Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 09:20

Борбор Азия

Көчмөндөр оюндары: туристтер канча акча коротту?

Көчмөндөр оюндары: туристтер канча акча коротту?
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:50 0:00

Көчмөндөр оюндарынын миң кыры

Көчмөндөр оюндарынын ачылышы

Кыргызстанда III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары 8-сентябрда жыйынтыкталды. Кийинки оюн Түркияда өтө турганы расмий айтылды.

Үчүнчү Дүйнөлүк оюндарынын Чолпон-Ата шаарында өткөн жабылыш аземине премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев баш болгон өкмөт өкүлдөрү катышты. Иш-чаранын алкагында Көчмөндөрдүн кийинки оюндарын өткөрүү эстафетасы Түркияга берилди.

Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт агенттигинин башкы директору Канат Аманкулов мөңгүнүн суусун жана Көчмөндөр оюндарынын туусун Түркиянын спортчусу, Олимпиада оюндарынын чемпиону Хамза Ерликаяга тапшырды.

Жабылыш аземинде сөз сүйлөгөн өкмөт башчы Абылгазиев III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндары Кыргызстанда маанилүү окуялардын бири болуп калганын, бул улуттардын, ар кайсы конфессиялардын биримдигин бекемдеген ири иш-чарага айланганын белгиледи.

Абылгазиев элди англисче куттуктады
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:17 0:00

Спорттук, маданий иш-чаралар жогору деңгээлде өткөнүн айтып, кыргыз элинин мекенчилдигин жана меймандостугун баалап, уюштуруучуларга, иш-чарага катышкан бардык жарандарга ыраазычылык билдирди.

Түз эфир

Буга чейин Көчмөндөр оюндарынын эн белгиси Кыргыз Республикасына таандык болгондуктан Түркия аны Кыргызстандын уруксаты менен колдоно турганын Туризм департаментинин башчысы Азамат Жамангулов билдирген. Ал оюндардын логотиби өзгөрбөй турганын кабарлаган.

Көчмөндөр оюндары бир жума мурда

Үчүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары 2-сентябрда саат 20.00дө Чолпон-Ата шаарынын жанындагы Бактуу-Долоноту айылында жайгашкан ат майданда салтанаттуу түрдө ачылган.

Быйылкы салтанатка Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган, Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев, Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан, Татарстандын президенти Рустам Минниханов катышты. Мындан тышкары Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан, Бириккен Араб Эмирлигине караштуу Фужейра эмирлигинин мураскер ханзаадасы, шейх Мухаммед бин Хамад бин Мухаммед Ал-Шарки да Кыргызстанга келишти.

Көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземи
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:04 0:00

- Дүйнөдөгү саясий, экономикалык, экологиялык жана маданий процесстердин темпи тездеди. Технологиялар ыкчамдык менен өзгөрүүдө. Бул көрүнүштөр адамзаттын алдында жетишкендиктер менен катар жаңы көйгөйлөрдү жаратты. Ушундай шартта көчмөн элдердин дөөлөтүн, мурасын, каада-салтын жандандыруу — зор мааниге ээ. Ал дүйнө элдеринин ынтымагын бекемдеп, гуманизмдин идеалдарын жайылтууга, табиятка, адам коомуна болгон мамилени өзгөртүүгө негиз боло алат. Көчмөндөр цивилизациясы — дээрлик миңдеген жылдык тарыхты камтыйт, - деди Сооронбай Жээнбеков III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылышында сүйлөп жатып.

Көчмөндөр оюндары жана саясат

2014-жылы I Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынан кийин Кыргызстан кезекти Түркияга өткөрүп бере турганы кабарланган. Ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев Түркияны сындагандан кийин Анкара оюн өткөрүүдөн баш тартып койгону айтылган.

Иш-чара 2014-жылдан бери эки жылда бир жолу Кыргызстанда өтүп келген.

Бул жылы Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылышында сүйлөп жатып, келерки иш-чара Түркияда болорун расмий билдирди. Ал түрк президенти Режеп Тайип Эрдоганга оюндарды ийгиликтүү өткөрүп алууну каалады.

Түркия президенти Режеп Тайып Эрдогандын Кыргызстандагы мамлекеттик сапары учурунда эки мамлекеттин ортосундагы стратегиялык кызматташтык боюнча кеңештин жыйынтыгы менен 12 документке кол коюлду. Анын ичинде аскерий-финансы кызматташтыгы тууралуу протокол, аба каттамдары боюнча макулдашууга өзгөртүүлөрдү киргизүү протоколу, өкмөт аралык бажы комитетин түзүү боюнча меморандум жана “Маариф” кору менен кызматташтык тууралуу меморандум сыяктуу документтер бар.

Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.
Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.

​Көчмөндөр оюндарынын ачылышынан кийин 3-сентябрда Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарындагы "Рух ордо" комплексинде Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешинин 6-саммити өттү. Бул ирет Өзбекстан уюмга расмий түрдө кошулушу ыктымалдыгы айтылды.

Чолпон-Атада саммиттин декларациясына кол коюлуп, түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтыгын өнүктүрүү концепциясы кабыл алынды.

Саммитте кеңештин мурдагы баш катчысы Рамил Гасан кызматын тапшырып, ордуна 59 жаштагы Багдат Амреев бекитилди. Жаңы баш катчы Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин 2019-жылдагы саммити Азербайжанда өтө турганын билдирди. Ал Өзбекстан азырынча уюмга кошула электигин, "жакын арада толук кандуу мүчө болот" деп ишенерин кошумчалады.

Бул жолу Түркмөнстандын жетекчилиги саммитке катышкан жок. Буга чейин келери кабарланган Гурбангулы Бердимухаммедов эмне себептен жыйынга катышпаганы расмий түшүндүрүлгөн жок.

Кыргыз-мажар кызматташтыгы

Көчмөндөр оюндарынын ачылышына, кийинки күнү өткөн Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин жыйынына катышкан Виктор Орбан Кыргызстандын президенти менен сүйлөшүүлөрдү өткөрдү.

Венгер премьер-министринин Кыргызстанга алгачкы сапарында туризм тармагында кызматташуу боюнча меморандумга кол коюлду.

Орбан менен Жээнбековдун бир саатка жетпеген сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында президенттер кызматташтык боюнча билдирүүгө кол коюшту. Мындан башка туризм тармагында алаканы өнүктүрүү боюнча бир гана меморандумга кол коюлду.

Сүйлөшүүлөр негизинен эки элдин тектеш экени, маданияттардын окшоштугу боюнча сөздөр менен коштолду.

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан жана кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков.
Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан жана кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков.

Бирок президент Сооронбай Жээнбеков Кыргызстан бул өлкө менен экономикалык кызматташтыкты арттырууга кызыкдар экенин билдирди:

- Биз жакын арада соода-экономикалык өкмөт аралык комиссиянын ишин жандандырууну макулдаштык. Кыргызстандын экономикасын колдоо максатында кредиттик линия ачуу боюнча сүйлөшүү болду. Ал жакын арада башталат жана кредиттик линия Орус-кыргыз өнүктүрүү фонду аркылуу ачылат.

Виктор Орбан болсо эки улут ортосундагы тарыхый жакындыкка басым жасап, мамиленин өнүгүшүнө дал ушул тилдин жана маданияттын окшоштугу өбөлгө болот деп ишеним артты.

Премьер Орбан Европада мажарларды жалаң жат элдер курчап турганын айтып, түбү бир мамлекеттер алаканы өнүктүрүүнү кааларын билдирди:

- Венгрия Европадагы өлкөлөр сыяктуу эле өнүгүп жатат. Бизди жат элдер курчап турат жана биздин туугандарыбыз жок. Ошондуктан Венгрия өзүнүн географиялык, маданий жана рухий тамырларына кам көргүсү келет, - деди Орбан.

Виктор Орбан Жээнбековду Будапештке чакырды. Акыркы жолу экс-президент Роза Отунбаева 2011-жылы Венгриянын борбор калаасы Будапештке сапар менен барган.

Кыргызстан менен Венгриянын дипломатиялык байланышы 1992-жылы башталган. Бирок өткөн 25 жылдан ашык убакыт аралыгында чеке жылытарлык алака түзүлгөн эмес.

Кырчын: Экс-президент жана биринчи айымдар

3-сентябрда Кырчындагы этношаарчанын расмий ачылышы болду. Ага 3-сентябрда Чолпон-Ата шаарында Түрк тилдүү өлкөлөрдүн саммитине катышып жаткан өлкө башчылар күбө болушту.

Ага Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдогандын жубайы Эмине Эрдоган, экс-президент Роза Отунбаева жана Кыргызстандын учурдагы президенти Сооронбай Жээнбековдун жубайы Айгүл Токоева дагы барды.

Театралдаштырылган фестиваль “Көчмөндөрдүн алтын кылымы” деген аталышта болду. Ошондой эле эл аралык этно-экологиялык “Мөңгү” кинофоруму өттү.

Экс-президент Роза Отунбаева, Эмине Эрдоган жана Сооронбай Жээнбековдун жубайы Айгүл Токоева.
Экс-президент Роза Отунбаева, Эмине Эрдоган жана Сооронбай Жээнбековдун жубайы Айгүл Токоева.

​Көчмөндөр оюндарынын өзгөчөлүгү

Быйылкы оюндарга 77 өлкөдөн үч миңден ашык спортчу келди.

Жаштар иштери, маданият жана спорт агенттигинин директору Канат Аманкуловдун айтымында, ушул күнгө чейин оюндарга катышуу үчүн 66 мамлекеттен жана Орусиянын он бир субъектисинен 1556 киши арыз берген. Оюндардын программасына спорттун 37 түрү киргизилди.

Маалыматка караганда, быйылкы жылы 594 медал ойнотулду. Анын 174ү алтын, 173ү күмүш, 247си коло. Быйылкы оюндардын жалпы байге фонду 28 миллион сом деп эсептелген.

Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттиктен билдиришкендей, акыркы мелдеш күнү, 8-сентябрда тогуз коргоол, овари жана көчмөндөрдүн улуу күрөшүнөн байгелер берилди.

2-сентябрда башталган оюндарда жалпысынан спорттун 37 түрүнөн байгелер ойнотулду.

Көчмөндөр оюнуна Шотландиядан келген тоолуктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:08 0:00

Мелдештердин жыйынтыгында Кыргызстандын спортчулары 103 байге (40 алтын, 32 күмүш, 31 коло) топтоп, командалык эсепте медал алган өлкөлөрдүн катарында көч башын жетектеди.

Казакстандын спортчулары 18 алтын, 24 күмүш, 34 коло топтоп экинчи орунду ээлесе, орусиялыктар 17 алтын, 12 күмүш, 27 коло байге алып 3-катарда жайгашты. Алдыңкы ондукта Түркмөнстан (27 медаль), Өзбекстан (33 медаль), Венгрия (12 медаль), Иран (12 медаль), Украина (9 медаль), Монголия (17 медаль), жана Түркия (6 медаль) командалары турат.

Биринчи Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына 19 өлкөдөн 583 спортчу катышкан. Мелдештер спорттун 10 түрү боюнча өткөрүлгөн.

Ал эми 2016-жылы экинчи Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына 62 өлкөнүн 1200 спортчусу катышкан. Мелдештер спорттун 26 түрү боюнча өткөрүлгөн.

Көкбөрү: Кыргыз улакчылары чемпион

Үчүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында бүйүр кызыткан бул көкбөрү оюну болду окшойт.

Франциянын көкбөрү боюнча улуттук курама командасы өзүнүн тарыхында биринчи жолу көкбөрү боюнча расмий оюн өткөрдү. 4-сентябрда алар Башкырстан командасы менен ойноп, 2:0 эсебинде утулуп калды.

Франциялык жана кыргызстандык көкбөрүчүлөр.
Франциялык жана кыргызстандык көкбөрүчүлөр.

Бул күнү Америка Кошмо Штаттарынын улакчылары менен Красноярск шаары беттешти. Бул оюн Орусиядан келген улакчылардын ири эсепте жеңиши менен аяктады. Америкалыктардын үч улагына Красноярск 18 гол менен жооп берди.

Чет өлкө үчүн ойногон кыргыз улакчылар
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:01 0:00

6-сентябрда жарым финалдык оюнда кыргызстандык көкбөрүчүлөр Орусиянын Москва облусунун командасын 23:5 эсебинде жеңип алды.

Күйөрмандар финалда кыргыз жана казак командалары ойнойт деп күтүп жаткан. Бирок 6-сентябрда өткөн мелдеште Казакстан менен Өзбекстандын улакчылары ойноп, жеңиш өзбек оюнчуларга ооп кетти.

Көк бөрү: Казак улакчылары атайын утулдубу?
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:24 0:00

7-сентябрда Кыргызстандын көкбөрү боюнча улуттук курама командасы менен Өзбекстандын командасы ойноду. Натыйжада 32:9 эсебинде жеңип алган кыргыз көкбөрүчүлөрү III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндарынын жеңүүчүсү болду.

Кыргызстан бул мелдеште жалпысынан үч оюн өткөрдү. Тайпалык мелдеште А тобунда ойноп, Монголия курама командасын 29:5 эсебинде жеңди. 2-турда Алтай командасынын оюнчулары Кыргызстан менен боло турган оюнга толук курамда чыкпагандыктан алтайлыктарга техникалык утулуш жазылды. Жарым финалда Кыргызстан Орусиянын Москва облусунун командасы менен беттешип, 23:5 эсебинде жеңип финалдык таймашка чыккан эле.

Кыргызстандык жана өзбекстандык көкбөрүчүлөр. 7-сентябрь.
Кыргызстандык жана өзбекстандык көкбөрүчүлөр. 7-сентябрь.

Бул мелдеште 3-орунду Казакстандын командасы алды. Казакстандыктар коло байге үчүн беттеште Орусиянын Москва облусунун улакчыларын 17:1 эсебинде утуп алды.

2-сентябрда башталган III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндарында көкбөрү боюнча мелдештерге жалпысынан 11 команда катышты. Мелдештин байге фонду 6 млн. 200 миң сомду түздү. 1-орунга 3 млн. сом, 2-орунга 1,5 млн. сом, 3-орунга 1 млн. сом акчалай сыйлык берилди. Андан сырткары “мыкты оюнчу” жана “мыкты аргымакка” 100 миң сомдон акчалай сыйлык тапшырылды.

Көчмөндөр оюндары жана дүйнө

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары дүйнөнүн 60тан ашык өлкөсүндө көрсөтүлдү.

Бул тууралуу оюндун уюштуруучулары билдиришти. Жалпысынан 56 өлкөнүн чет элдик жалпыга маалымдоо каражаттарынын 604 өкүлү катышты.

Алардын ичинен 50сү телеканал, 12си радиостанция, 67си маалымат агенттиги, 48и газета жана 50сү эркин блогерлер. Оюндарды чакылдырууда дүйнөдөгү белгилүү, BBC, The New York Times, Financial Times, National Geographic Society, Associated Press, Канаданын «Journal of Nomads» журналы, «Aljazeera network», CCTV Кытай телеканалы, Казастандын «Хабар» сыяктуу бир катар маалымат каражаттарынын өкүлдөрү иштеди.

Мындан сырткары Көчмөндөр оюндарын 70тей жергиликтүү маалымат каражаттары чагылдырды. Алардын ичинен 26сы Интернет басылмалары, жетиси радио, 30дан ашыгы мамлекеттик, облустук, жеке телеканалдар, 12си басылмалар.

Миң манасчы, миң боз үй

2016-жылдагы Көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземинде 1000 комузчу комуз чертсе, бул жылы 1000 киши "Манас" айтып, конокторго да "Манастын" тексти жазылган баракчалар таратылган. Мындан сырткары миңдеген актерлор, бийчилер, музыканттар катышкан. Бийге негизинен “Шаттык” ансамблинин окуучулары тартылды. Калгандары өлкөдөгү жогорку окуу жайлардын студенттери, жаштар болду.

Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылыш салтанатын Алтынбек Максүтов баш болгон режиссерлор тобу даярдаган. Сценарийдин авторлору - Султан Раев, Элеонора Турдубекова, Виктор Фельт, Светлана Цвитенко. Сценарийдин авторлорунун бири Султан Раев оюнда көчмөндөр ааламын, жан дүйнөсүн, рухун, көчмөндөрдүн аалам менен болгон катнашын, табият менен болгон жуурулушуусун, ошондой эле көчмөндөрдү байыркы маданиятты алып жүрүүчүлөр катары көрсөтүүгө аракет жасалганын белгиледи.

Көчмөндөр оюндарынын ачылышы. 2-сентябрь, 2018-жыл.
Көчмөндөр оюндарынын ачылышы. 2-сентябрь, 2018-жыл.

"Эң башкысы көчмөндөрдүн цивилизациясы жалпы адамзаттын цивилизациясынын бир бөлүгү экени, анын ажырагыс бутагы экени көрсөтүлдү", - деп белгиледи Раев.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын алкагында Кырчын этношаарчасында миңдей боз үй тигилди.

3-6-сентябрь күндөрү ал жерде Этнобазар, Хан ордо, чет элдик катышуучулардын жана коомдук бирикмелердин ордолору, Пресс-ордо иштеп жатты. Кыргызстандын жети облусунун жана Бишкек, Ош шаарларынын ордолору да конок тосту.

Туризм департаментинин башчысы Азамат Жамангулов “Азаттык” радиосуна быйылкы оюнду көрүүгө 60-70 миңдей турист келгенин билдирди.

- Көчмөндөр оюндарынын Кырчын жайлоосундагы ачылышына 2016-жылы 30 миңге жакын адам келген. Быйыл бир күндө, ачылышына эле 150 миңдей адам келди. 2016-жылы Көчмөндөр оюндары учурунда 15-20 миңдей чет элдик жарандар турист катары келген. Быйыл болжол менен 60-70 миңге жакын деп эсептеп жатабыз.

Көчмөндөр оюндары: туристтер канча акча коротту?
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:50 0:00

​Көчмөндөр оюндарынын шарапаты менен Кырчында жана Чолпон-Ата шаарында Борбор Азиядан келген соодагерлер да өз товарын сунуштап жатышты.

Алсак, кол өнөрчүлөрдүн "Оймо" фестивалына Өзбекстандын Бухара шаарынан келген Анвар Бабаев 20 кутудай чопо идишин сатып үлгүргөн.

Анвар Бабаев.
Анвар Бабаев.

Өзбек кол өнөрчүлөрүнүн колунан жаралган бул идиштер 100 сомдон 7 миң сомго чейин сатылган.

Чопо идиш
Чопо идиш

7-сентябрда Кырчындагы этношаарча ишин жыйынтыктады. Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын уюштурган катчылыктын төрагасынын орун басары Айжан Абдесованын “Азаттык” радиосуна билдиришинче, андагы таштандыларды тазалоого 500дөн ашуун киши тартылды. Алардын басымдуу бөлүгү Көчмөндөр оюндарынын ыктыярчылары болгон. Мындан сырткары жайлоону тазалоо иштерине “Тазалык” муниципалдык ишканасы, жергиликтүү бийлик өкүлдөрү тартылды.

Иш болгон жерде кемчилик да болобу?

Элдин келиши менен Кырчында даараткана жетишпестиги, уурулук сыяктуу жагымсыз көрүнүштөр да болуп жатты.

3-сентябрда Кырчын жайлоосунда спорттук жана маданий иш-чаралардын ачылыш убагында ажатканага кезек күткөндөр аябай көп болуп, элдин нааразылыгы жаралган.

Бирок ал көйгөй чечилгенин Туризм департаментинин башчысы Азамат Жамангулов​ билдирген.

Кырчын
Кырчын

- Даараткана маселелер боюнча кемчиликтер болгон. Бирок алар биринчи күнү Кырчын иштей электе болгон кемчиликтер эле. Бүгүнкү күндө андай кемчилик көргөн жокпуз, бардык дааратканалар толук иштеп атат. Бир гана кезек күтүү маселе болбосо, башка маселе жок.

Жалпысынан Кырчындагы коопсуздукту камсыз кылууга 2 миң милиция кызматкери тартылган. Ошого карабай айрым тартип бузган, жагымсыз көрүнүштөр да болуп жатты.

Алсак, 5-сентябрда Британия жараны жайлоодогу өзү жашап турган боз үйдөн баалуу буюмдарды жоготконун айтып, милицияга кайрылган.

Андан тышкары Бельгиядан келген туристтин жоголгон жеке буюмдарын табууга жергиликтүү тургундар жардам беришкен. Ички иштер министрлигинин басма сөз кызматы кабарлагандай, Вильгельм Шуберт Кырчын жайлоосунда тигилген боз үйлөрдү кыдырып жүрүп баштыгын унутуп кеткен.

Ошондой эле милиция кызматкерлери Дүйнөлүк банктын Өзбекстандагы өкүлчүлүгүнүн кызматкери Винаяк Нагаражга да жоготуп алган документин табууга жардам беришти.

Айрым туристтер уюштуруу иштеринде башаламандык орун алганына таң калганын жашырышкан эмес.

Кырчындагы башаламандык
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:09 0:00

Оюндун салмагы жана салымы

Жалпысынан III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын өткөрүүгө 2018-жылдын бюджетинен 303,1 миллион сом каралган.

Учурда оюнду өткөрүүгө жумшалган каражаттын суммасы эсептелип жатканын өкмөттөн кабарлашты.

Маалыматка караганда, Көчмөндөр оюндарындагы спорттук иш-чараларга 128 млн. сом бөлүнгөн. Анын 28 миллиону байге фондуна бөлүнсө, 100 млн. сом уюштуруу, спортчуларды жайгаштыруу, иш-чараларды өткөрүү жайларын даярдоо, спорттук инвентарларды алууга жумшалган. Маданий иш-чараларга 7 миллион сом жумшалган.

Кырчын
Кырчын

Август айынын башында Көчмөндөр оюндары үчүн 270 таштанды челек даярдоого тендер өткөн. Анда контейнерлердин жалпы суммасы 1 миллион 826 миң 600 сомду түзөрү айтылган.

Көчмөндөр оюндарын уюштуруу иши буга чейин ар кандай пикир жараткан. Көпчүлүк аны бюджетке оорчулук келтирет деп сындашкан. Ошол эле маалда Кыргызстан бул оюн менен саясий, экономикалык, маданий жана туризм жагынан да көп утуштарга ээ болгонун айткандар болду.

Өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев 5-сентябрда Ысык-Көл облусунун Бостери айылындагы «Номад» амфитеатрында өтүп жаткан «Көчмөндөр ааламы» этнофестивалынын ачылыш салтанатында сүйлөп жатып, "Көчмөндөр оюндары 2018-жылдын дүйнөдөгү үч эң маанилүү окуяларынын катарына кирди жана аны менен кошо кыргыз жергесине кут түштү" деп билдирди.

"Азаттык+": Санжыргалуу көчмөндөр

Санжыргалуу көчмөндөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:21 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчмөндүн шамдагай жана эр жүрөк сулуулары

Санжыргалуу көчмөндөр

Санжыргалуу көчмөндөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:21 0:00

Кырчындагы башаламандык

Кырчындагы башаламандык
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:09 0:00

Имамдар Лениндин эстелигин оңдошту

Оңдолгон эстелик. Тажикстан.

Тажикстандын түштүгүндө имамдар Лениндин эстелигин калыбына келтиришти. "Динди зыяндуу" деп апийимге салыштырган коммунисттердин жол башчысынын эстелиги, тажикстандык дин кызматкерлеринин демилгеси менен оңдолуп, борбордук аянтка кайтарылды.

Тажистандын Шахритус райондук администрациясынын башчысы Мехринисо Ражабзода имамдар бул ишти өз ыктыяры менен жасаганын билдирди. Анын айтымында, мечит кызматкерлери эстеликти калыбына келтирүү үчүн каражат топтошкон.

- Демилгени имам-хатибдер өздөрү көтөрүштү. Алар эстеликти тазалап, айланасын жашылдандыруу үчүн бак отургузушту. Эстеликтин жанындагы фонтандар да иштей баштады.

Демилге көтөргөн имамдардын бири, айкел өткөн жумада райондогу мечиттерге элден түшкөн садаканын эсебинен оңдолгонун айтты. Бирок эстеликти калыбына келтирүүгө канча каражат кеткенин тактаган жок. Ошол эле убакта ал ар бир мечитке жума сайын жергиликтүү эл 1000 сомонидей садака берерин кыйытты.

Музейге барган имамдар. Тажикстан.
Музейге барган имамдар. Тажикстан.

Учурунда динди зыяндуу деп тыюу салган советтик көсөмдүн эстелигин дин кызматкерлеринин ондошуна эмне түрткү болгону белгисиз бойдон калды.

Хатлон облусунда эң бийик эстелик катары саналган Лениндин айкели 1980-жылы коюлган. 2016-жылы жергиликтүү бийликтин демилгеси менен турган ордунан алынган. Анда бийлик эстелик Советтер Союзунан калган тарых катары сакталып келгенин, бирок райондук администрациянын жана Маданият министрлигинин уруксаты менен жакынкы айылга кайра коюларын айткан. Кийинчерээк айкел реставрацияланып, жакынкы Обшорон айылына орнотулары кабарланган.

Советтер Союзу кыйрагандан кийин Тажикстандын аймагындагы Лениндин эстеликтери азайган. Анын ордуна тажик баатырлары менен акындарынын айкелдери коюлган.

Театрга барган имамдар. Тажикстан.
Театрга барган имамдар. Тажикстан.

Тажикстанда бийлик мечиттердин имам-хатибдерин өлкө музейлерине жана театрга барууга милдеттендирген.

- Диний аалымдар өз жеринин тарыхын, байыркы маданиятын билип, салт-санааларыбызды, тилибизди сактоо менен ата-бабаларыбыз көп кыйынчылыктарды жеңип келгенин түшүнүшү керек, - дейт Тажикстандын дин иштерин жана салттарды жөнгө салуу боюнча комитеттин басма сөз катчысы Афшин Муким.

2014-жылдан бери Тажикстанда мечиттердин имамдары мамлекеттик кызматкерлер сыяктуу эле өкмөттүн бюджетинен айлык алышат. Мисалы, Ислам борборунун аалымдар кеңешинин жетекчиси Саидмукаррам Абдукодирзадонун айлыгы 2 миң сомони (220 доллар). Мечиттердин имамдарына айына 1,5 миң сомони (170 доллар), ал эми жумалык мечиттердин имамдарына 800 сомони (90 доллар) өлчөмүндө айлык бөлүнөт. Башка диний кызматкерлерге маяна каралган эмес.

Ал эми Лениндин эстелигине кайтып келсек, постсоветтик өлкөлөрдө көсөмдүн айкелинен тазалануу иштери 1991-жылы башталган. Коммунисттер болсо муну вандализм деп атап, убагында бир катар нааразылык акцияларын да уюштурган.

Мурдагы советтик өлкөлөрдүн ичинен Орусиядан кийинки эле Лениндин эстелиги эң көп сакталган Украина 2016-жылы декоммунизация тууралуу мыйзамдын алкагында 25 район жана 987 аймактагы 50 миңден ашык көчөнүн атын алмаштырып, Лениндин 1320 эстелигин буздурган.

Эски аянттагы Лениндин эстелиги. Курман айт. Бишкек.
Эски аянттагы Лениндин эстелиги. Курман айт. Бишкек.

Коммунисттердин жол башчысы саналган Владимир Лениндин эстелиги Бишкек шаарындагы борбордук аянттан 2003-жылы башка жакка жылдырылып, анын ордуна эркиндик айкели коюлган. Кийинчерээк ал айкел да элдин сынына кабылып, 2010-жылы Манастын эстелигине алмаштырылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан: Педофилияга каршы ийне

Иллюстрация

Казакстанда сот бир кишини химиялык кастрация кылууга уруксат берди. Казакстан химиялык бычууну жыл башында мыйзамдаштырып, бюджеттен 2000 инъекцияга жете турган акча бөлгөн.

Педофилияга айыпталгандарды химиялык кастрациядан өткөрүү үчүн соттун өкүмү менен соттук-психиатриялык экспертизанын корутундусу керек. Экспертиза бачабаздыкка айыпталганды "чындап дарылоо керек" деген бүтүм чыгарса, сот ага инъекция саюу өкүмүн кабыл алат. Анын таасири гормондорду алсыратып, сексуалдык активдүүлүгүн төмөндөтөт.

- Ушул жылдын 1-январынан тартып Саламаттык сактоо министрлигинин бачабаздарга химиялык бычуу жолун колдонуу жөнүндөгү буйругу күчүнө кирген. Соттун чечими менен гана бул буйрук ишке ашат. Бюжеттен каражат каралган. Учурда соттун өкүмүнүн негизинде, химиялык бычуу боюнча бир арыз түштү, - деди Казакстандын саламаттык сактоо министринин орун басары Лязат Актаева.

Министрдин орун басары инъекция кайсы жерде сайыларын тактаган жок. Буга чейин Актау облусунда болот деп кабарланган. Өкмөт 2 миң инъекцияга жеткидей 9 млн. теңгени же 25 миң долларды бюджеттен бөлгөн.

Казакстан кастрацияны баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:25 0:00

Бирок айрым адистер бачабаздык үчүн жазанын бул түрүн натыйжасыз деп эсептешет. Дагыгерлер мындай кишилер психикалык жактан жабыркайт деп эсептешет.

“Аман Саулук” фондунун жетекчиси, дарыгер Бакыт Туменова буларды белгиледи:

- Химиялык бычуу бул педофилия менен күрөшүүдө жүз пайыз натыйжа бербейт. Экинчиден, алты ай сайын бул процедураны кайталап туруш керек. Бирок коррупцияга малынган өлкөдө бул толугу менен туура ишке ашат деп ким кепилдик бере алат?

Казакстандын Ички иштер министрлиги жыл башынан бери жашы жетелек балдарга карата сексуалдык ыдык көрсөткөн 364 кылмыш иши катталганын маалымдады. Бул күнүгө кеминде бир өспүрүм жыныстык зомбулукка кабылат дегенди түшүндүрөт. Ошентсе да көрсөткүч былтыркы жылга салыштырмалуу 31% аз.

Кыргызстанда да педофилдерди химиялык жол менен бычуу маселеси мезгил-мезгили менен көтөрүлүп келет. Атүгүл Жогорку Кеңеште 2013-жылы Казакстандагыдай мыйзам долбоору иштелип чыгып, ал кездеги президент аны четке каккан. Бирок коомдо педофилдердин көбөйүшүнүн себептери тынымсыз талкууланганы менен мындай көрүнүш азайган жери жок.

Кыргызстандын мыйзамына ылайык, жашы жете элек балага жыныстык ыдык көрсөткөндөр 20 жылдан өмүрүнүн акырына чейин эркинен ажырайт.

Химиялык бычуу жаза чарасы башка бир катар өлкөлөрдө киргизилген. Мисалы, Германия, Британия, Дания жана Швецияда соттолгондордун ыктыяры менен аларга атайын инъекция сайылат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркиядагы каатчылык, түйшөлгөн мигрант

Түркиядагы каатчылык, түйшөлгөн мигрант
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:31 0:00

Гүлнара Каримованын "батасы"

Гүлнара Каримова дизайнер катары Кытайдагы мода жумалыгында. 30-октябрь, 2012-жыл.

Швециянын баш калаасы Стокгольмдо Telia деп аталган телекоммуникациялык ири компаниянын мурдагы үч жетекчисинин соту башталды. Алар Өзбекстандын телекоммуникация рыногуна кирүү үчүн өлкөнүн мурдагы президентинин кызы Гүлнара Каримовага 400 млн. доллардай пара берген деп айыпталып жатышат.

4-сентябрда Стокгольмдо башталган соттук жараянда Telia Sonera компаниясынын (азыр Telia) 2007-2012-жылдардагы башкы аткаруучу директору Ларс Ньюберг, ошол учурдагы каржы директору Терро Кивисаари, ошондой эле Евразия боюнча негизги юридикалык кеңешчиси жана компаниянын башкы адвокаты болгон Ули Туиманын иштери каралып жатат. Алар Өзбекстандын телекоммуникация тармагына кирүү үчүн Гүлнара Каримовага кантип жана кандай жолдор менен пара беришкенине чогултулган документтерге таянып швециялык прокурор Гуннар Стеттлер сотто сүйлөгөн сөзүндө кеңири токтолду.

Ал америкалык, голландиялык, швейцариялык кесиптештери менен биргеликте топтогон документтер негизинен соттолуучулардын электрондук кат алмашууларынан, банк аркылуу которулган акча тууралуу кенемтелерден турат. Ошондой эле Швейцариянын банктарынын бириндеги Гүлнара Каримовага таандык банк уячасынан табылган документтер да камтылган.

Прокурор Стетлер сотто билдиргендей, TeliaSonera Өзбекстандын рыногуна кирүү аракеттерин 2007-жылдын февралында, америкалык MCT Telecom компаниясынын акцияларын сатып алуу менен баштаган. Ал кезде америкалык компания Өзбекстан базарынан кетүүгө камданып жаткан.

Teliaнын соттолуп жаткан мурунку үч жетекчиси өзбек рыногуна кирүү шарттарын иликтеп чыгууну Серкан Элдер аттуу жаранга тапшырган. Ал кезде Серкан Элдер акцияларынын 58 пайызы TeliaSoneraга караштуу Fintur Holdings деп аталган компаниянын аткаруучу директору болуп турган.

Стетлер билдиргендей, Серкан менен Теро Кивисаари жазышкан каттарда швед компаниясы өзүнө өзбек бийлигинен колдоочу издегени анык болгон. Тактап айтканда, алар президент Каримов менен анын үй-бүлө мүчөлөрүнөн колдоо издешкен.

Ал каттарда Өзбекстанда "үстү жактын батасын алмайын" бизнес жүргүзүү мүмкүн эместиги айтылган. Ошол себептен MCT Telecom компаниясынын акцияларын сатып алуу үчүн жогорку даражалуу аткаминерлерге, тактап айтканда Өзбекстандын маалымат технологиялары агенттигинин директоруна пара берүү керектиги да талкууланган.

"Номур экинчи кызыкдар"

​Соттолуучулардын кат алмашууларынан ошондой эле президент Каримовго жол таба алышпай, швед компаниясы өз "жуучуларын" анын кыздарына жөнөтө баштаганын билсе болот. Ал каттарда Гүлнара Каримова "Г, леди жана Кызы" деп белгиленген. Аны Өзбекстандагы телекоммуникация рыногуна кирүүгө "жол ачып берге турган таасирлүү адамдардын бири" деп аташкан. Ошондой эле швед тарап аны "атасынын мураскери" деп атаган.​

Маркум президент Ислам Каримовдун кичүү кызы Лола Каримова. Самарканд. 28-август, 2017-жыл.
Маркум президент Ислам Каримовдун кичүү кызы Лола Каримова. Самарканд. 28-август, 2017-жыл.

Ушул эле каттарда Ислам Каримовдун экинчи кызынын да ысымы аталат.

Стокгольм сотуна прокурорлор тапшырган электрондук кат алмашууларда "№2чи сүйлөшүүгө кызыкдар экенин биздин адамдарга айтышыптыр. Бул жагын да караштыруу керек" деп жазылган.

Көп өтпөй TeliaSonera Гүлнара Каримова менен Өзбекстанда бизнес жүргүзүү боюнча сүйлөшүп, анын сиңдиси Лола менен сүйлөшүүдөн баш тартат.

Гуннар Стетлердин ырасташынча, TeliaSoneraнын президенттин үй-бүлө мүчөлөрү менен сүйлөшүү аракети 2007-жылдын мартында ийгиликке жеткен. Андан соң Гүлнара Каримова «Уздунробита» (MCT Telecom компаниясынын Өзбекстандагы бөлүмү) компаниясынын ошол кездеги башкы директору Бекзод Ахмедго швед компаниясы менен сүйлөшүүгө барууну тапшырган.

Стетлер: Бар документтер соттолуучулардын пара бергенин 100 пайыз далилдейт

Прокурор "Азаттык" радиосунун өзбек кызматына берген маегинде документтердин баары АКШнын, Швейцариянын жана Голландиянын прокурорлору менен биргеликте даярдалганын билдирди.

"Бул документтер үч соттолуучу тең Гүлнара Каримовага алдын-ала ойлонуп, өз каалоосу менен пара беришкенин далилдейт", - деди ал.

Соттолуп жаткан үч адамды Швециядагы эң белгилүү адвокаттардын тобу жактап жатат.

Ишти кароо 5-6 айга созулат. 11-14-декабрда Стокгольм сотунда прокурорлор менен адвокаттар акыркы сөзүн сүйлөшөт. Өкүм 2019-жылдын январь-февралында чыгары күтүлүп жатат.

Telia компаниясынын мурдагы үч жетекчисине айып өткөн жылдын сентябрь айында, швед компаниясы бир топ жылга созулган коррупциялык иштин иликтөөсүнөн кийин АКШ жана Голландия бийликтерине бир миллиард доллардан ашуун айып пул төлөп берүүгө макул болгон соң тагылган.

Каримованын кайда экени дале белгисиз

Гүлнара Каримова төрт жыл мурда, атасынын көзү тирүүсүндө эле камакка алынган. 2015-жылы августта Ташкент соту Гүлнара Каримованы салык төлөөдөн качуу, акча уурдоо, пара талап кылуу, офшордук компаниялардагы документтерди жок кылуу боюнча күнөөлүү деп таап, беш жылга эркинен ажыраткан. Бирок Гүлнара азыр кайсы абакта жазасын өтөп жатканы жөнүндө маалымат жок.

Кийин Гүлнара Каримовага каршы дагы бир кылмыш иши ачылган. Башкы прокуратуранын маалыматына караганда, ага алдамчылык, чет элдик валютаны жашыруу, бажы мыйзамдарын бузуу, кылмыштуу жол менен алынган кирешени мыйзамдаштыруу боюнча айыптар коюлган. Демек мурдагы президенттин кызын дагы бир сот иши күтүп турат. Бирок өзбек бийлиги жана тунгуч президенттин үй-бүлөсү маалымат бербей келе жатат.

Бир ай мурда Өзбекстандын Башкы прокуратурасы Каримованын Швейцариядагы акчасын кайтарып алуу боюнча иштер жүрүп жатканын билдирген.

Гүлнара Каримованын Швейцария банктарында камакка алынган каражатынын жалпы суммасы 800 миллион франкты түзөт. 18-июнда Швейцариянын банктары 800 миллион франктын 686,7 миллионун тез арада берүү тууралуу Өзбекстандан ордер келгенин жарыялаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жоолукчан кыздарга мектеп эшиги жабылды

Чымкенттеги окуучу кыздар мектепке кире албай турушат.

Казакстандын мектептеринде жоолук маселеси кайра көтөрүлдү. Түркстан облусунун Фирдауси айылындагы орто мектепке жоолук салынып келген окуучулар сабакка киргизилген жок.

Мындан улам айылдагы 30 чакты ата-эне үч күндөн бери мектептин алдында нааразычылык билдирип жатышат. Өткөн жылы Казакстандын Билим берүү министрлиги бирдиктүү формадан баш тарткан төрт окуучуну кийинки класска көчүрбөй койгон.

Мектептин алдына чогулган ата-энелерди полиция кызматкерлери көзөмөлгө алууда. Мектеп жетекчилигинин маалыматы боюнча жогорку класста окуган жоолукчан 200 окуучунун 73ү мектептин талабына макул болгон. Бирок ошол эле убакта "жоолукту чечпейбиз" деп көшөргөн 127 окуучу бар. Алардын бири буларды айтты:

- Биз президентибизге ыраазыбыз. Аны колдойбуз. Бирок биздин жоолугубузду чечпесинчи. Анткени биздин ыйманыбыз жоолугубузга байланган да.

Жанар Сафарова
Жанар Сафарова

Фирдауси айылындагы хижаб кийген кыздардын маселеси былтыр да көтөрүлгөн.

Чымкенттен 300 чакырымдай ыраак жайгашкан бул айылда негизинен тажик улутундагылар жашайт жана мектеп да тажик тилинде.

Жергиликтүүлөр окуучулар жоолукту "улуттук каада-салттан" улам салынып жатканын айтышат.

- Мектепте бир дагы орус, бир дагы казак жок. Бардыгы тажиктер. Бул кичинекей айыл. Мектеп окуучулардын баары бирдей форма кийишин талап кылды. Биздин салтыбыз, динибиз ушундай. Кылымдар бою кыздарыбыз ак жоолук салынып келген. Аны чечкенге болбойт, -деди Фирдауси айылынын тургуну Жанар Сафарова.

Казакстандын билим берүү министри Ерлан Сагадиев окуучулар мектепке жоолук менен киргизилбесин билдирди. Муну мекеме "мыйзам баарына бирдей" деген талап менен түшүндүрдү. Ал эми Фирдауси айылындагы мектептеги абалды изилдөө үчүн атайын комиссия жөнөтүлдү.

- Жоолук салынган окуучулар мектепке кирбейт деп так кесе айта алам. Биз аларга түшүндүрүү иштерин жүргүзөбүз. Жергиликтүү акимчилик жана тийиштүү органдар менен биргелешип, комиссия түздүк. Азыр ошол маселенин үстүнөн иштеп жатабыз. Убакыт керек.

Казакстанда мектепке жоолук салынып келген окуучуларды сабакка киргизбеген көрүнүш былтыртан бери курч талкууланып келет. 2016-жылы Билим берүү министрлиги мектепке кайсы бир динге үгүттөгөн кийим кийип келүүгө тыюу салган буйрук чыгарган.

Андан бери казакстандык ондогон ата-энелер "жоолук салынганы үчүн балдарыбызды мектепке киргизбей жатат" деп сотко доо арыз менен кайрылышкан. Соттор ата-энелердин дооматтарын карап, ишти Билим берүү министрлиги менен мектептин пайдасына чечип койгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Москва: Тапанчада Муратовдун бармак изи болгон эмес

Эр сайыш, кыз куумай жана махабат ыры

Кыргызстанда 2-сентябрда Үчүнчү Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндары башталды. Фотограф Амос Чапл тарткан ирмемдерди сунуштайбыз.

Ажылар үчүн капсула-мейманкана

Ажылар үчүн капсула-мейманкана
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:34 0:00

"Түрк кеңешинде локомотив жок"

Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кандай реформа керек? Эмне үчүн бул кеңеш гуманитардык жана маданий кызматташтыктын алкагынан чыга албай жатат? Саясий маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин канчалык колдоп кете алат? “Азаттыктын” суроолоруна азербайжандык саясат таануучу Зардушт Ализаде жооп берди.

“Азаттык”: Зардушт мырза, мына бир нече жылдык тыныгуудан кийин Кыргызстанда Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин кезектеги саммити өттү. Анын аягында кабыл алынган кызматташтыкты өнүктүрүү концепциясында уюмдун органдарын реформалоо сунушу да камтылган экен. Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши кандай реформага муктаж?

Зардушт Ализаде: Негизи бардык нерсени жакшыртып, өнүктүрсө болот. Бирок Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде мүчө өлкөлөрдүн дагы жакындан кызматташуусу үчүн саясий эрк азырынча жетиштүү эмес. Уюмдун мүчөлөрүнүн түрк тилдеринде сүйлөгөнү эле бул өлкөлөрдү бириктирип койбойт. Саясий-экономикалык кызыкчылыктар, бирдиктүү рынок, бирдиктүү өндүрүш болушу зарыл. Дал ушул фактор түрк тилдүү мамлекеттерге жетишпей жатат.

Политолог Зардушт Ализаде.
Политолог Зардушт Ализаде.

Борбор Азия мамлекеттеринин абалы башка, Азербайжан менен Түркияныкы башка. Керек болсо нейтралитет саясатын жактаганы үчүн да Түркмөнстандын кызыкчылыгы башкалардан айырмаланып турат. Ооба, Түркия бул өлкөлөрдүн түрк тилдеринде сүйлөгөнүн колдонуу аркылуу бул мамлекеттердеги өзүнүн саясий салмагын арттырууга, экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө кызыкдар.

Борбор Азия тобунда Казакстан менен Өзбекстан лидерлик позицияда. Түркмөнстан менен Кыргызстан болсо анчалык көрүнүктүү орунда эмес. Ошентсе да ар бир мүчө бул кызматташтыктан өзүнө пайда издеп жатканы бышык.

Андыктан бул уюмдун түзүмү канчалык өзгөрбөсүн, азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин салмагы артып, дүйнөлүк саясатта маанилүү уюмдардын бири болот деп күтө албайбыз.

“Азаттык”: Азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине расмий түрдө төрт өлкө гана – Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана Түркия кирет. Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан кеңешке кошулуу ниетин билдирип келет. Эмне үчүн бул кеңеш бардык түрк тилдүү мамлекеттердин башын бириктире албай келет?

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.
Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.

Зардушт Ализаде: Менимче, бул уюм башкаларды кызыктыра берет деп ойлойм. Эмне үчүн? Себеби бул уюмдун бир дагы мүчөсү толук үстөмдүк кыла албайт.

Өзбекстан кызыгып жатат. Кайсы бир мезгилде Ислам Каримов Өзбекстанды бул сыяктуу кандайдыр бир саясий уюмдардан оолак кармап келген. Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна бирде кирип, бирде чыгып кетип турган. Азыр Шавкат Мирзиёев Тирк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде үстөмдүк кылган бир күч же гегемон жок экенине ынана баштады. Түркия да, Казакстан да, Азербайжан жана Кыргызстан да бул уюмда толук үстөмдүк кылбайт. Андыктан Өзбекстан тең укуктуу мүчө катары бул уюмга кошулуу менен анын алкагында экономикалык жана маданий кызматташтыкты өнүктүрүү мүмкүнчүлүгүн караштыра алат.

Дароо эле укмуш бир перспектива пайда боло калат деп айта албайм. Бирок андай перспективаны изилдеп көрүү мүмкүнчүлүгү түзүлөт. Түркмөнстандыкы да ушул сыяктуу. Менимче, Түркмөнстан да келечекте бул уюмга кызыга баштайт.

Себеби бул уюмда үстөмдүк кылган күч жок. Ошентсе да, Түркия бул уюм аркылуу өзүнүн саясий, маданий таасирин, балким экономикалык таасирин бекемдөө аракет кылып жатканын да айтпай кое албайбыз.

“Азаттык”: Чолпон-Атадагы саммитте саясий билдирүүлөр да айтылды. Азербайжан Тоолуу Карабак маселесин көтөрсө, Түркиянын президенти өнөктөштөрдү доллардан баш тартууга чакырды. Бул сыяктуу саясий, экономикалык маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин колдоого даярбы?

Зардушт Ализаде: Азырынча айрым маселелерде колдоо бар. Аны ачык айтуу керек. Мисалы, Казакстан Азербайжандын Армения менен карама-каршылыгына себеп болгон Карабак маселесинде Бакуну ачык эле расмий колдойт. Түркия да колдоого алып келет. Кыргызстан менен Өзбекстан Азербайжандын позициясына лоялдуу мамиле кылат.

Мүчө мамлекеттер Түркиянын да позицияларын колдоого даяр. Өз кезегинде Анкара да башка мүчөлөргө саясий, экономикалык, маданий жактан колдоого көрсөтүүгө дилгир. Андыктан бул уюмдун мүчөлөрү тышкы саясатта бир аз да болсо бири-бирине ишене алышат. Дүйнөлүк саясий айдыңда алар жалгыз эмес.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.
Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.

“Азаттык”: Ошентсе да, Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши азыркыга чейин көбүрөөк гуманитардык жана маданият тармактарында гана кызматташтыкты улантып келет. Бир канча жыл мурда казак президенти Нурсултан Назарбаев бул уюмдун алкагында Бажы биримдигин түзүү демилгесин көтөргөн. Бирок ал ишке ашкан жок. Эмне үчүн Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде күчтүү экономикалык кызматташтыкты көрө албай жатабыз?

Зардушт Ализаде: Мен Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин алкагында мыкты экономикалык кызматташтык түзүлөөрүнөн азырынча күмөн санап турам. Күчтүү экономикалык биримдик жаралышы үчүн дүйнөлүк масштабда же жок дегенде регионалдык масштабда локомотив болуп бере алган кубаттуу бир оюнчуга муктаждык бар. Уюмдагы экономикасы күчтүү деген Түркия деле бул жүктү тартып кете албайт. Андан мүмкүнчүлүгү деле жок.

Түркия өзү Европа Биримдигинин эшигин каккылап жүрүп, азыр Евразиялык экономикалык биримдикке кошулууну караштырып жатат. Казакстан да, Кыргызстан да Орусия үстөмдүк кылган бул биримдиктин мүчөсү. Андыктан экономикалык кызматташтык тууралуу айтылган сөздөр каалоо жана жакшы ниет катары кала берүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баратов: Мындай эгемендикти каалаган эмесмин

Усман Баратов

Өзбекстан 1-сентябрда Эгемендик майрамын белгиледи.

Өзбекстандын 27 жылдагы жетишкендиктери жөнүндө Москвадагы өзбекстандыктардын «Ватандош» биримдигинин башчысы Усман Баратов "Азаттыкка" ой бөлүштү.

"Азаттык": Өзбекстан бүгүн Эгемендик майрамын белгилеп жатат. Сиздин баамыңызда өлкөдө бул аралыкта кандай жетишкендиктер болду?

Өзбекстан үчүн дагы бир оор маселе - эмгек миграциясы. Азыр Орусияда эле үч миллиондой өзбекстандык иштейт. Кары-картаңдар, балалуу аялдар да нан табуу үчүн келип жатышат.

Баратов: Өзбекстандын өз алдынча эгемендүү мамлекет болгонуна убагында мен да кубангам. Бирок элиме мындай эгемендикти каалаган эмесмин.

Бул жылдары Өзбекстанда кардиналдуу өзгөрүү болгон жок. Билим берүү, маданият, саламаттык сактоо тармагында, элдин турмушунда тескерисинче артка кетенчиктөөлөр болуп жатат. Азыр Өзбекстанда жогорку билимди байлардын балдары гана алып калды. Совет мезгилинде «Бахор» деген ансамбль өзбектердин бренди болчу. Эми алар ушул Москвада ашканаларда иштеп жүрөт. Бул маданиятыбыз кайда калганын көрсөтүп турат.

Саясатта, эл аралык мамиледе Шавкат Мирзиёевдин бийликке келиши менен бир катар жылыштар болду. Ошол эле Кыргызстан, Тажикстан менен чек ара маселелери жөнгө салынды. Андан тышкары азыркы президент көптөгөн реформаларды убада кылып жатат. Бирок азырынча кардиналдуу иш-аракеттер байкала элек.

Адам укуктарын коргоо жаатында кадам ташталып, бир нече саясий туткун бошотулду. Анткен менен өлкөдө сөз эркиндиги, демократия багытында жүргөн иштер дагы эле солгун. Бийлик тынч алмашканы менен жаңы башчы мурдагы катаал башкаруунун тизгинин бир аз гана бошоңдоткондой.

Өзбекстан үчүн дагы бир оор маселе - эмгек миграциясы. Азыр Орусияда эле үч миллиондой өзбекстандык иштейт. Кары-картаңдар, балалуу аялдар да нан табуу үчүн келип жатышат. Бир нерсени оңдош үчүн, эл үчүн советтик экономикага кайтуу керек.

"Азаттык": Өзбек элинин азыркы жашоосу кандай? Ошол эле мигранттарга бийликтин мамилеси өзгөрүп, учак, поезддерге жол кире арзандап, Орусияга баргандарга ишке орношууга өзбек өкмөтү жардам берип жатканы айтылууда.

Өзбекстан.
Өзбекстан.

Баратов: Кыргызстанда 90-жылдары эле элге жеке ишкердик, соода-cатыкка жеңилдиктер берилген. Өзбекстанда болсо, чектөөлөр коюлган, бардыгы өкмөттүкү, бардык жерде коррупция, өз алдынча бир нерсе кылууга мүмкүндүк берилген эмес.

Албетте, азыр Кыргызстанда да экономикалык абал чеке жылытпайт. Бирок, бизде «кыргыз мамлекети бай болбогону менен эли бай» деп айтышат. Кыргыз өкмөтү убагында Москва менен кыргызстандыктарга орус жарандыгын жеңилдетип берүү боюнча макулдашкан, Евразиялык биримдикке кирип, мигранттарына жеңилдиктерди түзүүгө аракет кылды. Бул карапайым элдин түйшүгүн азайтуу да. Ооба, азыркы өзбек башчысы эки жылдан бери бул багытта бир катар иштерди айтып жатат. Бирок жыйынтыктары көрүнө элек.

"Азаттык": Өзбек элинде өкмөткө ишеним барбы?

Акырындык менен өзбек элинде эрк пайда болуп, укуктары үчүн күрөшүп, татыктуу жашоого умтула баштайт деп ишенем. Азыр Өзбекстанда оппозиция жок да.

Баратов: Бизде президентти «пашо» деп аташат. Бул элдин бийликке ийкемдүүлүгү, президентке мамлекеттик кызматкер катары карабай, хан катары караганы. Бирок акырындык менен мындай мүнөз өзгөрөт деп ойлойм.

Мисалы, Ташкентте эки күн мурда нааразылык акциялары өттү. Мамлекеттик органдардын, бийлик кызматкерлеринин ишине нааразы болгондор көчөгө чыгышты.

Акырындык менен өзбек элинде эрк пайда болуп, укуктары үчүн күрөшүп, татыктуу жашоого умтула баштайт деп ишенем. Азыр Өзбекстанда оппозиция жок да. Мирзиёев болсо бийликтеги бир топ кызматкерлерди ишинен алып, элге да көп убада берип койду. Ал дагы сөздөн ишке өтөт деп үмүт кылам. Ислам Каримов 27 жыл бою Өзбекстандын келечеги «бүйүк болады» деп келген, кана эми бийик болгону?!

Азаттык: Эгемендикти бирдей алган Борбор Азиядагы кошуналарды кандай салыштырасыз? Келечекте алар кандай өнүгөт деп болжолдойсуз?

27 жыл мурун эгемендик алган өзбек элин анын бардык кошуналарын майрамы менен куттуктайм! Ар бир өлкө өнүгүп-өссүн, башкысы элинин турмушу жакшырсын.

Баратов: Кошуналардан экономикалык багытта Казакстан алдыга кеткени көрүнүп турат. Эки жыл мурда экономикалык өнүгүү темпи боюнча Казакстан Орусиядан да озуп өткөн. Экономикасы начар болгон менен эркиндик, сөз эркиндиги, демократия боюнча Кыргызстан алдыга эч кимди чыгарбай келет.

Түркмөнстан, Тажикстан дале болсо эгемендик жылдарында укмуш жетиштик деп айта албайт. Мурда Түркмөнстан элге акысыз берген суусу, электр жарыгы жана башка өкмөттүк жеңилдиктери менен мактанчу. Азыр анын баары кыскарды. Эми кийинки жылдары деле Борбор Азия чөлкөмүндө Казакстан экономикалык лидер, Кыргызстан демократия боюнча лидер бойдон калат деп ойлойм.

Азаттык: Бүгүнкү эгемендик майрамында Өзбекстанга, өзбек элине эмне каалайсыз?

Баратов: Мен 27 жыл мурун эгемендик алган өзбек элин анын бардык кошуналарын майрамы менен куттуктайм! Ар бир өлкө өнүгүп-өссүн, башкысы элинин турмушу жакшырсын. Ар бирибиз өз элибизде, өз жерибизде иштеп, татыктуу жашагандай бололу. Азыркыдай иш издеп чет жакка сүрүлбөйлү. Эртеңки күнгө ишеним менен карайлы.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Амиржан Косанов: Экономика өнүкпөсө демократиянын баркы кетет

Амиржан Косанов.

Кыргызстан көз карандысыздык күнүн белгилеп жатат. Өлкөнүн буга чейин басып өткөн жолу татаал болду. Бирок эки ыңкылаптан кийин бийликтин тынч жол менен алмашканы башка өлкөлөргө үлгү болуп бере алабы? "Азаттык" казакстандык саясатчы Амиржан Косанов менен маектешип, пикирин тыңдады.

"Азаттык": Кыргызстан Эгемендүүлүк күнүн белгилеп жатат. 27 жыл ичинде көп саясий окуяларды, эки жолу элдик толкундоону башынан кечирди. Сиздин пикириңизде, 2005-2010-жылдардагы окуялардын пайдасы көппү же зыяныбы?

Косанов: Менимче, демократиялык өзгөрүш, анын ичинде бийликтин алмашканы зыяндуу эмес. Анткени, демократияга карай жолду айрыкча 70 жыл советтик диктатура астында жашаган Кыргызстан, Казакстан өңдүү мамлекеттер шар өтүп кете алмак эмес.

Кан төгүлгөнү, көптөгөн адамдар трагедияга туш болгону - албетте, чоң кемчилик. Бул ошол кезде башкарып турган Акаевдин, Бакиевдин бийликке жабышып алып, кеткиси келбегенинин кесепети болгон деп ойлойм. Бирок цивилизациялык көз караштан алганда бул революциялар, бийликтин алмашуусу абдан пайдалуу болду.

Биринчи кезекте кыргыз коому үчүн пайдалуу. Мамлекет иретинде өнүгүү үчүн чоң кадам таштаган. Экономикада "шок терапиясы" деген термин бар эмеспи. Менимче, бул - саясий шок терапиясы болду.

"Азаттык": Бирок ошол эле маалда Кыргызстандын экономикасы кошуна өлкөлөргө караганда артта калып жатат. Эгемендик алгандан бери 30дай өкмөт башчы алмашты. Туруктуу экономика жалпы өнгүүгө чоң салым кошору калетсиз да?

Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

Косанов: Ооба, экономикалык, социалдык саясат өтө маанилүү. Саясий өзгөрүүлөрдүн максаты эмнеде? Саясий өзгөрүштөрдүн бир адамга же бир партияга кереги жок. Өзгөрүүлөр экономикалык, социалдык маселени чечиш үчүн зарыл. Кыргыз мамлекетинде жашаган ар бир жарандын күнүмдүк жашоосун жакшыртыш үчүн керек. "Адегенде бир президентти алып таштасак, ордуна демократиялык ураан таштаган экинчиси келсе жагдай өзү эле өзгөрөт" деген жаңылыш көз караш, эйфория пайда болгон. Убакыт бул жаңылыш ой экенин далилдеди. Ошондуктан маселе бир президентти экинчисине алмаштырууда эмес, терең өзгөрүүлөрдө.

Бир жагынан алганда Кыргызстанда жылыш бар. Маселен, ошол эки революциядан кийин соңку бийлик тынч алмашты. Бирок экономикалык жана социалдык маселелердин чечилбей келатканы калк арасында "демократия - зыяндуу нерсе, кадрлардын туруксуздугуна алып келет" деген ойго жем ташташы мүмкүн. Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

"Азаттык": Келечек тууралуу сөз кылсак. Кыргызстанды алдыда кандай сыноолор күтүп жатат деп ойлойсуз?

Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт.

Косанов: Биринчиси - мына азыркы бийликтин сөзү менен ишине байланыштуу. Алар бийликке келгенде көтөрүп чыккан демократиялык ураандарды аткара алышабы? Бир президенттин ордуна экинчи президенттин айланасындагы адамдар келип бийликти узурпация жасайбы же жасабайбы? Бул да чоң суроо.

Экинчиден, президенттердин, премьерлердин алмашканы токчулукка, бакубаттуулукка алып келбесе, элдин турмушун жакшыртпаса, жумуш орундары түзүлбөсө, жакшы билим алуу чектелүү болсо - анда демократиянын кадыры кетет.

Анан да Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт. Кыргыз бир туугандарыбыз кыйынчылыктардан аман-эсен чыгат деп ойлойбуз. Эгемендик күнү менен чың жүрөктөн куттуктайм!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ала-Тоо Эгемендик майрамын тосуп алды

Бишкек

31-августта Кыргызстандын эгемендик алганына 27 жыл толду.

Майрамга байланыштуу Кыргызстандын бардык аймактарында бүгүн майрамдык иш-чаралар белгиленет. Өлкөдө дем алыш.

Бишкектеги Ала-Тоо аянтында майрамдык салтанат саат 10:00дө расмий ачылды. Шаардын бардык райондорунда оюн-зооктор, концерттер, улуттук оюндар уюштурулуп жатат.

Аянтта сүйлөгөн Сооронбай Жээнбеков кыргызстандыктарды өлкөнүн Эгемендүүлүк күнү менен куттуктады.

Борбордук аянт. Бишкек
Борбордук аянт. Бишкек

​Президент өз сөзүндө Кыргызстан 27 жыл ичинде эл аралык коомчулукта эгемен өлкө катары таанылып жатканын, бийлик адам укугу, эркиндиги толук сакталган мамлекет курууга аракет кылып жатканын билдирди.

- Эркиндик эч качан белекке берилбейт, эркиндик эч качан тартууланбайт, ал күрөш менен келет. Бүгүнкү улуу күн үчүн, эркиндик үчүн ата-бабалар кылымдар бою тынымсыз күрөшүп келди. Эгемендүүлүк үчүн эчендеген эр азаматтар өз өмүрүн арнады, башын канжыгага байлады. Азаттыкты эӊсеп, эркиндикти көкүрөктө сактап жүрүп ушул күнгө жеттик. Эркиндикти сүйгөн рух кылымдардын сынагынан өтүп, муундан муунга мурасталган дөөлөт болду. "Манас" эпосунда айтылгандай "Түгөнгөн сайын түтөгөн түптүү эл, өксүгөн сайын өрчүгөн намыстуу журт" болдук, - деп белгиледи президент.

Эгемен мамлекетти сактоо - ыйык милдет
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:40 0:00

Борбор калаадагы салтанатка экс-президент Роза Отунбаева, депутаттар, өкмөт мүчөлөрү жана дипломатиялык корпустун өкүлдөрү катышты.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев ден соолугуна байланыштуу катыша албай турганын алдын ала билдирген. Бирок элге куттуктоосун кагаз аркылуу жиберди.

Ал 27 жыл аралыгында Кыргызстан көптөгөн кыйынчылыктарга, тоскоолдуктарга карабастан өнүгүү жолунда келатканын белгилеп, көйгөйлөр арбын болгону менен сыймыктана турган иштер бар экенин айткан.

- Тышкы саясат жаатында да позициябыз чыңдалды. Кыргызстан дүйнөнүн кайсы өлкөсү болбосун, тең ата сүйлөшө ала турган, өзүнүн улуттук кызыкчылыктарын эл аралык аренада бекем коргой ала турган өлкөгө айланды, - деп жазылат мурдагы президенттин куттуктоосунда.

Мындан сырткары, 31-августта Кыргызстандын Эгемендүүлүк күнүнө карата коңшу өлкөлөрдүн жана Орусия, Түркия, Индия, Жапония мамлекеттеринин башчылары куттуктоо жөнөтүштү.

- Акыркы 27 жылдан бери биздин өлкөлөр өз ара пайдалуу кызматташтык, сый жана өнөктөштүк мамиледе болуп келет. Алдыга кадам шилтөө менен биз Кыргызстанга жана жалпы эле Борбордук Азияга пайда алып келе турган аймактык кызматташтыкка салым кошуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болобуз, - деп жазылган АКШ президенти Дональд Трамп жөнөткөн куттуктоодо.

Ал эми орус президенти Владимир Путин куттуктоо телеграммасында “эки өлкө ортосундагы стратегиялык өнөктөштүк мамилелерди бекемдөөгө мындан ары да умтула беребиз деп ишенем” деп белгилеген.

Эгемендик майрамы, Борбордук аянттан репортаж. 31.08.2018

Ала-Тоо Эгемендик майрамын тосуп алды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:49 0:00
Түз линк

Баткен шаарында эгемендүүлүк күнүнө карата өткөн салтанатка Өзбекстандын Сох районунун акими Фарух Усаров жана Тажикстандын Исфара шаарынын төрагасы Сиджоудин Саломзода келип куттукташты.

Баткен. 31-август, 2018-жыл.
Баткен. 31-август, 2018-жыл.

​Аймактагы «Азаттыктын» кабарчысынын билдиришинче, быйыл майрамдык салтанатка эл мурдагы жылдарга караганда аз келди.

Ошто майрам шаар мэри Таалайбек Сарыбашев баш болгон бийлик өкүлдөрү, жергиликтүү кеңештин депутаттары жана жарандык коомдун мамлекеттик жана коомдук ишмерлердин айкелдерине гүл коюшу менен башталды.

Салтанаттуу иш-чара Ош шаарынын борбордук аянтында уланды. Түрдүү оюн-зооктор көрсөтүлүп, кыргыз тарыхында из калтырган чыгаан инсандардын кылган эмгектерин чагылдырган көрүнүштөр элге тартууланды.

Оштогу эгемендик майрамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00

Ал арада Эгемендүүлүккө арналган салтанатта өкмөттүн Ош облусу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү, шаар мэри жана башка жетекчилери килемде жумшак отургучта отуруп майрам көргөнү социалдык тармактарда кескин сынга кабылды. Анткени алардын алдында аксакалдар катуу стулдарда отурушкан.

Бул боюнча Ош шаарынын мэри Таалайбек Сарыбашевдын басма сөз катчысы Азамат Абсаттаров "Фейсбук" баракчасына “Мэр сынды кабыл алды, Оштун мурунку мэрлери да азыркыдай көрүнүштө майрам тосуп келишкен. Калаанын башчысы "менин астыма килем сал" же "үстүн тос" деп тапшырма берген эмес” – деп жооп жазды.

Буга чейин дагы Ош облусундагы жетекчилер ушул сыяктуу жоруктары үчүн коомчулуктун сынына кабылып келишкен.

Ош шаарындагы майрам. 31-август, 2018-жыл.
Ош шаарындагы майрам. 31-август, 2018-жыл.

Ал эми Жалал-Абад шаарындагы Эркиндик аянтында Эгемендүүлүк майрамына карата уюштурулган салтанатта желек көтөрүп турушкан балдардын экөө эстен танып жыгылды. Алардын бири жергиликтүү бийлик башчылары куттуктоо сөзүн сүйлөп жатканда жерге кулап түшсө, экинчисин жыгылып баратканда тасмага тартып жаткан телеканалдын оператору кармап калган.

Жалал-Абад шаары. 31-август, 2018-жыл.
Жалал-Абад шаары. 31-август, 2018-жыл.

Аянтта турган "Тез жардам" кызматы балдарга медициналык жардам көрсөтүп, бири курсагы ачканынан, экинчиси аз кандуулук менен ооругандыктан кан басымы жогорулап кеткени аныкталган. Эки студент тең үйлөрүнө жөнөтүлдү. Алар шаардагы жогорку окуу жайларынын биринде окуган 1-курстун студенттери экени аныкталды.

Бүгүнкү майрамдык иш-чарага театрлаштырылган оюн-зоок көргөзүүгө 500дөй студент менен мектеп окуучулары тартылган.

Ушул тапта шаардын ар кайсы аймактарында Эгемендик майрамына арналган иш-чаралар өткөрүлүүдө.

"Арай көз чарай": Жаштар эгемендиктин баасын билеби?

Жаштар эгемендиктин баркын билеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:40 0:00
Түз линк

Кыргызстан эгемендикке 1991-жылы жетишкен. Алгачкы президент Аскар Акаев бийликте он беш жыл туруп, үй-бүлөлүк башкаруу режимин орноткону үчүн тактан оодарылган. 2005-жылы анын ордун баскан президент Курманбек Бакиев да ушул эле себеп менен 2010-жылы Кыргызстандан чыгып кетүүгө мажбур болгон.

2010-жылдагы апрель окуясынан кийин Убактылуу өкмөттү жетектеп турган Роза Отунбаева ошол эле жылы 27-июнда жалпы элдик референдумда мамлекет башчысы болуп дайындалган. Отунбаева бир жылдан кийин президенттикти Алмазбек Атамбаевге өткөрүп берген. Атамбаевден кийин 2017-жылдын 15-октябрында азыркы президент Сооронбай Жээнбеков шайланган.

Эгемендикти көздүн карегиндей сактайлы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:39 0:00

Конституцияга ылайык Кыргызстан - демократиялык, укуктук, мамлекеттик башкарууга дин аралашпаган, унитардык, социалдык мамлекет болуп саналат.

Аянттагы майрамдык шаң. 31-август, 2018-жыл

​Кыргызстан: эгемендик койгон милдеттер:

Тажикстан: гимн билбеген имам иштен кетет

Тажикстандагы Абубакр Сыддык мечити. 13-октябрь, 2014-жыл.

Тажикстандын Дин иштери боюнча комитети Пенжикент шаарындагы мечиттердин биринин имамын мамлекеттик гимнди жатка билбегени үчүн кызматтан кетирди. Буга окшоп аттестациядан кийин иштен бошотулган имамдар динге гимн же кайсы бир мамлекеттин символунун тиешеси жок экенин айтышууда. Тажикстандагы төрт миңге жакын имам мамлекеттик бюджеттен ар бири 100 долларга жакын айлык алат.

Пенжикент шаарынын 27 жаштагы тургуну буга чейин Ёри аймагындагы мечиттин имамы болуп иштеп келген. Ал ушул жылдын июнь айында Дүйшөмбүгө дин кызматкерлери үчүн жыл сайын өткөрүлчү аттестацияга барып келген. Бирок ал жакында эле аттестациядан өтпөй калганын, буга мамлекеттик гимнди жатка билбегени себеп болгонун уккан. Мындан улам ал имам-хатиб кызматынан алынып, ордуна башка диний ишмер дайындалган экен.

Имамдардын аттестациясында мамлекеттик символдор, анын ичинен гимндин тексти, автору жөнүндө суроолор берилет. Андан кийинки талаптардын катарында ислам дининин суннит мазхабына ылайык намаздын туура окулушу сыяктуу нерселер текшерилет.

Тажикстандагы имамдар.
Тажикстандагы имамдар.

Тажикстандык имам Нарибхон Кориев да аттестациядан өтпөй калгандардын катарын толуктаган. Ал буга чейин Пенжикенттеги Каландар мечитинин имамы болуп иштеп келгенин, бирок аттестацияда гимнди жатка айтып берсе да, жумуштан адилетсиз бошотулганын айтты:

- Аттестация убагында мага "мамлекеттик гимндин тескстин айтып бер" дешти. Бардык тапшырмаларды так аткардым. Бирок ажылык эрежелер боюнча Курандын кайсы аятында айтылганын жооп бере албай калдым.

Кориев Тажикстандагы Ислам университетинин бүтүргөн. Ал өзүнүн ордуна келген имамдын диний билими жок экенин айтып нааразы болду.

Ал эми Пенжикент шаардык администрациясынын дин иштери боюнча бөлүмүнүн башчысы Саиджон Шодиев Кориевдин иштен айдалганынын себеби анын жалаң эле гимнди эмес, намаз окуу эрежелерин да билбегени болгонун айтты:

- Аттестацияда биринчи кезекте мамлекеттик символиканы, анын ичинен гимндин текстин суроодон баштайбыз. Анткени имамдар мамлекеттик кызматкер болуп эсептелет. Ошон үчүн аларга мамлекет айлык төлөп берип жатат. Кориев болсо ушул жылдын апрель айында аттестациядан өтпөй калган. Андан соң ага бир ай убакыт берилди. Андан да өтпөй калды. Ага эң жөнөкөй суроолор берилген. Бирок жооп бере алган эмес.

Тажикстандагы мындай аттестация 2009-жылдан баштап өтүп келет.

Эки жыл мурда Кыргызстанда да мамлекеттик гимнге байланыштуу медреседе окуган балдар-кыздардын кылыгы кыргыз коомунда талкууга түшкөн.

Жалал-Абаддагы иш-чара учурунда мамлекеттик гимн ырдалганда медреседе окуган кыздар ордунан турбай койгону мамлекеттик түзүлүштү тоготпоо катары сынга алынган.

Кыргызстанда "мамлекеттик гимн аткарылып жаткан жыйындарда жана ар кандай иш-чараларда ар бир жаран аны тикесинен тик туруп угууга, оң колун жүрөк тушка коюуга милдеттүү" деген ички эреже бар.

Бирок медреседе окуган кыздар өздөрү муну “Куранда, динде андай жазылган эмес” деп түшүндүрүп, каршылыктын себебин айтып берүүнү каалашкан эмес. Кийин Жалал-Абад облустук казыяты ал кыздар окуган “Айша-Садык” медресесинин окуу бөлүмүнүн жетекчисин жумуштан алган.

Кыргызстандын муфтийинин орун басары Замир Ракиев учурда дин жаатында билим алгандарга да, диний кызматкерлерге да мамлекеттин ички мыйзамдарын сактоо жана үйрөнүү тууралуу түшүндүрүү иштери жүрүп жатканын билдирди:

Замир Ракиев.
Замир Ракиев.

- Акыркы кезде биз бардык дин жаатындагы адамдарды мамлекеттин мыйзамдарына баш ийүүгө чакырып келе жатабыз. Акыркы жылдары бизде кишинин көзүнө өөн учурай турган нерселер катталган жок. Кыргызстанда канча имам болсо, баарына он беш күндүк курстар өткөрүлдү. Аны Кыргызстандын Мусулмандар дин башкармалыгы уюштурган. Аттестация учурунда биз мамлекеттик түзүлүш, символика тууралуу суроолорду да даярдаганбыз. Имамдар андан да сынак тапшырат.

Кыргызстанда 3000дей имам бар. Алар жыл сайын муфтият уюштурган аттестациядан өтүп турушат. Сынактан өткөндөр мечитке имамдык кылганы үчүн «Ыйман» фондунан беш миң сомдон айлык алышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ташкенттин жашыруун метросу

Ташкенттеги метронун станцияларынын бири.

Ушул жылы жай айында Ташкенттеги метрону сүрөткө тартууга биринчи жолу уруксат берилди. Борбор Азиядагы өзөктүк соккуну көтөрө ала тургандай курулган метрого "Азаттыктын" фото кабарчысы Амос Чаппл түшүп чыккан.

Метродон чыга берген жердеги "Буюк Ипак июли" барельефи. (Өзбек тилинен "Улуу Жибек жолу" деп которулат).

​Космонавттар станциясы "космосту багынткандардын" өзгөчө сүрөттөрү менен кооздолгон.

Космоско биринчи болуп учкан аял космонавт Валентина Терешкованын сүрөтү. Дубалдагы керамика панели көк жана кара түскө боёлгон. Бул Жер шарынын атмосферасын туюндурат.

"Пахтакор" станциясындагы жүргүнчүлөр.

Өзбек акыны жана жазуучусу "Гафур Гулям" атындагы метро. Совет доорунда метро куруу үчүн шаарда сөзсүз "миллион" адам жашашы керек деген талап болгон. Ташкенттин жашоочулары бул көрсөткүчкө 1960-жылы жеткен.​

"Пахтакор" станциясындагы жүргүнчүлөр. Туннелди казуу 1971-жылы башталган. Метро 1977-жылы ишке берилген.

​Эки станцияны байланыштырган өтмөк. 1966-жылдагы жер титирөөдөн кийин метронун тереңдиги кичирейтилген, туннелдин төбөсү кыйла бекемделген.

"Мингурик" станциясындагы жүргүнчү. (Өзбекчеден которгондо "Миң өрүк") дегенди билдирет. Метро таңкы саат бештен баштап иштейт.

Метродогу сүрөт.
Метродогу сүрөт.

"Чиланзар" станциясындагы асма шамдар. Ташкенттеги метрону кооздоо үчүн бүткүл Советтер Союзунан сүрөтчүлөр тартылган. Бул беш метрлик асма шамдар латыш дизайнери тарабынан жасалган.

Өзбек поэзиясынын негиздөөчүсү Алишер Навоинин портрети.

"Новза" станциясы. Ташкент метрополитени Москваныкына окшош. Бул моделдеги техника чоң ылдамдыкта жүргөнү менен белгилүү.

Метронун жол кире акысы 1200 өзбек (15 цент же 12 сом). Бул постсоветтик аймактагы эң арзан метро.

СССР кулагандан кийин метронун көптөгөн станциялары "декоммунизация" болуп, аталышы өзгөртүлгөн. "Амир Темир Хиебони" (Эмир Тимурдун аянты) - мурда Октябрь революциясы станциясы деп аталчу.

​"Пахтакор" ("Пахта жыйноочу") станциясындагы мозаика. Өзбекстан пахта өндүрүү боюнча алдыңкы өлкөлөрдүн бири. Өлкөдө ак алтын узак жылдар бою мажбурлоо менен жыйналып келген. 2018-жылы бул тажрыйба токтотулду.

2018-жылдын июнь айынан чейин ​метрополитендин ичин сүрөткө тартууга тыюу салынып келген. Объекттин аскердик да мааниси бар. Метро бомбадан сактоочу жай катары да курулган.

​Бул эбегейсиз чоң болот каалга аскерлерди жана жай тургундарды өзөктүк чабуулдан сакташы керек.

Коопсуздук сиздин кепилдигиңиз.
Коопсуздук сиздин кепилдигиңиз.

Метродогу эскертүү.

Алишер Навои атындагы станция.
Алишер Навои атындагы станция.

Космонавттар станциясы.
Космонавттар станциясы.

Айбек атындагы станция. Таштагы элестер акын жазган поэманын каармандары.

Ташкенттин 2200 жылдыгын белгилеген фреска. Ташкент вокзалы.

​Метронун станцияларынын кире бериши жер алдындагы архитектуралык кооздукту жар салбагандай өтө жупуну жасалган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусияда ксенофобия күчөдүбү?

Москва.

“Левада” борборунун социологдору орусиялыктардын башка улуттарга карата ксенофобиялык көз караштары көбөйгөнүн сурамжылоого таянып жарыялады.

“Орусия орустар үчүн” деген ураанды колдогондор бир жыл ичинде эки эсе көбөйгөн. Ошол эле кезде Борбор Азиядан барган мигранттарга карата мамиле буга чейинкы жылдарга салыштырмалуу бир аз болсо да оңолгон.

Москвадагы “Левада” борборунун социологдорунун сурамжылоосуна ылайык, орусиялыктар биринчи кезекте цыгандарга карата терс көз карашта экени аныкталган. Алардын өлкөгө киришине каршы болгондор 43%, алардын өлкөдө жашашын каалабагандар 32% түзгөн. 2017-жылы цыгандардын өлкөдө жашашына каршы пикирдегилер 17% гана болгон экен.

Карина Пипия.
Карина Пипия.

- Цыгандарга карата мамиле терс жагына өзгөргөнүн көрүп жатабыз. Алар бул жылы улуттук ксенофобиянын сап башында туруп жатышат. Бир-эки жыл мурда биринчи орунга кавказдыктарга жана борбор азиялыктарга карата терс мамиле чыккан болчу, - деди иликтөөнүн автору, социология илимдеринин кандидаты Карина Пипия.

Орусиялыктардын 33% Африканын, 30% Борбор Азиянын жарандарын бийлик “өлкөгө киргизбесе болмок” деген оюн билдирген. Сурамжылоого катышкандардын 31% кытайларды, 26% вьетнамдарды, 27% чечендерди, 22% украиндерди киргизбеш керек деп эсептешет, ал эми жөөттөрдүн келишине орусиялыктардын 15% каршы.

Ушул сурамжылоодо айтылгандар боюнча Москвада иштеп жүргөн айрым кыргызстандыктарга суроо салып көрдүк. Зулпидин Нурматов буларга токтолду:

Зулпидин Нурматов.
Зулпидин Нурматов.

- "Орусияда ксенофобия күчөдү" дегенге анча кошулбайм. Жалпысынан алганда Орусияда элдин кыргыздарга карата көз карашы түз эле деп эсептейм. Эми эл болгондон кийин жамандар да чыгышы мүмкүн. Бул жагынан алганда орустар да өз келечегин ойлошот деп ойлойм. Анткени Орусияда бизден башка да Борбор Азиядан, КМШдан жана башка өлкөлөрдөн келген канча деген улуттар бар. Эгер Кыргызстанда да ушундай кырдаал болсо, балким бизде деле ошондой маанай болушу мүмкүн эле.

Орусияда расмий эсеп боюнча азыр 620 миңдей кыргызстандык эмгектенет. “Азаттыктын” суроолоруна жооп бергендер Орусияда Борбор Азиядан барган башка мигранттарга караганда кыргыздарга жылуу мамиле бар экенин айтышты. Алар "мындай мамиле кыргызстандык көп мигранттар орус тилин салыштырмалуу жакшыраак билгенине байланыштуу болушу мүмкүн" деп эсептешет. Москвада 12 жылдан бери жашаган кыргызстандык Шамзуура Мамырова “жаман адамдар болушу мүмкүн, бирок жаман улут болбойт” дегенге кошулат:

- Ар бир эле улутта бузукулар бар. “Бул жакта эмне жүрөсүңөр, эмнеге келдиңер? Өз мекениңерге кеткиле!” деген сөздөр айтылышы мүмкүн, бирок андайлар өтө сейрек. Ал эми куугунтук же басмырлоону байкаган жокмун.

“Левада” борбору жогоруда айтылгандардан тышкары, ижарага батир берүүдө же адамдарды жумушка алууда орусиялыктар улутуна жана динине карата дискриминациялуу жарнамаларды беришерин белгилеген. Шамзуура Мамырова мындай учурлар адамды чыны менен ызалантат деп эсептейт:

- Мигранттар ишке кирип жатканда же батир алып жатканда андайлар учурайт. Агенттиктер телефондон “Кыргызстандан болом” дегенди укса, “жок, бизге славян улутундагылар керек” деп коюшу мүмкүн. Телефондон эле сүйлөшкөндөгү ушул сөз да жүрөккө тиет.

Орусияда жашаган кыргызстандыктардын пикиринде, мигранттар тууралуу жакшы же жаман түшүнүктү алар өздөрү калыптандырат. Ошондуктан алар ар бир адам коомдук жайда баскан-турганына көңүл буруп, мыйзамдарды сыйлап, жергиликтүү элге урмат менен мамиле кылышы зарыл экенин кошумчалашты. Эркинбек Нуралиев буларга токтолду:

- Ксенофобдук маанай күчөгөнүн байкабадым. Орус улутундагы адам башка улуттагы адам менен урушуп жатса, ал сөзсүз түрдө эле ксенофобия эмес. Ксенофобия - бул пендечилик оорусу. Башка улуттагылар менен чогуу жүрсөк - улутка, өлкөбүздө жүрсөк - облуска, районубузда - айылга, айылда - урууга, көчөгө бөлүнөбүз, бул баарында бар адат. Бирок кандай чөйрө болбосун, тилин, дене тилин (body language), мүнөзүн жакшы алып жүргөн адамга бирөө жаман сөз айтпайт. Ага кошумча, Кыргызстан Орусияга эң адептүү, билимдүү уул-кыздарын жөнөтүп жатпаганын да унутпайлы жана мигранттар күн санап көбөйүп жатат. Натыйжада чыр-чатак жана башка криминалдык маселелер көбөйсө таң калып кереги жок.

Москва.
Москва.

Иликтөөнүн автору, социлогия илимдеринин кандидаты Карина Пипия сурамжылоонун Борбор Азиядан келген мигранттарга тиешелүү жыйынтыгына мындайча токтолду:

- Борбор Азиядан келгендер тууралуу кавказдыктар сыяктуу “азырынча бир аз унутушту”. Бир-эки жыл мурда алар тууралуу көп айтышчу. Орусияда Борбор Азиядан келгендердин баарын эле мигранттар деп түшүнүшөт. Ал эми мигранттарга карата маанай акыркы кездеги социалдык оптимизге карабастан, терс болууда. Миграцияны өлкөнүн экономикасы үчүн пайдалуу нерсе жана зарылчылык катары карашпайт. Тескерисинче, атаандаштык, кошумча сандагы адамдар катары көрүшөт.

“Левада” борборунун сурамжылоосуна караганда, “Орусия орустар үчүн” деген идеяны колдогондор 2014-жылдан бери кайра көбөйгөнү байкалган. Былтыр “Орусия орустар үчүн” дегенди 10% колдосо, быйыл ал 19% жеткен. Ошол эле кезде бул ураанды фашисттик деп санагандар быйыл 30% болсо, былтыр ал 20% гана түзгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Талибдердин талабы, Борбор Азиянын абалы

"Талибандын" согушкерлери Орозо айтта, ок атышуу токтогон учурда. Нангархар провинциясы, 16-июнь, 2018-жыл.

Эки күн мурда тажик-ооган чек арасында куралдуу кагылышуу болуп, тажик куралдуу күчтөрү "Талибан" кыймылынын бир нече мүчөсүн жок кылышты. Ал арада Кыргызстандын коопсуздук кызматы "Ислам мамлекетинин" туусуна окшош байракты көтөрүп жүргөн топту кармады.

Борбор Азияга, анын ичинде Кыргызстанга эл аралык террористтик, экстремисттик уюмдардын коркунучу барбы? Алардын мизин майтарууга кыргыз чек арачыларынын, куралдуу күчтөрүнүн даярдыгы жетиштүүбү?

"Арай көз чарай" талкуусуна чек ара кызматы боюнча эксперт, полковник Чолпон Буржуев, Баткен окуясынын ардагерлер кеңешинин төрагасы, полковник Сатыбек Молдалиев жана саясий серепчи Орозбек Молдалиев катышты.

“Азаттык”: Чолпон мырза, кечээ тажик-ооган чек арасында кагылышуу болуп, бир нече талиб жок кылынды. Кыргызстандын тажик-ооган багытындагы чек арасында кырдаал кандай? Чек арачылардын кудурет-күчү, күжүрмөн даярдыгы жетиштүүбү?

Чолпон Буржуев: Албетте, окуянын өзүн коркунучтун белгиси катары эсептесек болот. Бирок бул окуя боюнча маалыматты мен да Интернеттен окудум, карама-каршы жагдайлар көп. Тажик тарап "мындай окуя болгон жок" деп чыкты. Дагы бир маалыматта "ооган тарапка аскер учагы учуп кирип, талибдерди бомбалады, жок кылды" деп жүрөт. Ал кимдин учагы экени белгисиз.

Биздин Мамлекеттик чек ара кызматыбыз тажик-ооган чек арасында болгон ар бир окуяны, фактыны абдан талдап, таразалап, талкуулап турат. Башка керектүү маалыматтарды алып турабыз. Ооганстандагы бүгүнкү абалды эске алсак, мындай окуялар кийин да болушу толук мүмкүн, токтобойт. Учурда Орусия менен талибдердин сүйлөшүүлөрү жүрүп жатат, кырдаал алар жетишкен макулдашууларга жараша болот. Талибдер мурда мыйзамдан сырт уюм, түзүм катары эсептелип келсе, эми расмий тараптар сүйлөшө баштады.

Абалга көз чаптырсак, талибдер мурдагы койгон талаптарынын аткарылышына жетишип жатышат. Акыркы жылдары баңгизаттарды алып өтүү да көбөйүүдө, чек арадагы көйгөйдүн башы мына ушунда. Баңгизатты чек арадан алып өтүү, аны сатуу, жалпы көзөмөл кылуу, таасир көрсөтүү чоң маселе айланууда, талаш ушул жерде. Ушундан улам талибдер чек арадагы абалды текшерип, сынап жатышат, ал канчалык бекем экендигине ынанышы керек болуп жатат. Ошондой максат менен талибдер чек ара тилкесинде ар кандай чагымдарга барышы мүмкүн. Тажик чек арачыларынын күчүн текшерген чалгын болушу да ыктымал.

“Азаттык”: Ушундай окуя катталган учурда биргелешкен аракеттер үчүн кыргыз-тажик чек арачыларында макулдашуу барбы?

Чолпон Буржуев: Албетте, мындай макулдашуу көп мамлекеттер менен бар. Кыргызстан Жамааттык Коопсуздук Келишим Уюмунун (ЖККУ) алкагында Тажикстан менен макулдашууларыбыз бар. Сырткы күчтөрдөн кандайдыр коркунуч туулса, биргелешкен кандай аракеттерди көрүш керек экени тиешелүү документтерде көрсөтүлгөн, тараптар ошого жараша чара көрүшөт.

“Азаттык”: Сатыбек мырза, кечээги куралдуу кагылышта Тажикстандын аскердик учактары жардамга келип, куралдуу топторду жок кылды. Аны тажик чек арачылары менен Куралдуу күчтөрүнүн биргелешкен аракети катары сыпаттагандар бар. Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы менен Коргоо комитети мындай кырдаалга канчалык даяр, канчалык ыкчам, биргелешкен чара көрө алат?

Сатыбек Молдалиев.
Сатыбек Молдалиев.

Сатыбек Молдалиев: Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүндө азыр жакшы мүмкүнчүлүк түзүлгөн, бардык күч түзүмдөрүнүн ишин Башкы штаб жөндөйт, координациялайт. Башкы штаб ЖККУ, ошол эле Тажикстан менен өтө тыгыз иштеп, маалыматтарды ыкчам алмашып, талдап, чечим кабыл алып турат.

Кандайдыр коркунучтуу жагдай түзүлө турган болсо аскерлер чек арачылар менен бирге ыкчам аракеттер менен сокку урууга даярбыз, ага күчүбүз жетет. Мурда 1999-2000-жылдары ар бир күч түзүмдөрүнүн ишин жөнгө сала турган орган жок, иш чачкын, башаламандык көп болгон. Азыр баары бир нукка түшкөн.

Өзүбүздө башка чет өлкөлөрдүн күчтөрү менен биргелешкен аскердик машыгуулар болуп жатат. Алардагы негизги максат - тоо шартында кантип сырттан келген күчтөргө, ошол эле талибдерге кандай сокку уруу керек экенин өздөштүрүү. Учурда биздин аскерлер Орусиядагы машыгууларга катышууда. Жакында Ысык-Көлдө машыгуулар болот.

“Азаттык”: Орозбек мырза, учурда Ооганстандагы коомдук-саясий жана аскердик кырдаал кандай? Андагы “Талибан” кыймылынын орду, ролу кандай? Деги алардын максаты эмне?

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

Орозбек Молдалиев: Акыркы айларда Ооганстандагы саясий-аскердик кырдаал курчуп, татаалдашып жатат десек болот. “Талибан” кыймылы керек болсо президенттин имаратына, өлкө башчынын өмүрүнө коркунуч туудуруп жатат, канча жардырууларды уюштурду?

Расмий бийлик "Талибан" менен мунасага келүүгө аракет кылууда. Тилекке каршы, алардын ок атышпоо тууралуу сунуштары талибдерден колдоо тапкан жок, анын көп себептери бар. Талибдер бүгүнкү Кабулдагы бийликти тааныбай жатат.

Ошол эле учурда талибдер мурдагыдай бирдиктүү уюм эмес. Булар үч-төрт фракцияга же жети-сегиз топко бөлүнүп кетишкен. Ошондуктан талибдерди бирдиктүү саясат жүргүзгөн күч деп айтуу кыйын. Алардын негизги таянычтары - Пакистан жана Орусия болууда.

"Талибандын" башка максаты - Орто Азияны, анын ичинде Кыргызстанды басып алуу эмес, Ооганстандагы ички бийликти алуу. “Талибдер келатат, сууга келди, тоого чыкты” деп курулай коркутуу - биздин кошуна мамлекеттердин жана КМШдагы башка айрым мамлекеттердин эле ойлоп тапканы.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Талибдердин талабы, Орто Азиянын абалы (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:52 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ислам Каримовдун "жаркын элеси" сүрөттөрдө

Тажикстанда СИМ-карта кымбаттады

Тажикстанда СИМ-карта кымбаттады
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:22 0:00

Мектепке камынуунун мээнети

Мектепке камынуунун мээнети
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Арал маселеси аймакты бириктиреби?

Кичи Арал деңизи, Кызылордо. 22-июль, 2018-жыл.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков Арал деңизинин тагдырына байланыштуу жыйында Борбор Азияда суу бөлүштүрүү лимитин аныктоо жана ага кеткен чыгымдарды төлөө маселесин көтөрдү.

Аралды коргоо боюнча эл аралык фонддун сууну үнөмдүү жана натыйжалуу пайдалануу боюнча ишмердигин сындаган президент Сооронбай Жээнбеков суу башында турган өлкөлөрдүн кызыкчылыгын эске алуу менен аны түп-тамырынан бери реформалоону сунуш кылды. Мамлекет башчылары Арал деңизи чоң мүшкүлгө айланганын айтып, ар бир өлкөнүн кызыкчылыгын эске алуу менен иш алып бармак болушту.

Кыргызстан өз кызыкчылыгын коргоду

Кыргызстан 2016-жылы Арал деңизин сактоо боюнча эл аралык фонддун ишине катышуусун убактылуу токтоткон. Анткени фонддун иши Кыргызстандын кызыкчылыгына туура келбей турганы көрсөтүлгөн.

Президент Сооронбай Жээнбеков 2009-жылы Алматы шаарында өткөн саммитте фонд башында түзүлгөндө дарыялардын башында жана төмөн жагында жайгашкан өлкөлөрдүн кызыкчылыгын бирдей сактоого байланышкан кыргыз тараптын сунуштары колдоо таппай келгенин эске салды.

Долбоорлорду жана программаларды каржылоонун ачыктыгында жана акчаны калыс бөлүштүрүүдө маселе бар экени белгиленди. Президент Сооронбай Жээнбеков Борбор Азияда суу бөлүштүрүү тутуму азыркы учурдун талабына жооп бербей турганын билдирди:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Азыркы сууну бөлүштүрүү тутуму заманбап талаптарга жооп бербейт жана аймактагы өлкөлөрдүн кызыкчылыгын эске алуу менен кайра карап чыгууну талап кылат. Ошондуктан Кыргызстан 1998-жылы кабыл алынган Нарын жана Сыр- Дарыянын суу-энергетикалык ресурстарын пайдалануу боюнча аймактагы өкмөт аралык макулдашуунун алкагында кызматташтыкты калыбына келтирүүнү жактайт. Анткени ал макулдашууда суу-энергетикалык ресурстарды пайдалануунун компенсациялоо механизмдери бар.

Муну менен президент Сооронбай Жээнбеков союз учурунда жана андан кийинки жылдарда Өзбекстан менен Казакстан Кыргызстандын суу сактагычтарынан агып чыгып, кошуна өлкөлөрдүн айдоо талааларын сугарууга колдонулган суу үчүн компенсациялоо төлөмдөрүн эске салды.

Анда Кыргызстан жайкысын сууну тоскоолдуксуз коё бергени үчүн Өзбекстан менен Казакстан Кыргызстанга жеңилдиктерди карап келген. Бирок андай жеңилдиктер 2005-жылдан кийин токтотулган.

Эксперттер Борбор Азияда жыл сайын мөңгүлөр жукарып жатканын эскертишет.
Эксперттер Борбор Азияда жыл сайын мөңгүлөр жукарып жатканын эскертишет.

​Энергетика боюнча эксперт Расул Умбеталиев Кыргызстан суу сактагычтарды тейлөөгө кеткен чыгымдарды талап кылып, газ жана мунай сыяктуу товарларды арзандатылган шартта алууну кайра калыбына келтирүүгө мүмкүнчүлүгү бар экенин айтты:

- Өзбекстан менен Казакстан айдоо аянттарын кеңейтип, суу пайдаланууну ашкере көбөйткөндүктөн дарыялардын агымы Арал деңизине толук жетпей калган. Бизден го баягыдай эле өлчөмдө суу кетип жатат. Биздин суу сактагычтарга тиешелүү көлөмдө сууну топтоого, жыл сайын аны тазалап, оңдоого оңбогондой эле каражат жумшалат. Коңшу мамлекеттер болсо бул үчүн бизге акча төлөп бериши керек болчу. Бирок андай компенсациялоо болбой жатат. Биз мурда жайкысын сугат суусун тоскоолдуксуз берип, арзан электр энергиясын бергенибиз үчүн Өзбекстан бизге арзан баада жаратылыш газын, Казакстан болсо арзан баада мазут жана мунай берчү. Кийин анын баары токтоп, андай алака үзгүлтүккө учурады. Азыр эми аны кайрадан калыбына келтирүүгө убакыт келди. Ошентип биз өз ара пайдалуу алаканы жолго койсок болот. Бул аймактагы өлкөлөрдүн баары үчүн пайдалуу.

Мунасага келүүнүн учуру

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеёв Арал деңизинин азыркы абалы аймактагы жалпы чоң экологиялык көйгөйгө айланганын, анын кесепетинен климат өзгөрүп жатканын айтты.

Жыйында кызыкчылыктарга байланышкан ачуу сөздөр да айтылганын белгилеген Мирзиеёв жыйынтыгында тараптар маселени чечиш үчүн биригип, бир пикирге келгенин кошумчалады. Ал өз ара кеңешүү менен сөздөн ишке өтүүгө мезгил жеткенин билдирди:

Шавкат Мирзиёев.
Шавкат Мирзиёев.

- Бүгүн биздин тар жана кеңири чөйрөдөгү жолугушууларда бардык маселени ортого коюп, ачык-айкын сүйлөштүк. Бул жерде каршы жана колдогон тараптар болуп, эки түрдүү позицияда болгон учурларыбыз да болду. Бирок биз эң негизгиси - бир пикирге келдик. Биз сөздөн конкреттүү ишке өтүш керек деген жыйынтык чыгардык. Анан кайсы өлкөдө кандай маселени жөнгө салуу керек экенин өз ара кеңешип алып, чече турган болдук. Биз эми тез-тез жолугуп туруп, анын баарын ишке ашырабыз.

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев болсо Борбор Азияда суунун жогорку жана төмөнкү жактарында жайгашкан өлкөлөрдүн керектөөлөрү менен муктаждыктарын канааттандырыш үчүн өз ара түшүнүшүү менен иш алып барууну жактай турганын айтты. Андыктан Назарбаев Арал маселесин чечүүдө өз ара келишип иш алып барууну сунуш кылды:

Нурсултан Назарбаев.
Нурсултан Назарбаев.

- Дарыялардын ылдыйкы жагында жайгашкан мамлекеттер бул маселени жөнгө салууга умтулат жана анда жашаган калк сугат сууга көз каранды. Дарыялардын жогорку башында жайгашкан өлкөлөр болсо электр энергиясын иштеп чыгыш үчүн курулуштарды жүргүзүүгө аргасыз. Анткени бул алардын пайда көрө турган бирден-бир каражат булагы. Эгерде биз өз ара түшүнүп жашасак, биздин аймакта баары жетиштүү. Биздин элдердин жакшы жашоосу үчүн биз экономикалык кызматташтыкты жогорку деңгээлге чыгарууга милдеттүүбүз.

Сууну Кыргызстан чогултат, пайдасын кошуналар көрөт

Ошол эле учурда Өзбекстан менен Казакстандын президенттери кыргыз тараптын суу пайдаланууну компенсациялоо боюнча 1998-жылдагы макулдашуунун шарттарын күчүнө киргизүү тууралуу демилгесине расмий түрдө ачык жооп кайтарышкан эмес.

Кыргызстандын айыл жана суу чарба министри Нурбек Мурашев өлкөнүн суу сактагычтарындагы суунун көпчүлүгүн кошуналар пайдалана турганын айтып, аларды тейлөө чыгымдары да төлөнбөй келгенин мисал келтирди:

Нурбек Мурашев.
Нурбек Мурашев.

- Азыр биздеги дарыялардан чыгып, суу сактагычтарда топтолгон суунун 12 пайызын эле пайдаланып келе жатабыз. Суунун калганын кошуналар колдонот. Бүгүнкү күндө кошуна мамлекеттер кайракы жерлерин өздөштүрүп, сугарып жаткандыктан Арал деңизине суу жетпей калды. Анан эми биздеги суу топтоого кеткен чыгымдарды, ремонт иштерине жумшалган чыгымдарды кошуналар компенсациялап берсе, биз анда мөңгүлөрдү сактоо боюнча чара көрүп, алдын алуу иштерин аткарат элек. Анткени илимпоздордун божомолу боюнча 2050-жылдарга карата мөңгүлөр эрип, кескин азайып, дарыялар тайыздап, кургакчылык болушу мүмкүн. Биз анын алдын алууну эмитен ойлонушубуз керек.

Кыргызстан кошуналарынын астына койгон сунуштары иш жүзүндө кабыл алына турган болсо, анда ал Аралды сактоо боюнча эл аралык фонддун ишине катышуусун кайра жандандыра турганы белгилүү болду. Аралды сактоо боюнча эл аралык фонд 1993-жылы Түркмөнстандын, Казакстандын, Өзбекстандын, Тажикстандын жана Кыргызстандын катышуусу менен түзүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG