Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 09:24

Борбор Азия

Коңшулар чек ара көйгөйүн чечүүгө белсенди

Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев менен Казакстандын премьер-министри Аскар Мамин. 12-июль, 2019-жыл.

12-июлда Казакстандын премьер-министри Аскар Мамин баштаган делегация Бишкекке расмий сапар менен келип, кыргыз-казак өкмөт аралык кеңешинин сегизинчи жыйынына катышты.

Анда эки өлкөнүн соода-экономикалык, маданий-гуманитардык кызматташтыгы талкууланды.

Эки тараптуу экономикалык кызматташуудан Кыргызстан утулуп келе жатканын белгилеген айрым байкоочулар мындан кийин деле абал өзгөрбөсүн айтышууда.

Кыргыз-казак өкмөт башчыларынын жолугушуусу чакан чөйрөдөгү сүйлөшүүлөр менен башталды. Анда өкмөт башчылар эки тараптуу кызматташуунун азыркы абалын жана келечегин сүйлөштү.

Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев казак премьер-министринин расмий сапары эки тараптуу мамилени өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт деген ишеничин билдирди:

«Бир тууган Казакстан менен стратегиялык өнөктөштүктү бекемдөө Кыргызстандын тышкы саясатындагы бирден бир маанилүү багыт, - деди Мухаммедкалый Абылгазиев, - Мен ушул жерден белгилей кетейин, кыргыз-казак мамилеси саясий-экономикалык жана башка кызматташтык багыттарында тиешелүү деңгээлде өнүгүп келе жатат. Жакында эле президенттерибиз жолугуп, эки элдин эзелтен келаткан достугун, ынтымагын жана кызматташтыгын бекемдөөнү жана өнүктүрүүнү сүйлөшкөн. Биз да эки тараптуу маселелердин чечилишине жетишүү үчүн алдыга чоң максаттарды койдук”.

​Жолугушууда Казакстан өз аймагы аркылуу Кыргызстандан бараткан оор жүктөрдү өткөрүү режимин жеңилдетүүгө макул болду.

Казак премьер-министри Аскар Мамин Казакстан Кыргызстан менен кызматташууга өзгөчө көңүл бура турганын айтты:

«Бизде ЕАЭБ бар, анын алкагында көп тараптуу кызматташабыз. Бардык маселелерди орток пикирге келүү менен чечип келе жатабыз, - деди Аскар Мамин. - Өткөн жылы эки тараптуу товар алмашуу өстү. Бирок ошентсе да, биздин соода алакасын мындан ары да көбөйтүүгө күчүбүз жетет. Өзүбүз тараптан буга байланыштуу бардык маселелерди карап чыгууга жана керектүү документтерди кабыл алууга даярбыз. Эки өлкөнүн ортосундагы соода алакасын 1 млрд. долларга жеткирүү зарыл, бул үчүн эки тарапта тең мүмкүнчүлүктөр кеңири”.

Кыргыз-казак өкмөттөр аралык кеңешинин сегизинчи жыйыны 12-июлда “Ала-Арча” мамлекеттик резиденциясында өттү.

Жыйында эки өлкөнүн ортосундагы соода-экономикалык, суу-энергетикалык, өндүрүш кооперациялары, маданий-гуманитардык тармактагы кызматташтыктар талкууланып, бир катар документтерге кол коюлду. Мындан тышкары күн тартибинде транспорт, инвестиция, туризм, билим берүү жана башка маселелер да каралды.

Жыйын соңунда Казакстандын премьер-министри Аскар Маминди Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков кабыл алды.

Бир ай мурда Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев Шанхай Кызматташтык Уюмундагы (ШКУ) мамлекеттердин башчыларынын кеңешинин жыйынына катышуу үчүн Кыргызстанга келип, президент Сооронбай Жээнбековго жолугуп кеткен.

Анда президенттер эки тараптуу, анын ичинде ЕАЭБдин, ЖККУнун жана ШКУнун алкагындагы мамилелердин мындан аркы өнүгүшү жөнүндө сүйлөшкөн.

Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев эми күзүндө мамлекеттик сапар менен Кыргызстанга келерин казак премьер-министри Аскар Мамин 12-июлда Бишкекте өтүп жаткан өкмөттөр аралык кеңештин жыйынында билдирди.

Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев менен Казакстандын премьер-министри Аскар Мамин. 12-июль, 2019-жыл.
Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев менен Казакстандын премьер-министри Аскар Мамин. 12-июль, 2019-жыл.

Жай саратанда Казакстандын өкмөт башчысы Аскар Маминдин тиешелүү жетекчилерин ээрчитип алып, расмий сапар менен келиши жергиликтүү ишкерлердин айрымдарында үмүт пайда кылса, айрым ишкерлер мындай сүйлөшүүлөр болгону менен казак тарап Кыргызстанга салкын, үстөмдүк мамилесин өзгөртүүнү каалабайт деген пикирлерин айтышууда.

Буга ишкерлер товар жүгүртүүдө коңшулар өздөрүнүн товарын бизге сатып, биздикин сатып алгысы келбегенин, Кыргызстандан кирген товарларды катуу көзөмөлгө алуу адатын мисал кылып келишет.

Көз карандысыз экономист-талдоочу Эркин Абдыразаков жаңы шайланган президент да, премьер-министр да эски команданын мүчөсү экенин белгилеп, бул жолугушуулардан кыргыз-казак соода алакасы жакшырып кетерине көзү жетпесин билдирди:

Эркин Абдыразаков.
Эркин Абдыразаков.

"Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Казакстандын мурдагы мамлекет башчысы Нурсултан Назарбаевди капа кылган жайы бар. Бул таасирин тийгизе берет. Касым-Жомарт Токаев да, Аскар Мамин да эски команданын балдары. Ошондуктан, жакын арада эле Казакстан менен жылуу мамиледе болуп кетебиз дегенге ишене албайм. Казакстан ЕАЭБ, ШКУ, КМШ жана башка саясий уюмдарда “бир тууганбыз” дегени менен, экономикалык кызматташтыкка келгенде теңата көрбөй, Кыргызстандын товарларын “контрабанда” деп чек арадан өткөрбөй келет. Алар өздөрүнүн кызыкчылыгынан биздин кызыкчылыкты эч качан жогору койбойт".

Казакстандан Кыргызстанга негизинен күйүүчү май, ичимдик, суусундук, азык-түлүк, мал жана тери, курулуш материалдары, автоунаа, анын тетиктери жана башка товарлар ташылат.

Ал эми Казакстанга мал-жандык, сүт жана сүт азыктары, жашылча-жемиш жана как, курулуш материалдары, үй буюмдары кетет. Мындан сырткары казактар электр энергиясын сатып алышат.

Оштогу “Сарыташ-Травертин” ишканасынын жетекчиси Чыңгыз Бадиринов казак тарап Кыргызстандан өндүрүлгөн товарларды киргизбей, бөгөт коюп келе жатканын белгиледи:

"Казакстан Оштон цемент менен сары таш гана алат. Бирок эч кандай кыйынчылыксыз, кыйноосуз киргизишет. Анткени, аларда бул товарларга муктаждык көп. Чек ара тосулган учурда да биздин автоунаалар кыйналбай эле кирип жатышты. Анткени, алардын өздөрүнүн да кызыкчылыгы бар".

Расмий маалыматтар боюнча Казакстандын Кыргызстанга товар импорту 0,5 млрд. долларга жетсе, бизден аларга кирген экспорттун көлөмү анын жарымына да жетпей калууда.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гүлнара Каримованын абалы оорлоду

Гүлнара Каримова

Өзбекстандын Юстиция министрлиги 7-10-июлда абактагы Гүлнара Каримова үй-бүлөсү менен жолукканын билдирди.

Министрлик медициналык жардам көрсөтүү, абактагы шарттар боюнча эч бири арызданбаганын, нааразылык билдирбегенин белгиледи:

«7-июлдан 10-июлга чейин соттолгон адам үч күн бою үй-бүлөсү менен жолугушууда болду. Ага жолугушууга үчүн соттолгондорго берилүүчү атайын жай бөлүндү. Жолугушууга эч ким тоскоол болбой, үй-бүлө мүчөлөрү алып келген бандеролдорго чектөө коюлган жок» деп жазылган билдирүүдө.

Гүлнаранын кызы Иман Каримова "Инстаграмдагы" iman.k17 барагына апасы менен жолукканын, анын абалы дагы деле начарлап жатканын жазган. Министрлик билдирүү таркаткан соң "Инстаграмдагы" баракчасына бир нече адам жазарын айтып, мурун жазгандарын өчүрүп койгон.

Гүлнара Каримова кармалып турган Ташкенттеги аялдар абагы.
Гүлнара Каримова кармалып турган Ташкенттеги аялдар абагы.

Ташкент облусундагы Заңги-Ата районунда №21 аялдар абагында жазасын өтөп жаткан Гүлнара өткөн айда чет өлкөлүк банктардагы 686 миллион доллардан баш тартууга даяр экенин билдирген.

Өзбекстандагы банк эсептериндеги 1,2 миллиард доллар акчасы өкмөттүк бюджетке өткөнүн айтып, өлкө президенти Шавкат Мирзиёевден өзүнөн ырайым сураган.

24-июнда Швейцариянын Башкы прокуратурасы Гүлнара Каримовага козголгон кылмыш иштин жүрүшүндө камакка алынган 130 миллион франк (133 миллион доллар) Өзбекстанга кайтарыларын маалымдап, кийин бул процессти токтоткон.

Муну адвокаты Грегуар Манжа колонияда Каримованын абалы начарлаганына, ага керектүү медициналык жардам берилбей жатканына байланыштырган.

Бул тууралуу Гүлнаранын кызы Иман Каримова да "Инстаграмга" жазып чыккан:

«Швейцария соту ага медициналык жардам көрсөтүлбөй, камактагы шарты башкаларга караганда начар экенине тынчсызданууда. Бул анын чечими эмес, Өзбекстанга мурда эскертилген. Акчаны кармап турган өлкөнүн мыйзамдары боюнча абактагы мындай шарттар адам укуктарын бузууга жатат. Швейцариялык адвокат жана Өзбекстанга келген процесстин башка катышуучулары баарын өздөрү көрүп кетүүдө».

​Июнда абактагы Каримовага кысым көрсөтүлүп, медициналык жардам берилбей жатканы тууралуу маалымат таркай баштаганда Өзбекстандын акыйкатчысы Улугбек Мухаммадиев түрмөдө Каримова менен жолукканын, ага эч кандай медициналык жардамдын кереги жоктугун айткан.

​46 жаштагы Гүлнара Каримова 2017-жылы атасы көз жумгандан кийин Өзбекстанда «Салык төлөөдөн качуу», «Акча уурдоо», «Опузалоо» жана «Офшордук компаниялардын документтерин жок кылуу» беренелери боюнча 10 жылга эркинен ажыратылган. 2019-жылы мартта үй камагынын тартибин бузган деген айып менен Ташкент облусундагы абакка которулган.

Мындан тышкары Каримовага 2015-жылы Швеция, Швейцария менен АКШда кылмыш иштери козголуп, "миллиард доллардай каражатты өздөштүрүп" алган деп айыпталган. Бул акчаны ага Өзбекстанда Интернет менен камсыз кылууну көздөгөн алты телекоммуникациялык компания пара катары бергени айтылган.

Швейцариянын Федералдык соту 8-майда Гүлнара Каримованын жакын тууганына өкүм чыгарган. Соттолгон адам 2004-2013-жылдардын аралыгында каражаттын тегин, багытын жашыруу аракетинде ар кандай ишканалардын атынан банк эсептерин ачып, акча которууларды бөлүштүрүп катканы аныкталган. Каражаттын чыныгы ээсин жашыруу үчүн банк кагаздарына жасалма кол коюлганы тастыкталган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткенден уурдалган жарандын дайыны чыкты

Баткен чек ара.

Өткөн жуманын соңунда Баткен районунун Тажикстан менен чектеш Достук айылынын тургунун «тажикстандык өнөктөштөрү уурдап кетти» деп жакындары милицияга, облус жетекчисине кайрылган.

Учурда 27 жаштагы Достук айылынын тургуну аткезчилик боюнча Тажикстанда кармалып турганы, териштирүү иштери жүрүп жатканы белгилүү болду.

Өткөн аптанын соңунда Тажикстанга барып, кабарсыз жоголгону айтылган 27 жаштагы Газыбек Мейлибаевди чогуу соода кылып жүргөн өнөктөштөрү «акчаңды алып кет» деп Тажикстандын аймагына чакырышкан.

Газыбек ошол бойдон үйүнө кайтып келген эмес. 9-июлда чек арадагы Достук айылынан «жыйынтык болбой жатат» деп 150дөй тургун облус жетекчиси менен жолугушуп, жардам сурап кайрылышты.

Газыбектин апасы Мухабат Темирбаева баласын «чек арадан Тажикстандын аймагына кимдир-бирөөлөр алып кирип кетти» дегенди угуп өз алдынча издөө иштерин да жүргүзүп, Тажикстандын аймагына барып сураштырып көргөнүн айтууда.

«Баламды бирөөлөр Тажикстанга колун кайрып алып кеткенин уктум. Анан ошол жакка барып, милициясына, чек арага, бажычысына кайрылдым. Эч ким билбейт экен. Бир топ жерди сураштырдым. Кабар болбоду. Анан милицияга арыз жаздык. Эми гана балам кармалып турганын билдим. Машинесине Тажикстандын номерин тагып коюшканын көрдүм. Балам менен жолуктурушкан жок».

Тажикстанда кармалып турган Газыбек Мейлибаевдин атасы короосуна тамеки топтоп, аны тажикстандык өнөктөштөрүнө өткөрүп турган. Бирок жүктү кошуна өлкөдөн тааныштары келип алып кетип турганын айтууда.

Сулайман Темирбаев тамеки аткезчилик товарына кире турганын билбегенин, жүктү чек арадан алып өтпөгөнүн билдирди:

«Менин балам мыйзамсыз иш кылган жок. Болгону тамекини үйгө топтоп, аны тажиктер алып кетип турчу. Ошол күнү акчаны алып кетүүгө чакырышкан. Тамеки - бул дыйканчылык товары. Тажикстанда анын аткезчилик товар катары эсептелерин билчү эмеспиз. Эми жардам сурап, облустук бийликке кайрылып жатабыз».

Тажикстанда кармалып турган Газыбек Мейлибаевдин жакындары жардам сурап облустук бийликке кайрылгандан кийин, тиешелүү кызматтар аркылуу такталып, Кыргызстандын жараны аткезчилик менен чек арадан товар ташуу боюнча укук коргоо кызматтары тарабынан Кожентте кармалып турганы такталган.

Элчилик аркылуу да аракет жасалып жатканын айткан облус жетекчиси Акрам Мадумаров бул иш мыйзам жолу менен гана чечилерин, жакындары менен жолуктуруу аракети жүрүп жатканын кабарлады:

«Биздин жарандын кармалышы боюнча маалыматтарды тактадык. Тажикстанда аткезчилик боюнча кармалып, териштирүү иштери жүрүп жаткан экен. Тажикстандагы элчиликке да маалымат берилди. Мыйзамдык жол менен бардык аракеттер көрүлөт. Жакындары менен жолуктуруу боюнча да сүйлөшүү жүрүп жатат».

Чек аралаш аймак тургунунун түшүнүксүз жагдайда кармалып, бир нече күндөн бери жакындарына кабар берилбей жатканы чек арадагы соода-сатыкка терс таасирин тийгизет, мамилени солгундатат деген пикирлер айтыла баштады. Мындайга акыркы учурда чек арада майда-барат чырлардын тынымсыз чыгып жатканы да себеп болгон сыяктанат.

Акрам Мадумаров.
Акрам Мадумаров.

«Эми ар бир өлкөнүн мыйзамдары, талаптары бар, - деди Акрам Мадумаров. - Бул бизде да бар. Аны бузган жаран ким экенине карабай жоопкерчиликке тартылат. Ар бир өлкө өз мыйзамдарын коргойт. Бул бир тараптуу эле болуп жатат деп түшүнбөш керек. Акыркы эки жумада биздин чек арада аткезчиликке аракет кылганы үчүн Тажикстандын эки-үч жараны кармалды. Тийиштүү чара көрүлүп жатат. Мамилелерди бекемдеш үчүн Тажикстандын Согди облусунун жетекчилиги менен тыгыз кызматташып, элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Аймакта чек аралардын такталып бүтпөй жатканы да бир аз маселе жаратып, жөнөкөй жарандар кээде чек араны так билбей маселе жаралып калган учурлар бар».

Чек арадан аткезчилик менен кармалганы кабарланган Газыбек Мейлибаевдин кандай шартта, канча жүк менен кайсыл жерден кармалганы тууралуу суроолорго Тажикстандын укук коргоо кызматтарынан расмий жооп келе элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик абагындагы уулануу боюнча иш козголду

Тажикстандагы абак.

Тажикстанда абактагы уулануу боюнча кылмыш иши козголуп, экспертиза жүргүзүлүп жатат.

14 адамдын өмүрүн алган кырсык соттолуучуларды Согди облусунан башка шаарлардагы түрмөлөргө которуп жаткан маалда болду. Расмий маалымат боюнча, соттолуучулар нанга ууланган. Бирок маркумдардын жакындары бул версияга ишенбей жатышат.

Ошол күнү үч машинеде жалпысынан 128 адам түндүктөн түштүктөгү абактарга которулуп жаткан. Алар өлкөнүн борбордук бөлүгүндөгү жана Хатлон облусундагы абактарга жайгаштырылмак. Жаза аткаруу башкармалыгынын маалыматы боюнча, окуя соттолуучулар бараткан машине Майхура деген жерге келген учурда болгон. Бул Дүйшөмбү шаарынан 45 чакырым аралыктагы кыштак. Башкармалыктын ырасташынча, соттолуучулардын бири фургондо бараткан башка адамдар менен үч бөлкө нанды бөлүшүп жеген. Уулануунун белгилери тез эле пайда болгон.

Нан жегенден кийин эле жарым сааттан кийин машинеде бараткан 16 адам кусуп, көңүлү айнып, өзүн жаман сезе баштаган. Саат 18:20да машине тергөө абагына жеткенде уулангандардын абалы кескин начарлап кеткен. 16 адам эстен танып жыгылган. Саат 18:25те ууланган адамдар «Тез жардам» менен тергөө абагына жеткирилген. Болгон мүмкүнчүлүктү колдонуп, дарыгерлер эки адамдын өмүрүн сактап калышты.

Кылмыш иши козголуп, атайын тергөө тобу түзүлдү. Алар «Ууланууга нан себеп болдубу? Нанды ким берди – соттолуучулардын наны беле же түрмө кызматкерлери бергенби?» деген суроолорго жооп издешмекчи.

ИИМдин басма сөз катчысы Умаржони Эмомали буларды айтты:

«Ушул тапта үч экспертиза жүргүзүлдү, алар нандын сапатына жана курамына анализ жасашты. Дагы бир нече экспертиза жасалып, ууланууга нан себеп болдубу же жокпу, мына ушуну тактайт».

Укук коргоочулар экспертизанын жыйынтыгын күтүш керек экенин айтышууда. Соттолуучуларга жолдон тамак берилбегендиктен, бийлик өкүлдөрү алар сырттан келген нанга ууланган болушу мүмкүн деп болжолдошууда. Тажикстанда бир соттолуучуга күнүнө болгону он сомони бөлүнөт. Бул бир долларга жетпеген акча. Иш жүзүндө тажик түрмөлөрүндө соттолуучулар туугандары алып келген тамак менен күн көрүшөт.

Укук коргоочу Ойнихол Бобоназарова буларды белгиледи:

«Бул адамдар кылмышы үчүн жаза мөөнөтүн өтөп жатышат. Аларды мамлекет коргошу керек болчу. Жаза мөөнөтүн өтөп чыккандан кийин абактан чыгышы керек эле. Аларды туугандары күтүп жаткан. Бирок аларды мамлекет коргой албаганы өкүнүчтүү».

«Ховар» сайтында ууланып каза тапкандардын аты-жөнү жазылган тизме жарыяланды. Маркумдардын жакындары журналисттер менен сүйлөшүүдөн баш тартышууда. Эртең менен Ички иштер министрлигинин жана Улуттук коопсуздук комитетинин өкүлдөрү алар менен сүйлөшкөн. Маркумдардын сөөктөрү туугандарына качан өткөрүлүп берилээри азырынча белгисиз.

Мындан эки ай мурда Тажикстандын Вахдат шаарындагы колонияда тополоң чыгып, 32 адам каза болгон. Анын 29у абакта кармалгандар, үчөө түрмө кызматкерлери.

Расмий маалыматтарда тополоң чыгаргандар абактагы медициналык бөлүмдү өрттөгөн жана бир канча соттолуучуну барымтага алып, өздөрүн абактан бошотууну талап кылышкан.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: абактагылар нандан ажал табышты

Тажикстан: абактагылар нандан ажал табышты
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:01 0:00

Могерини: Саясий маселелер ачык талкууланышы керек

Могерини: Саясий маселелер ачык талкууланышы керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:42 0:00

Могерини: Кыргызстанда сот эркиндигине көңүл буруш керек

Евробиримдиктин тышкы саясат боюнча башкы комиссары Федерика Могерини. Бишкек. 6-июль, 2019-жыл.

Евробиримдиктин тышкы саясат боюнча башкы комиссары Федерика Могерини Борбор Азия менен кызматташтыктын ар кандай өңүттөрү тууралуу «Азаттыктын» суроолоруна жооп берди.

«Азаттык»: - Кечээ Евробиримдик Кыргызстан менен өнөктөштүк жөнүндө кызматташтыкты макулдашты. Бул мамлекеттин мурунку жана азыркы президенттери тирешип атышат, өлкөдө туруктуулук жок. Ушундай жагдайда бул кызматташтык кантип ишке ашат?

Могерини: - Бул келишимдер абдан маанилүү. Алар долбоорлордун бекем укуктук өзөгү болуп, жарандар үчүн пайдалуу кызматташууга шарт түзөт. Биздин эң оболу көздөгөнүбүз эле ошол. Ошондой эле кызматташтык өлкөлөрдө саясий реформа жүргүзүүгө, анын ичинде сот системасын жаңылоого жардам берет. Албетте, бул узак жараян. Бирок ал жараянды биз жигердүүлүк менен колдоо зарыл деп сезебиз. Кыргызстан сыяктуу мамлекеттер демократиялык баалуулукту жана ал үчүн канчалык эмгек жумшалганын баалайт деп ишенем. Жаңы макулдашуунун алкагында биз бул өлкөдөгү өзгөрүүлөрдү колдоп, аларды жүзөгө ашырууга көмөктөшөбүз. Албетте, бул чийилген бир сызык менен жүрүп кетчү иш эмес. Анткени Евробиримдиктин курамындагы өлкөлөр да өз тарыхында мындай татаал жана өткөөл тажрыйбаларды баштан кечиришкен. Биримдиктин бир катар өлкөлөрү Кыргызстанда болуп жаткандай окуяларды баштан өткөрүшкөн. Ошол себептен бизде тажрыйба, сабырдуулук, каражат бар жана Кыргызстандын тандаган багытынан тайбай, алдыга илгерилөөсүнө жигердүү колдоо көрсөтөбүз. Кыргызстан бул келишимдерди ийгиликке жетиш үчүн колдонот деген жакшы ойдомун.

«Азаттык»: - Кыргызстан тууралуу сөз кылганда укук коргоочу Азимжан Аскаровдун маселеси дароо көтөрүлөт. Президент Жээнбеков менен жолукканда бул маселени коюп, Аскаровду эркиндикке чыгарууга чакырдыңызбы?

Могерини: - Ооба, бул маселени биз эки тараптуу жолгушууларда талкууладык. Биз сот системасынын өз алдынчалыгына көңүл буруш керек экенин жана саясий жактан сезимтал маселелерди кароодо өзгөчө ачык-айкындык зарыл экенин сөз кылдык.

«Азаттык»: - Сиз ошондой эле Түркмөнстанда болуп, ал жакта жаңы делегацияны ачуу тууралуу келишимге кол койдуңуз. Адам укуктары жагынан алганда келишим өлкөнү ачыгыраак, жакшыраак кылганга жардам береби?

Могерини: - Биринчиден, Борбор Азиянын башка төрт мамлекетинде Евробиримдиктин өкүлчүлүктөрү бар. Соңку беш жыл ичинде шаркет бул чөлкөм менен тыгыз кызматташтыгын өнүктүрө алды. Андыктан дипломатиялык делегациянын бардык беш мамлекетте тең болушу биздин ишибизди андан ары улантууга жардам берет деген ишеничтемин.

«Азаттык»: - Ушул тапта жаңылыктардын сап башына кечээ Казакстанда кармалган адамдар чыкты. Бул тууралуу сиздин оюңуз кандай, бул маселени да көтөрдүңүзбү?

Могерини: - Ооба, бул маселе ар дайым көтөрүлөт. Кайрадан эле биз өлкө бийлигин адам укуктары жаатындагы стандаттарды башка мамлекеттердей жакшыртып, жолго салууга, элге өз ой-пикирин эркин билдирүүгө мүмкүнчүлүк берүүгө, маалымат каражаттарынын ээн-эркин иштешине шарт түзүүгө жана ачык болууга үндөйбүз. Бул маселелер биз тараптан ар дайым көтөрүлөт. Казак бийлиги адам укуктарын коргоону жакшыртуу менен өлкөсүнүн эл аралык аброюн көтөрүп, инвестиция тартып, жарандарынын жашоо сапатын көтөрүп кете алат деп ишендирип кетер элем.

«Азаттык»: - Тажикстан тууралуу сөз болуп жатканда сиз маалымат каражаттарынын эркиндигине кайрылып калдыңыз. Тажик бийлиги журналисттерди аккредитациядан көп учурда өткөрбөйт. Чөлкөмдөгү мамлекеттерде, өзгөчө Тажикстанда өз алдынча маалымат каражаттары, анын ичинде «Эркин Европа/Азаттык» радиосуна кандай колдоо көрсөтө алаарыңарды айта аласызбы?

Могерини: - Биз маалымат каражаттарын жана өз алдынча медианы такай жана кайда болбосун колдойбуз. Жергиликтүү деңгээлде өзгөчө бир окуялар боюнча да билдирүүлөр жасалат. Биздин өкүлдөрүбүз беш мамлекеттин ар биринде бар. Дүйнөлүк деңгээлде Евробиримдик маалымат каражаттарына жана жарандык коомго колдоо көрсөтүп келери белгилүү.

Бизди кубандырганы - быйыл биринчи жолу Борбор Азиядагы министрлердин жолугушуусун утурлай жарандык коомдун форумун өткөрүп алдык. Ага маалымат каражаттарынан айрым өкүлдөрү катышты. Мындай форумду ар бир министрлердин жолугушуусунда өткөрүүнү беш мамлекеттин тең өкүлдөрү колдошту. Бул жакшы жышаан деп ойлойм. Кайра эле бул кандайдыр бир деңгээлде жагымсыз жараян болушу мүмкүн. Биз кыйынчылыктар, кайчы пикирлер бар экенин жашырбайбыз. Бирок маалымат каражаттарын же алардын өкүлдөрүн зарыл маалда ар дайым колдоп, жардам беребиз.

«Азаттык»: - Өзбекстанда жаңы президент келген үч жыл ичинде көп жагымдуу окуялар болду. Бирок силер экономикада чыныгы жылыштар болуп жатканын көрүп жатасыңарбы?

Могерини: - Мен Өзбекстанга кийинки жылдары эки жолу бардым жана албетте, убакыттын тардыгынан мындай сапарлардын алкагында жарандарга жолугуу мүмкүн болгон жок. Бирок мен өлкөдө ачык-айкындуулукту орнотуп, реформаларды ишке ашырууга, Евробиримдик менен кызматташууну кеңейтүүгө жана бекемдөөгө чындап кызыгуу бар экенин байкадым. Бул ниеттер астейдил экенине ишендим. Ошол эле маалда алар мунун баарына жетиш үчүн адам укуктарын коргоо жана жарандык коомду өнүктүрүү багытында бир топ нерселерди ишке ашырышы керек экенин жакшы түшүнүп турушат. Ошол себептен мен Өзбекстандын жетекчилиги өлкөнү терең реформалоого жана аймакта мыкты оюнчу болууга дилгир экенин байкай алдым.

«Азаттык»: - Рахмат.

(Маекти «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун кабарчылары Рикард Йозвиак менен Марек Хайдук жүргүзүштү)

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Евробиримдик Борбор Азиядан кол үзбөйт

«Европа Биримдиги - Борбор Азия» форуму, Бишкек. 7-июль, 2019-жыл.

Бишкекте «Европа Биримдиги - Борбор Азия» тышкы иштер министрлеринин жолугушуусу өттү.

Жолугушууга Евробиримдиктин тышкы саясат жана коопсуздук маселелери боюнча жогорку комиссары Федерика Могерини жана Казакстандын, Кыргызстандын, Өзбекстандын, Тажикстандын тышкы иштер министрлери, Түркмөнстандын тышкы иштер министринин орун басары катышты.

5+1 форматындагы Евробиримдик менен Борбор Азия өлкөлөрүнүн өкүлдөрүнүн жолугушуусу жыл сайын уюштурулуп жүрөт.

Жаңы стратегия жакшы мамилеге өбөлгө түзөбү?

15-жолу өткөн жолугушууда Евробиримдик быйыл 17-июнда кабыл алган Борбор Азия өлкөлөрү менен кызматташтыктын жаңы стратегиясына өзгөчө көңүл бурулду. Кызматташтыктын жаңы стратегиясы эки максатты көздөй тургандыгы кабарланды. Алар - аймактагы коопсуздук, социалдык экономикалык абалды жакшыртууга арналган туруктуулук үчүн өнөктөштүк жана Борбор Азиядагы ачык инвестициялык климатты түзүү, реформаларды камтыган өнүгүү үчүн өнөктөштүк деп аталат.

Муну жолугушуудан соң журналисттерге билдирүү жасаган Кыргызстандын тышкы иштер министри Чыңгыз Айдарбеков ырастап, кеңири сөз болгонун айтты:

Чыңгыз Айдарбеков.
Чыңгыз Айдарбеков.

«Жолугушуунун жүрүшүндө биз Евробиримдиктин жаңы стратегиясынын алкагындагы негизги багыттарды натыйжалуу ишке ашыруу боюнча биргелешкен аракеттерди талкууладык. Алар: мыйзам үстөмдүгүн камсыз кылуу, демократияны алга сүрөө жана адам укуктарын сактоо, коопсуздук, жаратылыш жана климаттын өзгөрүшү, суу ресурстарын башкаруу, жеке секторду өнүктүрүш үчүн ар тараптуу жардам көрсөтүү, сооданы өнүктүрүү жана инвестиция тартуу, экономикага санариптик технологияны киргизүү, Борбор Азия өлкөлөрүндөгү энергетика, билим берүү, жаштар маселелери».

Бирок министр азырынча стратегиянын алкагында кандай конкреттүү долбоорлор, программалар бар экенин чечмелеген жок.

Адам укуктары жана Азимжан Аскаров маселеси

Евробиримдик үчүн Борбор Азия өлкөлөрүндө экономикалык кызматташтык менен катар бир топ түйшөлткөн маселелер бар. Ал бул чөлкөмдө дээрлик бардык өлкөлөрдө адам укуктары, сөз эркиндиги жаатында кыйынчылыктар бар деп эсептейт.

Федерика Могерининин Бишкектеги сапарынын алдында бир катар эл аралык уюмдар, укук коргоочулар менен жарандык коом өкүлдөрү Борбор Азиядагы сөз эркиндиги жана адам укуктары боюнча маселелерге көңүл бурууга чакырышкан. Атап айтсак, Кыргызстанда түрмөдө отурган укук коргоочу Азимжан Аскаров, Тажикстандагы сөз эркиндигинин абалы, Интернетти блоктоо, Казакстандагы президенттик шайлоодон кийинки нааразылык акциялары жана алардын камалган катышуучулары тууралуу кеп болгон.

Жолугушуудан кийинки билдирүүдө Евробиримдиктин комиссары Могерини Борбор Азиядагы сөз эркиндигине байланыштуу журналисттердин суроолоруна жооп берди:

Федерика Могерини.
Федерика Могерини.

«Ар бир өлкөдө жагдай ар башка. Мен эч кандай баа бере албайм. Ал биздин ишмердикке кирбейт. Биздин ролубуз - жакшы өзгөрүүлөргө өбөлгө түзүү жана аларды ишке ашырууга колдоо көрсөтүү. Ал эми жеке адамдардын укуктарынын системалуу түрдө бузулушуна келгенде биз бул багытта ишти өзгөртүү зарылдыгын көрүп турабыз. Ошол эле маалда андай өзгөрүүлөрдү жасаш үчүн өз колдообузду сунуш кылабыз. Сот эркиндиги жана сөз эркиндиги биздин кызматташтыктын эн маанилүү жана негизги өзөгү бойдон кала берет. Бул эки күндө министрлер менен ушул маселелердин үстүндө иштиктүү кызматташууну талкууладык».

Ал эми Азимжан Аскаров боюнча суроого Могерини: «Бул маселеге байланыштуу бардык суроолор талкууланып жатат. Маселе ачык-айкын жана конструктивдүү пикир алмашуунун негизинде талкууланып жатканын белгилейм», - деп кыска гана жооп берди.

Негизи эле Евробиримдик аймак менен кызматташууда адам укуктары боюнча билдирүүлөрдү жасаганы менен иш жүзүндө жыйынтык жок болуп жатканын айткандар да бар. Мисалы казакстандык укук коргоочу Евгений Жовтис:

Евгений Жовтис.
Евгений Жовтис.

«Биринчи стратегия иштелип чыгып жатканда жана Евробиримдик менен биздин өлкөлөрдүн ортосундагы эки тараптуу келишимдер даярдалып жатканда биз ал документтерде адам укуктары жана жарандык коом деген өз алдынча компонент болсун деп сунуш кылганбыз. Дал ушунун жыйынтыгы менен кайсы бир жыйынтыкка жетишүүнү каалаганбыз. Ооба, андай компоненттер киргизилди. Алар эки тараптуу кызматташтыкта жарандык коомду эң керектүү катышуучу катары таанышат. Бирок жыйынтыгы азырынча кубангыдай эмес», - деди.

Борбор Азия менен Евробиримдиктин ортосундагы буга чейинки стратегия 2007-жылы кабыл алынган. Бул стратегиянын алкагында Европа Биримдиги Борбор Азия өлкөлөрүнө 2020-жылга чейин 2 миллиард евро өлчөмүндө жардамды ар кыл программалардын алкагында бөлүп берери каралган. Ал эми Кыргызстанга болсо 2014-жылдан тартып бул институт тарабынан 174 миллион евро бөлүнгөнү маалымдалган эле.

Могерини: Саясий маселелер ачык талкууланышы керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:42 0:00

Жалпысынан Евробиримдиктин Борбор Азия өлкөлөрү менен экономикалык кызматташтыгы жалпы чөлкөмдүк масштабда эмес, ар бир өлкө менен эки тараптуу негизде жүрүп келет. Аймакта бул тармакта Казакстан жигердүү иш алып барып, өлкөгө келген түз инвестициянын 50 пайызга жакыны Европа өлкөлөрүнө туура келген.

Ал эми Өзбекстан болсо мурдагы президент Ислам Каримов башкарып турган учурда 2009-жылга чейин санкцияда болсо, эксперттер Шавкат Мирзиёев бийликке келген соң расмий Ташкент Европа Биримдиги менен алаканы жакшыртууга аракет кылып жатканын белгилешет.

Аймакта парламенттик демократия жолун тандап, бул багыттагы абал салыштырмалуу жакшы деп эсептелген Кыргызстан Евробиримдик менен экономикалык байланыштарын жөнгө сала албай жатканы кеп болуп жүрөт. Брюссел Кыргызстанды «ВСП+» - Жалпы жеңилдиктер системасын колдонууга уруксат бар тогуз өлкөнүн катарына киргизсе да Бишкек бул макамды толук колдоно албай жатканын айткандар бар.

Бул кемчиликти жоюш үчүн кыргыз тарап кийинки жылы Бишкекте европалык ишкерлер менен бирге бизнес форум өткөрүүнү сунуш кылды.

Ошол эле кезде дээрлик бардык Борбор Азия өлкөлөрү тышкы саясатта Орусия менен алакага басым жасап, Кремлдин позициясы менен эсептешет. Ал эми Орусия менен Евробиримдиктин мамилеси 2014-жылдан бери бузулуп, Европа Москвага карата санкцияларын узартып келатат.

Саясий серепчи Эмил Жороев Орусия фактору бар экенин четке какпай, бул маселеде Борбор Азия өлкөлөрүнүн лидеринен көп нерсе көз каранды экенин белгиледи:

Эмил Жороев.
Эмил Жороев.

«Бул биздин мамлекеттин жетекчилерине байланыштуу. Бизде геосаясат деген бар, чоң саясаттагы кызыкчылыктар бар. Ушулардын көлөкөсүндө менин байкашымча Бишкектин Москвага, Бээжинге карата кылдат саясатынын аркасында Европага толук көңүл бургандан баш тартып келгендейбиз. Менимче антип тартынуунун кереги жок. Биздин негизги өнөктөштөр деле өтө принципиалдуу каршылыгы жок. Каршы болсо да биз эгемен өлкөбүз. Биздин Европа менен катнашыбыз башкаларга эч кандай зыянын тийгизбейт».

Евробиримдикте эч нерсе өзгөрбөйбү?

Могерининин Бишкектеги сапары анын Евробиримдиктин башкы дипломаты катары акыркы сапарларынын бири болгону калды. Мартта Европарламенттин жаңы чакырылышы шайланган соң Евробиримдиктин институттарынын: Еврокеңештин, Еврокомиссиянын, Европарламенттин жетекчилери алмашууга тийиш. Өткөн аптада бул кызматтарга жетекчилер аныкталып, бекитилди.

Жаңы курамдагы Еврокомиссия Борбор Азия өлкөлөрү менен кандай мамиле курат жана кызматташтыкта эмне өзгөрүү болот деген суроо турат.

Буга чейин Евробиримдиктин Борбор Азия өлкөлөрү боюнча атайын өкүлү Петер Буриан: «Борбор Азия өлкөлөрү менен тереңдетилген жана кеңейтилген кызматташтык жаатында ырааттуу саясат уланат деп ырастагым келет. Жаңы комиссиянын алдында Борбор Азия өлкөлөрү менен кызматташтык стратегиясынын алкагында конкреттүү долбоорлорду иштеп чыгып, аны ишке ашырууга каражат бөлүү милдети турат. Жаңы комиссия бюджетти кабыл алат. Азыртадан эле Еврокомиссия эл аралык кызматташтык долбоорлоруна мурдагыга караганда каражатты 30 пайызга көбөйтөрү белгилүү болду», - деп билдирген эле.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда митингге чыккандар кармалды

Бишкек ЕБ менен алаканы жаңыртууда

Евробиримдик демократияга умтулууну колдойт
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:58 0:00

Бишкекте Европа Биримдиги жана Борбор Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы кызматташтык талкууланууда.

Бул иш-чарага катышуу үчүн Европа Биримдигинин тышкы саясат боюнча жогорку комиссары Федерика Могерини жана Борбор Азия өлкөрүнүн тышкы иштер министрлери Кыргызстанга келди.

Иш-чара алкагында Евробиримдик менен Кыргызстан ортосундагы мамиле да өз алдынча талкууланып, кызматташууну кеңейтүү боюнча жаңы келишимди даярдоону аягына чыгарды.

Расмий Брюссель менен Бишкектин ортосунда эмне өзгөрүү болушу мүмкүн?

Соңку эки күндө Бишкек Евробиримдик менен Борбор Азия чөлкөмүнүн мамилеси талкууланган чордонго айланды.

Кыргызстандын тышкы иштер министри жана Европа Биримдигинин тышкы саясат боюнча жогорку комиссары Федерика Могерини.
Кыргызстандын тышкы иштер министри жана Европа Биримдигинин тышкы саясат боюнча жогорку комиссары Федерика Могерини.

Кыргызстан менен Евробиримдик ортосундагы кызматташтык тууралуу
Бишкекке сапар менен келген Евробиримдиктин тышкы саясат жана коопсуздук маселеси боюнча жогорку комиссары Федерика Могерини менен Кыргызстандын тышкы иштер министри Чыңгыз Айдарбековдун жолугушуусунда сөз болду.

Жолугушуудан кийин Чыңгыз Айдарбеков менен Федерика Могерини журналисттерге маалымат беришти. Айдарбеков Могерининин сапарын "тарыхый" деп атады.

Министр Кыргызстан үчүн Евробиримдиктин парламенттик тажрыйбасы абдан маанилүү экенин кошумчалап, 2018-жылы эки тараптуу товар жүгүртүү 1 миллиард долларга жеткенин белгиледи.

Жолугушуу жүрүшүндө билим берүү тармагын колдоо үчүн Европа Биримдиги менен 35,7 миллион евролук келишимге кол коюлганы маалым болду.

Жаңы келишим эмнеси менен айырмаланат?

Жаңы келишим Евробиримдик менен 1999-жылы кол коюлган буга чейинки келишимди жаңылап, аны учурдагы шартка ылайыкташтырган. Анда Кыргызстанда жана аймактагы өзгөрүүлөрдү эске алуу менен экономикалык жана соода тармактагы укуктук базаны жакшыртуу каралган.

Саясат, демократия, укуктун үстөмдүгү, адам укуктары, сөз эркиндиги сыяктуу баалуулуктарга өзгөчө көңүл буруу камтылган.

Ал эми тышкы саясат жана коопсуздук тармагында аймактагы туруктуулукту сактоо, чыр-чатактардын алдын алууда биргеликте аракет көрүү каралган.

Соодада болсо укуктук базаны жаңылап, экономика, финансы, энергетика, айыл чарба, санариптик экономика, аймактарды өнүктүрүү ж.б 24 багыт боюнча кызматташтыкты бекемдөө макулдашылды.

Эми эки тараптын юристтери жана лингвисттери келишимдин текстин изилдеп чыгат. Документ ички процедуралардан өткөндөн кийин кол коюлат. Ага чейин ЕБ өзүнүн мүчө өлкөлөрү менен макулдашып, Кыргызстан парламенттен ратификация кылышы керек.

Буга чейин Евробиримдиктин өкүлдөрү Кыргызстан менен келишимге 2020-жылдын башында кол коюу пландалып жатканын билдирген.

Кыргыз бийлиги акыркы жылдары Евробиримдик менен кызматташууга көңүл бура турганын билдирип келет. 2018-жылы Брюсселге расмий сапар менен барган кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков Евробиримдикти демократиялык баалуулуктарды алга жылдырууда маанилүү өнөктөш катары көрө турганын айткан.

Роза Отунбаева.
Роза Отунбаева.

Кыргызстандын экс-президенти Роза Отунбаева Кыргызстан менен ЕБнын мамилесинде расмий Брюссел өтө сабаттуу саясат жүргүзүп, Бишкектин тандоосуна сый менен мамиле кылып келгенин белгиледи.

"Европа Биримдиги биздин тандап алган жолду колдоп жатат. Биз парламентаризмди тандап алдык. Бул кимдир бирөө үчүн жаңылыштык көрүнүшү мүмкүн. Бирок Евробиримдик саясий жактан сабаттуу жана кылдат мамиле кылат. Документти байкасаңар, өлкөнүн талабын эске алуу менен абдан кылдат жазылган".

Европа Биримдигинин Борбор Азия өлкөлөрүндөгү атайын өкүлү Петер Буриан буга чейин "Азаттыкка" курган маегинде шаркет Кыргызстандын демократия баалуулуктарга умтулуу аракетин бааларын билдирген.

"Европа Биримдиги ар кыл өлкөлөр менен алака түзүүдө, анын ичинде Борбор Азия чөлкөмү менен кызматташууда ал өлкөлөрдүн өзгөчөлүктөрүнө көңүл бурабыз. Албетте, биз кайсы бир өлкөгө өзгөчө өнүгүү моделин таңуулабайбыз. Бул ошол өлкөнүн жарандарынын колунда болушу керек. Бирок Кыргызстанга парламенттик системанын үлгүсүн көрсөтөт деп чоң ишеним менен көз салып турганыбызды жашырбайбыз. Бул өнүгүү жолун ар кыл долбоорлор жана инвестиция менен колдоп келе жатабыз. Менин оюмча, Евробиримдиктин аткарып жаткан иштери тууралуу жетиштүү кабар берилбей жатат".

Эксперттер ириде расмий Бишкек ЕБ менен кызматташтыкты демократиялык баалуулуктарды, парламентаризмди өнүктүрүү боюнча кызматташтыкты жолго сала албай келгенин билдиришет.

Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору Эмилбек Жороев Бишкектин Евробиримдик менен мамилесинде Орусиянын фактору маанилүү экенин белгилеп, жергиликтүү жетекчилердин карманып келгенин белгиледи.

Эмилбек Жураев.
Эмилбек Жураев.

"Евробиримдик жана ага мүчө мамлекеттер мурдагы, азыркы президент менен деле негизги парламенттик, шайлоо жаатындагы реформаларды, демократиялык иш-чараларды колдоп келе жатат. Башка жааттарда мамилени өнүктүрүүнү бир аз кыйынчылыктар коштоп келет. Бул эми өзүбүз тараптагы кемчиликтерге да байланыштуу. Мисалы, экономикалык жаатта Европа Биримдиги бизге “ВСП+” артыкчылыктарын берген. Биз Европага товар экспорттоого мүмкүнчүлүк алганбыз. Бизге берилген жети жылдык мөөнөттүн үч жылы өтүптүр. Ошол убакыт аралыгында өтө кичине көлөмдө экспорт кылууга жетише алдык. Жаңы стратегиялар ишке кирип жатканда өкмөт аракет кылса, иш алдыга жылмак".

Кыргызстан менен Евробиримдик ортосундагы кызматташтыкта акыркы жылдары көңүл бурулган тармак экономикалык алака болууда. Евробиримдик 2015-жылы Кыргызстанга «ВСП+» - Жалпы жеңилдиктер системасын колдонууга уруксат берген. Бул система алкагында кыргыз ишкерлери 6,5 миңдей товарды Европа өлкөлөрүнө бажы төлөмүсүз экспорттоого мүмкүнчүлүк алган.

Кыргызстан ишкердик кеңешинин төрагасы Аскар Сыдыков өкмөт бул жаатта потенциалды толук колдона албай жатканын белгиледи.

Аскар Сыдыков.
Аскар Сыдыков.

"Дараметти колдонуу анчалык деңгээлде өрчүй элек. Биздин соода жүгүртүүбүз, алтынды эске албаганда өтө деле жогору эмес. Аны жогорулатуу үчүн эки тараптын ишкерлерин көбүрөөк жолуктуруу керек. Аткаминер менен аткаминер жолукканда көп нерсени билбей калышы мүмкүн. Ошол себептүү өкмөт чет өлкөгө барганда ишкерлерди көбүрөөк ээрчите барышы керектигин айтып жатабыз".

Кыргызстан менен Европа Биримдигине кирген өлкөлөрдүн товар жүгүртүүсү 2018-жылы 1 млрд. АКШ долларын түзгөн.

6-июлда Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Европа Биримдигинин тышкы саясат жана коопсуздук боюнча комиссары Федерика Могерини жолугары да кабарланган.

Евробиримдиктин тышкы саясат жана коопсуздук боюнча жогорку комиссары Федерика Могерининин Бишкекке сапарынын алдында сегиз эл аралык уюм абакта жаткан укук коргоочу Азимжан Аскаровду эркиндикке чыгаруу маселесин көтөргөн.

Адам укуктарын коргогон «Amnesty International», «Human Rights Watch», «Frontline Defenders» сыяктуу эл аралык деңгээлде адам укугун коргогон уюмдар Могериниден Аскаровду абактан чыгарып, дарыланууга чет өлкөгө коопсуз алып чыгып кетүү боюнча сүйлөшүү жүргүзүүнү өтүнүшкөн.

ЕБ Борбор Азияга көз кырын салып турат
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:42 0:00

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЕБ Борбор Азияга көз кырын салып турат

ЕБ Борбор Азияга көз кырын салып турат
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:42 0:00

ЕБ жана Борбор Азия кызматташтыгы талкууда

Бишкекте 6-июлда "Евробиримдик жана Борбор Азия" форуму башталды.

Жыйындын түштөн кийинки бөлүгүнө Европа биримдигинин тышкы саясат жана коопсуздук боюнча жогорку комиссары Федерика Могерини да катышары кабарланды.

Форумду ачып жатып биримдиктин Борбор Азия мамлекеттери боюнча атайын өкүлү Петер Буриан кызматташууну өнүктүрүүгө ишеним артарын айтты.

Эки күндүк жыйында Европа биримдиги менен Борбор Азиянын жакында кабыл алынган кызматташтык стратегиясы талкууланат.

7-июлда Евробиримдик жана Борбор Азиянын тышкы иштер министрлеринин жолугушуусу өтөт.

Европа Биримдигинин тышкы саясат боюнча жогорку өкүлү Федерика Могерини эл аралык кызматташтык жана өнүгүү боюнча Европа комиссары Невен Мимица менен 4-июлда чогуу билдирүү жасашкан.

Анда «ЕБ Борбор Азия өлкөлөрүнүн социалдык, экономикалык же экологиялык чөйрөлөрдө азыркыдан да туруктуу болуу аракетин колдогусу келет.

Бул демек, көз карандысыз жалпыга маалымдоо каражаттарын бекемдөө, жарандык коом үчүн шарттарды түзүү, укук үстөмдүгүн жана мамлекеттик башкарууну күчөтүү, коорупция менен күрөш, ошондой эле жаштар жана аялдардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү дегенди билдирет» деп айтылат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кызыгы көп кылыктуу клиптер

Кызыгы көп кылыктуу клиптер
please wait

No media source currently available

0:00 0:35:06 0:00

Футбол достукту бекемдейт

Футбол достукту бекемдейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:04 0:00

Алымкул аскер башчынын өрнөктүү өмүрү

Профессор Т. Кененсариевдин “Алымкул Амир Лашкар” китебинин мукабасы. 04.7.2019

Залкар аскер башчы (амир-и лашкер), Кокон хандыгынын мамлекеттик ишмери Алымкул Асан бий уулунун (1831–1865) элесине арналган кезектеги эл аралык илимий жыйын 5-июлда ЖАМУда өтмөкчү. Бул окуяга байланыштуу тарыхчынын блогу.

Күнөстүү Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун борборундагы Жалал-Абад мамлекеттик университетинде теке (июль) айынын 5инде тарыхчылардын эл аралык шеринеси өтүп жатат.

“Алымкул Асан бий уулу (1831–1865) жана анын мамлекеттик ишмердиги” деп аталган бул эл аралык илимий жыйынды Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу Кыргызстан элдеринин тарыхый жана маданий мурастарынын “Мурас” Фонду, Кыргыз өкмөтүнүн Жалал-Абад облустук өкүлчүлүгү, Жалал-Абад мамлекеттик университети жана “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси биргелешип уюштурууда.

Алымкул аскер башчы (1831-1865). Көркөм элестетүү.
Алымкул аскер башчы (1831-1865). Көркөм элестетүү.

Жыйындагы баяндамаларда Кокон хандыгынын 1850–60-жылдардагы саясий тарыхында көөнөргүс орду бар “Аскер башчы” (“амир-и лашкер”), “Эмирлердин эмири (амир ул-умара’)” даражаларына арзыган Алымкул Асан бий уулунун (1831–1865) кыска, бирок нуска өмүр жолу, анын мамлекеттик башкаруудагы ишмердиги, Орусия жана Улуу Британия өкүлдөрү менен дипломатиялык алакалары, бүткүл Түркстанды басып кирген падышалык Орусиянын оторчул аскер өнөктүгүнөн Ташкент аймагын коргогон каармандыгы, мекенчилдик жана баатырдык бейнеси, Алымкулдун доорундагы эл аралык татаал кырдаалдагы Кокон хандыгынын абалы, Ферганадагы жана башка аймактардагы азаттык кыймылдарынын тарыхы жана башка илимий маселелер ар тараптуу чагылдырылмакчы.

Жыйында “Мурас” фондунун жетекчиси, жалпы Борбордук Азиянын жана анын ичинде Кыргызстандын XIX – XX к. башындагы тарыхы боюнча адис Кыяс Молдокасымов, Кыргыз өкмөтүнүн Жалал-Абад облусундагы ыйгарымдуу өкүлү Кыянбек Урмаматович Сатыбалдиев ж.б. расмий өкүлдөр куттук сөз менен чыгышмакчы.

Кыргызстандын өкмөтүнүн Жалал-Абад облусундагы толук ыйгарымдуу өкүлүнүн биринчи орун басары, Алымкулдун урпактарынын бири Мамасалы Такабаевич Акматов илимий жыйындын босогосунда биз менен курган маегинде былтыр (2018-жылы) бугу (май) айынын 17синде Өзбекстандын Анжиян шаарындагы Анжыян мамлекеттик университетинде да Алымкул Асан бий уулунун өмүр жолуна жана дооруна арналган эл аралык илимий жыйын жогорку деңгээлде өткөнүн белгилеп, быйыл эстафетаны кыргызстандык илимпоздор алганын жана Алымкул аскер башчы тууралуу мурда калайыкка ачык айтылбай келген маалыматтар чогултулуп жатканын баса айтты.

Кайтпас Ташматов. АнжыянМУ. 17.5.2018.
Кайтпас Ташматов. АнжыянМУ. 17.5.2018.

Жыйынга чакырылгандар арасында Алымкулдун башка да урпактары – ушул тапта Ташкент шаарында жашап жаткан ардагер Кайтпас Карабекович Ташматов, ОшМУнун илимий иштер боюнча проректору, профессор Ыдырыс Кенжеев (Идрис Кенжяев), өзбек жана тажик тарыхчылары да бар. Алар былтыркы Анжыяндагы илимий жыйынга да жандуу катышкан.

Айтмакчы, тарых илимдеринин доктору, профессор Ташманбет Кененсариевдин илимий жыйындын ирегесинде жарык көрүп, сыясы кургай элек “Алымкул Амир Лашкар” аттуу китебинин бет ачар аземи да ушул илимий жыйындын алкагында өткөрүлүүдө.

Профессор Т.Кененсариев. АнжыянМУ. 17.5.2018.
Профессор Т.Кененсариев. АнжыянМУ. 17.5.2018.

Жаңы китептин алгачкы бөлүмү профессор Т.Кененсариевдин Кокон хандыгынын тарыхына жана Алымкул аскер башчынын бейнесине арналган көп жылдык изилдөөсүнөн жана Алымкул тууралуу чагатай түрк жана кыргыз тилдериндеги араб жазмасындагы булактардын котормолорунун үзүндүлөрүнөн турат.

Ал эми китептин экинчи бөлүгүндө Борбор Азиядагы, анын ичинде Кыргызстандагы тарыхчы жана башка окумуштуулардын Алымкул Асан бий уулу тууралуу илимий баяндамалары жана илимий-жамаагаттык макалалары камтылган.

Бул баалуу китепти жарыкка чыгарууда Алымкулдун урпагы Мамасалы Такабаевич Акматов демөөрчүлүк кылганын ыраазылык менен эскерте кетпесек болбойт.

Коомдун кайсы бир бөлүгү ашкере саясатташып жаткан маалда, кесипкөй илимпоз адистер башка иштерге алагды болбостон өздөрүнүн ырааттуу эмгектери аркылуу улам жаңы илимий көйгөйлөрдү чечип жатканын айтуу да алгылыктуу. (Албетте, бул жүрүмдөр бири-бирине эч жолтоо болбогондой өнүгө беришин каалайбыз).

Алымкул аскер башчыны кыргыз адабиятында “Алымкул аталык” деп шарттуу атап жүрүшөт, анткени ал Кокон хандыгынын тактысы үчүн күрөшкө жигердүү аралашып, хан ордосундагы кутумдун натыйжасында эрезеге жете элек Султан Сейитти (тактыдан түшүрүлгөн Малла хандын уулун) тактыга отургузуп, анын атынан жалпы мамлекеттик башкарууну жүзөгө ашырган кезең да болгон эмеспи.

Айтмакчы, Алымкул аскер башчынын тегинин кыргыз экендигин ачык көрсөтпөстөн же атайын бурмалап жазган иликтөөлөр арбын болгон.

Илимий жыйынга утурулай жарык көргөн китепте ташкендик тарыхчы Молдо Мухаммад Йунус Жан Шыгавул датканын эмгегинен да үзүндү келтирилгени дурус болду.

“Ташкенди” (Ташкенттик) ныспасын да алган бул тарыхчы өз учурунда Алымкулдун өтө ишенимдүү кишиси, анын жөкөрү, анын атынан дипломатиялык тапшырмаларды аткарып, Кашкарга чейин барып келген инсан болгон. Ал өзү урматтаган колбашчы Алымкул набыт болгон соң, Кашкарга кетип, Жакыпбек Бадөөлөттүн тушунда Ак-Тоодогу (Чыгыш Памирдеги) Жаркент шаарынын акими да болгон.

Дал ушул тарыхчы Молдо Мухаммед Йунус Ташкенди өзүнүн чагатай түркчө жазылган "Тарых-и Алимкул Лашкар-беги" эмгегинде Алымкул аталыктын теги кыргыз экенин мындайча таасын белгилеген:

"...Ma’lum o‘lg‘aykim, Amirlashkari marhumning nasablari qirg‘iz-qipchoq jamoasidan bo‘lib, ismi shariflari Mullo Alimquli Hasanbiy o‘g‘li erdi va volidayi shariflari Shaharbonu bibi erur".

Бул шилтеменин азыркы кыргызча котормосу мындай:

"Белгилүү болгондой, маркум Амир-лашкердин (Башкы колбашчынын) ата-теги кыргыз-кыпчак тобунан болчу, бул кадырлуунун ысымы Молдо Алымкул Асан бий уулу эле. Аны төрөгөн кадырлуу энеси – Шаарбану-бүбү эле".

Алымкул Асан бий уулу этностук теги боюнча кыргыз-кыпчак экенин илимий эмгектеринде тастыктаган казакстандык белгилүү кокон таануучу, маркум Тимур Бейсембиев (1955—2016) тууралуу да жыйында сөз кылынаары күтүлүүдө.

Тимур Бейсембиев.
Тимур Бейсембиев.

ЖАМУнун доценти Эрнис Абазовдун айтымында, жыйындын маданий иш-чаралары да чет өлкөлөрдөн жана башка өрөөндөрдөн Жалал-Абадга келген коноктор үчүн кызыктуу болмокчу.

Бул сыяктуу илимий жыйындардагы ар башка өңүттөрдөгү баяндамалар мурда күтүлбөгөндөй жаңы жыйынтыктарга жем ташташы да мүмкүн.

Маселен, совет доорунда Кыргызстандын расмий тарыхнаамасында Кокон хандыгы душман мамлекет жана эзүүчүлөр өлкөсү катары гана сыпатталчу. Жаңы маалыматтар Фергана, Талас, Аксы, Алай, ал түгүл Ысык-Көл, Нарын, Кашкарга чейинки аймактарда Кокон хандыгына ылым санаган күчтөр болуп келгендигин айгинелөөдө.

Шералы хан менен урпагы Кудайар (Кудаяр) хандын айрым кыргыз топторуна таянгандыгы эми ачык жазылып келет. Кудайар хандын сүйүктүү уулунун ысымы да Ормон хан (Урман-хан) болгон.

(“Тарих-и Шахрухи” эмгегинде кичинекей Ормон хан Кудайар уулунун сүннөт тою тууралуу маалымат бар).

Кокон хандыгына каршы айыгыша күрөшкөн Тайлак баатырдын өзүнүн уулу Осмон датка 1860-жылдары падышалык Орусияга каршы күрөшүп, кокончул саясий багытты туткандыгы да маалым.

Тынымсейит уруусунан чыккан ички теңир-тоолук акын Арстанбек Буйлаш уулу алайлык Алымбек датканын колдоосун алып, Анжыянда болгондугу, ал эми Жеңижок акын болсо Арстанбекке учурашуу үчүн Ысык-Көлгө чейин келгендиги "аркалыктар менен анжыяндыктардын байланышы начар болгон" деген сыяктуу эски советтик стереотиптерди жоюуга огожо болот го деп ойлойм.

Демек, тарыхый доорлор менен окуяларды мурдагыдай бир беткей бычып кароого азыркы тапта мүмкүн эмес.

Эң башкысы – совет доорунда “эзүүчү таптын өкүлү”, “диний жана феодалдык катмардын өкүлү” катары жектелип, мекенчил бейнеси ачылбай келген Алымкул аскер башчы сыяктуу тарыхый инсандар окуу китептеринде, энциклопедияларда, тарых эмгектеринде, көркөм чыгармаларда эл эсине эч кандай цензуралык чектөөсүз кайтарылууда.

Инсан таануудагы жана тарыхнаамадагы бул татаал жүрүм он жылда да бүтпөй турган, улам жаңы архив таануу, булак таануу жана башка багыттардагы ырааттуу илимий иликтөөлөргө муктаж болгон жүрүм. Бул жаатта кыргызстандык тарыхчыларга Өзбекстан, Казакстан, Тажикстан сыяктуу коңшу мамлекеттердин жана башка өлкөлөрдүн адистери үзөңгүлөш болуп жатышкандыгы канааттандырат.

Эми инсан таануу жаатындагы соңку илимий ачылыштарды кеңири коомчулукка көркөм каражат менен жеткирүүнүн көп кырдуу аргаларын да издешибиз керек.

Сүрөтчүлөр, бедизчилер жана башка өнөрпоздор да тарыхчы адистер менен астейдил кызматташуусу абзел (эсибизде, жапжаш кезинде баатырларча набыт болгон Полот хандын – Молдо Ыскак Асан уулунун сүрөтүн карыяныкы кылып сыпаттаган сүрөттөр да пайда болгон; Алымкул деле 1865-жылы бугу (май) айында Ташкент шаарын орусиялык оторчулардан коргоо маалында 33-34 гана жашында курман болгонун аны абышка катары элестетип алган айрым чала сабат сүрөткерлерге эскертүү керек).

Кыргыз эл жазуучусу Төлөгөн Касымбеков.
Кыргыз эл жазуучусу Төлөгөн Касымбеков.

Атаганат, маркум жазуучу Төлөгөн Касымбековдун “Сынган кылыч” романынын айрым бөлүмдөрүндөгү окуяларды соңку илимий ачылыштарга айкалыштырып, Алымкул баатыр жана колбашчы тууралуу көркөм тасмалар жаратылчу учур ылайым тез эле келсе экен!

Эгерде Алымкул аскер башчы тууралуу тасма жарала турган болсо, анда анын Кокон хандыгындагы замандаштары кыргызча гана эмес, көчмөн өзбек, көчмөн кыпчак, отурукташкан сарт, тажик, каракалпак, казак, уйгур жана башка тилдерде да сүйлөшкөнүн, Куран окуп, орток түркий (чагатайча) жана фарсыча жаза алышканын эске алып, көп этностуу маданиятты да калыс чагылдыруу талап кылынат.

Демек, Алымкулдун доорунун мисалында эле тарыхчылар гана эмес, мүлдө калайык, анын ичинде бардык айдыңдар тарыхты дурус билүүгө тийиштигин баса белгилеп айта алабыз.

Тарыхчы Осмонаалы Кыдык уулу Сыдыков атабыздын сөзүн кеңейтип айтсак: “жүрөгүндө оту бар улан-кыздардын бардыгы тарыхты үйрөнүүсү шарт”.

Ал эми ар бир атуулда жүрөк согуп турат эмеспи!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалал-Абаддагы жаратман агай

Жалал-Абаддагы жаратман агай
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:12 0:00

Өзбекстандагы «башкы прокурорлор парады»

Отабек Муродов.

Өзбекстанда президент Шавкат Мирзиёевдин буйругу менен кызматтан бошотулуп, кылмыш иши боюнча камакка алынган мурунку башкы прокурор Отабек Муродов үй камагына чыгарылды.

Өзбекстанда кылмышка кириптер катары камакка алынган мурунку башкы прокурор Отабек Муродов 28-июнда үй камагына чыгарылды. Ал өзүнө коюлган айыптарды моюнга алып, тергөө менен кызматташып жатканы маалымдалууда.

«Азаттыктын» өзбек кызматынын маалыматы боюнча 2-июлда Муродов прокуратуранын мурунку кызматкерлерине карата көрсөтмө берип, кылмыштар үчүн айыпталгандар менен беттештирилген. Күч түзүмдөрүнөн жана прокуратурадан он чакты аткаминер учурда кылмыш ишине кириптер катары сурак берип жатат.

44 жаштагы Отабек Муродов «Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу», «Паракорлук» беренелери боюнча айыпталууда. Муродов өзү шаардан чыкпоого, Интернет, мобилдик байланыш колдонбоого милдеттендирилген. Жакындары жана мурунку кесиптештери ага мамлекеттик адвокат берилгенин, бирок Муродов аны менен эмгиче жолукпаганын айтышууда.

Муродового кылмыш иштери козголгонун президент Шавкат Мирзиёев өзү 21-июнда билдирип, «үмүтүн актабаганын» айткан.

«Кантип түшүнсө болот? Алар кызматка келгенде эле өзгөрүп кетишет. Облустук прокурорлордон 100-50 миң доллар алышат. Прокуратура менен Салык кызматынын кызматкерлеринин баары паракорлор. Мен билем. Мен Муродовго ишенгем», - деген анда Мирзиеев.

44 жаштагы Отабек Муродов былтыр жыл башында президенттин буйругу менен кызматка келген болчу. Анын убагында мурунку башкы прокурор Рашид Кадыров, атайын кызматтын башчысы Ихтиёр Абдуллаев менен бирге ондогон орган кызматкерлери камакка алынып, кылмыш иштери козголгон.

Бирок быйыл январда өткөн Коопсуздук кеңешинин жыйынында Шавкат Мирзиёев эки жолу Муродовду атап, анын ишине наарызы боло баштаган.

«Эй, прокурор, мени жакшылап ук. Кылмыштар азайбаса мен сени районго прокурор кылып жөнөтөм. Анан куугунтукта жүрөсүң», - деп коркуткан анда президент башкы прокурорду.

Муродов кызматтан алынып, сурак берип жатканы расмий тастыкталгандан кийин Башкы прокуратуранын жыйынында премьер-министр Абдулла Арипов менен президенттин администрация башчысы Зайнилобиддин Низомиддинов аны юстициянын 3-класстагы мамлекеттик кеңешчисинин чининен жана бардык мамлекеттик сыйлыктардан ажыраткан.

«Тазалык» иштери

Өзбекстандын Башкы прокуратурасында «кадрдык тазалоо» мурунку башкы прокурорлор Рашид Кадыров менен Ихтиёр Абдуллаев камакка алынгандан кийин башталган.

Өзбекстандын азыр камакта отурган башкы прокурорлору. Сүрөттө (солдон оңго): Рашид Кадыров, Ихтиёр Абдуллаев жана Отабек Муродов.
Өзбекстандын азыр камакта отурган башкы прокурорлору. Сүрөттө (солдон оңго): Рашид Кадыров, Ихтиёр Абдуллаев жана Отабек Муродов.

Быйыл апрелде Башкы прокуратурада жетекчилердин 66 пайызы алмаштырылганы кабарланган.

«Азаттыктын» өзбек кызматынын маалыматы боюнча эми Отабек Муродовдун тегерегиндеги бир нече мамлекеттик кызматкер коррупциялык кылмыш үчүн сурак берип, айрымдары ага каршы көрсөтмө берүүдө.

Учурда прокуратура менен күч түзүмдөрүндө «кадрдык тазалоо» жүрүп жатканы, айрым облустук прокурорлор өз ниети менен жумуштан кетип жатканы кабарланууда. «Азаттыктын» өзбек редакциясына кызматтан алынгандардын жана өз каалоосу менен кетип жаткан аткаминерлердин тизмеси жөнөтүлгөн. Бирок ал маалыматтарды мамлекеттик органдар тастыктай элек.

Отабек Муродов ким?

Отабектин атасы Бахриддин Муродов Яккабаг районунда аким болуп жүрүп, кийин Мубарек районунда газ иштеткен мекеменин жетекчисинин орун басары болгон. Энеси 20 жылдан ашык райондук сотту башкарган. Атасы мурунку президент Ислам Каримов менен Кашкардарыя облусунда бирге иштеп, Отабек 1997-жылы юридикалык факультетти аяктаганда Каримовдун камкордугу менен прокуратурага ишке алынган. Каримовдун заманында президенттик администрациянын башкы консультанты, юстиция министринин орун басары, мамлекеттик кеңешчи болгон.

2017-жылы жаңы президент Шавкат Мирзиёев аны саясий укуктар боюнча мамлекеттик кеңешчи кылган.

Кезектеги башкы прокурор

20-июнда башкы прокурорлук кызматка Мажилистин ылдыйкы палатасынын спикери Нигматулла Юлдашев дайындалган.

57 жаштагы Нигматулла Юлдашев экс-президент маркум Ислам Каримовдун убагында Мажилистин ылдыйкы палатасынын башчысы болуп дайындалып, 12 жыл бою формалдуу түрдө мамлекеттеги экинчи адам болуп эсептелип келген.

Баш мыйзамга ылайык Каримовдон кийин ал мамлекет башчысынын милдетин убактылуу аткарышы керек эле. Бирок Юлдашев 2016-жылы 8-сентябрда күтүүсүздөн тактан баш тартып, өз милдеттерин Шавкат Мирзиёевге өткөрүп берген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сириянын алты эрге тийгизген азгырыгы

Сириядагы согуштан бир көрүнүш.

Актөбөнүн тургуну Акгүл учурда Айша жана Асия аттуу неберелерин кучактап, кубанычы койнуна батпай отурган кези.

Өткөн айда алар энеси менен Сириядан кайтарылган. 11 жаштагы Айша апасы менен Сирияда беш жыл жүрдү, ал эми эки жаштагы Асия ошол жакта төрөлгөн. Кыздардын энеси учурда Актөбөдөгү тергөө абагында отурат. Ал «терроризмге үгүттөгөн» жана «диний кастыкты козуткан» деп айыпталууда.

11 жаштагы Айша окуганды да, жазганды да билбейт. Анын 63 жаштагы тайнеси Акгүл (ысымы өзгөртүлдү – ред.) эки жумадан бери небересин Актөбөдөгү «Шанс» реабилитациялык борборуна алып барып жүрөт. Таенесинин айтымында, Айша эми гана тынч жашоого көнө баштагандай. Айша башында үйдөн чыкпай жүрсө, эми короодо курдаштары менен ойной баштады.

Акгүлдүн арманы

«Неберем абдан түнт. Анда-санда гана ачылып сүйлөбөсө, мелтиреп үн катпай эле отура берет. Ал башынан өткөндөрүн тезирээк унутуп калса дейм. Ошондуктан эч нерсени сурабайм. Кээде неберем өзү эле бир нерселерди айтып берет. Мен аны көзүмө жаш алып угуп отурам. Бул чыбыктай кыз эмнени гана башынан өткөргөн эмес! Бомба жарылгандан кийин урандылардын алдында кала бериптир. Жарадар болуп, ары барып, бери келген экен. Дайыма ачка жүрчү, адамдын сөөгүн көрүптүр», - деп айтып берди Акгүл.

Акгүлдүн эки кызы 2014-жылы июнда балдарын алып, Сирияга кетип калган. Кыздар башында апасына Астанага тойго баратабыз деп алдап чыгышкан. Өздөрү болсо Түркияга жетип, андан ары Сирияга кирип кетишкен. Акгүл башында тааныштарынан кыздары Сирияда экенин жашырып жүргөн. Азыр да неберелеринин келечеги үчүн тынчсызданып, алардын чыныгы атын айтпоону бизден өтүндү. Ошондуктан «кыздарымды Умм Айша жана Умм Хадижа деп айткылачы» деп суранды. Мындай ысымдарды аларга Сириядан беришкен экен.

«Кыздарымдын Сирияга кетип калганы үчүн биринчи кезекте өзүмдү жемелейм. Күйөөм менен ажырашкандан кийин үч балам эч нерседен кем болбой чоңойсо экен деп, эртеден кечке чейин баш көтөрбөй иштечүмүн. Балким ушундан улам алардын тарбиясына жакшы көңүл бурбай калган чыгаармын. Эми эс-дартымдын баары неберелеримде. Айша мектепке барса экен деп тилейм. Асия азыр кичинекей. Кечээ коляскага отургузуп алып, сейилдеп жүрсөк, алыстан хижаб кийген аялды көрүп калып, «апа» деп ыйлады. Жүрөгүм эзилип эле кетти», - дейт Акгүл.

Облустук соттун маалыматы боюнча, Акгүлдүн кызы 28-майдан бери Актөбөдөгү тергөө абагында отурат. Ал «терроризмге үгүттөгөн» жана «диний кастыкты козуткан» деп айыпталууда.

2013-жылы октябрда 150 казакстандык Сирияга кеткени белгилүү болуп, социалдык тармактарда курал кармаган балдардын сүрөттөрү менен видеолору тараган.

Акгүл экинчи кызы кайда экенин билбейт. 28 жаштагы Умм Хадижа акыркы жолу 2017-жылы телефон чалган экен. Ал апасына Сириядагы Багуз айылына эжеси Умм Айшага баратканын кабарлаган. Ошондон бери анын дайын-дареги белгисиз. Умм Хадижа Сирияга өзү менен кошо кызын ала кеткен. Ал эми Сирияда эркек бала төрөгөн. Акгүл экинчи кызын, неберелерин көрөм деген үмүтүн үзбөй келет.

«Акыркы беш жыл башымдан өткөндөрдү душманыма да каалабайт элем. Балдарым ошол жакта бомбанын алдында жашап жатканын ойлосом, өзүм да бомбанын алдында жүргөндөй болдум. Эне катары кыздарым үчүн кечирим сурайм. Экөө тең чоң ката кетиришти. Муну алар кеч түшүнүштү. Неберелеримди мекенине кайтарган өлкө башчысына, коопсуздук кызматтарына жана азыр жардам берип жаткан реабилитациялык борборго ыраазычылыгымды билдирем», - дейт Акгүл.

Акгүл маектешүүгө небереси Айша менен келди. Татынакай, ак жуумал кыз балдарга окшоп ойнобойт, эч ким менен сүйлөшпөйт, мелтиреп эле бир жерди тиктеп отура берет. Айша менен тең балдар быйыл 5-классты бүтүрүштү. Ал эми Айша Сирияда араб тилин үйрөнгөн, Куранды жатка билет.

Умм Айшанын Сириядагы жашоосу

30 жаштагы Умм Айша менен «Азаттыктын» кабарчысы тергөө абагында жолугушту. Эки баланын энеси алты жолу турмушка чыккан экен. Мектепти бүтүргөндөн кийин эле күйөөгө тийген аялдын айтымында, дин жолуна түшүүгө биринчи күйөөсү себепчи болгон.

«Биз эки жарым жылдай чогуу жашадык. 2008-жылы кыз төрөдүм. Күйөөм экөөбүз тең билимсиз болчубуз, жумушсуз элек. Акыр аягы ажыраштык».

Умм Айшанын айтымында, кийинки эки күйөөсү тең динге ишенген адамдар болчу. Казакстанда үч жолу ажырашкандан кийин аял 2014-жылы июнда кичинекей кызын алып, Сирияга кетүүнү чечкен. Ошол маалда сиңдиси да күйөөсү менен ажырашып, ал да кызы менен жалгыз калган экен.

«Сиңдим Интернеттен Абу Сайфуллах деген чечен менен таанышып калды. Ал бизди Сирияга чакырып, «эч нерседен кем болбойсуңар» деди. Абу Сайфуллах бизге билет сатып берип, 2014-жылы Астанадан Түркияга учуп кеттик. Бир адамдар бизди Стамбулдан Газиантепке жеткирип, ал жактан Сириянын Жераблус деген шаарына бардык. Сиңдим Абу Сайфуллахка турмушка чыкты, мен болсо дагестандык Абу Убайда деген адамга тийдим. Көп өтпөй биз Раккага кеттик, ал эми сиңдим Манбижге көчтү».

Аялдын айтымында, Абу Убайда «Ислам мамлекети» террордук тобунун мүчөсү болчу. Ошондуктан азык-түлүктөн тышкары ай сайын 500 доллар берилчү: 100 долларды аялы, 100 долларды кызы, 300 долларды согушкер алчу.

«Ислам мамлекети» террордук тобунун согушкери. Ракка, 2014-жыл.
«Ислам мамлекети» террордук тобунун согушкери. Ракка, 2014-жыл.

«Алгачкы эки жыл эч нерседен кем болбой жашадык. Жеңил акчага азгырылып, ал түгүл Актөбөдө калган энемди Сирияга чакыра баштадым. Бир жолу күйөөм колума курал карматып, муну видеого тартып алган. Ал «сууну көздөй атып көр» деген. Мен куралдан аттым. Бул видеону апама жибергем. Мына ошон үчүн азыр мага «терроризмге үндөгөн» жана «диний кастыкты козуткан» деп айып коюшууда. Күйөөм өлгөндөн кийин ал куралды согушкерлер тартып алышкан. Андан кийин колума курал алган эмесмин. Мага коюлган айыпты мойнума алам жана өкүнөм», - деди Умм Айша.

Абу Убайда өлгөндөн кийин Умм Айша 2016-жылы жайында чеченстандык Абу Маликке турмушка чыккан. Бир жылдан кийин кызы Асия төрөлөт. Аялдын айтымында, Асияны үйдөн эле төрөгөн. Баланын киндигин Шахида деген өзбек аял кескен экен.

Умм Айшанын айтымында, күйөөсү Абу Малик согушта жарадар болуп, нерв системасына доо кеткен. Ал бир нерсе болсо эле куралын көтөрүп жүгүрчү экен. Ошон үчүн Умм Айша аны менен ажырашууну чечет. Көп өтпөй крым татары Хаттабга экинчи аял болуп тиет.

«Биздин үйүбүзгө бомба түшкөндө Хаттаб биринчи аялынын үйүндө болчу. Мен эки балам менен талкаланган үйдүн ичинде кала бергем. Бизге эч ким жардам берген эмес. Ар ким өз үй-бүлөсүн сактап жатты. Мен балдарым менен эптеп урандылардын алдынан чыктык. Көчөдө ар кайсы жерде адамдар өлүп жаткан экен. Аялдардын жана балдардын үзүлгөн колу-буттары жатыптыр», - деп ыйлады Умм Айша.

Үйсүз калган Умм Айша Хаттабдын биринчи аялынын үйүндө баш калкалап жашайт. Бирок күндөштөр тил табыша албай койгон. Ошондон улам Умм Айша менен Хаттаб ажырашат.

«Кайра турмушка чыгууну ойлогум келбей калган. Эптеп эле качкындардын лагерине жетким келди. Менин пландарым тууралуу курбум Иллариядан башка эч ким билген эмес. Иллариянын күйөөсүн «Ислам мамлекетинин» согушкерлери өлтүрүшкөн. Экөөбүз ооруктан балдарга тамак жасап бериш үчүн эле чыкчубуз. Ошондой күндөрдүн биринде от жагып, тамак жасап отурсак, снайпер Илларияны жана эмчектеги кызын атып өлтүрдү. Ымыркайдын ичи жарылып кетти», - деп ыйлап айтып берди Айша.

2019-жылы мартта кичүү кызы Асиянын атасы Абу Маликтин жардамы менен Умм Айша курчоого алынган Багуз айылынан чыгып кетип, качкындар лагерине жетет. Бирок ал жакта да аял жыргап кеткен жок. Козголоңчулар чатырларды талкалап, аялдардын телефонун, акчасын, баалуу буюмдарын тартып алышкан.

Качкындар лагери.
Качкындар лагери.

Айшанын айтымында, Борбор Азиядан барган орус тилдүү жихадчылар өздөрүн мухажир деп аташчу, ал эми жергиликтүү согушкерлер араб болчу.

«Ислам мамлекети» мухажирлерди тирүү калканч катары колдонгон. Согушта биринчи катарда мухажирлер турчу. Алар жеңишке жеткенде арабдар ошол жерге келип, өздөрүн сүрөткө, видеого тартып, «биз жеңдик» деп айтышчу. Анан кырдаал оорлой баштады. Базарда кумшекердин бир килограммы биздин акча менен эсептегенде 20 миң теңгеге чыкты. Мухажирлердин азык-түлүгү түгөнүп, чөп жей баштадык. Ал кезде сириялыктар жана ирактыктар (ИМдин согушкерлери – ред.) «Сникерс» жеп жүрчү. Алар акыр аягына чейин эч нерседен кем болбой жашашты. Ал түгүл качкындардын лагеринде да күн батареяларын, желдеткичтерди, жакшы тамакты, жакшы чатырды арабдарга гана беришчү. Биз болсо буурчак жеп отурдук», - дейт Айша.

Сириядан кайтып келгендер

Абакта отурган Айша эркиндикке чыкканда жаңы жашоо баштап, жумуш табаарын айтты. Азыр кыздары билим алса экен деп кыялданат. 11 жаштагы кызы ушул кезге чейин тамга тааныбаганы үчүн Айша өзүн жемелеп отурат.

Актөбө облусунун дин иштери боюнча башкармалыгынын маалыматы боюнча, «Жусан» операциясынын жүрүшүндө Сириядан 30 актөбөлүк кайтарылган, алардын 21и – балдар. Жалпысынан бул операциянын үч баскычында Казакстанга 516 адам, анын ичинде 360 бала кайтарылды.

Сириядан кайтарылгандардын бири. Май, 2019-жыл.
Сириядан кайтарылгандардын бири. Май, 2019-жыл.

«Ансар» маалыматтык-аналитикалык борбордун жетекчисинин орун басары Төлеген Талдыбаевдин айтымында, Сирияга кайтарылган аялдар жана балдар коомго коркунуч жаратпайт.

«Теолог катары айтаарым, Сириядан кайткандар социалдык адаптацияга муктаж. Ошондуктан коом аларды өгөйлөбөй, басым жасабашы керек. Бул адамдар жаңылды, бирок алар биздин жарандарыбыз. «Жусан» - мамлекетибиз эгемендик алгандан берки жакшы миссияны көздөгөн күчтүү атайын операциялардын бири болду деп эсептейм».

Талдыбаевдин айтымында, күйөөсүн ээрчип, Сирияга кеткен аялдар үй тиричилиги менен алек болушкан. Ошондуктан алардын көбү араб тилин билишпейт, кээ бири Куранды билбейт.

«"Ислам мамлекети" балдардын диний билимине өзгөчө көңүл бурган. Сирияда беш жашка толгон балдардын баары Куранды жаттап чыгышкан. Мындан тышкары аларга «Ислам мамлекетинин» радикалдык маанайдагы китептерин окутушкан», - дейт Төлеген Талдыбаев.

Сириядан кайтып келген балдар азыр Актөбөдөгү «Шанс» реабилитациялык борборуна барып жатышат.

Жанагүл ЖУРСИН, "Азаттыктын" казак кызматынын кабарчысы.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Арыстагы жарылуунун зыяны эсептелди

Арыс шаарына жакын аймакты ок-дарыдан тазалоо иштери уланууда.

Казакстандын Арыс шаарында ок-дары сакталган кампанын жарылуусу келтирген зыян эсептелди.

Баштапкы эсеп боюнча, келтирилген зыян 20 миллиард теңгеге же дээрлик 53 миллион долларга бааланды. Кырсык бир жума мурда болгон жана үч адамдын өмүрүн алып кетти. Ал арада айрым жергиликтүү тургундар курмандыктар кыйла көп болушу мүмкүн экенин айтышууда. Алар жалган маалыматты жайылткан деп айыпталып, полицияга жеткирилди.

Жергиликтүү алты тургун «билип туруп жалган маалымат тараткан» деп айыпталууда. Мунун алдында айрым жашоочулар бийлик курман болгондордун так санын жашырып жатканын, өлгөндөрдүн саны ондоп саналаарын айтып чыгышкан. Бийлик мындай билдирүүлөрдү чагым катары баалап жатат.

Өкмөттүн маалыматы боюнча, Арыс шаарынан убактылуу эвакуацияланган адамдар үйлөрүнө кайткандан кийин алардан райондук ички иштер бөлүмүнө жүзгө чукул арыз түштү. Адамдар полицияга үйү тонолгонун, машинелери жоголгонун айтып арыз жазышкан.

Өзгөчө кырдаал боюнча комитеттин төрагасы Владимир Беккер буларды айтты:

«Ар кандай мүнөздөгү арыздар түшүп жатат. Кээ бирөө келип, шкафында сакталган 1 миллион теңгеси жоголгонун айтууда. Кечээ 85 арыз түшкөн эле, полиция жеринде иш жүргүзүп, кошумча суроолорду бергенден кийин 13 адам арызын кайтарып алды».

Миңден ашык сапёр шаарга жакын аймакты ок-дарыдан тазалоо иштерин улантууда. Бийлик шаар ок-дарыдан толугу менен тазаланганын айтканы менен көпчүлүк тургундар дагы эле коркуп жашап жатышат. Алар шаарда жарылбай калган бомба калышы мүмкүн жана ал күтүлбөгөн учурда жарылышы ыктымал деп кооптонууда.

Өзгөчө кырдаал боюнча комитеттин төрагасы Владимир Беккер коркунуч бар экенин моюнга алды:

«Көрүп калсаңыз, ошол заматта чалышыңыз керек, балдар аны кармап албашы үчүн чара көрүлүүгө тийиш. Албетте, ок-дары кала бериши мүмкүн деген коркунуч бар. Бирок минималдуу гана. Ошентсе да сактыкта кордук жок деп коюшат эмеспи. Ар кандай окуялар болот».

Арыста ок-дары сакталган кампа жарылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:51 0:00

Жарылуудан кийин Арыста 5 тоннага жакын азык-түлүк жок кылынып, ошондой эле өлгөн малдын сөөктөрү көмүлдү. Шаарда дезинфекциялоо иштери жүргүзүлүп жатат. Бийликтин айтымында, учурда материалдык зыянды баалоо боюнча жумуштар жасалууда.

Ошентип келтирилген зыян 20 миллиард тенге же дээрлик 53 миллион доллар деп бааланууда. Бул сан дагы өзгөрүшү мүмкүн. Өкмөт кампадагы калган ок-дарыны чыгарып кетээрин кабарлады. Бирок кайда чыгараары жана бул иштер качан жасалаары тактала элек. Ок-дары сакталган кампадагы жарылууга эмне себеп болгону азырынча белгисиз.

Түркстан облусунун жергиликтүү бийлиги Арыс шаарынын ар бир тургунуна 100 миң тенгеден же 250 доллардан төлөп берүүнү пландоодо. Бул акча казынадан бөлүнөт, ошондой эле кайдыгер эмес адамдар ачкан атайын эсептен алынат. Өкмөт өз резервин дээрлик 200 миллион долларга көбөйтүүгө убада берди. Бул акчанын бир бөлүгү Арыстагы жарылуунун кесепеттерин жоюуга багытталат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Арыстагы жарылуудан кийинки жашоо

Казакстандын Арыс шаарында ок-дары кампасындагы жарылуудан кийин үйлөр бузулуп, айрым имараттар күйүп кеткен.

Теңиздеги мушташ заводдун ишин токтотту

Казакстандын Атырау облусундагы Теңиз мунай кениндеги калайман мушташтан кийин заводдун курулушу убактылуу токтоду.

29-июнда «Теңизшевройл» компаниясы жалдаган «Сohsolited Contracting Endihering and Prourement S.A.L Offshore» ишканасында жергиликтүү жумушчулар компаниянын айрым чет өлкөлүк кызматкерлерине кол көтөрүп, ортодо мушташ чыккан.

Жаңжалга ливиялык жарандын колундагы рацияны казак кызга туштап түшкөн сүрөтү себеп болгон. Нааразылыкка чыккандар жумуштагы шарт, айлык акыга байланыштуу теңсиздик тууралуу да даттанышкан.

Жумушчу иштен бошотулду

«Теңизшевройл» компаниясы жапырт мушташта 40 адам жабыркаганын билдирди. Бир адам ажал тапканы тууралуу маалымат ырасталган жок. Аталган компаниянын башкы директору Имер Боннер мындай жаңжалдардын алдын алып, аларга жол бербеш үчүн бардык аракеттер жасаларына убада берди:

«Биз жергиликтүү аткаруу жана күч органдарына жаңжалды чукул арада жөнгө салууга көмөктөшкөнү үчүн ыраазыбыз. Өзүбүз тараптан CCEP жана башка биз жалдаган компанияларга карата иш жүргүзөбүз деп убада беребиз».

«Теңизшевройл» компаниясы жалдаган «Consolidated Contracting Engineering & Procurement S.A.L. Offshore» (CСЕР) компаниясынын башкы директору Кауаш Хишам да Атырауга барды. Ал видео аркылуу кайрылып, жумушчулардан кечирим сурады. Жетекчи Али Дауд кызматтан алынып, эмгек келишими токтотулганын маалымдады:

«Мен Али Дауддун кылыгы намысына тийгендердин баарынан кечирим сурайм. Компаниянын жетекчилигинин жана кызматкерлеринин атынан бул жосунсуз жорук болгон деп айта алам. Биз бул окуя боюнча ички иликтөө жүргүзүп, тиешелүү чара көрөбүз. Биз казак боордошторго терең сый-урмат менен мамиле кылабыз».

Ливандын коргоо министри Элиас Бу Сааб казак кызматташы Нурлан Ермекбаев менен Теңиздеги ливандык жумушчулардын коопсуздугуна байланыштуу жагдайларды талкуулады. Ливан өкмөтүнүн башчысы Саад Харири өлкөнүн тиешелүү органдарына Казакстандагы жагдайга тыкыр көз салып турууну тапшырганы кабарланды.

1-июлда Ливан менен Иорданиянын бийликтери кырдаалга көз салып турган кабарлашты. Иорданиянын Тышкы иштер министрлигинин басма сөз катчысы Суфьян Куда "Твиттерге" бул өлкөнүн элчиси Юсуф Абдельгани Атрауга барганын жазды. Элчи Атрау облусунун акими жана компания өкүлдөрү менен жолугуп, "кол салгандар жазага тартылары", "жабырлануучулардын укугу корголору" жөнүндө убада алганын билдирди. Ал Иордания Казакстандан кеткиси келген жумушчуларга жол чыгымын төлөп бере турганын да маалымдады.

Иорданиянын тышкы иштер министри Айман Сафади "Твиттердеги" баракчасына Теңизден эвакуация болгон жумушчулары менен түшкөн сүрөтүн жарыялап, алардын баары аман-эсен экенин кабарлады.

Эбепке себеп болгон сүрөт

Теңиздеги калайман мушташ тартылган видеолордон жумушчу формачан, бетин чүмбөттөгөн ондогон адам чет өлкөлүк жарандарды аёосуз сабап жатканын, алардын бети-башы канжалаганын көрүүгө болот.

Бул видеолорду тараткандар жаңжал компанияда иштеген Али Дауд аттуу ливиялык жарандын казакстандык жумушчу кыз менен түшкөн сүрөтүнүн айынын тутанганын жазышты.

«WhatsApp» мессенжери аркылуу тарап кеткен сүрөттөн чет өлкөлүк жаран колундагы рацияны казак тектүү кыздын оозуна туштап түшкөнүн көрүүгө болот.

«Азаттыктын» казак кызматына атын атабоону өтүнгөн жумушчулардын бири аларды иштеги шарт, айлык акыга байланыштуу теңсиздик нааразы кылганын, ошондуктан жергиликтүү жумушчулардын көбү калайман мушташка катышканын, жалпысынан ал жерде 15 миңдей адам болгонун айтып берди.

Окуя болгон жерге Атырау облусунун акими Нурлан Ногаев барды. Ал компаниянын өкүлдөрү менен жолукканда жумуштагы теңсиздик тууралуу нааразылыкка негиз бар экенин айтты:

«Бул системалуу маселелер. Анын компаниянын жетекчилиги, ошондой эле бул долбоорду аткарууга тартылгандар да чечиши керек. Казакстандык болобу же чет өлкөлүк иш берүүчүлөр, инвесторлор болобу - баары долбоорду ишке ашырып жатканда мыйзамдардын баарын, моралдук-укуктук нормаларды эске алышы керек».

Нурлан Ногаев жаңжалга байланыштуу комиссия түзүлгөнүн айтып, жумушчуларды нааразы кылган жагдайлардын баары иликтенерине убада берди:

«Акимдин биринчи орун басары башында турган комиссия түзүлдү. Ага «Теңизшевройлдун», мамлекеттик органдардын өкүлдөрү кирет. Алар баарын аныктап, силерге жообун берет. Эгер сиздер (жумушчулар) комиссияга өз өкүлдөрүңөрдү киргизебиз десеңер, «ушул адам биздин укугубузду коргойт» десеңер анда ошондой адамдарды да киргизгиле. Биз «Теңизшевройлдун» өкүлдөрү менен жумушчуларга мамиле, эмгек коопсуздугу - баарын текшерели деп макулдаштык. Мыйзам баарына бирдей. Эмгек кодексиндеги көрсөтүлгөн шарттардын баарын аталган компания камсыз кылат. Силер өз тарабыңардан алган милдет-тапшырмаларды аткарууга милдеттүүсүңөр».

Теңиз мунай кени Атырау облусунан 340 чакырым алыстыкта жайгашкан. Жыл сайын эле аталган кенде иштеген компаниялардын жумушчуларынын нааразылыгы катталат. Ушул жылдын башында «Кентек Казакстан Техникал Сервисез» жана «Саренс - Казакстан» компанияларынын жумушчулары шарты жакшыртууну талап кылып чыккан.

2006-2008-жылдары жергиликтүү жана чет өлкөлүк жумушчулардын ортосунда ар кандай чатактар чыккан, мунун айынан башка мамлекеттен келгендер иштерин таштап кеткенге да аргасыз болушкан.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орус өкмөтү мигранттын капчыгын кагат

Орус өкмөтү мигранттын капчыгын кагат
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:59 0:00

Мигрант аялдын өлүмү көйгөйдүн бетин ачты

Иллюстрациялык сүрөт.

27-июнда Стамбул шаарында 34 жаштагы тажик жараны Фируза Ахмедова мыкаачылык менен өлтүрүлгөнү кабарланды.

Полиция мигрант келин өзү турган батирде "таяк жеп, башына желим баштык" кийгизилип өлтүрүлгөн деген бүтүм чыгарган. Окуя боюнча кылмыш иши козголуп, прокуратура шектүүлөргө издөө салды.

Мигрант келиндин өлүмү тууралуу кабар социалдык түйүндөрдө кызуу талкуу жаратты.

“Мигрант аялдарды коргоо” коомунун мүчөсү, доцент Эмел Жошкун бул окуя Түркияда чет өлкөлүк аялдар корголбой турганын көрсөттү деди:

Эмел Жошкун
Эмел Жошкун

"Жалпыга маалымдоо каражаттарынан аялдар кабылган зордук-зомбулук тууралуу укканда Түркияда мигрант аялдар дагы деле коргоосуз экенин көрөбүз. Анткени козголгон кылмыш иштери полициянын жана прокуратуранын карамагында калат. Мигранттардын басымдуусу мыйзамсыз, документи жок жашагандыктан, мекендештери каза болсо полицияга барып, көрсөтмө же арыз бере албайт. Тажикстандык келиндин өлүмүнөн кийин дагы тааныштары күбө катары полицияга көрсөтмө берүүдөн баш тарткан экен. Мындай жагдайлардан улам чет өлкөлүктөрдүн өлүмүнө байланыштуу кылмыш иштери узап отуруп унутта калат. Аларга юридикалык колдоо жоктугунан сот жараяндарында адилеттүү чечим чыгары да күмөн".

Журналист Митхат Абакан көп жылдан бери Түркиядагы чет өлкөлүк мигранттардын сотуна катышып жүрөт.

Чет өлкөлүк аялдардын кылмыш иштерине аралашкан фактыларды иликтеген журналист адам күнөөлүү болсо, чет өлкөлүк же жергиликтүү деп бөлүнбөй тийиштүү жаза аларына токтолду.

Митхат Абакан Түркиялык журналист.
Митхат Абакан Түркиялык журналист.

​"Аялдын үй-бүлөсүн таштап, башка өлкөгө жумуш издеп келгенинин өзү эле кооптуу. Анткени ал барган өлкөнүн мыйзамдарын, тилин же менталитетин билбейт. Мындайда жагдай татаалдашат. Буга чейин мен жазган макалалардагы каармандарымдын дээрлик көбү Борбор Азиядан келген мигрант аялдар. Алар кандайдыр бир жагдайлардан улам кылмышка аралашат, киши колдуу болот же зордукталат. Ар биринин соттук жараянына катыштым. Түркияда чет өлкөлүктөр аралашкан кылмыш иштерин тергөө учурунда балким түшүнбөстүк, кыйынчылык болушу мүмкүн. Бирок соттук жараянда «сен бизден эмессиң, чет өлкөлүксүң» деп кемсинтип, жазаны оорлоткон же жеңилдеткен окуяларды көрбөдүм. Мыйзам алдында бардык жарандар бирдей укуктарга жана милдеттерге ээ деп ойлойм".

27-июнда Стамбул шаарында өлтүрүлгөн тажикистандык келиндин өлүмү тууралуу Түркиянын дээрлик бардык медиа каражаттары чагылдырды. Окуя чоң резонанс жаратты. Өлкөнүн Ички иштер министрлиги шектүүлөрдү издөө боюнча кеңейтилген тергөө иштери жүрүп жатканын билдирди. Бирок азарынча үрөй учурган кылмышты жасагандар табыла элек.

Доцент Эмел Жошкун мындай көрүнүштөр учурунда талкуу жаратканы менен бат эле унутта каларын, Түркияда зордук-зомбулук көргөн аялдар көбөйүп баратканын жашырган жок.

"Түркияда гендердик тең укуктуулук боюнча сот системасы толук кандуу иштейт десек жаңылышабыз. Өзгөчө мигрант аялдар көргөн зомбулук фактылары жазасыз калат. Айыптууга жеңилдетилген жаза берилгени да бул сыяктуу көрүнүштөрдү көбөйтүүдө. Түркиядагы мигрант аялдардын көйгөйүн негизинен мамлекеттик эмес уюмдар жана жергиликтүү аялдарды коргоо уюмдары көтөрүп жүрөт. Түркиядагы мигрант аялдардын үнүн жергиликтүү аялдар гана тийиштүү органдарга жеткизип жатат".

Түркияда «Аялдарды өлтүрүүнү токтотобуз» аттуу платформанын статистикасы боюнча 2018-жылы өлкөдө 440 аял киши колдуу болгон. 317 аял сексуалдык зомбулукка кабылган. Акыркы сегиз жылда Түркияда киши колдуу болгон аялдардын өлүмү эки эсе көбөйгөн.

Расмий маалыматка караганда Түркияда 25 миңден ашуун кыргызстандык эмгектенет. Алардын басымдуу бөлүгү Стамбул, Анкара, Анталия сыяктуу ири шаарларда жашайт.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаштарды сынаган «Жаш булак»

Жаштарды сынаган «Жаш булак»
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:17 0:00

Оштон Көлгө жеткирген каттам

Ош-Тамчы каттамындагы учак «Ысык-Көл» эл аралык аэропортунда. 28-июнь, 2019-жыл.

Жайкы туристтик сезонго карата Ош аба майданынан «Ысык-Көл» эл аралык аэропортуна каттам кайра жанданды.

Жыл сайын жайкы эс алуу маалында убактылуу иштеген каттамга быйыл билет баасы жылдагыдан кымбат деген нааразылыктар азыртадан эле башталды.

Оштон Ысык-Көлгө 40 мүнөттө

Көл жээгинде жайгашкан «Ысык-Көл» эл аралык аэропортуна 28-июнда Ош аба майданынан быйылкы жылдын эсебинен алгачкы учак конуп, 88 адамды Оштон Ысык-Көлгө 40 мүнөттө жеткирди. Ушул эле күнү элүү адам Ошко учуп кетти. «Манас» эл аралык аэропортунун басма сөз катчысы Алия Курбанова маалымдагандай, Ош-Тамчы каттамында учак жумасына төрт жолу: дүйшөмбү, шаршемби, жума жана жекшемби күндөрү учат.

Кыргызстандын түштүк аймагынан Ысык-Көлгө унаа менен жетүү үчүн кеминде 15 саат кетет. Ушундан улам айрым жүргүнчүлөр Ош-Тамчы аба каттамынын жандануусун чыдамсыздык менен күтүшкөнүн айтышты.

Гүлайым Орозбаева, Кара-Суу районунун тургуну: Оштон Ысык-Көлгө барып эс алып келүү үчүн биз бир сутка жол жүрчүбүз. Эми минтип 45 мүнөттө эле жетип каласыңар деп, балдарым бизге билет алып беришти. Билеттин баасын 2500 сом дешти окшойт, чынында билбейм канча экенин.

Аркабай Боркобаев: Мен Кадамжайдан келдим. Оштон көлгө чейинки аралыкты жакшы билесиңер. Өзгөчө мен сыяктуу кары-картаңдарга узак жол жүрүү оор. Эс алып, дарыланып келгени барып, тескерисинче узак жолдо кыйналып барып, кыйналып келебиз. Эми бул каттамдын ачылганына өтө сүйүнүп отурам. Биз илгери Кызыл-Кыя аэропортунан Ысык-Көлгө учуп барчу элек. Эми жок дегенде Оштон учуп жатканына да ыраазыбыз.

Социалдык тармактарда Ош-Тамчы аба каттамынын билет баасы кымбат деген нааразылыктар айтылган. Ысык-Көлгө эс алууга бараткан жүргүнчүлөрдөн билет баасы тууралуу сураганыбызда, айрымдары 2500 сомдон, айрымдары 4500 сомдон алганын айтышты.

Ош-Тамчы аба каттамын "Тез Жэт" аба компаниясы жүргүзүүдө. Компаниянын өкүлү Чыңгыз Бектургановдун “Азаттыкка” билдиргени боюнча, билеттин баасы 2 миң сомдон 4200 сомго чейин болууда:

«Билеттин баасы ар кандай. Анткени баарын арзан кыла албайбыз. Чыгашаны жаба албай калабыз. Учактагы орундар жарымдаганча билеттер 2000-2500 сомдон сатылат, андан кийин кымбаттай берет. Бүгүнкү каттамга 92 билет түрдүү баа менен сатылды».

Бирок бул баа эс алууга көп адам болуп барган учурда үй-бүлөлүк бюджетке чоң эле чыгаша алып келерин айткандар да бар. Жергиликтүү эксперт Эрмек Абылкасымов билет баасын аныктоодо мына ушул жагдай да эске алынышы керек болчу дейт:

«Алыс жолду жакын кылган учак каттамы ачылганы өтө жакшы болду. Бирок баарыбыз эле билебиз, Ысык-Көлгө эс алууга адамдар ата-энеси, бала-чакасы менен баргысы келет. Мисалы, чоң ата, чоң эне, уул-келини жана дагы бир-эки кишиден турган үй-бүлө эс алууга барышы үчүн жолго эле 20-30 миң сом кетет. Ал жакта эс алуу үчүн да акча керек да. Ошондуктан мен бул бааны кымбат деп айтат элем».

Ош-Тамчы аба каттамы 2015-жылы июль айында башталган. Ошондон бери жыл сайын жайкы туристтик сезон учурунда, июнь-сентябрь айларында каттайт. Буга чейин бул каттам аркылуу учкан жүргүнчүлөрдүн так саны тууралуу маалымат жок.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG