган эле.

Түрк бийлиги аны "Америкада бозгунда жүргөн түрк диниятчысы Фетхуллах Гүлендин тарапкерлерине жардам берген жана күрт жикчилдерин коргогон" деп айыптап жатат.

Вашингтон эми Брансонду гана эмес, Түркияда "террорчулукка" байланыштуу шек саналган башка америкалык жарандар менен АКШ үчүн иштеген кеминде үч түрк жаранын бошотууну талап кылып жатканын "Wall Street Journal" жазып чыкты.

Пастор Эндрю Брансон.
Пастор Эндрю Брансон.

Өткөн жума күнү да президент Трамп америкалык пастордун маселесине токтолгон эле:

- Түркия көптөн бери мүшкүл жаратып жатат жана дос сыяктуу мамиле жасаган жок. Эмне болоорун көрөбүз. Аларда мыкты христиан пастору кармалып турат. Ага "тыңчы" деген жалган айып токуп чыгышты. Ал тыңчы эмес.

Түркия жардамга муктажбы?

Учурда бир АКШ доллары 6 лиранын тегерегинде болуп жатат. 2-июлда бир доллары 4,6 лира, ал эми 1-январда 3,7 лирага барабар эле.

Германиянын канцлери Ангела Меркел Түркия азырынча немис тараптын өзгөчө экономикалык жардамына муктаж эмес экенин билдирди.

Кантсе да Түркия экономикалык кыйынчылыктарды жөнгө салыш үчүн жума күнү Катар мамлекети менен 3 миллиард долларлык соода келишимге кол койгону маалым болду.

"Бул келишимдин негизги максаты - эки тараптуу сооданы жергиликтүү валюта менен алып баруу жана эки өлкөнүн финансылык туруктуулугун камсыз кылуу", - деп айтылат Түркиянын Борбордук банкы дүйшөмбү күнү тараткан билдирүүдө.

Өткөн аптада Катардын эмири Шейх Тамим бин Хамад Ал Тани Анкарадагы сапарында Түркияга 15 миллиард доллардык инвестиция салууга даяр экенин билдирген болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Кыргыз жаштары демократияны саткан эмес"

Жыпар Жекшеев.

Тарыхта ГКЧП же "Өзгөчө абал боюнча мамлекеттик комитет" деген аталыш менен калган Совет өлкөсүндөгү мамлекеттик төңкөрүшкө туура 27 жыл болду. 1991-жылы 19-21-август күндөрү Компартия менен КГБдагы консервативдүү күчтөр СССР президенти Михаил Горбачевго каршы төңкөрүш уюштурган. Ал күндөрү Кыргызстандын саясий жетекчилиги жана коомчулугу бул аракетке каршы чыгып, өз позициясын билдирген. Ошол күндөрү ГКЧПга каршы турган штабдын башчысы болгон, Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) ошол кездеги теңтөрагасы Жыпар Жекшеев “Азаттыкка” маек куруп, окуяларды эскерди.

“Азаттык”: Жыпар мырза, ушул күндөрү тарыхта ГКЧП же СССРди мурдагы калыбында сактап калыш үчүн Өзгөчө абал боюнча мамлекеттик комитет түзүлгөнүнө 27 жыл толду. Ал күндөрү эгемендигин жарыялаганы турган Кыргызстан бул окуяны тааныбай, коңшу өлкөлөрдөн айырмаланганы белгилүү. Сиз ГКЧП күндөрүндөгү окуяларга жигердүү катышкансыз. Ошол окуяларды эскерип өтсөңүз?

Жекшеев: Ошол күнү ал окуялар тууралуу “мамлекеттик комитет түзүлүп, бийликти колуна алды” деп таң атпай радиодон уктук. Мен дароо эле "Бул төңкөрүш эмеспи?" деп шектендим.

Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) кеңсесине барып, башкармалыктын мүчөлөрүн чакырттык. Алардын айрымдары укса, айрымдары уга элек экен. Ошол жерден “биз демократиялык өзгөрүүлөрдү, эгемендикке умтулган аракетибизди сактап калышыбыз керек” деген пикиримди айттым. Алар да мени дароо колдоп, өзгөчө штаб түзүп, мени төрага кылып шайлап коюшту. Ошондо 20 миңге жакын кыргыздын жаштары, азыр жаңы конуш деп жатпайбызбы, негизинен ошол жакта жашагандар “биз жаныбызды берсек да, эркиндикти эч кимге сатпайбыз, ГКЧПга баш ийбейбиз” деп турушту.

Бизде эч кандай курал жок болчу. “Бийлик өзгөрдү, эми силерди биринчи атат, акырын тоого чыгып кеткиле” деп кеңеш айткан айрым ардагерлер да чыгышты. Бирок мындай кептерге карабай эгемендик үчүн, демократиялык өзгөрүүлөр үчүн катуу турган, патриоттук сезими абдан курч кыргыз жаштарына башымды ийдим.

Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) митинги. 1991-жыл.
Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) митинги. 1991-жыл.

Феликс Кулов анда ички иштер министри болчу, ал келди. КГБнын төрагасы Жумабек Асанкуловду чакырдык. Азыр эми Куловдун тегерегинде ар кандай сөз болуп жатат. Бирок ошол күндөрү Феликс Кулов азаматтык кылган.

“Москвада жапжаш кыздар, жигиттер танктарды гүл менен токтотуп жатат, силер да ошондой болгула, курал бере албайбыз” деп бизге колдоосун билдирип турду.

Биз атайын кайрылуу даярдап, КМШ боюнча бизде гана теле аркылуу бердик. Ал кезде Телерадиокомитеттин башчысы Сатыбалды Жээнбеков эле, ал коркпостон кайрылууну жарыялады.

Мындан соң Бишкектин тегерегинде жайгашкан Орто Азия аскер округунун жоокерлери кайрылууну угуп, “элге каршы чыкпайбыз” деген сөздөр болгон экен.

“Азаттык”: Сиз белгилегендей, ал күндөрү Кыргызстандын саясий жетекчилиги да, коомчулугу да төңкөрүш аракетине каршы чыккан Орто Азиядагы жалгыз өлкө болду. Мындай кырдаалга эмне себеп болду? Өлкөдөгү кайра куруу жылдарындагы ачык-айкындыкты жактыруубу?

Жекшеев: Орто Азия эле эмес, Советтер Союзунун мурдагы республикаларынын бири да расмий каналдар аркылуу позициясын билдире алган жок. Чочулап, коркуп турушту. Биз гана теле аркылуу позициябызды билдирдик. Мында маркум Сатыбалды Жээнбековдун да салымы чоң. Ал киши демократиялык баалуулуктарды карманган, биздин киши болчу.

Чын эле өлкөдө өзгөрүүлөрдү каалоо күчтүү болгону байланыштуу болду.

Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) мүчөлөрү. 1991-жыл.
Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) мүчөлөрү. 1991-жыл.

Азыр эми түшүнүктөр чаржайыт болуп кетти, бирок ал учурда ак менен караны таасын аныктап, түшүнгөнбүз. Биздин жаштар чечкиндүү туруп берди.

“Азаттык”: Эми ал окуялардан бери 27 жыл өттү. Азыркы учурдун көз карашынан алганда ГКЧП күндөрүндөгү кырдаалдын саясий, тарыхый сабагы кандай болду?

Жекшеев: Саясий сабак жөнүндө кеп козгогондо биз баарыбыз унутчаак экенбиз. Эгер ошол күндөрдөн, демократияга умтулуудан жакшы тыянак чыгарсак өлкөнүн абалы, жашообуз да бир топ оңолмок. Бул эми тарыхка айланды. Бирок кыргыздын жаштары эч качан эркиндикти бирөөнө бербей, демократияны сатпай турганын көрсөттү.

20 миңге жакын жигиттер тез арада өз ыктыяры менен келип, фамилиясынан бери жазып беришти. Алгач Ак үйдөгүлөр титиреп отурушкан. Жаштарды көргөндө адегенде ал кездеги парламенттин спикери Медеткан Шеримкулов билдирүү жасады. Ага чейин эле КДКнын билдирүүсү чыгып кеткен эле. Акаевдин биринчи билдирүүсү коркок кишиникиндей болчу. Анан башкалардын билдирүүлөрүн көрүп, экинчи ирет кайрылуу менен чыкты. Себеби, президенттин кадыр-баркы төмөндөй баштаганын билип, анан кескин билдирүү жасады.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Сафиева: "Мен бабаларымдын тилинде сүйлөйм"

Тажикстандын Эл акыны Гүлрухсор Сафиева. 2017-жыл.

Гүлрухсор Сафиева - Тажикстанда белгилүү инсан. Анын ырлары көптөгөн тилдерге которулган. Акындын жыйнагын париждик окурмандарга атактуу Сорбонна университетинин ректору өзү тааныштырган.

Жетимиштин кырын ашкан Гүлрухсор Сафиеванын дем-күүсү, жарашыктуу кийингени, булак суусундай шылдыр аккан күлкүсү бүгүн да нечендеген селкилерди суктандырат.

Гүлрухсор Сафиеваны мурдагы совет бийлиги, кийинки эгемендик мезгили албарс кылычтай курчуткан. Анын ырлары алгач 15 жашында “Совет Каратегини” гезитинде чыкса, тунгуч ырлар жыйнагы 23 жашында Дүйшөмбүдө жарык көргөн. Отузга жетпей ырлары Москвадагы абройлуу басылмаларда басылган. Ондон ашык поэтикалык жыйнактын автору.

Гүлрухсор Сафиеваны аял калемгерлерден айырмалаган дагы бир сапаты - ал Омар Хайямдын көркөм мурасын изилдеген окумуштуу дагы. Тажикстанда роман жазган биринчи аял жазуучу. Ошондуктан бул киши менен поэзия тууралуу сүйлөшкөндү оң таптык.

- Менин баамдашымча, кара сөз чеберлери окуяны акылы менен түшүнгөндү каалашат. Акындар болсо жүрөгү менен түшүнөт. Ошондо акындар эки же төрт сап ырында кээ бир жазуучулар бир китепке сыйдырган ойду айтып салат...

Гүлрухсор Сафиева: - Поэзия - бул адамзаттын аң-сезиминин жеткен чеги. Ал сезим сөз аркылуу берилет. Сиз байкагандырсыз: бардык ыйык китептер поэзия тилинде жазылган.

Поэзия - бул биринчиден улуу акыл-эс жана кайсы гана тилде болбосун адам менен сүйлөшө билүү. Поэзияны адамдын акылы үчүн мис идиштин бетине зергер чеккен гүл деп билиңиз. Жазуучулар мени эмки сөзүм үчүн кечирип коюшсун, мен өзүм да бир нече романдын авторумун. Эгер талыбай эмгектенсеңиз, күнүнө 16-17 саат жылбай отуруп жазсаңыз, жакшы редакторуңуз болсо, ортозаар жазуучу боло аласыз. Кудай талант бербесе, ортозаар акын боло албайсыз. Мен ушинтип ойлойм.

Хафиз, Хайям, Руми жана башка улуу акындар - алар миссионерлер, Жараткандын жердеги элчилери. Жараткан алардын сөзүн пайдаланып, биз менен сүйлөшөт. Кимдир бирөө “Поэзия - адамдын Кудай менен сүйлөшүүсү” деп бекер жерден айтпаса керек?!

Рудакинин тилин сайраткан Сафиева
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:01 0:00
Түз линк

- Орто кылымдардагы тажик-перс поэзиясы бүгүнкү поэзияга салыштырмалуу алда канча философиялуу, насыят сөздүү, баяндоосу көп болчу. Азыркы тажик-перс поэзиясы Мирзо Турсун-Заде, Мумин Каноат, Лоик Шералы жана сиз сыяктуу акындардын чыгармалары аркылуу бир кыйла конкреттүү, элдин мээнетин жана кубанычын тең бөлүшкөн, реалдуу жашоого жакын болуп калды. Же мен жаңылышамбы?

Гүлрухсор Сафиева: - Сиз абдан туура байкагансыз. Сиз "акындар асмандан жерге түштү, көктөн адамга келди" деп айтайын дедиңиз беле? Билесизби, адамзаттын тарыхында, айрыкча тажик-перс маданиятында миллиондогон акындар болду. Себеби, XX кылымга чейин перс-тажик-дари адабияты бир эле адабият эле. Бул кыялкеч поэзия болчу. Кандайдыр прозабыз болсо, ал да кыялкеч проза болчу. Андай поэзия жана проза адамды жакшы нерсеге үмүттөндүргөн, бирок оюн Жердеги чыныгы жашоодон Көккө көкөлөтүп жиберген.

Биздин кылым мурдагы кылымдарга окшош эмес, бөлөк. Ар кылымдын өз акындары бар. Биз Хафизди, Ширазини, Саадини, Хайямды аздектеп сүйөбүз. Алар улуу акындар экенин, бирок биздин замандын эмес, өз доорунун акындары экенин билебиз. Бирок адамзат өзгөрбөйт. Кайгы-капа, кубаныч, сүйүү, жек көрүү дайыма адамзат менен жашай берет. Хафиз, Ширази, Саади, Хайям кайгы-капа, бак-таалай, кубаныч, махабат, жек көрүү тууралуу бийик маанайда ырдашты. Бүгүн кимдир-бирөө сүйүү жөнүндө кеп салганда, мен дайыма Маяковскийдин мына бул саптарын эстейм:

Какому небесному Гофману

выдумалась ты, проклятая?!

Бул XX кылымдагы бозойдун өз сүйүүсүн селкиге түшүндүргөнү. Биздин кылым Көктөн Жерге конду. Эстеңизчи, XX кылымда кандай чоң согуштар болду? Биздин кылым да тынч эмес. Атомдук, өзөктүк согуштун карааны желип жүрөт. Космонавттар планеталардын ортосунда саякатап жүрүшөт. Кээ бир мамлекеттер Айдын бетине дача куруп, келечекте шаарга айлантканга камынышууда. Мурда акындар Айды касиеттүү, сыйкырдуу деп сыпаттаса, биз бүгүн жөн гана планета деп сүйлөп калдык. Убакыт, мезгил өзгөрүүдө. Акындар мезгилди эмес, мезгил бизди өзгөртүп жатат. Өзү ушундай болуш керек го...

- Сиз Иран таануучу, илимпоз катары айтсаңыз - бүгүн орто кылымдарга салыштырмалуу поэзиянын тили өзгөрдүбү?

Гүлрухсор Сафиева: - Бул абдан жакшы суроо. Менимче, бул суроону мурда мага эч ким берген эмес. Сиз өтө туура суроо бердиңиз. Бирок биздин тилибиздин улуулугу мында: перс-тажик-дари тилдери бир эле перс-тажик тили. Бул тилдин негиздөөчүсү Рудаки. Анын сөөгү азыркы Согди облусунун Панжруд кыштагында көмүлгөн. Ал кезде бул аймактын баары Мавераннахр деп аталчу. Азыр биздин адабиятыбызда араб сөздөрү азайды. Себеби, орто кылымдарда Хафиз, Саади, Мавлони Руми жана башкалар окумуштуу-уламалар эле. Бүгүн поэзия мурдагыдан конкреттүү болуп калды.

Рудакинин 1150 жылдыгына арналып, Тажикстанда чыгарылган күмүш 5 сомони. 2008-жыл.
Рудакинин 1150 жылдыгына арналып, Тажикстанда чыгарылган күмүш 5 сомони. 2008-жыл.

Азыр узун ырларды эч ким эшитпейт. Поэма болсо бир жөн. Тил өзгөрүүдө. Билесизби, биздин тилибиздин улуулугу эмнеде? Рудакинин ырларын биринчи класстын окуучусу да түшүнө алат. Ал окуучу поэзияны түшүнбөшү мүмкүн, бирок сөздөрдүн баарын түшүнөт. Биздин тилибиз байыркы, мазмундуу, кубаттуу, бай тил болгондуктан, сөздөр аз өзгөрдү. Ар бир адам, акын - өз тилинин алып жүрүүчүсү. Элинин тилин жазуучулары эмес, акындары жаратканын акындар өздөрү билишпейт. Тилди эл жаратат, бирок тилди жаратууга акындар абдан жигердүү катышат. Бүгүнкү тил - менин тилим, бирок ал Рудакинин тили. Мен өз бабамдын тилинде сүйлөйм.

"Менин танууга укугум бар"

Гүлрухсор Сафиева - X-XI кылымдарда өткөн ойчул-акын Омар Хайямдын (18.05.1048 - 4.12.1131) чыгармаларын изилдеген өжөр окумуштуу дагы. Өз рубаилеринде шарапты даңктап ырдаган еретик-акындын поэтикалык мурасын ортодон кошулган агындылардан тазалоону Гүлрухсор Сафиева өмүрлүк борчу (милдети) деп билет. Албетте, илимпоз-адабиятчылардын консервативдүү чөйрөсүнө чакырык ташташ үчүн кайсар да, албарс кылычтай өткүр да болуш керек. Гүлрухсор айым "Омар Хайямдыкы" деп китептен китепке, жыйнактан жыйнакка көчүп жүргөн төрт жүздөн көп рубаинин ашып барса 200ү гана дүйнө тааныган улуу акындыкы деп ишенет. Кээ бир изилдөөчүлөр "Омар Хайям өз рубаилеринде "шарап" деп шарапты эмес, жашоону айтат" деген пикирде. Бул боюнча акындын ою кандай?

Омар Хайямдын портрети.
Омар Хайямдын портрети.

Гүлрухсор Сафиева: - Мен Омар Хайямдын рубаилерин 30 жылдан бери изилдейм. Бала кезимде анын ырларын дубалдын бетине көмүр менен жаза баштагам. Ал үчүн мени сабашчу. Мен сизге айтам: Омар Хайям өз рубаилеринде багбан адам тиккен жүзүмдөн жасалган кадимки шарап жөнүндө ырдайт. Хафиз да өз газелдеринде кадимки шарап тууралуу айтат. Ким шарапты башка нерсе менен алмаштыргысы келсе, анын өз иши.

Омар Хайямдын поэтикалык мурасы боюнча менин жазганымды эч ким, Омар Хайямдын чыгармаларын изилдеген эч бир аалым “сенин жазгандарың натуура” деп жокко чыгара элек. Мен бир рубаи балалап отуруп, 15 рубаиге айланганын билем. Өз учурунда шарап ичип же шарап уурттап коюп жүргөн адам анысын ачык айткандан коркуп, рубаисин Хайямга таңуулап койгон. Муну мен өз изилдөөлөрүмдө жазганмын. Мен "Омар Хайямдыкы" деген ырлардын ичинен 350 рубаини тандап алдым. Эгер аларды китеп кылып чыгарчу болсом, рубаилердин эки жүздөйүн гана калтырам.

- Ошондо Гүлрухсор Сафиева чыгарган жыйнакта Омар Хайямдын 200 же андан бир аз көп рубаи болот?

Гүлрухсор Сафиева: - Ооба, 200. Мен Омар Хайямдын бардык ырларын, ал түгүл аныкы деп айтылып жүргөн бардык ырларды жатка билем. Ал жыйнакка Хайямга таандык эмес ырларды түп нускасында которуп берем. Менин танууга укугум бар! Менин Иранда чыккан китебимде айтылган ойлорду эч ким “туура эмес” деп танган да, айткан да жок. Эгер кимдир-бирөө кайчы пикирин айтса, мен жаңылышкан экенмин деп ойломокмун. Мен Омар Хайям жөнүндө жазган биринчи аялмын. Билбейм, эмне үчүн башка аялдар жазышпайт?

Гүлрухсор Сафиева мени менен маектешип отуруп, Омар Хайямдын рубаилерин адегенде тажикче, анан шыр эле орусча жатка окуп жатты.

- Омар Хайямдын башка акындардан айырмалаган улуулугу - анын ырларында бир да түшүнүксүз сөз жок, араб сөздөрү да аз. Ал эмне үчүн дүйнөдө белгилүү? Эмне үчүн америкалык астронавттар космоско Омар Хайямдын да китебин алышкан? Себеби, ал оюн түшүнүктүү жана түз айтат. Шарап десе шарапты, жашоо десе жашоону айтат. Шарап - жашоонун көмөкчү этиши эмеспи. Хафизде да шарап жөнүндө газелдери бар. Мен сизге Хафизди сөзмө-сөз которуп берип жатам. "Мени бул шордуу жашоодон алып кет. Жашоо ачуу, бул андан да ачуу" деп, Хафиз чыныгы арак жөнүндө айтууда. Кимдир-бирөө окугусу келбесе, окубай эле койсун. Бирок муну Хафиз айткан (күлдү).

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстандагы теракттын таржымалы

ИМ тобунун тажикстандык мүчөлөрү.

Тажик бийлиги 29-июлдагы чет элдик туристтерге кол салууга шектүү беш кишини камакка алып, окуяга тиешеси бар адамдарды издөөнү кеңейтти. Теракттын уюштуруучусу катары шек саналган жигиттин энеси баласы башкалардын азгырыгына кабылганын айтып жатат. Анын айтымында, уулу издөөдө жүргөн кылмышкерлердин сөзүнө кирип, адам өмүрүн алган кылмышка барган.

"Тажикстанда саякаттап жүргөн чет элдик велотуристтерге кол салган" деп шек саналып жаткандардын туугандары алар чыныгы жашоосун элден жашырып келгени эми ачыкка чыкканын айтып жатышат.

Терактты уюштургандардын башчысы катары шектелген Хусейин Абдусаматовдун энеси Гүлчахра Шодмонованын айтымында, анын уулу Кары Насир деген ат менен таанылган Насиркожо Убайдовдун сөзүнө кирип, университеттеги окуусун таштап койгон:

- Менин уулумду бул жолго башкалар тартып кетишти. Мен анын мынчалык эрксиз экенине, башкалардын жетегине оңой кирип кеткенине ичим ачышып турат. Ал мечитке барып жүрүп, динчилдерге жолугуптур. Баламдын Кары Насир менен жүргөнүн көп жолу көрдүм.

Тергөөгө жакын булактардын айтканы боюнча Тажикстанда издөө жарыяланган Кары Насир бул эненин баласы Абдусаматовго теракт уюштурууга тапшырма берген. Тажик бийлиги кылмышкерлер велотуристтерди капыстан эле бутага алып, чет элдиктердин артынан ээрчип жүрүшкөн деп эсептейт. Тергөөдө айтылгандай, Кары Насир "террордук кол салуу эл аралык коомчулуктун көңүлүн бурат" деп, аны ишке ашырууга шыкак болгон. ​

Лорен Гогегян - кол салууда мерт болгон чет элдиктердин бири. 29-июлда кылмышкерлер жолдо велосипед тээп бараткан туристтерди автоунаа менен койдуруп, андан кийин бычактап кетишкен. Кол салгандар бешөө болгон. Анын төртөөнү полиция атып салган. Алардын ичинен Абдусаматов гана тирүү калган.

Полиция аны камакка алгандан кийин Абдусаматов оппозициялык Ислам кайра жаралуу партиясынын мүчөсү экенин жарыя кылды. Бул партия 2015-жылы экстремисттик уюм деп таанылып, Тажикстанда ага тыюу салынган. Бирок партиянын мүчөлөрү бийликтин бул жарлыгын негизсиз деп билдиришкен.

Туристтерге кол салууну "Ислам мамлекети" террордук тобу өз мойнуна алды. Радикал уюм жарыялаган видеодо беш эркек бул кыймылдын ишине башын сайганын айтып антташат. Абдусаматовдун энеси уулу 2004-жылы Тажикстандан чыгып кеткенин айтат.

- Дубайдан, бирде Орусиядан, бирде Казакстандан телефон чалып турчу. Ал үч ай мурун үйгө кайтып келген. Мен ага "полиция издеп жүрөт" деп айткам.

Жума Сафаров - кылмышка шектүүлөрдүн биринин атасы. Ал 19 жаштагы уулун “Ислам мамлекети” радикал тобу жарыялаган видеодон көрүп тааныды.

- Баланы оңой эле алдап койсо болот. Ооба, аны кимдир бирөө алдап, туура жолдон чыгарды, - дейт ал.

Тергөөчүлөр Кары Насир төрөлгөн Пархар районуна барышты. Тажик бийлигинин маалыматына караганда, ал өлкөдөн 2010-жылы кетип, Ирак менен Сирияга барган. Туристтерге кол салуу болгондон кийин тергөөчүлөр Насирдин үй-бүлөсүн, анын ичинде 18 жаштагы уулун суракка алышты.

- Мен атамды элестете албайм. Аны 2007-жылдан бери көрө элекмин. Ал бизден кабар алчу эмес. Аны "өлүп калган" дешкен. Бирок аныгын билбейм, - деп тим болду уулу.

Эгер Абдусаматовдун теракт жасаганы аныкталса, сот аны 20 жылга, же өмүр бою эркинен ажыратышы мүмкүн. Бирок сот өкүмүнө чейин тергөөчүлөр кандуу кол салууга дем берген Кары Насир тууралуу болушунча көбүрөөк маалымат алууну көздөп жатышат. Бул иштин алкагында Орусияда иштеп жүргөн 20 мигрант мекенине суракка чакырылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG