Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:40

Саясат

Жээнбеков Конгантиев тууралуу үн катты

Сооронбай Жээнбеков менен Молдомуса Конгантиев шайлоо алдында.

Президент Сооронбай Жээнбеков мурунку ички иштер министри Молдомуса Конгантиевдин кылмыш ишинин кыскарганы тууралуу үн катты.

Ал Таласта 12-июлда жергиликтүү тургундар менен жолугушууда Башкы прокуратурага бул кылмыш ишин иликтеп, тергөөнүн чечимине укуктук баа берүүнү тапшырганын билдирди. Ага чейин экс-президент Роза Отунбаева жана саясатчы Азимбек Бекназаров УКМКнын "Конгантиев 2010-жылы кандуу апрель окуяларына күнөөлүү эмес" деген негизде анын кылмыш ишин кыскартканын кескин сындап чыгышкан болчу.

Молдомуса Конгантиев мурунку президент Курманбек Бакиевдин бийлигинин тушунда эң таасирлүү министр болгон. Анын аты апрель окуяларына чейинки буюртма киши өлтүрүү окуяларына, чуулгандуу кылмыштарга, сөз эркиндигине чабуулга байланыштуу аталган.

Президент Сооронбай Жээнбеков Таласта жергиликтүү актив менен жолугушууда быйыл жыл башында өткөн Коопсуздук кеңешинин жыйынын эске салды. Ал ошондо кабыл алынган чечимге ылайык, прокуратура органдарына буга чейин токтотулган, кыскартылган кызматтык, экономикалык жана коррупциялык кылмыштар иштерин талдап-иликтеп чыгуу тапшырылганын билдирди. Президент анын ичинде Молдомуса Конгантиевдин кылмыш иши да бар экенин айтты:

- Бул кылмыш иштеринин арасында 2010-жылы козголгон жана 2010-жылдын 28-сентябрында өндүрүштөн токтотулган мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге карата козголгон кылмыш иши да бар. 2018-жылдын 29-майында тергөө кайра жанданып, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин Башкы тергөө башкармалыгына өткөрүлүп берилген. Мен Башкы прокуратурага бул кылмыш ишин кайрадан кылдат изилдеп, тергөөнүн чечимине укуктук баа берүүнү тапшырдым.

Сооронбай Жээнбеков мурда токтотулган жана жабылган дагы 500дөн ашык кылмыш иштери боюнча иликтөө жүрүп жатканын белгиледи.

Мунун алдында алгач саясатчы Азимбек Бекназаров Молдомуса Конгантиевдин кылмыш ишинин сотко жетпей калганын айыптап чыккан жана муну "моралдык-нравалык жактан туура эмес, мыйзамсыз чечим" деп атаган. Андан кийин экс-президент Роза Отунбаева да Конгантиевдин кылмыш ишине укуктук бааны сот гана бериши керек экенин билдирген.

Роза Отунбаева.
Роза Отунбаева.

- Мурунку бийлик козгогон резонанстуу кылмыш иштерине карата жаңы бийликтин реакциясын коомчулук чыдамсыздык менен күтүп жатат. Биз баарыбыз ЖЭБ боюнча коррупциялык эпопеяга баш-отубуз менен кирип кеттик. Ушундай кырдаалда Конгантиевге козголгон кылмыш ишин "эл чыдайт, көтөрөт" деп ишенгендиктен сотсуз, тергөөсүз эле унчукпай жаап коюшту. Менин пикиримде, Конгантиевдин иши - бул апрель ыңкылабынын, Таластагы окуянын тамыры, себеби. Ошол кездеги абалга банкрот болгон режимдин мыйзамды, адам укуктарын бузушуна карата элдин жообу болгонуна көзүм жетет. Конгантиевдин иши соттук териштирүүдөн өтүп, анын тагдырын сот гана чечиши керек экендиги шексиз. Атайын эмгек өргүү маалында өлкөдөгү өтө чоң саясий жана коомдук мааниси бар ишти тымызын жаап коюуга болбойт.

Таластагы жергиликтүү кеңештин депутаты Азиз Курамаев 2010-жылы ошол кездеги оппозициялык кыймылдын Талас облусундагы жаштар канатынын лидери болгон. Ал Конгантиев 2010-жылы 6-7-апрель окуяларына түздөн-түз күнөөсү бар деп эсептейт:

- Конгантиев 6-апрель күнү кечки саат 9-10дордо телевизордон "Таласта жалаң алкаштар менен наркомандар чогулуп алып, Ак үйдү ээлеп алышыптыр, биз аны сөзсүз бошотобуз" деп сүйлөгөн. Ал Таластын элин алкаштар менен наркомандарга теңеген. Анын 6-7-апрелде болгон окуяларга түздөн-түз тиешеси бар. Албетте эми, эл тарабынан мыйзам бузуу деле болду, бирок буга сын деле айта албайсың, эл көп чогулган жерде чагымчылар да болот экен. Бирок анын ишинин кыскарылышы туура эмес. Бул эң чоң жаңылыштык болду. Бул апрель баатырларын, ошол окуяны жокко чыгаруу аракетиби деп да эсептейм.

Сатыбалдиев: Ак үйдөн да, сырттан да ок атылган

2010-жылдын 7-апрелине чейин мурдагы президент Курманбек Бакиевдин укук жана тартип боюнча кеңешчиси, экс-баш прокурор Элмурза Сатыбалдиев “Азаттыкка” маек курду. Сатыбалдиев Апрель окуясы боюнча айыпталып жаткандардын бири.

Молдомуса Конгантиевге 2010-жылы "Кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу", "Шалаакылык" беренелери менен кылмыш иши козголгон. Анын адвокаты Икрамидин Айткулов Конгантиевдин аракетинде "кылмыштын курамы болгон эмес" деген негиз менен ишти кыскартуу тууралуу УКМКга кайрылган. Атайын кызматтын Башкы тергөө башкармалыгы адвокаттын өтүнүчүн канааттандырган. УКМК "2010-жылы кандуу апрель окуяларына Конгантиевдин тиешеси болгон эмес" деп расмий билдирген.

Конгантиевдин адвокаты Икрамидин Айткулов бул кылмыш ишин кайра жандантуу аракеттерин айыптап жатат:

- "Тергөөчүлөр бул ишти сотко жөнөтүшү керек" деген сөз аларды кызматтык кылмышка түртүү болуп эсептелет. Эгер кылмыштын курамы болбосо, ал ишти сотко жөнөткөнгө болбойт. Азимбек Бекназаров "Конгантиев ооруп жаткандыктан ишин тергөөгө жөнөткөн эмеспиз" деп жатат. Негизи айыпталуучу таптакыр көрсөтмө бербей койгонго да укугу бар. Андай учурда эмне, тергөө токтоп калабы? Ошондуктан "Конгантиев оор абалда болгондуктан тергөө болгон эмес" деген мыйзамга да туура келбейт. Эгер Конгантиев кандайдыр киши өлтүрүүгө катышы болсо, анда тергөө жүрүшү керек эле да. Бекназаров мырза эмне деген акылга сыйбаган нерселерди айтып жатат? Тергөөгө сегиз жылдан бери эч ким тоскоол кылган эмес. Ошондон бери эч нерсе кылбай отуруп, азыр эмнеге айтып жатышат? Конгантиевдин кылмыш кылганы аныкталган эмес. Мурун алар кайда эле? Эмнеге бул маселени мурун көтөрүшкөн эмес?

КСДП да Молдомуса Конгантиев тууралуу учкай билдирүү таратты. Анда мурунку президент Алмазбек Атамбаев бардык жарандарга, анын ичинде 2010-жылдын 6-7-апрелиндеги окуялар боюнча айыпталгандарга да бирдей мамиле кылуу принцибин дайыма жактап келгени айтылат. "Бирок тергөөчүнүн аталган чечими бул принциптерди бузат. Башка айыпталуучулар сот алдында жооп беришкен, ошондуктан Конгантиев боюнча да соттун чечими болсо, логикага туура келмек", деп айтылат билдирүүдө.

Молдомуса Конгантиев ички иштер министри болуп турган 2008-2010-жылдары Кыргызстанда оппозиция өкүлдөрүн, укук коргоочуларды, көз карандысыз журналисттерди куугунтуктоо, кол салуу фактылары көп катталып, аларды тергөө иштери создуккан. Укук коргоочулар өлкөдө буюртма киши өлтүрүүлөрдүн бети ачылбай жаткандыгына, укук коргоочуларды куугунтуктоо, журналисттерге кол салуу өңдүү фактыларга байланыштуу учурунда министр Молдомуса Конгантиевдин кызматтан кетишин талап кылышкан.

Маселен, ошол жылдары журналист Сыргак Абдылдаевге Бишкектин чак ортосунда кол салынса, дагы бир журналист Геннадий Павлюк Алматыда киши колдуу болгон. Президенттик администрациянын мурдагы башчысы Медет Садыркулов баштаган үч адам өлтүрүлүп, бийлик аны "автокырсыктан каза тапты" деп маалымдаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖЭБ боюнча эми эксперттер кармалды

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкек Жылуулук электр борборуна (ЖЭБ) байланыштуу дагы үч киши камакка алынды. Бул ирет ЖЭБдеги курулушка экспертиза жүргүзгөн Мамлекеттик соттук-эксперттик кызматтын өкүлдөрүнө айып коюлду. Башкы прокуратура бул кызматкерлерди "документтерди иликтебей туруп мыйзам бузуу менен жыйынтык чыгарган" деп айыптоодо. Буга чейин камактагы мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун адвокаты бул эксперттерге тергөө органдары басым кылып жатканын айтып чыккан эле.

Бишкек ЖЭБинин айланасындагы кийинки камакка алууну Башкы прокуратура 11-июлда жарыялады. Бул ирет мурдагыдай жогорку жетекчилерге эмес, өкмөткө караштуу Мамлекеттик соттук-эксперттик кызматтын үч кызматкерине иш козголуп, кармалды.

Башкы прокуратуранын басма сөз кызматкери Наргиза Кубатованын “Азаттыкка” кабарлаганы боюнча, Бишкек ЖЭБин модернизациялоодогу коррупцияны иликтеш үчүн тергөө курулуш-техникалык экспертиза дайындалган. Ал эксперттик топко сөз болуп жаткан кызматтын жетекчилиги таасир этип, алар документтерди иликтебестен 25-июнда мыйзам бузуу менен жыйынтык чыгарып салышкан. Наргиза Кубатова бул иш боюнча ушул кызматтын жетекчиси, анын орун басары жана бир эксперти кармалганын маалымдады:

- Бул факты боюнча Башкы прокуратура тарабынан өкмөткө караштуу Мамлекеттик соттук-эксперттик кызматтын жооптуу кызматкерлерине жана башка жарандарга карата Кылмыш-жаза кодексинин 304-315-беренелеринин (“Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу”, “Кызматтык жасалмалоо”) негизинде кылмыш иши козголду. Ишти тергөө Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) Башкы тергөө башкармалыгына өткөрүлүп берилди. Тергөөнүн жүрүшүндө Мамлекеттик соттук-эксперттик кызматтын эки жетекчиси жана бир кызматкери камакка алынган. Тергөө уланууда.

Башкы прокуратуранын бул маалыматынан соң камакка алынгандар Мамлекеттик соттук-эксперттик кызматтын жетекчиси Кайрат Мусаев, анын орун басары Алмаз Медеров экенин маалымат каражаттары жазып чыгышты.

Негизи ЖЭБге байланыштуу эксперттердин маселесин камактагы мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун адвокаты Нурбек Токтакунов көтөрүп чыккан. Адвокат сөз болуп жаткан кызматтын эксперттери Бишкек ЖЭБин оңдоо боюнча текшерүү жүргүзүп, "бардык талаптарга жооп берет" деген тыянакка келгенин, бирок мындай тыянакка макул болбогон УКМКнын тергөөчүлөрү эксперттерге басым көрсөтүп жатканын билдирген эле.

Нурбек Токтакунов дале болсо экспертизанын жыйынтыгында эч кандай мыйзам бузуу болгон эмес, тергөөгө ыңгайлуу жыйынтык чыгарбаганы үчүн кылмыш иши козголду деген пикирде:

Нурбек Токтакунов.
Нурбек Токтакунов.

- Мен экспертизанын материалдарын окуп жатам. Ал жерде логикалык жактан туура, эч бир кылмыштуу же бир тарапка тарткан жыйынтыкты көргөн жокмун. Бул жерде тергөө берген суроолорго жооп берилип жатат. Тыянакта алар 2016-жылы Бишкек ЖЭБинин имаратындагы, жабдыктарды кабыл алууда жүргүзүлгөн экспертизага таянышкан. Ал учурда премьер-министр Сооронбай Жээнбеков эле жана ошол учурдагы экспертизага таянып туруп, чечим кабыл алышкан.

Сапар Исаковдун адвокаты бул экспертизанын тыянагы ЖЭБ боюнча козголгон кылмыш ишинин акыйкат тергелиши үчүн маанилүү экенин кошумчалады. Токтакуновдун пикиринде, тергөөгө жакпаган тыянак чыгарган эксперттер камакка алынган соң эми кийинки экспертизаларды көз каранды болбойт деп ишенүү кыйын.

- Эми бир эксперттерди камагандан кийин башкалар "тергөөгө жакпаган жыйынтык чыгарган болбойт турбайбы" деп дароо түшүнүшөт. Демек, мындан кийинки экспертиза жыйынтыктары кандай чыгары белгилүү, - деди Токтакунов.

Ошол эле кезде соттук экспертиза кызматкерлеринин камакка алынышы "Бул мекеме канчалык деңгээлде өз алдынча иштейт?" деген суроону да жаратты.

Мурдагы юстиция министри, азыр адвокаттык менен алектенген Мукар Чолпонбаевдин айтымында, соттук экспертиза тармагы өтө коррупциялашып кеткен:

Мукар Чолпонбаев.
Мукар Чолпонбаев.

- Эгерде буга чейин эксперттер өздөрүнүн бейтараптыгын так сактап келсе, мен "буларды кысымга алып жаткан экен" деп айта алат элем. Бирок мен деле ишим боюнча далай жолу булар менен иштешип, башымдан өткөрдүм. Коррупциялык көрүнүштөр кеңири жайылып, көз карандысыз экспертиза болуудан калган. Ошондуктан "эксперттер көз каранды болбой иштегени үчүн камалды" дегенге ынанбайм турам.

Ал арада Мамлекеттик соттук-эксперттик кызматтын жетекчисинин камакка алынган орун басарынын ордуна жаңы адам дайындалды. Премьер-министр Мухамметкалый Абылгазиевдин буйругуна ылайык, бул кызматка Табылды Матсаков дайындалды. Бул дайындоо жарыяланары менен маалымат каражаттары менен социалдык тармактарда дароо Матсаковго байланыштуу талкуулар башталды. Анда бул адистин 2009-жылы президенттик аппараттын мурдагы башчысы Медет Садыркуловдун өлүмүнө байланыныштуу тыянагын эстешти. Матсаков "Садыркулов баштаган үч адам жол кырсыгынан каза болгону далилденди" деп айтып чыккан эле. Бирок кийинчерээк Садыркуловдун мурдагы президент Курманбек Бакиевдин иниси Жаныш Бакиевдин жакындары кыйнап өлтүргөнүн тергөө далилдеп, сот чечими чыккан.

Ошондуктан "Мурда күмөндүү иштери белгилүү болгон кадрды эмне себептен кайра жооптуу кызматка дайындашты?" деп суроо салгандар арбын. Алардын бири - апрель окяларынан кийин башкы прокурор болгон Байтемир Ибраев:

Байтемир Ибраев.
Байтемир Ибраев.

- Ошондой чуулгандуу киши өлтүрүү фактысы боюнча катышы бар адамдар жоопкерчиликке тартылбай калганынын жыйынтыгы эми көрүнүп жатат. Мисалы, 2010-жылы "Садыркулов жол кырсыгынан каза болуптур" деп кылмыш ишин козгоп, коомчулукка улам улам жарыялап жатышпадыбы беле. Бирок ушундай туура эмес маалымат берген адамдар жазага тартылбай калып, эми кайра кызматка келип жатканы өкүндүрөт, - деди.

Табылды Матсаковдун дарегине айтылган бул сын пикирлерге анын өзү да, кыргыз өкмөтү да азырынча жооп кайтара элек.

Быйыл январь айындагы Бишкек ЖЭБиндеги авариядан соң аны жаңылоодогу коррупциялык иштер боюнча төрт кылмыш иши козголгон. Анын алкагында мурдагы премьер-министрлер Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев баш болгон 15тей киши камакка алынды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков: Конгантиевдин ишинин токтотулушун кароону тапшырдым

Түрк элчиси: Кыргызстандан "Себат" боюнча жооп күтүүдөбүз

Женгиз Камил Фырат.

Түркия ушул аптада башкаруу системасын өзгөртүп, президенттик башкарууга өттү. Түрк президенти Режеп Тайып Эрдогандын ант берүү аземине Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков катышты.

Түркиянын жаңы системага өтүшү менен кыргыз-түрк мамилесинде кандай өзгөрүүлөр болот? Буга чейин эки өлкөнүн алакасынын солгундашына себеп болгон “Сапат” мектептери боюнча сүйлөшүүлөр жүрүүдөбү? Бул суроолорго Түркиянын Кыргызстандагы толук жана ыйгарым укуктуу элчиси Женгиз Камил Фырат жооп берди.

“Азаттык”: Элчи мырза, Түркияда ушул аптада маанилүү саясий окуя болду. Режеп Тайып Эрдоган кайрадан президенттикке киришти. Бул жолу Түркиянын башкаруу системасы өзгөрүп, президенттик башкарууга өттү. Мына ушул жаңыланууларды эске алганда Кыргызстан менен мамиледе кандай өзгөрүүлөрдү күтсөк болот?

Фырат: Түркияда башкаруу системасынын өзгөрүшү эффективдүү бийлик системасын түзүү максатын көздөйт. 26 министрликтен турган өкмөт 16 министрликке азайды. Президенттик башкаруу системасына өттү, бирок парламенттин кубаты да жогорулады. Мурун 550 депутат болсо, анын саны 600гө көбөйдү жана парламентке келген партиялардын саны артты. Дагы ыкчам, дагы чечкиндүү чечимдерди кабыл алчу бийлик системасы түзүлдү. Ошондуктан Түркияда жакшы бир өнүгүү мезгили башталып жатат деп ойлойм.

Ал эми сурооңуздун экинчи бөлүгүнө келсек, чынын айтканда Түркияда президент да, тышкы иштер министри да өз ордунда калып, ишин улантууда. Маанилүү болгону ушул нерсе. Алар Кыргызстанды абдан жакшы билишет жана кыргыз элин бир тууган, дос катары жакшы көрөт, урматтуу Жээнбеков мырза менен мамилеси жакшы. Президентибиздин Кыргызстанга карата көз карашы, мамилеси түз. Мындан улам эки өлкө ортосундагы алака мындан ары абдан жемиштүү жана жакшы болорунан күмөнүм жок.

“Азаттык”: Дипломатиялык тил менен эки өлкө ортосунда мамиле эң сонун, стабилдүү өнүгүп жатат деп сыпаттаганыбыз менен эки жыл мурун эле Кыргызстан менен Түркиянын мамилеси солгундаганы белгилүү. Буга Түркиядагы акыркы саясий окуялардын таасири же Фетхуллах Гүлендин жолдоочулары боюнча расмий Анкаранын суранычына ал кездеги кыргыз бийликтеринин оң жооп бербегени себеп болгон эле. Бул маселеде азыр бир пикирге келдиңиздерби?

Фырат: Түркия менен Кыргызстан стратегиялык өнөктөш өлкөлөр. Стратегиялык мамилелерден да маанилүү бир тууган жана дос мамлекеттербиз. Муну тарыхый, маданий жана социалдык жагынан негиздесек болот. Мисалы, экөөбүз түркчө сүйлөшүп жатабыз. Бул деле бир окшоштук. Бир тууганбыз, доспуз. Туугандардын ортосунда деле айрым түшүнбөстүктөр болуп турат. Мен деле туугандарым менен кээде айтыша кетем, бирок тез эле элдешем. Мурдагыга караганда мамилебиз дагы да бекем болуп калат. Кыргызстан менен Түркиянын мамилесинде да ушундай абалды көрүп жатам. Биз сүйлөшүп, көрүшө берсек эле туугандар ортосундагы мамиле оңолот.

Бишкек “гүленчилер” боюнча Анкарага жооп берди

Бишкек “гүленчилер” боюнча Анкарага жооп берди

Кыргызстанда иш алып барган эл аралык "Себат" билим берүү мекемеси Гүленге тиешеси бар экени айтылат. Аталган мекемеге таандык Кыргызстанда 15 чакты лицей-мектеп, бир университет жана маданий, кайрымдуулук жааттагы уюмдар бар.

Ал эми эки жыл мурдагы окуяларды айрым саясий маселелерден улам деп айтканыңыз бир аз жөнөкөйлөштүрүп түшүндүрүү аракет болуп калат. Түркиядагы мамлекеттик төңкөрүш аракети болду. Фетхуллах Гүлендин кыймылы Түркияда террордук уюм катары таанылган. Эгер жөнөкөй түшүндүрсөк, мисалы, дал ушул кишилер Ала-Арча тоолорунан Ми-29 үлгүсүндөгү тик учактарды минип келип, Жогорку Кеңештин имаратын бомбалай баштаса сиз кабарчы катары кандай абалда болот элеңиз?

Сиздердин мектептерде мугалим болуп эмгектенгендердин бири өзүн Куралдуу күчтөрдүн башчысы, экинчиси ички иштер министри, англис тили мугалими өзүн тышкы иштер министри деп жарыялай баштаса эмне болот эле? Түркияда параллель мамлекеттик система кургусу келген бул адамдар дал ушундай иштерди жасай башташты.

Бул төңкөрүш аракеттеринде 250 адам набыт болду, 2 миңден ашык адам жарадар болду. Ушундай кырдаалда кыргыз эли буга нааразы болбойбу?

Кыргызстанда эле эмес, бул мектептер же Гүлендин жолдоочулары иш алып барган уюмдар бир гана билим берүү системасында эмес, соода тармагында, башка тармактарга аралашып кеткен. Булар “алтын муун” деген адамдар тобун тарбиялап, "аскер, коопсуздук кызматкери же дипломат бол, убагы келгенде аларды басып ал" деп уюмдашкан. Түркияда муну биз башыбыздан өткөрдүк. Ошондуктан, биз дүйнөдөгү башка досторубузга, туугандарыбызга "ушул сыяктуу окуялардан сак болгула" деп эскертип жатабыз.

Кыргызстан менен да дал ушул маселе боюнча сүйлөшүп, маселелер, талаптарыбызды бири-бирибизге жеткирип жатабыз. Айрым учурда түшүнбөстүктөр да болушу мүмкүн, бирок анын баары өтөт.

9-июль, 2018-жыл.
9-июль, 2018-жыл.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков 9-11-апрелде Анкарага барып, биздин президент менен сүйлөшүүлөрдү өткөрдү. Анын жүрүшүндө кыргыз тарап да, түрк тарап да өз талаптарын айтышты.

Биз дипломат катары президенттер жана министрлер берген тапшырмалардын негизинде эки өлкө ортосундагы мамилени дагы оңдоп, өнүктүрүү боюнча иштеп жатабыз.

Президент Жээнбеков биздин өлкө башчынын ант берүү аземине чакырылып, ал аземге катышкан 50дөн ашык өлкө жана өкмөт башчыларынын бири болду. Муну менен Кыргызстан бизге дос жана боордош өлкө экенин билдирди десек болот. Бул абдан маанилүү белги.

“Азаттык”: Бирок кыргыз президенти деле Түркиядагы буга чейинки президенттик шайлоодо Эрдоган утуп чыккандан кийин жанында болуп, элге чогуу чыкты эле. Бул кийинки мамиленин бузулбай калышын шарттаган жок. Сиз жооп берип жатып ФЕТО же Гүлендин террорчул уюму деп жатасыз. Бул уюмдун мүчөлөрү Кыргызстанда ишмердик жүргүзүп жатабы? Кыргызстанда андай уюм жок да?

Фырат: Гүлендин уюмунун түзүмүнө карасак бул жерде соодада, билим берүүдө жана башка социалдык долбоорлордо ишмердик жүргүзүп жатат деп ойлойбуз. Биз булар боюнча кыргыз өкмөтү менен сүйлөшүп жатабыз. Мисалы, “Себат” же азыр “Сапат” деп аталган мектептер боюнча талаптарыбызды кыргыз тарапка бердик. Бул боюнча кыргыз тарап кандай чечим кабыл аларын күтүп жатабыз.

Ошол эле учурда биз кыргызстандыктардын билим берүү тармагындагы талабын эске алуу менен “Маариф” аттуу фонд жөнүндө маалымат берип жатабыз. Бул фонддун камкорчулар кеңешинин төрагасы - Түркиянын билим берүү министри. Башкача айтканда, мамлекеттик фонд. Дал ушул фонд келип, Кыргызстанда мектептерди ачсын деп сунуштап жатабыз. Мисалы, Бишкекте фонд мектеп ачса, шарттуу түрдө “Себат” мугалимдерге 30 миң сом айлык берсе, “Маариф” 40 миң сом айлык берет, “Себат” окуу үчүн ар бир окуучудан эки миң сом алса, бул мектептер миң сом алат.

Башкача айтканда кыргыз калкынын тандоосу үчүн альтернативалуу мектептерди ачууну сунуштайбыз. Эми бул боюнча чечимдер кабыл алынат. Алдыдагы мезгилде сентябрь айында биздин президент Бишкекке келет. Мына ошондо айрым маселелер чечилиши мүмкүн.

“Азаттык”: Кыргызстанда “Сапат” мектептери абдан сапаттуу билим берген, саясаттан алыс жана келечек үчүн мыкты адистерди даярдаган мекеме катары таанымал. Анын тыюу салынган уюмга кандай тиешеси бар?

Фырат: Биз да мурун ошондой ойдо элек. Бирок кийин бул мектептин бүтүрүүчүлөрү өз элин бомбалады. Буга маани берип, көңүлгө алыш керек. Биз мунун терс жыйынтыгын көрдүк. Ошондуктан сиздерге эскертип, альтернативаны сунуштап жатабыз. Тандоону кыргыз эли кылат.

“Азаттык”: Бирок сиздер дал ушундай эскертүүлөр, билдирүүлөр менен Кыргызстандын ички ишине кийлигишип жаткан жоксуңарбы?

Фырат: Ошондойбу? Мен сизден сурайын, ички ишке кийлигишип жатамбы?

“Азаттык”: Кыргызстандан мурдагы президенти дал ушундай баалаган эле...

16-июль, 2016-жыл, Стамбул.
16-июль, 2016-жыл, Стамбул.

Фырат: Сиз мага суроо бердиңиз, мен жооп берип жатам. Биз кыргыз элине абдан так жана ачык альтернатива гана сунуштап жатабыз. Ички иштериңиздерге кийлигишпейбиз. Муну кылгыла деп талап да койбойбуз. Мектептер дагы жакшы болсун, сапаттуу билим берсин деген Түркиянын атынан сунуштап жатабыз. Тандоо сиздики....

“Азаттык”: Демократиялык баалуулуктар үчүн бул сыяктуу мектептердин жабылышы, окутуучулар, мамлекеттик кызматкерлердин камакка алынышы терс реакцияларды жаратып жатат.

Фырат: Кайда? Түркиядабы?

“Азаттык”: Түркияда, Кыргызстанда да ошол сыяктуу сунуштардын болушу эмнеден кабар берет?

Фырат: Кимдин андай ойдо болуп жатканы белгилүү. Түркиянын калкынын саны 81-82 миллион адамга жетет. Чоң өлкө. Бул өлкөгө барсаңыз көчөгө чыгып, "бул мектептерди бүтүрүп, кайсы бир идеологияны кармагандардын кылган кылыгына жан тартасызбы?" деп сурасаңыз, 99 пайызы “жок” деп жооп берет. Ошондуктан, сиз айтып жаткан нерселер анчалык жөнөкөй эмес. Демократия деп, сырттан мектептер жабылып жатат деп айтышы мүмкүн. Бирок жабылган мектептер кандай экенин билип алышыбыз керек.

Экинчиден, Түркия бул мектептерди жабышы мүмкүн экен деген ар кандай сөздөр жүрүп жатат. Мен бул жерде түшүндүрмө бере кетейин, урматтуу көрөрман жана угармандар, биз мектептерди жабууну эмес, альтернативаны сунуштап жатабыз. Биз “Себат” мектептеринде Түркиядан келген, Гүлендин кыймылы жиберген түрк мугалимдерди кабыл албайбыз. Ансыз деле саны азайып жатат. “Себат” мектептерин Түркияга өткөрүп берүү маселе боюнча кыргыз мамлекети чечим кабыл алат.

“Азаттык”: Сиз “Маариф” фонду жөнүндө айтып жатасыз. Бирок ал фонд ачкан окуу жайлар диний билим берет жана диний багытта иш жүргүзөт деген маалыматтар арбын.

Фырат: "Маариф" Түркияда биздин билим берүү министри камкорчулар кеңешинин төрагасы болгон, мамлекеттин колдоосун алган, өлкө сыртында мектеп ачууга укугу бар фонд. Аны мамлекет көзөмөлдөйт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түрк элчиси: “Себатка” альтернатива болчу мектептерди сунуштайбыз

НАТО Орусияны сындап, Македонияны чакырды

НАТОнун Брюсселдеги баш кеңсеси. 11-июль, 2018-жыл.

Брюсселде НАТОнун эки күндүк саммити өтүп жатат. Бул жолугушуу Түндүк-Атлантикалык альянстын жогорку жыйындарынын бир нече жыл ичиндеги эң татаалы катары мүнөздөлүп жатат. Жыйындын кечээки олтурумунда өнөктөштөр НАТОнун каржылык жүгүн калыс бөлүштүрүүгө милдеттенме алышып, Орусияны сындашты. Алар Македонияны альянска кирүү боюнча сүйлөшүүлөрдү расмий баштоого да чакырышты.

Азыр НАТОнун 29 мүчөсү бар. Уюмдун алкагында коргонуу чыгымдарын көбөйтүү маселеси Орусия 2014-жылы Крымды аннексиялап, Украинанын чыгышында жикчилдерге аскердик колдоо көргөзгөндөн кийин күн тартибине чыккан эле.

Дал ошол жылы өткөн саммитте Түндүк-Атлантикалык альянстын мүчөлөрү коргонуу бюджетин он жыл ичинде ички дүң өнүмдүн 2% үлүшүнө жеткирүүгө милдеттенме алышкан.

НАТОнун баш кеңсеси азыркы саммитин алдында билдиргенине караганда, эгер 2014-жылы 2% чекти үч гана мамлекет карманса, быйылкы жылдын соңунда буга сегиз,ал 2024-жылы учурдагы тенденцияны эске алганда он беш мамлекет гана жетет.

Быйыл 2% чекти багындыра алуучу мамлекеттер - АКШдан тышкары Эстония, Греция, Британия, Латвия, Литва, Польша жана Румыния.

Уюмдун баш катчысы Йенс Столтенбергдин айтымында, 2024-жылга барып, НАТОнун Европадагы мүчөлөрү менен Канада коргонуу үчүн азыркыдан 266 миллиард долларга көп каражат бөлө алат.

АКШнын президенти Дональд Трамп бийликке келгенден бери эле НАТО өлкөлөрүнөн каржылык жүктү тең бөлүшүүнү талап кылып жүргөнү белгилүү. Ал азыркы саммиттин алдында, анын башталышында уюмдун Европадагы мүчөлөрүн өз милдеттенмелерин аткара албай жатканы үчүн кайрадан сындап, өзгөчө Германияны баса көргөзгөн болчу:

Дональд Трамп.
Дональд Трамп.

- Менимче, бул өлкөлөр (НАТОнун Европадагы мүчөлөрү) коргонуу үчүн чыгымдарын он жыл ичинде эмес, дароо эле көтөрүшү керек. Германия - бай мамлекет. Ал коргонуу бюджетин 2030-жылга карата бир азга көбөйтөрүн айтып жатышат. Ал аны дароо, эртең көбөйтсө деле эч кандай маселе чыкпайт. Менимче, бул Кошмо Штаттар үчүн адилеттик эмес. Демек, бир нерсе кылышыбыз керек. Биз муну менен келише албайбыз.

Трамп "Германия энергия жагынан Орусиянын капканында” калды, аны менен миллиарддаган доллардык газ келишимдерине барып, Орусиянын капчыгына “миллиарддаган доллар” төгүп, ошол учурда аны кайра Орусиядан НАТО коргоп беришин күтөт" деп да белгилеген.

Саммиттин жүрүшүндө болсо Трамп НАТО боюнча өнөктөштөрдү коргонуу үчүн ички дүң өнүмдөн 2% ажыратууну 2024-жылды күтпөстөн "тез" аткарууга, атүгүл бул көрсөткүчтү 4% жеткирүүгө да чакырган.

НАТОнун эсебинде, АКШ өзү азыр коргонуу үчүн ички дүң өнүмдүн 3,57% бөлөт.

Саммиттин алгачкы иш күнүндө АКШнын президенти менен Германиянын канцлери эки тараптуу сүйлөшүү да өткөрүштү. Ангела Меркел кабарчылардын суроолоруна жооп бергенде өз өлкөсүнүн НАТОго кошкон салымын эске салды:

Ангела Меркел.
Ангела Меркел.

- Германия НАТОго абдан ыраазы. Германиянын биригиши, Европанын бүгүнкү биримдиги көп жагынан НАТОнун аркасында болду. Бирок Германия да НАТО үчүн көп нерсе жасап жатат. Биз аскерди эң көп чыгарган экинчи өлкөбүз. Аскердик кубатыбыздын эң мыкты бөлүктөрү НАТОнун кызматында. Бүгүн биз Ооганстандагы иштерге да жигердүү катышып жатабыз. Бул миссиябыз менен Кошмо Штаттардын да кызыкчылыгын коргоп жатабыз.

НАТОнун мүчөлөрү саммиттин биринчи иш күнүнүн жыйынтыгы менен кабыл алынган коммюникеде каржылык жүктү “калыс бөлүштүрүү” боюнча милдеттенмелерин дагы бир жолу тастыкташты. Андан тышкары бул аскердик-саясий бирикменин уставынын 5-беренесинин маанилүү экенин да бир сыйра ырасташты. Ага ылайык уюмдун бир мүчөсүнө кол салуу алардын баарына кол салуу катары кабыл алынат.

Орусиянын Крымды аннексиялап алышынан жана Украинанын чыгышындагы аскердик аракеттеринен чочулап турган Балтика жана Чыгыш Европа өлкөлөрү НАТОнун уставынын бул беренесине өзгөчө көңүл бурушат.

Орусияны сындоо, Македонияны чакыруу

НАТОнун учурдагы саммитинин билдирүүсүндө да Орусиянын Крымды аннексиялашы “мыйзамсыз иш” катары кайрадан айыпталып, ал таанылбай турганы көргөзүлдү. Москванын аракеттери Европадагы жана башка жерлердеги коопсуздукка шек келтиргени белгиленди.

Ошондой эле документте Түндүк-Атлантикалык альянс Украинага, Грузияга, Молдовага колдоо көргөзө берээри айтылды.Эски совет аймагынын бул үч өлкөсү тең келечекте НАТОго кошулууга ниеттенип турат. Ал эми Орусия буга каршы.

Орусия Македониянын да НАТОго киришин каалабайт. Ошентсе да мурдагы Югославиянын курамында болгон бул өлкө Түндүк- Атлантикалык альянска кошулуу боюнча сүйлөшүүлөрдү баштоого расмий чакырык алды.

Йенс Столтенберг.
Йенс Столтенберг.

- НАТОнун эшиги ачык бойдон турат. Биз Афины менен Скопьенин ортосундагы, өткөн айдагы тарыхый макулдашууну жылуу кубаттадык жана Скопьедеги өкмөттү уюмга кирүү боюнча сүйлөшүүлөрдү баштоого чакырууну макулдаштык. (Өлкөнүн) аталышы боюнча макулдашуунун улуттук жол-жоболору биротоло аяктагандан кийин өлкө НАТОго биздин 30-мүчө катары кошула алат, - деди баш катчы Йенс Столтенберг Брюсселдеги басма сөз жыйынында.

Коңшулаш Греция менен түзүлгөн келишимге ылайык Македония келечекте Түндүк Македония Республикасы деп аталмакчы. Мурдагы Югославия кан төгүү жолу менен чачырап кеткен соң анын ордунда жети мамлекет пайда болгон. Буга чейин алардын үчөө НАТОго кошулган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сот реформасына бөгөт болгон тоскоолдуктар

Сот реформасына бөгөт болгон тоскоолдуктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:45 0:00

Мансаптуулардын жер "бизнеси"

Мансаптуулардын жер "бизнеси"
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:02 0:00

Ош мэри атаандашсыз шайланмак болду

Оштун мэриясы.

Кыргызстандын түштүк борборунун башчылыгына өкмөттүн облустагы өкүлү Таалайбек Сарыбашев жалгыз талапкер болуп катталды.

“Кыргызстан” партиясы өз талапкерин көрсөтүү ниетин жарыялаган менен иш жүзүндө шаардык кеңештеги өз депутаттарынан колдоо тапкан жок. Шаардык кеңештеги башка партиялар да өз ичинен же сырттан башка талапкер чыгарууга батынбады. Шаар башчысын шайлоого бийликчил коалициядан башка партиялар талапкер көрсөтпөгөнүн жарандык коом өкүлдөрү "партиялык кошоматчылык" деп сынга алышты.

Аймактык шайлоо комиссиясынын төрагасы Расулбек Кадыров Ош шаарынын башчылыгын шайлоого жалгыз талапкер болуп өкмөттүн Ош облусундагы ыйгарымдуу өкүлү Таалайбек Сарыбашев катталганын жарыялады. Кадыровдун маалыматы боюнча Сарыбашевдин талапкерлигин Ош шаардык кеңешиндеги көпчүлүк коалиция көрсөткөн. Ал эми шаардык кеңештеги коалицияга кирбеген үч партиянын биринен да талапкер көрсөтүлгөн эмес. Талапкер көрсөтүүгө укуктуу болгон өкмөт башчы да шаар башчылыкка эч кимди сунуш кылган жок.

- Шаар башчылыкка талапкерлерди каттоо 10-июлда 18:00гө чейин жүрдү. Бирок ага Ош шаардык кеңештеги көпчүлүк коалициядан башкасы талапкер көрсөткөн жок. 11-июлда саат 16:00дө жалгыз талапкер болуп катталган Таалайбек Сарыбашев кыргыз тилинен сынакка кирди. Шайлоо 18-июлда саат 8:00дөн 12:00гө чейин өтөт. Эгерде шаардык кеңештеги 45 депутаттын үчтөн экиси добуш берген болсо, шайлоо өттү деп эсептелет. Добуш берүү жашыруун түрдө өтөт, - деди Кадыров.

Буга чейин шаардык кеңеште тогуз мандаты бар “Кыргызстан” партиясы шаар башчылыкка талапкер чыгаруу ниетин жарыялаган эле. Бирок талапкерлерди каттоо мөөнөтү аяктаар алдында партия кворумдун жоктугунан шаар башчынын кызматына өз талапкерин чыгара албай калганын кабарлады. “Кыргызстан” партиясынын атынан мэрликке аттанмакчы болгон 31 жаштагы Мирлан Аматбековду өз партиялаштары колдобой койгонун ал өзү да ырастады.

Мирлан Аматбеков.
Мирлан Аматбеков.

- Алгачкы сүйлөшүүлөрдө биздин партиянын депутаттары "мэрликке талапкерлигиңди кой, колдоп берели, жок дегенде программаңды айтып, өзүңдүн позицияңды көрсөтөсүң" деп жатышкан. Кийин жыйынга чогулганда тогуз депутаттын үчөө гана топтолдук. Калгандары ар кайсы шылтоону айтып, телефондорун өчүрүп, жыйынга келбей коюшту. Мен ар бирине үч сыйра чалып, колдоо сурадым. Алар акырында "биз бийликти колдошубуз керек, биз бийликке каршы чыга албайбыз, биз эртеңки күнүбүздү ойлошубуз керек" деген сөздөрдү айтып, тилекке каршы, келбей коюшту. Бирок, бийликтин талапкерине атаандаш болуу - бийликке каршы чыгуу эмес эле да?

Буга чейин эле Ош шаардык кеңешиндеги КСДП, "Бир Бол" жана "Мекеним Кыргызстан" партияларынан түзүлгөн 27 мандаттуу коалиция өкмөттүн Ош облусундагы өкүлү Таалайбек Сарыбашевди мэрликке сунуш кылганы коомчулукка белгилүү болгон. Таалайбек Сарыбашев болсо шайлоого жалгыз талапкер болорун күтпөгөнүн, шайлоого атаандаш менен чыгууну каалаганын билдирди:

Таалайбек Сарыбашев.
Таалайбек Сарыбашев.

- Мэрликке кимди көрсөтүү - ар бир партиянын өзүнүн иши. Мен "шайлоого өзүм барам" деп өзүмчүл болуудан алысмын. Тескерисинче, мен ар кандай шайлоого атаандаш менен барууну колдойм. Буга чейинки райондук кеңештин депутаттыгына, төрагалыгына жана акимдигине шайлоо жолу менен баргам. Атаандаш сөзсүз болушу керек. Мына азыр, өкмөт башчы өзү талапкер чыгарбай жергиликтүү фракцияларга мүмкүнчүлүк берди. Ошондуктан шаардык кеңештеги алты партия өздөрү карап, татыктуу деген талапкерин сунуш кыла бериши керек эле. Менин оюмда деле атаандаш болгону жакшы.

Ош шаардык кеңешинде бийликтин коалициясына кошулбай калган “Кыргызстан”, “Өнүгүү” жана “Республика - Ата Журт” партиялары бар. Бирок алардын бири да шаар башчылыгына талапкер чыгарганга батынган жок. Жарандык коомдун өкүлү Гүлгакы Мамасалиева бул шайлоо шаардык кеңештин депутаттарында өз алдынчалык жоктугун далилдегенин айтты:

Гүлгаакы Мамасалиева.
Гүлгаакы Мамасалиева.

- Бул алдын ала сүйлөшүлгөн иш-чара болду. Балким азыркы талапкер өзү деле атаандаш талапкерлерге бут тосулуп жатканынан кабары жоктур? Менин оюмча бийлик сунуш кылган талапкерди шайлоого жалгыз аттантуу - болочок мэрге кошомат кылуунун эле айласы.

Ош шаардык кеңешинде 45 депутат бар. Көпчүлүк коалицияга 16 мандаттуу КСДП, 5 мандаты бар "Бир Бол" жана 6 мандаттуу "Мекеним Кыргызстан" фракциялары кирген. Таалайбек Сарыбашевдин талапкерлигин дал ушул үч партия сунуш кылды. Ал эми коалицияга кирбеген 9 мандаттуу “Кыргызстан” партиясы кворумдун жоктугунан талапкер сунуш кыла албай калганы жогоруда айтылды. 5 депутаты бар "Республика - Ата Журт" жана 4 депутаты бар "Өнүгүү-Прогресс" партиялары талапкер көрсөтүүгө аракет да кылышкан жок.

Ош шаарынын мэрин шайлоо 18-июлга белгиленген.

3-июлда өкмөттүн буйругу менен Ош шаарынын мурдагы мэри Айтмамат Кадырбаев Ош шаарынын башчылыгынан кеткен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түлеевдин уулунун үйү талашка түштү

Түлеевдин уулунун үйү талашка түштү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:41 0:00

НАТОнун татаал жана талаштуу саммити

НАТОнун Брюсселдеги саммити. 11-июль, 2018-жыл.

Брюсселде бүгүн НАТОнун саммити башталды. Түндүк Атлантикалык Альянстын бул жолку эки күндүк эң жогорку отуруму анын бир нече жыл ичиндеги эң татаал жыйыны катары бааланууда. Саммитти утурлай АКШнын президенти Дональд Трамп адаттагыдай эле НАТОнун Европадагы мүчөлөрүн каржылык милдеттенмелерин аткара албай жатышканы үчүн сындаса, Брюссел тарап өз кезегинде Вашингтонго анын Европадан артык өнөктөшү жок экенин эскерткен.

АКШнын президенти Дональд Трамп НАТОнун Европадагы мүчөлөрүнүн эң ирилерин 11-июлда Брюсселдеги саммиттин расмий эмес башталышында да сындап өттү.

"Биз Германияны, Францияны коргоп жатабыз", - деген Трамп Германия, маселен, Орусия менен газ куурлары боюнча “миллиарддаган доллардык” келишимдерди түзүп, ошол эле учурда АКШ аны Орусиядан коргоп беришин күтүп жатканын белгиледи:

Президент Дональд Трамп менен НАТОнун баш катчысы Йенс Столтенберг. 11-июль, 2018-жыл.
Президент Дональд Трамп менен НАТОнун баш катчысы Йенс Столтенберг. 11-июль, 2018-жыл.

-Германия толугу менен Орусиянын көзөмөлүндө. Себеби энергиянын 60-70% бөлүгүн Орусиядан алып жатат, дагы жаңы газ куурун салганы жатышат. Менимче бул НАТО үчүн жакшы эмес, мындай болбошу керек. Биз муну Германия менен сүйлөшүшүбүз зарыл. Мен билгенден Германия Орусиянын капканында турат. Биз аны коргошубуз керек, бирок ал энергияны Орусиядан алып жатат, - деди Трамп саммит алдында НАТОнун баш катчысы Йенс Столтенберг менен жолугуп жатып.

Ал “жаңы газ кууру” дегенде “Түндүк Агым - 2” долбоорун эске алды. Бул долбоор Украина менен Польшаны айланып өтүп, Орусиянын газын Балтика деңизиндеги Германиянын түндүк-чыгыш жээгине алып келет жана Москва Берлинге түз сата ала турган көгүлтүр отундун көлөмүн эки эсе көбөйтөт.

Евробиримдиктин айрым өлкөлөрү жана Вашингтон бул долбоор Москванын Батыш Европага таасирин күчөтөт деп эсептегендиктен ага каршы чыгып жатышат.

Орусиядан Германияга газ куурун салуу - НАТОнун мүчөлөрү арасында пикир- келишпестик жараткан маселе экенин Трамп менен жолугушууда баш катчы Йенс Столтенберг да моюнга алды. Кийин ал бул НАТО чече турган маселе эместигине көңүл бурду.

Азыркы саммит альянстын бир топ жыл ичиндеги эң татаал жыйыны катары мүнөздөлүүдө.

Германиянын канцлери Ангела Меркел кабарчылардын суроолоруна жооп берүүдө. Брюссель, 11-июль, 2018-жыл.
Германиянын канцлери Ангела Меркел кабарчылардын суроолоруна жооп берүүдө. Брюссель, 11-июль, 2018-жыл.

Өз кезегинде немис канцлери Ангела Меркел АКШ президентинин газ кууру боюнча сынын дароо эле четке какты. Трамп менен көзмө-көз жолуккандан кийин Меркел Германия "өзүнүн жеке чечимдерин" кабыл алууга жөндөмдүү экенине токтолду.

Трамптын талабы, НАТОнун милдеттенмеси

Трамп Брюсселге келе жатып АКШ өнөктөштөрүн коргош үчүн өз салык төлөөчүлөрүнүн эсебинен өтө көп каражат коротуп жатканын адилетсиз деп баалаган. Ал НАТОнун 70% чыгымы Вашингтондун мойнунда турганын, ошентсе да Евробиримдик менен былтыркы соодада Кошмо Штаттар 151 милллиард доллар утулууга учураганын да эске салган болчу.

Трамптын бул сөздөрүнө чейин Брюсселде Евробиримдик менен НАТО кызматташтык боюнча жаңы декларацияга кол коюшуп, андан кийин Европа Кеңешинин президенти Дональд Туск Вашингтонго Европадан артык өнөктөштү таба албай турганын эскерткен:

Дональд Туск.
Дональд Туск.

- Урматтуу Америка, өз өнөктөштөрүңөрдү баалагыла. Алар силерде анча деле көп эмес. Урматтуу Европа, коргонууңарга көбүрөөк акча сарптагыла. Себеби жакшы даярдалган жана жабдылган өнөктөштү баары урматташат.

НАТОнун Европадагы мүчөлөрүнөн өз милдеттенмелери менен убадаларын аткарып, коргонуу үчүн жетиштүү каражат бөлүшүн Трамп президенттикке шайлангандан бери эле талап кылып жүрөт.

Өзү Түндүк Атлантикалык Альянстын алкагында 2024-жылга карата коргонуу чыгымдарынын көлөмүн ички дүң өнүмдүн 2% үлүшүнө жеткирүү жагы мурда эле макулдашылган.

- 2014-жылы биз чечим кабыл алганда өнөктөштөрдүн үчөө гана ички дүң өнүмдүн 2% коргонууга сарптачу. Быйыл болсо биз муну сегиз өлкө аткарат деп күтүп жатабыз. Алар - АКШ, Эстония, Греция, Британия, Латвия, Литва, Польша жана Румыния. Ал эми коргонуу үчүн жалпы чыгым эки пайыздык чекке канча мамлекет жетерине көз каранды болот. Өнөктөштөр муну реалдуу өлчөмдө көбөйтүп жатышат. Бир нече жыл бою коргонууга каражатты азайткан Германия да аны кийин кайра көбөйттү, - деди баш катчы Йенс Столтенберг 10-июлдагы басма сөз жыйынында.

НАТОнун баш кеңсесинин маалыматына ылйык, быйыл анын жалпы коргонуу чыгымдары мурдагыдан 3,8% көбөйүшү күтүлүүдө. Ал эми 2024-жылга карата коргонуу үчүн ички дүң өнүмдүн 2% үлүшүн ажыратууга 15 мамлекет жетише алат.

Трамп менен Столтенбергдин 11-июлдагы жолугушуусунда айтылгандай, 2024-жылга карата НАТОнун Европадагы мүчөлөрү менен Канада коргонуу үчүн азыркыдан 266 миллиард доллар ашыкча каражат бөлө алат.

Учурда 29 өлкө мүчө болгон НАТОнун уставынын бешинчи беренесине ылайык, анын бир мүчөсүнө кол салуу калгандарынын баарына кол салуу катары кабыл алынат.

Президент Трамптын билдирүүлөрүнөн улам Орусиянын Украинадагы аракеттеринен өзгөчө кооптонгон НАТОнун чыгыштагы бир катар мүчөлөрү "АКШнын азыркы президенти буга көңүл бурбай коебу?" деп кабатыр боло башташкан.

Бирок Кошмо Штаттардын НАТОдогу элчиси Кей Бейли Хатчисон азыркы саммиттин алдында да мындай тынчсызданууга негиз жок экенин билдирди.

Ал эми АКШнын Сенаты Трамптын Брюсселге барышына тушташ Вашинтондун НАТО уставынын бешинчи беренесин колдой тургандыгын атайын резолюция менен ырастады. Конгрессте бийликтеги республикачылар, оппозициядагы демократтардан да НАТОго азыр да мурдагыдай эле күчтүү колдоо бар.

НАТО күчтөрүнүн Польшадагы машыгуусу. 14-июнь, 2018-жыл.
НАТО күчтөрүнүн Польшадагы машыгуусу. 14-июнь, 2018-жыл.

Москва 2014-жылы Крымды аннексиялагандан кийин НАТО "Чыгыш фланг", Орусия "Батыш фланг" деп атаган аймактарда эки тарап тең аскердик турумдарын чыңдаган. Ошондой эле алар бул аймактарда бир нече ирет аскердик машыгууларды уюштурушту. “Чыгыш флангда” НАТОнун быйыл октябрь, ноябрь айларында да ири машыгуулары өткөнү турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орус мыйзамы мигранттын өрүшүн тарытты

Орусияда күчүнө кирген жаңы мыйзамга ылайык мигранттар эми жашаган жеринде гана каттоого тура алат.

Бул мыйзам ушул өлкөдө жүргөн мекендештерге кандай таасир этет? Кыргызстан Евразия Экономикалык Биримдигине (ЕАЭБ) кирип жатканда эмгек мигранттарына берилген жеңилдиктер күчүн жоготтубу?

Орусиядагы мигранттар кескин азайса, кыргыз экономикасына кандай пайда-зыяны болушу мүмкүн? Ушул жана башка маселелерди “Арай көз чарай” берүүбүздө талкуулайбыз.

Талкууга Кыргыз Республикасынын өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик миграция кызматынын сырткы миграция бөлүмүнүн башчысы Улан Шамшиев жана “Замандаш” партиясынын лидери Жеңиш Молдокматов катышты.

“Азаттык”: Улан мырза, Орусияда күчүнө кирген мигранттарга байланыштуу мыйзамдын тегерегинде талкуу кызыды. Анын негизги жоболору, талаптары жөнүндө айтып бериңизчи?

Орусия мындай чараларды “мигранттарды масштабдуу тазалоо эмес, мыйзамга эле тактоо киргизүү” деп түшүндүрүп жатат.
Улан Шамшиев

Улан Шамшиев: Орусиянын мыйзамына кирген өзгөртүүлөр эки бөлүктөн турат. Биринчиси - "Орусиянын аймагында чет элдик жаранды ким кабыл алуучу болуп эсептелет?" деген жоболорго тактоо киргизилди.

Экинчиси - ушул убакка чейин чет элдик жарандарды каттоо юридикалык тараптарда жана жеке жактарда болуп келген. Орусия тарап каттоону текшерип көргөндө мигранттар юридикалык жактарда катталганы менен ал жакта жашабаганы аныкталган.

Башкача айтканда, иштеп жаткан компаниянын дареги боюнча катталганы менен ал жерде эч бир чет өлкөлүк турбаганы далилденген. Жаңы мыйзамдын негизинде эми мигранттар юридикалык даректе катталып жүрсө, миграция боюнча мыйзамды бузган болуп эсептелет жана административдик жазага тартылат же өлкөдөн чыгарылат.

Эми мыйзам боюнча юридикалык тараптар мигранттарды жашоого ылайык шарты бар турак жайы болгон дарекке гана каттай алышат. Мындан ары кырдаал кескин өзгөрөт. Ал кандай залака тийгизерин биз так айта албайбыз. Орусия мындай чараларды “мигранттарды масштабдуу тазалоо эмес, мыйзамга эле тактоо киргизүү” деп түшүндүрүп жатат. "Мүмкүн кырдаал өтө деле кыйынчылык жаратпайт, тескерисинче, адилеттүүлүк орнойт" деген да пикирлер бар. Анткени мигранттарды каттатып алган компаниялар, жеке адамдар ушул убакка чейин эч нерсеге жооп бербей келген.

“Азаттык”: Жеңиш мырза, ушул мыйзамдын талаптары күчүнө киргенден бери Орусиядагы мекендештерибизге кандай таасир этти? Жер-жерлерде абал, кырдаал кандай? Анткени элдин баары эле жашаган жери боюнча катталган эмес да...

Жеңиш Молдокматов.
Жеңиш Молдокматов.

Жеңиш Молдокматов: Сөз болуп жаткан мыйзам 2018-жылы 7-июнда Мамдумада кабыл алынган, 20-июнда Федерация Кеңеши бекитип берсе, 27-июнда президент Владимир Путин кол коюп жатат.

Демек, бул мыйзам күчүнө кирди деген сөз. Биз жымсалдабай ачык айтышыбыз керек - мыйзамдын күчөтүлүшү биздин мигранттар үчүн чоң көйгөй. Биз мигранттар менен тыгыз байланышта болуп жатабыз.

Бир эле мисал айтайын. Москванын Таганск районунда 70тен ашык кыргыз мигранттары камалды. Алардын ичинен 40 киши ар кандай айыптарды төлөп чыкты, калган отузу дагы эле кармалып турат.

Орусиянын бийлиги мыйзамдын аткарылышына катуу киришти десек болот. Москвадагы объектилерде текшерүү жүрүп жатканын айтып жатышат.

Биздин өкмөт, Мамлекеттик миграция кызматы тезинен Орусияга барып, алардын миграция кызматы менен жолугуп, сүйлөшүшү керек. 2016-жылы мигранттардын айдоочулук күбөлүктөрү боюнча маселе келип чыкканда эки тараптуу сүйлөшүүлөр болгондон кийин гана иш оң жагына чечилгенин эске алышыбыз керек. Болбосо бул мыйзамдын кесепети чоң болот.

Орусиянын полициясына, миграция кызматына Кудай берип салды, мигранттарды кыйноо күчөйт. Бир жагы туура, Орусия муну өз коопсуздугу үчүн жасап жатат. Бирок Кыргызстан Евразия экономикалык биримдигинин мүчөсү экени эске алынбай жатат. ЕАЭБдин жоболорунда "ага мүчө болгон мамлекеттердин жарандары бири-биринин аймагында эркин жүрүп, эркин эмгектене алат" деп жазылган. Тилекке каршы, ал аткарылбай жатпайбы?

“Азаттык”: Улан мырза, Кыргызстан Евразия Экономикалык Биримдигине киргенде "Орусиядагы кыргыз мигранттарына орусиялыктардай эле жеңилдиктер болот" деп айтылды эле. Эми кандай болот?

Улан Шамшиев.
Улан Шамшиев.

Улан Шамшиев: ЕАЭБ - экономикалык биримдик. Бул уюмга мүчө болгон мамлекеттер бири-биринин ички-сырткы коопсуздук маселесине кийлигише албайт. Ага карабай биздин кызмат Орусия менен бир нече сүйлөшүүлөрдү жүргүздү.

Ушул айдын башында эле Орусиянын Ички иштер министрлигинин миграция боюнча башкы башкармалыгынын жетекчилери менен сүйлөшүү болду. Биз тараптан көп суроолор коюлду. Алар “бул чаралар - мигранттарды жазалоо, алардан өлкөнү тазалоо эмес, мыйзамдык талаптарды аткаруу" деп жатышат.

Жеңиш Молдокматов: Биз ЕАЭБди экономикалык эле уюм деп айта албайбыз. Анын документтеринде ага мүчө болгон беш мамлекетке тиешелүү саясат, коопсуздук ж.б. маселелер камтылган. Болуптур, экономикалык эле уюм болгондо да анын экономикалык коопсуздук маселелери чечилиши керек. Эконимикалык коопсуздук дал ушул мигранттарга тиешелүү болуп жатпайбы.

Эсиңиздердеби, өкмөт Кыргызстандын ЕАЭБге кириши боюнча документти парламентке алып келгенде “мигранттарга болгон саясат өзгөрөт, аларга көп жеңилдиктер берилет” деп баарыбызды ынандырган? Тилекке каршы, бүгүн эмне болуп жатат?...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Орус мыйзамы мигранттын өрүшүн тарытты
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:26 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Парламенттин ишмердиги: сандар сүйлөйт

Парламенттин ишмердиги: сандар сүйлөйт
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:53 0:00

КСДП ыдырай баштадыбы?

КСДПнын аймактык жыйыны. Чүй облусу, Москва району. 10-июль, 2018-жыл.

Чүй облусунун Москва районунда Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) айрым мүчөлөрү уюмдун азыркы лидери Алмазбек Атамбаевди жетекчиликтен кетирүү демилгесин көтөрүп чыгышты. Алар экс-президентти "партияны өз кызыкчылыгына колдонду" деп айыптап, өз демилгесин партияны тазалоо зарылдыгы менен түшүндүрүштү. Бирок КСДПнын штабы "бул жыйын расмий күчкө ээ эмес, жыйын өткөргөндөр партия мүчөсү эмес" деп билдирди.

КСДПнын Москва районундагы айрым мүчөлөрү Беловодски айылына кезексиз жыйынга чогулду. Алар учурдагы партия лидери, экс-президент Алмазбек Атамбаевдин ишин сынга алып, жыйынды "Атамбаевсиз КСДП" деп аташты.

Жүзгө жакын адам катышкан жыйында чогулгандар “партиядан коррупционерлердин, акчалуулардын чыгып кетишин” жана “партияда көп жылдан бери чуркап жүргөн мүчөлөрүн бийликке алып келүүнү” талап кылышты.

Жыйынды уюштургандардын бири, Чүй облусунун мурдагы губернатору Сагынбек Абдрахмановдун айтымында, мындай аракеттерге КСДПга коррупцияга байланыштуу шек саналган адамдар, акчалуулар кирип кеткени, Алмазбек Атамбаевдин акыркы учурдагы туура эмес кадамдары түрткү болду:

Сагынбек Абдрахманов.
Сагынбек Абдрахманов.

- Атамбаевди "партиябыздын лидери" деп, айтканын айткандай кылып 20 жыл жүрдүк. 2018-жылдын 31-мартындагы партия жыйынында биз, коомчулук Атамбаев акыркы жети жылдагы иштери боюнча отчет берет деп күткөнбүз. Бирок ал жеке таарынычын айтып туруп алды. Ошондой эле партиянын лидерин аймактардагы баштапкы уюмдардын чечими жок туруп, легитимдүү эмес негизде шайлашты. Бизди бийликтеги партия өзү коррупцияга малынып турганы аябай өкүндүрөт.

Москва районундагы КСДП мүчөсү Алик Бүтүнбаев Алмазбек Атамбаевди "бийликте турган жылдары ишенимди актабай, Бакиевдин кадрларын жанына топтоп алды" деп айыптады:

- Ушул кишинин артынан 10 жылдан ашык ээрчип жүргөнүмө өкүнөм. Бир тууган инимден да айрылдым. КСДПны “сасык абалга” алып келип, Бакиевди издемиш болуп, анын командасын чогултту. Айдоочусу эмне кылганы азыр билинип жатат. Алмазбек Шаршеновичтин артында жүргөнүмө өкүнөм.

Натыйжада Беловодскиде жыйынга чогулгандар атайын резолюция кабыл алышты. Анда алар бардык аймактарда КСДПнын мүчөлөрүнүн кезексиз жыйынын өткөрүүнү, төрагалыктан Алмазбек Атамбаевди кетирүүнү жана партиянын саясий кеңешин алмаштырууну талап кылышты.

Бул жыйын боюнча КСДПнын штабы дароо жооп кайтарды. Анда Москва районундагы жыйын съезд статусуна жана анын чечими расмий күчкө ээ эмес экендиги айтылган. Билдирүүдө аталган райондо партиянын билетин алган 80 гана киши болсо, башка райондордо уюмдун миңдеген мүчөлөрү бар экени белгиленген.

Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаеванын айтымында, Беловодски айылында чогулгандардын ичинде КСДПнын мүчөлөрү 15 кишиге жетпейт:

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

- Калган 50-60 киши массаны түзүш үчүн эле чогулган. Алардын көбү эмнеге чогулганын деле толук билишкен эмес. Тилекке каршы, бийликке жагыныш үчүн Атамбаевди эмес, өз энесин да сатып кете турган адамдар жок эмес. КСДПга да ошондой бийлик жана кызмат үчүн келгендер бар. Ошол эле Сагынбек Абдрахманов кезинде “Ар-намыс” партиясынан келип, Алмазбек Атамбаевдин кийлигишүүсү менен КСДП партиясынан депутат, губернатор жана “Кыргызалтын” ишканасынын жетекчисинин орун басары кызматтарында иштегенге жетишкен. Тилекке каршы, Москва районунда КСДПнын мурдагы жана азыркы мүчөлөрүнөн ошого окшош “эргулдар” көп. Сыягы, аларга бир нерсе убада кылышкан, алар ошону актагысы келип жатат.

КСДПнын билдирүүсүндө мындан сырткары уюм "жеке кызыкчылык жана кызмат үчүн “жармашып” келгендерден тазаланып жатканы" да белгиленген.

Негизи Москва районунда жыйынды уюштургандардын бири Сагынбек Абдрахманов менен КСДПнын азыркы жетекчилигинин ортосундагы кайым айтыш бир топтон бери созулуп келет. Абдрахманов буга чейин партиянын саясий кеңешин кезексиз жыйынга чогулуп, Алмазбек Атамбаевди төрагалыктан кетирүүгө үндөп келген.

Ал эми КСДПнын штабы Абдрахманов партиянын мүчөлүгүнөн 2017-жылы эле чыгарылганын эске салып, саясий кеңеш жыйынга чогулбай турганын билдирген. Штаб Сагынбек Абдрахманов үч айдан бери өз айланасына таарынган партиялаштарды чогултууга аракет кылып жатканын маалымдаган.

КСДП: Атамбаевге каршы жыйын
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:44 0:00

Эки лидердин тирешиби?

КСДПнын саясий кеңешинин мүчөсү, парламент депутаты Чыныбай Турсунбеков партиянын айланасында жаралган абалды "жагымсыз" деп сыпаттады. Бирок ал кантсе да демократиялык баалуулуктарды көңүлдөн чыгарбаш керек деген пикирде:

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

- КСДПнын мүчөлөрүнүн баарына жагымсыз болуп жатат. Ынтымактуу, бири-бирибизди түшүнүп иштесек эле жакшы болмок. Бирок бүгүнкү күндө демократиянын элементтери болушу да зарыл. Эми юридикалык жактарын такташ керек. Партиянын катчылыгы жана бул маселе боюнча иш алып барып жаткандар бар. Алар юридикалык жактарын тактап, Абдрахмановдун качан партиядан чыкканын, кандай чыкканын карап көрүшү керек. Ал эми моралдык жагын айтсак - жалпы мамлекетте демократия курганга аракет кылып жатабыз. Жүз киши катышса, анын канчасы биздин партиянын мүчөсү экенин тактоо зарыл. Бирок албетте, ар ким өз пикирин айтканда, өз көз карашын коргогонго акысы бар.

Ал эми Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору Эмилбек Жороев акыркы окуяларга өлкөдөгү түзүлгөн саясий кырдаал да себепкер болуп жатканын белгилейт. Эксперттин айтымында, бул кырдаал КСДПнын бөлүнүшү мүмкүн экенин четке какпайт:

Эмилбек Жороев.
Эмилбек Жороев.

- Учурда социал-демократтар эки лидердин ортосунда турат. Эки лидердин ортосундагы келишпестик, мамиле жалпы партиянын туруктуулугуна, биримдигине сөзсүз таасирин тийгизет. Буга окшогон сөздөр, иш-аракеттер күтүлүп эле жаткан. Ага таң калган жокпуз. Партияны азыркы курамы менен, азыркы абалында сактап калуу эми оңойго турбайт. Ал үчүн мүмкүн Атамбаев чыгып кетиши керек. Же кайсы бир жол менен карама-каршылыктар, пикир келишпестиктер чечилиши зарыл.

Кыргызстан социал-демократиялык партиясы - эгемен Кыргызстанда эң эски жана ири саясий күчтөрдүн бири. Ал 1993-жылы ошол кездеги жигердүү бир катар саясатчылардын демилгеси менен түзүлгөн. Арасында ошол кезде “Форум” илимий-өндүрүштүк мекемесин жетектеген Алмазбек Атамбаев, Ош облусунун губернатору Абдыганы Эркебаев, Жалал-Абад облусунун губернатору Абдыжапар Тагаев, Бишкектин мэри Жумабек Ибраимов, өкмөттөгү жаштар иштери боюнча комитеттин башчысы Акылбек Жапаров болгон.

Кийин бул саясатчылардын көпчүлүгү партиядан чыгып, негизги лидери катары Алмазбек Атамбаев калган. Партия мурдагы президенттер Аскар Акаев менен Курманбек Бакиевдин бийлигине каршы оппозиция катары иш жүргүзүп, 2005 жана 2010-жылдагы ыңкылаптарга катышкан.

2011-жылы Алмазбек Атамбаев президенттикке шайланган соң өлкөдөгү эң ири саясий күч катары калып, бийликтеги таасирин күчөткөн. Акыркы жылдары партиянын саясий кеңешинин курамы өзгөрүп, ага Атамбаев менен бийликте болгон үзөңгүлөштөрү мүчө болуп кирген.

Былтыркы президенттик шайлоодо Сооронбай Жээнбековду КСДП талапкер катары чыгарган. Бирок быйыл жазында Алмазбек Атамбаев менен Сооронбай Жээнбековдун командаларынын ортосунда бир катар маселелер боюнча пикир келишпестик, өз ара кайым айтышуу орун алганы белгилүү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДП: Атамбаевге каршы жыйын

КСДП: Атамбаевге каршы жыйын
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:44 0:00

Бекназаров Конгантиевдин өткөнүн эске салды

Коллаж

Саясатчы, "Туруктуу элдик кеңештин" (ТЭК) лидери Азимбек Бекназаров мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевдин кылмыш иши кыскарганын сындап чыкты. Ал Бишкекте 10-июлда өткөн басма сөз жыйында бул иш сотко жетип, укуктук баа алышы керек экенин билдирди.

УКМК "2010-жылы апрелдеги кандуу окуяларда экс-министрдин кылмыш кылганы тергөөдө аныкталган жок" деген негиз менен кылмыш ишин кыскарткан.

Бул коомчулукта ар кандай нааразы пикирлерди, талаш-тартыштарды жараткан. Экс-президент Алмазбек Атамбаев "Конгантиев ден соолугунан ажырап, өз жазасын алды " деп билдирген жайы бар.

Азимбек Бекназаров 2010-жылдын апрель окуяларынын алдындагы коомдук-саясий абалга, кан төгүүгө алып келген жагдайларга жана андагы Молдомуса Конгантиевдин ролуна токтолду. Анын кылмыш ишинин кыскарышын Бекназаров "моралдык-нравалык жактан туура эмес, мыйзамсыз чечим" деп атады:

- Депутаттар тирүүлөй жоголгон, депутаттар көчөдө атылган, чоң-чоң аткаминерлерге чыпалак-кулактар жөнөтүлгөн, оппозициянын өзүнө эле эмес, балдарына, келиндерине чейин кылмыш иши козголгон учурлар болгон. Бийлик 7-апрелдин алдында штаб түзгөн. Мамлекет ичинде мамлекет түзүлгөн. Күч түзүмдөрүнүн баары ошол штабга мүчө болгон. Мамлекеттик бийлик толугу менен ошол мыйзамсыз штабга өткөн. Бул тири шумдук кылмыш болгон. Бийлик штаб түзүп, чагым кылып, курал колдонуп аткан. Кылмыш иши козголгондо ушул штабдын үстүнөн козголгон. Штабдын мүчөлөрүнүн баары күнөөлүү деп табылган. Молдомуса эсине келе албай жаткандыктан биз анын ишин өзүнчө бөлүп койгонбуз, гумандуулук кылганбыз. Биз аны дарылатууга жөнөткөнбүз. 2010-жылы Конгантиевдин иши тергелген эмес. Калгандарынын иши тергелген. Бирок көп маселелер бар да! Бакыйган күч түзүмүнүн, ИИМдин башчысы эмнеге жооп бербейт экен? Курманбек Бакиевдин "монстр" бийлигин орноткондордун кылмыш ишин акырын кыскартып койгон моралдык-нравалык жактан туура эмес.

Бекназаров Конгантиевдин ишинин кыскарышын сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:29 0:00

​Азимбек Бекназаров Конгантиевдин кылмыш ишине сот гана чекит коюшу керек деп эсептейт. Болбосо ал "азыркы бийлик менен саясий соодалашууга барды" деген өңдүү күдүк сөздөр күчөй турганын эскертти:

- Тергөө жүрүп, Молдомуса Конгантиевдин күнөөсү барбы-жокпу, аныктап, анын ишин сотко жибериш керек. Анткени негизги иш боюнча Бакиев баштаган күнөөлүүлөр жазасын алды. Эгер ошол иштен бөлүнүп алган Конгантиевдин иши кыскарып калса - анда бул мыйзамга жатпайт. Конгантиев сот аркылуу гана күнөөлүү же күнөөсү жок деп табылышы керек. Болбосо ишинин кыскарганына коомчулук макул болбойт. Саясат болуп кетет. "Мунун артында Сооронбай Жээнбеков турат" деген сөздөр башталат. Ошондой саясат болбошу үчүн муну сот гана чечиши керек. Менин ушул сөздөрүмдү - "кылмыш ишинин соту жок эле кыскарып калганы туура эмес болду" деп - революциянын шарапаты менен, кан менен келген үч президент айтышы керек эле. Анткени кан дагы эле кургай элек.

Молдомуса Конгантиевге 2010-жылы "Кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу", "Шалаакылык" беренелери менен кылмыш иши козголгон. Анын адвокаты Икрамидин Айткулов 13-июнда Конгантиевдин аракетинде "кылмыштын курамы болгон эмес" деген негиз менен ишти кыскартуу тууралуу УКМКга кайрылган. 18-июнда атайын кызматтын Башкы тергөө башкармалыгы адвокаттын өтүнүчүн канааттандырган. "2010-жылы кандуу апрель окуяларына Конгантиевдин тиешеси болгон эмес" деп расмий билдирген. УКМКнын мындай чечиминин мыйзамдуулугун Башкы прокуратура да текшергени маалым болгон.

Саясий серепчи Алмазбек Акматалиев Конгантиевдин апрель окуялары боюнча кылмыш ишинин кыскарганын туура деп эсептейт:

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

- Молдомуса Конгантиев Таласта аябай оор абалда калган. Ошол 6-7-апрелдеги окуялар боюнча иши кыскарса юридикалык жактан да, моралдык жактан да абдан туура иш болду деп эсептейм. Мурунку президент Курманбек Бакиевдин убагында бир топ киши өлтүрүү окуялары болду, Медет Садыркуловду өлтүрүштү, мына ушул фактылар боюнча кылмыш иши ачылып, ал акталып кетсе - анда бул туура эмес. Конгантиевге апрель окуялары боюнча гана кылмыш иши козголгон да.

Саясат таануучу Орозбек Молдалиев апрель, июнь окуяларын иликтеген улуттук комиссиянын мүчөсү болгон. Анын айтымында, комиссиянын корутундусунда Конгантиев жасаган кылмыштар белгиленген. Молдалиев да экс-министрдин кылмыш ишине сот баа бериши керек деген пикирде:

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

- Тергөөнүн мындай иштерди токтотуп койгонго укугу бар. Бирок бул резонанстуу иш болгондуктан акылдуу тергөөчү болгондо ишти сотко жеткирип, анан ошол жактан акталса Конгантиевге да, тергөөгө да, коомчулукка да жакшы болмок. Биз баарын сот аркылуу чечкенге көнүшүбүз керек. "Конгантиев Таласта жүргөн, ошон үчүн Бишкектеги окуяларга тиешеси жок" дешет. 6-7-апрелдеги окуяларды кайсы жакка алып барабыз? Мен ушул иштер боюнча түзүлгөн өкмөттүк комиссиянын мүчөсү болгом. "Таластагы окуяларды күчөтүп жибергенге түздөн-түз тешеси бар" деген биздин корутундубуз бар. Анткени ал туура эмес жетекчилик кылган. Ал Жапаров менен Айдаралиевдин сөзүн укпай койгон жери бар. "Мен өзүм команда берем" деп, кулак тундуруучу граната колдонуп, каршылык көрсөтүп чыккандарды согуштук патрондор менен аткылашып, элдин үшүн алып, шаардын үстүнөн тик учактар менен учушкан, ушундай кылмыштарды жасаган. Ал министр катары "камалсын" деген буйруктарды берген. Башкы прокуратура тергөөгө көзөмөл жүргүзөт. Булар коомдо резонанс жараткан ушундай иштерди карап, кылмыш ишин иликтеши керек. Башкы прокуратура "туура кыскартылды" деп айтышы керек. Эгер "жок, туура эмес" десе - ишти өзүнө алып, анан сот менен актагандай кылышы керек.

Жогорку Кеңештин мурунку депутаты Бөдөш Мамырова Молдомуса Конгантиевге козголгон кылмыш иши бир канча жыл көзөмөлсүз калганына токтолду:

Бөдөш Мамырова.
Бөдөш Мамырова.

- Ушул кезге чейин Конгантиев жөн эле жүрдү да. Ал АКШга, же Бириккен Араб Эмиратына же дагы башка жакка качып кеткен жок! Москвада дарыланып жүргөнүн деле учкай эле угуп калганбыз. Анын иши сегиз жылдан бери эмнеге каралбаганы мага түшүнүксүз. Сегиз жылдын ичинде нары же бери болушу керек эле да. Козголгон кылмыш иши эч кимге билинбей жатты да. Козголгон кылмыш иши кайсы бир мөөнөтү келгенде кыскарат. Анан иш кыскаргандан кийин элдин баары чуру-чуу түшүп кыйкырып жатат. Азыр эми аны "бийлик менен соодалашты, антти-минтти" деп жатышат. Соодалашканын эч ким көргөн жок да? Ошондон бери сот же прокуратура кыймылдабагандан кийин, күч органдарынын бирөө да анын артынан түшпөгөндөн кийин, сегиз жылдан бери жаткандан кийин нары же бери кылыш керек да.

Укук коргоочу Азиза Абдирасулова Молдомуса Конгантиев тууралуу апрель окуяларына чейинки дооматтар өзүнчө иликтениши керек деп эсептейт:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Ошол убакта Бишкектеги жагдай таптакыр башкача болуп калган да. Министр Конгантиев Таласта, үч орун басары үч башка аймакта болчу. Ошол күндөрү министрлик жетекчиси жок, көзөмөлсүз калып калган. "Министрликти жетекчисиз калтырган ким болгон?" деген суроо коюлушу керек болчу. Башка жагдайлар боюнча Конгантиевге байланыштуу арыз болсо - анда бул өзүнчө иликтениши керек.

Молдомуса Конгантиев Курманбек Бакиевдин бийлигинин тушунда эң таасирлүү министр болгон. Таласта 2010-жылы 6-апрелде бийликке каршы чыккан жергиликтүү жарандардан катуу токмок жеген. Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев "Конгантиев катуу жабыркап, өз жазасын алды" деп айткан жайы да бар. Мындан улам "экс-министр ошол кездеги бийлик менен тымызын тил табышып алды" деген да сөздөр чыккан.

Конгантиев апрель окуяларынан бери коомчулукка чыкпайт жана дээрлик көмүскөдө жүрөт. Былтыр президенттик шайлоо маалында КСДПдан талапкер болгон Сооронбай Жээнбековду жандаган сүрөттөр чыккан. Партиянын шайлоо штабын ичинен билген "Азаттыктын" ишенимдүү булактарынын маалыматы боюнча, Жээнбеков менен Конгантиевди жолуктуруу штабды көмүскө башкарган Икрамжан Илмияновдун чечими болгон. Илмиянов Конгантиевдин айланасындагы соңку жагдайга байланыштуу үн ката элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бекназаров Конгантиевдин ишинин кыскарышын сындады

Бекназаров Конгантиевдин ишинин кыскарышын сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:29 0:00

Жээнбеков Эрдогандын инаугурациясына катышты

Президент Сооронбай Жээнбеков 9-июлда Анкарада түрк президенти Режеп Тайип Эрдогандын инаугурациясына катышты.

Бишкек мэринин "оң колуна" иш козголду

Ренат Макенов.

Өткөн жума күнү УКМКнын тергөө абагына киргизилген Бишкектин биринчи вице-мэри Ренат Макеновду тергөө аяктаганга чейин камакта калтыруу жөнүндө сот 9-июлда чечим чыгарды. Вице-мэр менен кошо жер ресурстары башкармалыгынын башчысы да камалган. Алар үч гектардан ашык жер тилкесин мыйзамсыз пайдаланууга берген деп шек саналууда.

Бишкек шаар башчысынын биринчи орун басары Ренат Макенов менен мэриянын Жер ресурстары башкармалыгынын башчысы Урмат Мурзакановду Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) 6-июлда камакка алды. Алар Кыргызстандын жер мыйзамдарын бузуп, Бишкектин №12 кичирайонундагы 3,5 гектар жерди жеке жактарга мыйзамсыз берип жиберген деп шек саналып жатат.

УКМК кабарлагандай, бул аткаминерлерге Кылмыш-жаза кодексинин “Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу” жана "Коррупция" беренелери боюнча айып тагылууда.

Бишкектин Биринчи Май райондук соту Макеновдун бөгөт чарасын 9-июлда карап, тергөө бүткөнчө абакта калтырды. Ал эми Мурзакановдун бөгөт чарасы тууралуу маалымат бериле элек.

Ренат Макенов былтыр августтан бери Бишкектин биринчи вице-мэринин кызматын аркалап келаткан. Факты катталган учурда ал Бишкек мэриясынын муниципалдык мүлк башкармалыгынын жетекчиси болуп турган.

Ренат Макеновдун адвокаттары жана Бишкек мэриясынын жетекчилиги бул иш боюнча комментарий бере элек. Шаардын мэри Албек Ибраимов буга чейин Бишкекте бөлүнгөн жерлер мыйзамдын чегинде берилгенин "Азаттыкка" билдирген эле:

Албек Ибраимов.
Албек Ибраимов.

- Эми жерлер ачык-айкын конкурс аркылуу берилет. Электрондук порталга чыгат. Мен өзүм кызматтык ыйгарым укуктарым боюнча ал комиссиянын мүчөсү эмесмин. Конкурсту атайын комиссия өткөрөт. Ким катышып, кандай сунуш берип жатканы мыйзамдын чегинде каралып, анан чечим кабыл алынат.

№12 кичирайон кирген Бишкектин түштүк тарабындагы тилкелер абдан кымбат, "майлуу" жер болуп эсептелет. Учурда бул аймакта бир канча курулуш компаниясы көп кабаттуу үйлөрдү куруп жатат. Кылмыш иши козголгон тилкеге кайсы компания имарат куруп жатканын тергөө органдары ачык айта элек.

Бул аймактагы тилкелерлердин бөлүнүшүнүн мыйзамдуулугу боюнча маселе буга чейин көтөрүлүп келгенинин шаардык кеңештин депутаты, анын мурдагы төрагасы Канатбек Музуралиев белгиледи:

Канатбек Музуралиев.
Канатбек Музуралиев.

- Бул жер тилкеси төмөндөтүлгөн баа менен сатылышы мүмкүн. Мен Макенов камаларда өткөн бейшембиде анын иш бөлмөсүнө кирип сүйлөшүп, маалыматтарды тактагам. Анда ал "биздин күнөөбүз жок" деп айтып жаткан. Бирок эң чоң маселе - жер тилкесин беш жылга алып, экинчи тарапка миллион долларга сатып жиберип жатканында болуп жатат. Мэрия болсо "биз саткан жокпуз, ижарага алган адам сатып жиберди" деп түшүндүрүүдө. Бирок мэрия ижарага алгандарды "сиздин бул жерди сатууга укугуңуз жок" деп талап кылышы керек болчу. Тескерисинче, курулуш курганга уруксат берип жатышат.

46 жаштагы Макенов баш калаанын мэри Албек Ибраимовдун көздөй кадры катары айтылып жүрчү. Ал 2014-2016-жылдары Ибраимов "Манас" аэропортунун жетекчиси болуп турган учурда аэропортто авиакеросин сатуу менен алектенген "Интек" аттуу компанияны башкарган.

Кийин Албек Ибраимов борбор шаарды башкарганы келгенде Ренат Макенов мэриянын муниципиалдык менчик башкармалыгына жетекчи болуп дайындалган. Ал эми бир жыл өтпөй биринчи вице-мэрликке көтөрүлгөн эле. Дал ушул кызматта Макеновго өз ыйгарым укуктарына кирбеген шаардагы жер тилкелерин бөлүштүрүү милдети жүктөлгөн. Шаардык кеңештин депутаты Канатбек Музуралиев бул ошол учурда да эле шек туудурган жагдай болгонун белгиледи:

- Эмне себептен жер маселесине буга чейин жооптуу болуп келген Бакыт Дүйшөмбиевден бул укук алынып, биринчи вице-мэр Ренат Макеновго берилет? Биринчи вице-мэр финансы жана экономика жаатын тейлеши керек. Бирок учурдагы мэр аны бузган. Себеби, биринчиден Макенов жакын кишиси. Экинчиден, Макенов вице-мэрликке чейин Мурзакановдун ордунда жер ресурстарын башкаруу башкармалыгын жетектеген. Анын ушуларды эске алып туруп мэр өзүнө жакын кишиге өткөрүп жатпайбы. Ушул жерде эле коррупциялык схема көрүнүп жатат.

Бишкектеги мыйзамсыз жерлер боюнча буга чейин иликтөөлөрдү жүргүзүп келген жарандык активист Калича Умуралиева №12 кичирайондогу бөлүнгөн жер тилкелери боюнча жалаң эле вице-мэрдин жоопкерчилиги каралбай, башка да кызмат адамдарынын жоопкерчилиги каралышы керек деп эсептейт:

Калича Умуралиева.
Калича Умуралиева.

- Жоопкерчиликти караса Макенов менен Мурзаканов эле эмес, жер боюнча комиссиянын мүчөсү болгон шаардык кеңештин сегиз депутаты, райондук бийлик жетекчилери да отурушу керек. Себеби, алар чечимге кол койгон. Бул бир-эки эле адам кабыл алып койгон эмес, коллегиалдуу чечим болгон.

Рысбай Аматов - Бишкек шаардык кеңештин депутаты. Ал 2014-2016-жылдары мэрияга караштуу архитектура, шаар куруу, жер маселелери боюнча туруктуу комиссиянын мүчөсү болгон. Дал ушул комиссия борбор калаадагы жер тилкерлерин ижарага берүү, сатуу боюнча чечим кабыл алат.

Рысбай Аматов комиссияга мүчө болуп турган жылдары №12 кичирайондогу 3,5 гектардан ашык жер тилкесин ижарага берүү боюнча маселе каралганын эстей албай жатат. Анын айтымында, баш калаа үчүн мындай аянттагы жер тилкесинин ижарага берилиши көптөгөн талкууларды жаратмак:

Рысбай Аматов.
Рысбай Аматов.

- Негизи комиссиянын көпчүлүк добушу менен чечим кабыл алынат. Бирок бул жерди жөн эле берип салды дегенди түшүнбөй жатам. "Конкурста үч гектар жер берилди" дегенди быйыл гана уктум. Ага чейин мындай аянттагы жерди ижарага берилген учурда эстей албай жатам. Биздин учурда андай болгон эмес

Ошол эле учурда айрым активисттер "жер чуусуна байланыштуу кылмыш иши козголгон соң шаардык кеңеш кезексиз жыйынга чогулуп, маселени талкуулашы керек" деген талаптарды айтышты. Бирок шаардык кеңештин депутаттары кезексиз жыйын боюнча демилге жок экенин билдиришти.

Бул жер чуусу акыркы айдагы алгачкы козголгон алгачкы кылмыш иши эмес. Буга чейин Бишкектин түштүк тарабындагы 2,8 гектар жер тилкесинин мыйзамсыз ижара берилиши боюнча кылмыш иши козголгон. Анда мурдагы бийликке жакын деп эсептелген курулуш компаниялары бул тилкелерде көп кабаттуу үй салып жатканы белгилүү болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гуламжан Анарбаевдин кызматтык жолу

Иллюстрациялык сүрөт.

Өкмөткө караштуу Финансылык чалгындоо боюнча мамлекеттик кызматтын төрагасы Гуламжан Анарбаевге сөгүш жарыяланды.

Мындай буйрукка өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев кол койгон, бирок анын себептери жазылган эмес.

Буга чейин Интернетке Гуламжан Анарбаевдин "өтө маанилүү" деген белги коюлган, коммерциялык банктарга жиберилгени кабарланган каты жарыяланган.

Документте "Террористтик ишти каржылоого жана кылмыштуу кирешелерди легалдаштырууга (адалдоого) каршы аракеттенүү жөнүндө" мыйзамды аткарууга байланыштуу 17-декабрга чейин бардык кардарлардын эсептери жана уячалары тууралуу маалымат берүү талабы коюлган. Бирок банк тармагы боюнча экcперттер Финчалгындоо кызматынын талабы мыйзамсыз экенин айтып чыгышкан.

Жайында "Азаттык" Гуламжан Анарбаев тууралуу макала даярдаган эле. Соңку окуяларга байланыштуу ошол макаланы кайрадан сунуштайбыз.

Көп сөздү козгогон дайындоо

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 6-июлда өкмөткө караштуу Финансылык чалгын боюнча мамлекеттик кызматтын төрагалыгына Гуламжан Анарбаевди дайындады.

Аны жазында ошол кездеги өкмөт башчы Сапар Исаков Материалдык резервдер фондунун жетекчисинин кызматынан алган. Бул өз кезегинде мамлекет башчы менен премьер-министрдин тымызын саясий тиреши тууралуу талкууга жем таштаган.

Гуламжан Анарбаев президент Сооронбай Жээнбековдун жакын адамы катары белгилүү жана анын таасирлүү кызматка дайындалышы кадр саясаты, андагы тааныш-билиштик тууралуу сөздөрдү козгоду.

Өткөн айда президент Сооронбай Жээнбеков парламенттеги кайрылуусунда мамлекеттик башкарууда реформа болот деп убада берген жана өң-таанышка карап ишке орношууну жоюу керек экенин айткан.

Гуламжан Анарбаевди Материалдык резердер фондуна 2016-жылы декабрда президент Сооронбай Жээнбеков премьер-министр болуп турганда дайындаган. Быйыл апрель айында премьер-министр Сапар Исаков аны күтүүсүз кызматтан алган.

Анарбаев "Кабарлар" маалымат агенттигиндеги маегинде жакшы көрсөткүчтөргө, жетишкендиктерге карабай "саясий чечим" менен иштен алынганын айткан жана Сапар Исаковду "чабал", "мамлекетчил эмес" деп сынга алган:

Гуламжан Анарбаев.
Гуламжан Анарбаев.

- Көрсөткүчтөр жакшы болсо деле, жөн эле "бул саясий чечим" деп туруп эле мени жумуштан алып койгонунун төркүнүн түшүнбөй калдым. Мен Сапар Исаковдун чабалдыгын айтып коюшум керек. Мен ошол киши бул кызматка келгенден баштап, ага кирүүгө жазылып, "өзүмдүн ишканам тууралуу презентация кылып берейин, кандай чечилбеген маселелер бар, өкмөттөн кандай жардам керек" деп айтайын деген тилегим орундалган жок, ал мени кабыл алган жок. Чынында көп катачылык кетти. Бир жөнөкөй эле мисалды айтсам - ал жазгы талаа иштери боюнча селектордук жыйын өткөргөн. Анда ушул жазгы талаа иштери боюнча гана маселе каралган. Кийин ТВдан Сапар Исаков ал жерде айтылбаган көп тапшырмаларды "берди" деп көрсөтүп жатышат. Ошол жыйынга катышкан адам катары анын жалган маалымат бергенине ынандым. Мен бул киши мамлекетчил эместигин баамдадым. Кесипкөй, өз жумушуна так, таза иштеген жетекчилерди өкмөт баалай билиши керек. Бизде андай болбой калды.

Гуламжан Анарбаев ушул маегинде "президент Сооронбай Жээнбеков менен тууганчылык жайы бар" деген сөздөр негизсиз экенин билдирген. Бирок Жээнбеков менен жакындан тааныш экенин, анын кудасы, Жогорку Кеңештин депутаты Алиярбек Абжалиев экөө айылдаш экенин ырастаган:

Парламенттик шайлоодо да, президенттик шайлоодо да ал кишиге өзүмдүн электоратым, досторум, жоро-жолдошторум менен жардам берип жүрдүк.

- Мен Ош окуяларында, 7-апрелде, андан кийин парламенттик шайлоодо, кийин президенттик шайлоодо Сооронбай Жээнбековдун жанында болуп, жакындан жардам берип жүргөм. Менин Сооронбай Шариповичке, Асылбек Шариповичке эч кандай тууганчылыгым жок. Биздин уруубуз да бир эмес. Парламенттик шайлоодо да, президенттик шайлоодо да ал кишиге өзүмдүн электоратым, досторум, жоро-жолдошторум менен жардам берип жүрдүк. Алиярбек Абжалиев - азыркы күндө парламенттин депутаты. Мен биздин айылдан чыккан депутат экенине сыймыктанам. Ал менин айылдашым, кичинебизден баштап чогуу өскөнбүз. Эч кандай аны менен тууганчылыгым жок. Сооронбай Жээнбеков менен ал президент болгонго чейин эле куда болушкан.

Эскерте кете турган болсок, мамлекеттик кызматкерлердин шайлоо учурунда кайсы бир талапкердин пайдасына үгүт жүргүзүшүнө мыйзам жол бербейт.

"Менин “таза мент” экенимди билишет"

Гуламжан Анарбаев жаңы кызматка дайындалышы тууралуу “Азаттыкка” комментарий берди. Ал өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев менен Материалдык резервдер фондун жетектеп тургандан баштап тааныш экенин, жаңы кызматка дайындоо премьер-министрдин чечими болгонун билдирди:

Алар менин иниме мандат бере албай калып, анан ошол партия “байке, сизге ушуну берели” деп туруп ошол кызматты беришкен.

- Биз Мухаммедкалый Дүйшөкеевич менен тыгыз иштешип калбадыкпы. Ал биздин куратор болчу. Ошондо эле “сизди укук коргоо органдарына иштетсек кандай болот, өмүр бою бою эле ушул тармакта иштеген экенсиз” деп айтып жүрчү. Материалдык резервдер фонду менин биринчи жарандык жумушум болду да. “Кыргызстан” партиясына менин иним мүчө. Биз жетиштүү эле добуш алганбыз, бирок алар менин иниме мандат бере албай калып, анан ошол партия “байке, сизге ушуну берели” деп туруп ошол кызматты беришкен. Анан күч органдарынан кеткенге аргасыз болгом. Ошентип анан иштеп калдым.

Гуламжан Анарбаев "ал Баңгизаттарды көзөмөлдөө кызматынын төрагасынын биринчи орун басары болуп турганда баңгизат соодасына аралашкан, калкалаган" деген сөздөрдү да төгүндөдү:

- "Ал жакка аралашкан" деп биринчи жолу сизден угуп жатам. Андай маалымат эч жерде жок. Ооганстандан Кыргызстан аркылуу өткөн жол “түндүк жолу” деп аталат. Эл аралык эксперттер, маселен, "Ооганстанда алты миң тонна баңгизат өндүрүлсө, ошонун 30 пайызы Кыргызстан аркылуу өтөт" деп айтып келишет. Биз болсо адис катары “жок, 30 пайыз эмес, болжол менен 20 пайызга жетпеген баңгизат өтөт” дейбиз. Менин аймагымда "баңгизатка аралашкан, баңгизат өтүп кетти" деген сөз болгон жок. Мага кымбат баалуу автоунааларды сунуш кылышып, “эми көзүңүздү жуумп коюңуз” деген учурлар да болгон. Мен болсо “жок, ал нерсе болбошу керек” дегем. Мына, мен иштеп турганда баңгизатка байланыштуу бирөөнү атып кеткен сыяктуу оор кылмыш болгон жок. Бул биздин эмгегибиз болду. Биз үч жыл чек араны катуу кайтардык. Мени менен иштеген балдар “таза мент” экенимди билишет, ушинтип айтышат.

51 жаштагы Гуламжан Анарбаев 1990-2005-жылдары ички иштер органдарында иштеген. 2006-жылы ИИМден Финансы полициясына өткөн жана 2011-жылга чейин Ош облусунда жана Бишкек шаарында ар кандай жетекчилик кызматтарда турган.

2011-2012-жылдары ИИМдин Уюшма кылмыштуулукка каршы күрөш кызматынын Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустары боюнча башкармалыгынын жетекчисинин орун басары болуп иштеген. 2012-2015-жылдары Баңгизаттарды көзөмөлдөө кызматынын төрагасынын орун басары болгон.

"Айткандан чыкпаган кадр"

Антсе да ар кандай кылмыштуу жол менен табылган арам акчанын кирген-чыкканын көзөмөлдөгөн негизги органга, мындай маанилүү кызматка Гуламжан Анарбаевдин дайындалганы кызуу талкуу жаратты. Саясат талдоочу Даниел Кадырбеков кадрларды өз ыгы менен болгонуна, эркинен чыкпаганынан карап тандоо авторитардык бийликке мүнөздүү экенин белгиледи:

Даниел Кадырбеков.
Даниел Кадырбеков.

- 2012-жылы Финполицияны жоюп, кадрлардын баары жаңы тандалганда бул киши өтпөй калган. Эгерде бул орунга ачык сынак жарыяланып, атаандаштык боло турган болсо, мындай адамдар өтпөйт. Себеби бул адамдардын кадыр-баркы, кылган иштери тууралуу досьелер бар. Авторитардык бийликти кармап калгысы келген адамдар өзүнө жакын, айтканынан чыкпаган адамдарды кызматка коет. Иш билгилик, кесипкөйлүк жок болгондуктан бул жерде эң башкы фактор - "мен айтканды кылат, мага жакын, мени уят кылбайт" деген жагдай болот. Бул түшүнүк негизи мафиядан келген. Уюшма кылмыштуу топтордо лидердин айтканынан чыкпоо - негизги фактор. Мамлекетти же бизнести башкарууда иш билгилик, кесипкөйлүк белгилери менен тандалат да. Эгерде "институционалдык бийлик курабыз" десе - анда кимдин таанышы, кимдин куда-сөөгү, тууганы экенине карабай, ишти алып кете турган адамдарды кызматка коюш керек. Ошондуктан азыркы президенттен, премьер-министрден коомду жана бийлик институттарын өзгөртө турган реформа күтүүнүн кереги жок болуп калды. Президент бир жылда бир жолу чыгып, жакшынай сөздөрдү айтса эл деле "жакшы кылып жатыптыр" деп кала берет. Ошондуктан аны көзөмөлдөп, сындап турганга жарандык коом, оппозиция болушу керек.

Жогорку Кеңештеги "Кыргызстан" фракциясынын депутаты Кубанычбек Нурматов "Гуламжан Анарбаев президент Сооронбай Жээнбеков менен жакын болгону үчүн гана жооптуу кызматка дайындалды" деген сөздөрдү четке какты:

- Эгер жакшы кадр боло турган болсо, анын кайсы партиядан, кайсы аймактан экенине, жашына карабастан кызматка коюш керек. "Партия" деп кызматка коюлгандарды деле көрүп жатасыңар да. Адис болбой калып жатат. "Жаштар" деп келсе жаштары деле жакшы болбой калып жатат. Гуламжан Анарбаев биздин партияда мүчө болуп турган. Азыркы кызматына адис катары эле барды деп ойлойм. Өзү ушул тармакта иштеген. Ошондуктан азыркы кызматка туура келет. Ким тандаганын билбейм, бирок туура эле тандалды деп эсептейм. Анын партиялашы, аны билген адам катары бул кызматка татыктуу жигит деп айта алам. Финчалгындоого туура эле барды.

Президент Сооронбай Жээнбеков өткөн айда Жогорку Кеңештеги кайрылуусунда мамлекеттик башкарууну реформалоо маселесине да токтолгон. Анда кызматка тааныш-билиш аркылуу келген көрүнүштү жоюш керек экенин эскерткен:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Адилет, натыйжалуу башкаруу гана элдин колдоосуна ээ болот. Ошондуктан жалпы башкаруу системасын реформалоо зарыл. Азыркы учурда кесипкөй, тажрыйбалуу адистердин таӊкыстыгы байкалууда. Квалификациясы жогору адистерди ишке тартуу зарыл. Мамлекеттик жана муниципалдык органдарга кызматкерлер таза конкурс, атаандаштык аркылуу келиши абзел. Тааныш-билиштик аркылуу ишке орношууну жоюу — бул реформанын негизги максаты. Кадрларды тандоонун эң таасирдүү рычагы — мына ушул залда отургандардын колунда. Демек, мамлекеттик органдарга таза, кесипкөй кадрлардын келиши да силерден көз каранды. Мыкты кадрларды өстүрүү же тескерисинче, аларга тоскоол болуу жоопкерчилиги силерде. Кадрдык саясатта — профессионализм башкы сапат. Мыкты адистерди өстүрүп, кадрлардын улуттук резервин түзүү зарыл.

Президент Сооронбай Жээнбеков кадрлардын улуттук резервин түзүү боюнча Мамлекеттик кадр кызматына тапшырма бергенин да кошумчалаган. Бирок мамлекеттик жооптуу кызматтарга ачык сынак аркылуу тандап коюу иштери качан, кимден башталары азырынча белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Исаев менен Конгантиевдин өзгөргөн иши

Канатбек Исаев

Узап бараткан аптанын урунттуу окуяларына сереп.

Жогорку Кеңештин камактагы депутаты Канатбек Исаевдин Токмок шаарынын мэри болуп турган учурдагы кылмыш иши өткөн жумада токтотулса, бул аптада анын “бийликти күч менен басып алуу аракети” боюнча козголгон иши кайра тергөөгө жөнөтүлдү.

Бишкек шаардык сотуна Канатбек Исаевдин адвокаттары анын Токмок шаарынын мэри болуп турган кезде козголгон иши боюнча кайрылган. Анда адвокаттар "коррупция" беренесин "кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу" беренесине которуп, ал иштин мөөнөтү өтүп кеткендиктен кыскартууну өтүнүшкөн. Сот жактоочулардын өтүнүчүн өткөн жумада канааттандырган. Ушул иш боюнча соттолуп жаткан Болот Имамадиев жана Мирлан Эсенбеков сот залынан бошотулса, Исаев башка кылмыш иши каралып жаткандыктан камактан чыгарылган эмес.

Бул жумада болсо анын - “бийликти басып алуу аракети” боюнча иши кайрадан тергөөгө жөнөтүлдү. Мындай чечимди Бишкектин Биринчи Май райондук сотунун судьясы Мирлан Термечиков кабыл алды. Эми анын баш коргоо чарасын өзгөртүү аракеттери көрүлүп жатат.

​- Биз Исаевдин бөгөт чарасын өзгөртүп, үй камагына чыгарууну өтүнүп тергөө менен прокурорлорго кайрылабыз. Прокурорлор бул маселени карашы мүмкүн. Биздин мындай укугубуз бар. Эгер тергөө бул өтүнүчтү канааттандырбаса, биз анын үстүнөн доо арыз менен кайрылышыбыз мүмкүн, - деди Исаевдин адвокаттарынын бири Сергей Слесарев.

УКМК Исаевди “бийликти күч менен басып алууга аракет кылып жатат" деп былтыр 30-сентябрда кармаган. Ал кезде Исаев президенттик шайлоодогу бийликтин талапкери Сооронбай Жээнбековдун башкы атаандашы, “Республика” партиясынын лидери, депутат Өмүрбек Бабановду ачык колдоп чыккан.

Шайлоодон кийин Өмүрбек Бабановго да "бийликти күч менен басып алууга аракет кылуудан" тышкары, шайлоонун үгүт өнөктүгүндө эл алдында чыгып сүйлөгөн айрым сөздөрү Конституциялык түзүлүшкө каршы келери белгиленип, кылмыш иши козголгон.

Активист Адил Турдукулов бул саясий негизде козголгон иш болгон деп эсептейт:

- Исаевдин иши кыскарып, жабылышы керек. Андан тышкары, Өмүрбек Бабанов менен Мелис Аспековдун иштери да жабылып, керек болсо Аспековго компенсация берилиши керек. Ал жарым жылдан бери түрмөдө жөн эле отурат.

Москвада ишкерлик кылып жатканы айтылган Бабанов кийин саясаттан кеткенин айтып, депутаттык мандатын да өткөрүп берген.

Буга чейин Бишкек шаардык соту “Ата Мекен” фракциясынын депутаты Алмамбет Шыкмаматовдун ишин да кайра тергөөгө жөнөткөн. Ошол эле кезде абактагы башка саясатчылар боюнча мурдагы өкүмдөр өзгөрө элек. "Саясий туткундарды коргоо комитети" мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин тушунда “кылмыш иши туура эмес козголгон же соттолгон” отуздан ашуун саясий туткун бар экенин билдирип келет.

Маселен, саясатчы Садыр Жапаров менен экс-депутат Аида Салянова боюнча чыккан сот чечимдерин Жогорку Сот күчүндө калтырса, Башкы прокуратура “Ата Мекен” партиясынын камактагы лидери Өмүрбек Текебаевдин ишин кайра кароого негиз жок деп келе жатат. Саясат таануучу Эмилбек Жороев саясий өңүтү бар иштер улам козголо берет деп эсептейт:

Эмилбек Жороев
Эмилбек Жороев

- Исаевдин иши толук чечиле элек болчу, ошондуктан аны кайра кароо оңой болду окшойт. Ал эми, мисалы, Жогорку соттун да өкүмү чыгып калган Текебаевдин ишин кайра кароо бир топ татаалыраак болуп турат. Чындыгында акыркы бир-эки жылда саясатташкан сот иштери абдан көбөйдү. Бул Кыргызстандын жана эл аралык коомчулуктун көңүлүндө жаман көрүнүштөрдүн бири катары калып жатат. Буларга көңүл бурбай эле кете беребиз деген жаңы бийлик үчүн да, реформаланабыз деген сот бийлиги үчүн да жакшы эмес.

Ал эми талдоочу Марс Сариев Канатбек Исаевге бийликтин мамилесинин жумшарганын эки жылдан кийин боло турган парламенттик шайлоого даярдыгы менен байланыштырат:

- 2020-жыл жакындап келе жатат. Мында парламенттик шайлоо өтөт. Анын алдында учурдагы бийлик айрым оппоненттерин өз тарабына тартууга аракет кылышы мүмкүн. Ал эми Канатбек Исаев "Кыргызстан" партиясынын лидери. Учурда саясий чөйрөдө "президенттин айланасындагылар “Кыргызстан” менен “Замандаш” партияларын бириктирип, шайлоого аттанат" деген сөз жүрүп жатат. Балким бүгүнкү чечимдер ушул пландын алкагында болушу мүмкүн. Себеби азыр мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге каршы, КСДП партиясына каршы ушундай жол менен атаандаш күч түзүлүшү мүмкүн.

Канатбек Исаев 2016-жылы мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Конституцияны өзгөртүү демилгесин көтөргөндө алгач аны колдоп, кийин каршы чыккан. Ошондон кийин Атамбаев баштаган бийлик менен мамилеси бузулган.

Молдомуса Конгантиевдин иши

Бул жумада мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге 2010-жылдагы апрель окуяларына байланыштуу козголгон кылмыш иши жабылды. Мындай чечимди Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет кабыл алып, айыпталуучунун кадамдарында “кылмыш аракети жок” деген тыянакка келген.

"Айкөл Ала-Тоо" коомдук бирикмеси Конгантиевдин ишинин кыскарышына нааразылык билдирип, аны жоопко тартууну талап кылып президент Сооронбай Жээнбековго кайрылды.

Алар кылмыш иши эч кандай соту жок эле күтүлбөгөн жерден кыскартылып калганына тынчсыздануу билдиришкен. Уюмдун төрагасынын орун басары Талгат Кудайбергеновдун "Азаттыкка" билдиришинче, апрель окуясынын катышуучулары Конгантиевдин ишинин жабылышы "Бакиевдерди актоого алып барат" деп баалап жатат:

Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.
Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.

- 2010-жылы шейит кеткен баатырларыбыздын ата-энелери, жесир калган келинчектери, жетим калган балдары ушул күнгө чейин сыздап келишет. Бул ошол кезде ИИМ башчысы болуп тургандыктан күнөөлүү деп эсептеп келгенбиз. Конгантиевдин апрель окуясында күнөөсү абдан чоң.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет Конгантиевге 2010-жылы козголгон кылмыш иши айыпталуучунун кадамдарында “кылмыш аракети жок” деген жүйө менен 18-июнда кыскартылганын ырастады. Маалыматка ылайык, мындай чечим Конгантиевдин адвокатынын арызынын негизинде кабыл алынып, кылмыш ишин кыскартуунун мыйзамдуулугун Башкы прокуратура текшерген.

Жарандык активист Алга Кылычов атайын кызматтын бүтүмүнө каршы:

- Бул атайын чагымга, элдин канын төгүүгө алып барган, Бакиевден кийинки бирден-бир күнөөлүү болгон киши. Талас эли көтөрүлүп, ызы-чуу болуп жатса, “арак ичкендер жүрөт" деп элге туура эмес багыт берип, козутушкан.

Башкы прокуратура мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге 2010-жылы Кылмыш-жаза кодексинин 305-316-беренелери ("Кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу", "Шалаакылык") боюнча кылмыш ишин козгогон. Ал “ошол жылдын 6-апрелинде басма сөз жыйынында сүйлөгөн сөзү менен Таласта элге курал колдонулушуна себеп болгон" деп табылган.

7-апрелде Таласка барган министр өзү катуу таяк жеген.

Убактылуу өкмөттүн мүчөсү, 2010-жылдан кийин УКМКнын төрагасы болгон Кеңешбек Дүйшөбаев Конгантиев ошол кездеги бийликтин буйругун аткаруучу гана болгонун жана ден соолугунан ажыраганын белгиледи:

Кеңешбек Дүйшөбаев
Кеңешбек Дүйшөбаев

- Ошол мезгилде погон кийген аскер адамы катары буйрукка баш ийип, тынчтыкты камсыз кылууга милдеттүү болчу. Бул жагы да туура кабыл алынышы керек. Ал окуядан бери канча жыл өттү. Убакыт көрсөттү, ал да ден соолугунан ажырап калганын билебиз. Ошондуктан ал өз жазасын алды го деп ойлойм.

Буга чейин Конгантиевдин иши анын саламаттыгына доо кеткендиги үчүн бир нече жолу токтотулуп келген.

Апрель окуялары боюнча мурдагы президент Курманбек Бакиев баш болгон 28 адамга айып тагылган. Алардын арасынан Курманбек Бакиевди 30 жыл, бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын мурдагы башчысы Жаныш Бакиевди жана ошол кездеги өкмөт башчы Данияр Үсөновду өмүр бою эркинен ажыратуу боюнча сыртынан өкүм чыккан.

Ошондой эле мурдагы президенттин уулу, УКМК төрагасынын кеңешчиси Марат Бакиев 27 жылга кесилген. Ал эми атайын кызматтын мурдагы төрагасы Мурат Суталинов 20 жылга, Мамлекеттик күзөт кызматынын башчысынын орун басары Нурлан Темирбаев 22 жылга, дагы бир орун басары Данияр Дунганов 25 жылга, президенттин катчылыгынын башчысы Оксана Малеваная менен “Альфа” атайын тобунун командирлеринин бири Алмаз Жолдошалиев 10 жылга эркинен ажыратылган.

Ал эми сот чечиминин негизинде мурдагы башкы прокурор Нурлан Турсункулов, президенттик администрация жетекчиси Каныбек Жороев жана президенттин кеңешчиси Элмурза Сатыбалдиев 10 жылга соттолуп, 2016-жылдын башында мөөнөтүнөн мурда эркиндикке чыккан. Алар бул окуялар боюнча күнөөсү жок экенин билдирип келишкен.

Бийликтен кулатылган Курманбек Бакиев (солдо) иниси Жаныш Бакиев (оңдо) менен апрель окуясынан кийинки митингде. Ош шаары, 15-апрель, 2010
Бийликтен кулатылган Курманбек Бакиев (солдо) иниси Жаныш Бакиев (оңдо) менен апрель окуясынан кийинки митингде. Ош шаары, 15-апрель, 2010

Активист Адил Турдукулов Конгантиевге карата Атамбаевдин учурунда да, азыр да саясий чечим кабыл алынды деп эсептейт.

- Конгантиевди кылмышка тиешеси жок деп табышса, анда Мурат Суталинов, Каныбек Жороев, Нурлан Турсункулов, Элмурза Сатыбалдиевге окшогондордун иши да кайра каралышы керек. Антпесе бул азыркы бийликтин да тандалма саясат жүргүзүп жатканын көрсөтөт. Кайсы бир бийликке жакын адамга жеңилдик жасалып, башка адамга куугунтук улана берерин билдирет.

Молдомуса Конгантиев ички иштер министри болуп турган 2008-2010-жылдары Кыргызстанда оппозиция өкүлдөрүн, укук коргоочуларды, көз карандысыз журналисттерди куугунтуктоо, кол салуу фактылары көп катталып, аларды тергөө иштери создуккан. Укук коргоочулар өлкөдө буюртма киши өлтүрүүлөрдүн бети ачылбай жаткандыгына, укук коргоочуларды куугунтуктоо, журналисттерге кол салуу өңдүү фактыларга тартип коргоо органдарын күнөөлөшүп, министр Молдомуса Конгантиевдин кызматтан кетишин талап кылышкан.

Маселен, ошол жылдары журналист Сыргак Абдылдаевге Бишкектин чак ортосунда кол салынса, дагы бир журналист Геннадий Павлюк Алматыда киши колдуу болгон. Президенттик администрациянын мурдагы башчысы Медет Садыркулов өлтүрүлүп, бийлик аны "автокырсыктан каза тапты" деп маалымдаган:

Адил Турдукулов
Адил Турдукулов

- Ошол эле Конгантиев Садыркулов өлтүрүлгөндө ачык-айкын, мыйзамга таянып иликтөө жүргүзгөн эмес, - деди Адил Турдукулов.

Конгантиев 2010-жылдагы кандуу окуялардан кийин өлкөнүн коомдук-саясий турмушуна дээрлик катышпай калган. Ал былтыр президенттик шайлоо өнөктүгүндө Сооронбай Жээнбековду коштоп жүргөнү белгилүү болгон. 2011-жылдагы президенттик шайлоодо Алмазбек Атамбаев да Конгантиев аны колдоп жатканын билдирген.

Польша: талаштуу сот реформасы

Польшада өкмөттүн талаштуу сот сот реформасына каршы чыгып жаткандарды мурдагы президент Лех Валенса да колдоду.

Польшанын бийликтеги “Укук жана адилеттик” партиясы жарыялаган сот реформасына өлкөнүн ичинде да, тышында да каршылык жана күмөн саноо күчөдү.

Өзгөчө 3-июлда күчүнө кирген Жогорку сот жөнүндөгү мыйзамдагы жаңы өзгөртүүлөр чоң талашка жем таштады. Сөз болуп жаткан мыйзамда жашы 65тен өткөн судьялар кызматын тапшырмак. Андай боло турган болсо Жогорку Соттун төрайымы Малгожата Герсдорф баштаган судьялардын 40 пайызга жакыны иштен кетиши керек эле.

Малгожата Герсдорф
Малгожата Герсдорф

Бирок 65 жаштагы төрайым жаңы мыйзамга баш ийбей, 4-июлда жумушка чыкты жана Конституция боюнча кызматта 2020-жылга чейин турууга укуктуу экенин, Жогорку сот жөнүндөгү жаңы мыйзам Баш мыйзамга каршы экенин белгиледи:

- Анткени Конституция мага алты жыл иштегенге кепилдик берет. Мен Конституциянын алкагында гана аракеттенишим керек.

Малгожата Герсдорф Жогорку соттун жанында турган митингчилерге жолугуп, "мен бул жерге саясат үчүн эмес, мыйзам үстөмдүгүн коргоо үчүн келдим" деди.

Бүдөмүк жагдайга байланыштуу Европа Биримдигинин сот кеңешинин башчысы баштаган адамдар 6-июлда Варшавага келип, соттордун көз карандылыгы үчүн күрөшүп жаткан судьяларды колдоду.

- Көз карандысыз сот системасы Европа биримдигиндеги бардык мүчө-мамлекеттер, анын ичинде Польша үчүн да маанилүү. Биз Польшадагы сот системасынын көз карандысыздыгы боюнча маселеге абдан тынчсызданып турабыз. Биз сот системасынын көз карандысыздыгын кайраттуулук менен коргоп жаткан судьяларды колдойбуз, - деди Европалык сот кеңешинин төрагасы Кейс Стерк.

Сот реформасына каршы чыгып жаткандарды мурдагы президент Лех Валенса да колдоду жана муну чоң коркунуч катары баалады:

- Алардын бизди сотторду бузуп жатканы өтө олуттуу маселе. Бул эртеби-кечпи жарандык согушка алып келет.

Демократиядан чегинүү катары бааланып жаткан сот реформасы боюнча талашта 74 жаштагы Лех Валенсанын позициясы маанилүү. Анткени 1989-жылы ал башында турган "Тилектештик" кыймылынын аракети менен Польша коммунисттик режимди кулаткан советтик курамдагы биринчи өлкө болуп калган.

Сотторду реформалоого каршы акция. 4-июль, 2018-жыл
Сотторду реформалоого каршы акция. 4-июль, 2018-жыл

Сот реформасы демекчи, Польша парламенти июль айында кабыл алган мыйзамга ылайык, Сеймдеги башкаруучу “Укук жана адилеттик” партиясы мындан ары Улуттук сот кеңешинин 25 мүчөсүнүн 15ин дайындап калат. Улуттук сот кеңеши - судьяларды тандап, дайындоого жана сот адилеттигин камсыздоого жооптуу орган. Сот реформасынын алкагында кабыл алынган дагы бир өзгөртүү Юстиция министрлигине бардык соттордун төрагаларын каалаган учурда дайындап же кызматтан алууга укук берет. Бул болсо соттордун азыркы төрагалары алмашат дегенди түшүндүрөт.

Оппозиция "талаштуу сот реформасы бийлик бутактарынын тең салмагын бузат, Польшадагы демократиялык өнүгүүгө чекит коёт" деп каршы чыгууда. Алар башкаруучу партия мыйзамдарды жеке кызыкчылыктан улам өзгөртүүдө деп эсептешет. Өкмөттүн сот реформасына каршы Варшавада жана башка шаарларда Польшанын жана Евробиримдиктин желектерин көтөргөн миңдеген киши митингдерге чыкты. Активист Павел Каспирзак бийликти Конституцияны бузуп жатат деп айыптап, аны чыккынчылык катары баалады:

- Биз бул жерде көз каранды эмес, калыс соттор үчүн, бийлик бутактарынын Конституцияга ылайык бөлүштүрүлүшү үчүн туруп жатабыз жана ошону түшүнүшүбүз зарыл.

Европа комиссиясы Польшанын бийлигинин Жогорку соттогу реформасы боюнча териштирүү баштады. Европа Биримдиги Польшанын жаңы мыйзамы сот бийлигинин өз алдынчалыгына балта чабарын эскертүүдө.

Азыркы бийликтеги саясий күч - консервативдик “Укук жана адилеттик” партиясы реформа коррупцияны ооздуктайт деп эсептейт. Премьер-министр Матеуш Моравецкий өз өкмөтү жүргүзүп жаткан сот реформасын 4-июлда cүйлөгөн сөзүндө дагы бир жолу коргоду:

- Европа Биримдигиндеги ар бир өлкө өзүнүн салт-адаттарына ылайыктап, укуктук системасын реформалоого укугу бар.

Польшанын өкмөтү буга чейин да Европа комиссиясынын чечимин "саясий негиздеги иш" деп атаган. Евробиримдиктин аткаруучу органы болгон Еврокомиссия Польшанын сот реформасы, анын ичинде сотторду дайындоонун жолдору мыйзам үстөмдүгү жана демократия үчүн коркунуч туудурат деп эсептейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Илмиянов "чылбырын тапшырды"

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Икрам Илмияновго "Манас" орденин тапшырууда. 22-ноябрь, 2017-жыл.

Икрамжан Илмиянов Кыргызстандын Көкбөрү федерациясынын президенттигинен кетти.

Ал коомчулукка "шопур" деген каймана ат менен таанылган жана экс-президент Алмазбек Атамбаевдин эң ишенимдүү адамдарынан болгон.

Мурдагы бийликтин тушунда Илмиянов тууралуу "мамлекеттик маанилүү чечимдерге кийлигишет, кадр саясатын колго алган" деген мазмундагы сөздөр айтылчу. КСДП Илмиянов тууралуу айтылгандардын көбүн төгүндөп жатат.

Көкбөрү федерациясы Икрамжан Илмияновдун кызматтан кетүү тууралуу арызын караш үчүн 5-июлда кезексиз жыйынга чогулду. Анда Илмияновдун ордуна буга чейин федерациянын вице-президенти болуп жүргөн Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Жыргалбек Саматов шайланды.

Жыргалбек Саматов быйыл бир катар маанилүү иш-чаралар өтөрүн, Илмиянов шартына жана ден соолугуна байланыштуу анын баарын уюштура албай тургандыгын билдирди:

Жыргалбек Саматов.
Жыргалбек Саматов.

- Бизде алдыда Эгемендик майрамы болот, андан сырткары Көчмөндөр оюндары өтөт. Быйыл 20 жылдык мааракебизди да белгилейбиз. ЮНЕСКОго катталганыбызга бир жыл толот. Ушундай иш-чаралар көп болгондугуна байланыштуу Икрамжан Илмиянов ден соолугуна, үй-бүлөлүк шартына карап, өз каалоосу менен кызматтан кетүү жөнүндө арызын жазды. Ошонун негизинде кезексиз жыйын болуп, жети облустан, эки шаардан делегаттар келип, анын арызын кабыл алып, иштен бошотту. Жаңы президентти шайлоодо жалгыз менин талапкерлигим көрсөтүлүп, бир добуштан шайландым.

Икрамжан Илмиянов Көкбөрү федерациясын былтыр жаздан тартып жетектеп жаткан. Ал ушул тушта камакта отурган депутат Канатбек Исаевдин ордуна келген. Бул федерацияны Болот Шер, Аскар Салымбеков өңдүү саясатчылар, мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиев да башкарган.

Коомдук ишмер Эдил Байсаловдун пикиринде, Икрамжан Илмиянов Көкбөрү федерациясынын президенти болуп шайланганы анын эбегейсиз байлык топтогонун, таасири өскөнүн далилдеген:

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Көкбөрү федерациясынын жетекчиси болгондо "булар эң чоң коррупциянын, эбегейсиз байыганынын, миллионер эмес, миллиардер болгонунун далили" деп айтып чыккам. Анткени бул федерациянын жетекчилеринин баары кыргыздан чыккан байлар, таасирлүү адамдар. Ал жакта жөнөкөй адамдар жок. Министр да эмес, жөнөкөй эле шопур Илмияновдун бул кызматка дайындалганы - анын байыганынан уялбай, тескерисинче сыймыктанып, чиренгенинин далили болгон. Былтыр Атамбаев аны "вазирим, оң колум" деп орден бергени анын "капчыгы" болгонун далилдеген. Майрам Акаеванын (мурунку президент Аскар Акаевдин жубайы - ред.) жана Жаныш, Максим Бакиевдердин (мурунку президент Курманбек Бакиевдин бир тууган иниси менен уулу - ред.) таасирин кошкондо да аларда Икрам Илмияновдукундай бийлик болгон эмес. Алмазбек Атамбаевдин "үй-бүлөлүк башкаруу жок, туугандарымды бийликке алып келген жокмун" дегени башынан эле калп болчу. Анткени ал бийликти аялына, баласына, бир тууганына эмес, шопуруна берип койгон.

Икрамжан Илмиянов ушул тушта чет өлкөдө жүрөт. Ал Алмазбек Атамбаевдин бийлигинин тушунда кызматтан кызматка жогорулаган. 2010-жылы ошол кездеги өкмөт башчы Атамбаевдин жардамчысы болуп, кийин ал президенттикке шайланганда аппарат жетекчисинин биринчи орун басарлыгына чейин жеткен.

2015-жылы Илмиянов бул кызматтан күтүүсүз кетип, ал кадамын өзү тууралуу ар кандай имиштерге негиз бербөө максаты менен түшүндүргөн. Өз арызында барган сайын каралоого чыдоо кыйын болуп калганын, ар кандай имиштерге, күбүр-шыбыр сөздөргө, “объективдүү эмес” деп кабыл алынган текшерүүлөргө негиз түзбөш үчүн ээлеген кызматынан кеткенин айткан.

Ошол учурда анын аты “Вечерний Бишкек” гезитинин айланасындагы чатакка байланыштуу айтылып жаткан.

Талдоочу Төлөгөн Келдибаев кандай гана бийлик болбосун анын тегерегинде таасирлүү, көмүскөдө жүргөн, көп маселени чечкен адамдар болооруна токтолду. Ал Икрамжан Илмияновдун федерация башчылыгынан кеткенин анын "доорунун бүткөнү" менен түшүндүрдү:

Төлөгөн Келдибаев.
Төлөгөн Келдибаев.

- Кандай бийлик болбосун, ошол бийлик башындагы үй-бүлөгө жакын адамдар көп маселени чечет. Маселен, Аскар Акаевдин тушунда Мурат Малабаев дегендер ушундай эле милдетти аткарып келген, алардын да доору бүттү. Алмазбек Атамбаевдин тушунда көмүскөдө жүргөн таасирлүү фигурага Икрамжан Илмиянов айланды десек болот. Анын федерациянын президенттигинен кеткени - мыйзам ченемдүү эле көрүнүш. Бийлик алмашты, команда алмашты, эми анын ордуна дагы башка таасирлүү адам келет. Анткени президенттер өздөрү түз сүйлөшө албай турган адамдар болот. Ошол эле Алмазбек Атамбаевдин айланасында көп күчтөр болгон. Алардын баары Илмиянов аркылуу Атамбаевге колдоо билдирген. Азыркы бийликтин деле Илмияновдой адамдары сөзсүз болот.

КСДПнын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева Икрамжан Илмияновдун тегерегиндеги уу-дуу кепти "көбүртүлүп-жабыртылган" деп сыпаттады:

- Ал президенттин аппаратындагы көзгө басар, мыкты кызматкерлердин бири эле. Бирок анын ысымынын тегерегинде, ага кошо кадр маселелеринде да, чындыктан көрө ойдон чыгарылган нерселер арбын болду.

Алмазбек Атамбаев президент болуп турган кезинде “Азаттыктагы” маектеринин биринде Икрамжан Илмияновду белгилүү мамлекеттик-саясий ишмер Султан Ибраимовго да салыштырган жайы бар:

Алмазбек Атамбаев.
Алмазбек Атамбаев.

- Шофер болуп иштеген адам өспөшү керекпи? Мен буга түшүнбөйм. Мына, мен жакында Токмокко барып, кыргыз элинин көрүнүктүү уулу Султан Ибраимовдун эстелигинин ачылышына катыштым. Ал киши деле тракторист болуп иштеген. Бирок тракторчу болуудан баштап Министрлер кеңешинин төрагасынын кызматына чейин жеткен да? "Шофер болгондор эч качан мамлекеттик кызматта иштебесин" дегендерге таң калам. Эгер "Илмияновдун бизнесте кызыкчылыгы бар, кайсы бир иштерге аралашып жатат" деген сөздөр болсо - мага алып келсин, текшерели. Кыңыр иши чыкса - Илмиянов болобу, башкасы болобу, өзүмдүн балам, өз жакындарым болобу - баары жоопко тартылат.

Ал арада "KG ГРУПП" компаниясы курган үйлөрдөн акчасын бергени менен батир ала албай жүргөн айрым үлүш ээлеринин арызында Икрамжан Илмияновдун аты аталды. "KG ГРУПП" болсо дооматтардын баарын четке какты жана "бул компанияга Илмияновдун тиешеси бар" деген сөздү жокко чыгарды.

Буга чейин Бишкек шаарында мыйзамсыз бөлүнгөн жер боюнча эки кылмыш иши козголгон. "Азаттык" бул жерди "Ихлас" курулуш компаниясы алганын иликтеп чыккан. Илмияновдун бул компанияга тиешеси бар экендиги тууралуу маалымат чыккан, Илмиянов муну "негизсиз" деп атаган.

"Азаттыктын" архиви: Бишкектеги майлуу жерлер

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт

Конгантиевдин иши сотко жеткен жок

Молдомуса Конгантиев. 2009-жылы тартылган сүрөт.

2010-жылдагы апрель окуяларына байланыштуу мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге козголгон кылмыш иши "курамында кылмыш жок" деген негиз менен жабылды.

2010-жылдын 7-апрелине чейин ички иштер министри болуп турган Молдомуса Конгантиевге карата козголгон кылмыш ишинин жабылганы тууралуу атайын кызматтын токтомун жактоочусу Икрамидин Айткулов таратты. Конгантиевдин жактоочусунун “Азаттыкка” билдиргенине караганда, быйыл Коопсуздук кеңешинде мурда ачылып, бирок тергелип бүтө элек иштерди кайра карап чыгуу талабы коюлгандан кийин Конгантиевдин убактылуу токтотулган иши кайра карала баштаган.

Натыйжада тергөө жүргүзүп жаткан Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) адвокаттын “Конгантиевге карата коюлган айып негизсиз, кылмыш курамы жок” деген өтүнүчүн канааттандырып, 18-июнда иш жабылган.

- Сотко жетпей эле иш тергөөдө кыскартылган. "Эч кандай кылмыштын курамы жок" деп табылды. Буга чейин козголгон иши ден соолугуна байланыштуу токтотулуп турган. Баарыңар көргөндөй, анын абалы өтө начар болчу. Ал ушул кезге чейин дарыланып жатты. Эми кылмыш иши жабылды, - деди Икрамидин Айткулов.

Азырынча атайын кызмат бул боюнча комментарий бере элек. Башкы прокуратура 2010-жылы мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге Кылмыш-жаза кодексинин 305-316-беренелери ("Кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу", "Шалаакылык") менен кылмыш ишин козгогон болчу. Ага “ошол жылдын 6-апрелинде басма сөз жыйынында сүйлөгөн сөзү менен 7-апрелде Таласта элге курал колдонулушуна себепчи болгон" деген айып тагылган. Бирок ал ошол күнү Талас шаарында өзү катуу таяк жеп, ден соолугуна оор залака тийгендиктен тергөө убактылуу токтотулуп турган.

Алга Кылычов.
Алга Кылычов.

​Мурдагы ички иштер министрине карата козголгон кылмыш иши жабылганын апрель окуясына катышкан айрым активисттер кескин сындап чыгышты. Алардын бири, жарандык активист Алга Кылычов 2010-жылы элдик көтөрүлүштөргө каршы чыккан Конгантиевдин апрелдеги башаламандыкка толук күнөөсү бар деп эсептейт:

- Атайын чагымга, элдин канын төгүүгө алып барган, Бакиевден кийинки бирден-бир күнөөлүү болгон киши. Талас эли көтөрүлүп, ызы-чуу болуп жатса, “арак ичкендер жүрөт" деп элге туура эмес багыт берип козутушкан. Булар мамлекетке коркунучтуу адамдар, эртең азыркы бийликти да аңга түртүшөт. Бейкүнөө 87 баланын өлүмүнө, миңдеген карапайым адамдардын жарадар болгонуна түз байланышы бар. Саясат болдубу же башкабы, тарых муну кечирбейт. Бул чоң ката болду.

Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.
Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.

Конгантиев 2010-жылдагы кандуу окуялардан кийин өлкөнүн коомдук-саясий турмушуна дээрлик катышпай калган. Ошондой эле бир да маалымат каражаты менен ачык маектешкен эмес.

Бирок былтыр президенттик үгүт өнөктүгүндө Сооронбай Жээнбековду коштоп жүргөнү белгилүү.

Апрель окуяларына катышкан журналист Турат Акимов Конгантиевдин ишинин жабылышын саясат менен байланыштырды. Анын айтымында, ошол кезде бир максат менен чыккан апрелчилердин лидерлери баш болуп саясий кырдаалдардан улам бириндеп, башаламандыктын күнөөкөрлөрүн жазалоо талабы коомчулукта деле актуалдуулугун жоготту:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- 2010-жылдагы чоң үмүттөр өлдү. Баягы каршылыктар өчтү, андан бери баары өзгөрүп, эл сууду. "Молдомуса Конгантиев болсо жаңы бийлик менен мамиле түзүп, Сооронбай Жээнбековго добуш топтоп берди" деп эл билет. "Эми мындан ары бул маселеге кайрылып кереги жок, кечээки чатактын ызасы өчтү" деген таризде бүтүрүштү го. Эртең министр кылып койсо эле бир ызы-чуу чыкпаса, буга эч кандай каршылык болбойт.

Президенттин аппаратынан шайлоо маалында Молдомуса Конгантиевдин Сооронбай Жээнбековдун үгүт өнөктүгүндө жүргөнү тууралуу комментарий алууга мүмкүнчүлүк болгон жок.

Анткен менен 2010-жылдагы Курманбек Бакиевдин бийлигине каршы турган белгилүү саясатчылардын арасында Молдомуса Конгантиевге карата козголгон кылмыш иши жабылганын кубаттагандар толтура. Алардын бири, 2010-жылдан кийинки УКМКнын төрагасы болгон Кеңешбек Дүйшөбаев Конгантиев ошол кездеги бийликтин буйругун аткаруучу гана болгонун жана ден соолугунан ажыраганын белгиледи:

Кеңешбек Дүйшобаев.
Кеңешбек Дүйшобаев.

- Ошол мезгилде погон кийген аскер адамы катары буйрукка баш ийип, тынчтыкты камсыз кылууга милдеттүү болчу. Бул жагы да туура кабыл алынышы керек. Ал окуядан бери канча жыл өттү. Убакыт көрсөттү, ал да ден соолугунан ажырап калганын билебиз. Ошондуктан ал өз жазасын алды го деп ойлойм.

Ошол кездеги ички иштер министри Молдомуса Конгантиев 7-апрелдеги окуяларга чейин телеканалдар аркылуу сүйлөп, Бириккен элдик кыймылдын лидерлери Таласта кылмыштуу иш уюштурушканын, эми мындан ары андай иш-чаралар катуу басыларын эскерткен. Конгантиев Бакиевдин бийлигин тушунда Бишкек шаардык ички иштер бөлүмүнүн башчысы болуп да эмгектенген. Ошондой эле ал кийин мурдагы президент Курманбек Бакиевдин администрация башчысы Медет Садыркуловдун өлүмү боюнча да көрсөтмө берген.

Апрель окуяларына байланыштуу жалпысынан 28 адамга айып тагылган. Сот мурдагы өлкө жетекчилери баш болгон бир нече адамды өмүр бою эркинен ажыраткан. Апрель окуясы боюнча атайын кызматтын мурдагы төрагасы Мурат Суталинов 20 жылга, Мамлекеттик күзөт кызматынын башчысынын орун басары Нурлан Темирбаев 22 жылга, дагы бир орун басары Данияр Дунганов 25 жылга эркинен ажыратылган.

Ал эми сот чечиминин негизинде мурдагы башкы прокурор Нурлан Турсункулов, президенттик администрация жетекчиси Каныбек Жороев жана президенттин кеңешчиси Элмурза Сатыбалдиев эки жылга жакын абакта отуруп, 2016-жылдын башында мөөнөтүнөн мурун эркиндикке чыккан эле. Алар бул окуялар боюнча укуктук күнөөсү жок экенин билдирип келишкен.

P/S: Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) 6-июлда мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге 2010-жылы козголгон кылмыш иши айыпталуучунун кадамдарында “кылмыш аракети жок” деген жүйө менен 18-июнда кыскартылганын ырастады. Бул тууралуу комитеттин басма сөз кызматы кабарлады. Маалыматка ылайык, мындай чечим Конгантиевдин адвокатынын арызынын негизинде кабыл алынып, кылмыш ишин кыскартуунун мыйзамдуулугун Башкы прокуратура текшерген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Исаевди экинчи иши кайра тергелет

Канатбек Исаев.

Бийликти басып алуу аракети боюнча айыпталган Жогорку Кеңештин депутаты Канатбек Исаевдин иши кайрадан тергөөгө жөнөтүлдү.

Жогорку Кеңештин депутаты, "Кыргызстан" партиясынын лидери Канатбек Исаевге бийликти басып алуу аракетине байланыштуу козголгон кылмыш иши кайра тергөөгө 5-июлда жөнөтүлдү. Мындай чечимди Бишкектин Биринчи май райондук сотунун судьясы Мирлан Термечиков кабыл алды.

Буга чейин Исаевдин адвокаттары жабык каралып жаткан иште тергөө калыс өтпөгөнүн айтып, судьядан ишти кайра тергөөгө жөнөтүүнү өтүнгөн. Сот бул арызды канааттандырып, бирок депутатты Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) тергөө абагында кармоонун мөөнөтүн узартты.

Канатбек Исаевдин адвокаттарынын бири Сергей Слесарев ишти кайра тергөөгө жөнөтүү айыпталуучуну үй камагына которууга негиз болорун айтып, ушундай өтүнүч менен прокуратурага кайрылууга камынып жатканын "Азаттыкка" билдирди:

Сергей Слесарев.
Сергей Слесарев.

- Биз Исаевдин бөгөт чарасын өзгөртүп, үй камагына чыгарууну өтүнүп тергөө менен прокурорлорго кайрылабыз. Прокурорлор бул маселени карашы мүмкүн. Биздин мындай укугубуз бар. Эгер тергөө бул өтүнүчтү канааттандырбаса, биз анын үстүнөн доо арыз менен кайрылышыбыз мүмкүн.

Ошентип, адвокат Биринчи май райондук сотунун ишти кайра тергөөгө жөнөтүү боюнча акыркы чечими Канатбек Исаевди тергөө маалында эркиндикке чыгарууга себеп болушу мүмкүн экенин четке какпайт.

Себепчи болгон жаңы жагдайлар

Канатбек Исаевди УКМК былтыр президенттик шайлоо алдында кармаган. Буга депутаттын акча алды-бердиси чагылдырылган видеонун тарашы себеп болуп, "Исаев шайлоодо өзү сүрөгөн талапкер шайланбаса бийликти күч менен басып алууга аракет кылып жатат" деген доо коюлган.

Исаев ал учурда президенттик шайлоодо экинчи келген Өмүрбек Бабановду колдогон эле. Кийинчерээк ушул эле окуя боюнча Бабановго да айып тагылып, анын иши өзүнчө өндүрүшкө бөлүнүп алынган. Дал ушундай шартта Исаевге козголгон кылмыш ишинин кайрадан тергөөгө жөнөтүлүшү кызыгуу жаратты. Себеби сот акыркы эки аптада "бийликти басып алууга аракет кылган" деген оор айып тагылган саясатчынын кызыкчылыгында эки чечим чыгарды.

Өткөн аптада Бишкек шаардык соту Исаевге карата "Коррупция" беренеси менен козголуп, райондук сот 10 жылга кескен ишти "мөөнөтү өттү" деген жүйө менен токтоткон эле. Анда Канатбек Исаев "2008-2010-жылдары Токмок шаарынын мэри болуп турган учурда жемкорлук кылган" деп айыпталып жаткан болчу. Эми бир жума өтпөй райондук сот саясатчыга карата козголгон экинчи иш боюнча анын адвокаттарынын өтүнүнүчүн канааттандырып отурат.

Саясий илимдердин кандидаты Орозбек Молдалиев соттун мындай чечимин "тергөөдөгү жаңы жагдайлар белгилүү болушу мүмкүн" деп болжолдоду:

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

- Ишти кайра тергөөгө жиберүүгө "тергөө сапаттуу болгон эмес" деген себеп болушу мүмкүн. Экинчи жагы бар - демек, бул иште кандайдыр жаңы жагдайлар пайда болушу мүмкүн. Мына ушул нерселерди себеп катары карасак болот. Бирок аны саясат менен байланыштыргандардын деле жүйөсү бар. Себеби бизди сот жараяндары көпчүлүк учурда саясат менен жанаша жүрүп, ошого жараша чечим кабыл алынып калган учурлар арбын.

Ошол эле учурда саясий эксперт Марс Сариев соттун акыркы чечими кайсы бир саясий сүйлөшүүнүн жыйынтыгы болушу мүмкүн экенин четке какпайт:

Учурдагы бийлик айрым оппоненттерин өз тарабына тартууга аракет кылышы мүмкүн. Ал эми Канатбек Исаев болсо "Кыргызстан" партиясынын лидери.

- 2020-жыл жакындап келатат. Мында парламенттик шайлоо өтөт. Анын алдында учурдагы бийлик айрым оппоненттерин өз тарабына тартууга аракет кылышы мүмкүн. Ал эми Канатбек Исаев болсо "Кыргызстан" партиясынын лидери. Учурда саясий чөйрөдө "президенттин айланасындагылар “Кыргызстан” менен “Замандаш” партияларын бириктирип, шайлоого аттанат" деген сөз жүрүп жатат. Балким бүгүнкү чечимдер ушул пландын алкагында болушу мүмкүн. Себеби азыр мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге каршы, КСДП партиясына каршы ушундай жол менен атаандаш күч түзүлүшү мүмкүн.

Марс Сариев бул чечим Исаев менен бирге айыпталып, өлкөдөн чыгып кеткен саясатчы Өмүрбек Бабановго да ишарат болушу ыктымал экенин кошумчалайт. Анын пикиринде, бул ишти кайра кароо азыркы бийликтин шайлоо учурундагы атаандаштарына карата позициясын жумшартканынын көрсөткүчү болушу мүмкүн.

Кайра кароо өтүнүчү

Былтыр күзүндө өткөн президенттик шайлоодо экинчи келген Өмүрбек Бабановдун ишин кароо боюнча өтүнүчтөр буга чейин эле айтып келген. Маселен, апрель айында Жогорку Кеңештин депутаты Кенжебек Бокоев башкы прокурор Өткүрбек Жамшитовго кайрылып, Бабановго каршы козголгон кылмыш ишин кайра карап чыгууну суранган эле:

Кенжебек Бокоев.
Кенжебек Бокоев.

- Биздин лидер Өмүрбек Бабановго шайлоодон кийин кылмыш иши козголуп, фракциянын лидерлигинен баш тартты. Мандатын өткөрүп берди. Ушул маселени көзөмөлгө алып, карасаңыз. Саясий чечим менен козголгон кылмыш иштерин токтотушубуз керек. Биз ачык-айкындуулук, демократиялык жолдон тайбай, алдыга жылышыбыз керек.

Бирок Башкы прокуратура "бул боюнча кылмыш иши тергелип жатат" дегенден башка жооп бере элек.

Өмүрбек Бабановго "бийликти күч менен басып алууга аракет кылуудан" тышкары, шайлоонун үгүт өнөктүгүндө эл алдында чыгып сүйлөгөн айрым сөздөрү Конституциялык түзүлүшкө каршы келери белгиленип кылмыш иши козголгон. Учурда Бабановдун Москвада ишкердик менен алектенип жүргөнү айтылууда.

Ал эми иши кайра тергөөгө жөнөтүлгөн, 43 жаштагы Канатбек Исаев - Жогорку Кеңештин депутаты, "Кыргызстан" партиясынын лидери. Ал 2010-жылы Өмүрбек Бабанов негиздеген "Республика" партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин депутаттыгына шайланган. Кийин эки саясатчынын мамилеси бузулуп, Исаев депутаттыгын таштап, Чүй облусунун губернаторунун кызматына кеткен.

2015-жылдагы парламенттик шайлоо алдында болсо "Кыргызстан" партиясын негиздеп, аны менен Жогорку Кеңешке келген.

2016-жылы мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Конституцияны өзгөртүү демилгесин көтөргөндө алгач аны колдоп, кийин каршы чыккан. Ошондон кийин бийлик менен мамилеси бузулган эле.

Кыргызстанда "бийликти күч менен басып алууга аракеттенген" деген айып менен бир нече саясатчы соттолгон. Акыркы жолу мындай айып тагылган Бектур Асанов, Кубанычбек Кадыров баштаган бир топ саясатчыларды Жогорку сот күнөөлүү деп, камакта калтырды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жогорку соттун талаштуу кадрлары

Сотторго каршы митинг. Бишкек

Эгемен Кыргызстандын тарыхында Жогорку соттун судьяларына биринчи ирет кылмыш иши козголду.

Башкы прокуратура үч судьяга "кылмыш ишин кароонун мөөнөтүн өткөрүп жиберген" деген айып такты.

Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаева "бул судьялардын эмес, аппараттын катасы" деп түшүндүрүп жатат. Сот системасын жакшы билгендер бул тармакты башкаруунун начарлап кеткенин сапатсыз иштеген судьялардын көбөйгөнү менен байланыштырууда.

Башкы прокуратура кылмыш иши козголгон Жогорку соттун судьяларынын аты-жөнүн эмгиче ачык атай элек. Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаева 3-июлда журналисттер менен жолугушууда кылмыш иши, судьялар тууралуу маалыматы жоктугун билдирди. Бирок ошол эле учурда бул ишти кароонун мөөнөтү боюнча жагдайды соттун кагаздар менен иштеген бөлүмүнүн катасы катары баалады жана тиешелүү кызматкерлерге сөгүш берилгени да ачыкка чыкты:

- Судьялар ишти кароо мөөнөтүн ашырып жиберишкен. Иш 15 күндө каралышы керек болсо, ал бир айга дайындалып калган экен. Канцелярияда, аппаратта жаңылыштык кетип, соттук материал кылмыш иши катары катталган. Кылмыш иштерин кароонун мөөнөтү узагыраак. Мыйзамда соттук материалга кыска мөөнөт берилген. Судьялар 15 күндүн ичинде карала турган ишти бир айда карап коюшкан. Судьялардын канчалык деңгээлде күнөөсү бар же жок экенине тергөө убагында баа берилет. Кайсы судьяларга иш козголгону азыр белгисиз.

Анткен менен бул окуя Жогорку сотто ушул тушта башкаруунун, көзөмөлдүн начарлап кеткенинен кабар берет дегендер да бар.

Жогорку соттун мурдагы төрагасы, экс-депутат Курманбек Осмонов Айнаш Токбаеванын канцелярияга шылтап жатканын сынга алды:

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Токбаева азыр "ушулардын күнөөсү менен болуп калды" деп өзүнүн кол алдында иштегендерге шылтап жатат. Келип түшкөн иштерди, соттук материалдарды төрага жана кылмыш иштери боюнча анын орун басарынын экөөнүн бирөө соттук коллегиянын курамын аныктап туруп бөлүштүрүп бериши керек. Ошол иштерди бөлүштүрүп жатканда "бул эмне болгон иш, кандай материал, канча мөөнөттө каралышы керек" деп өздөрү сөзсүз карашы керек. Ишти бөлүштүрүп, "ушул датага чейин каралсын, баяндамачы бул болсун" деп тактап туруп бериши зарыл. Булар болсо "канцелярияда иштегендердин күнөөсү бар" деп жатышат. Бирок бул жерде судьялардын шалаакылыгы бар. Кызматтык милдетин так аткарбай калган, Жогорку соттун аппаратында көзөмөл начарлаган, башкаруучу рычагдар пайдаланылбай, тартип болбой калган деген эле сөз. Жогорку соттун төрайымы, анын орун басарлары эмне иш кылып отурат? Ошолор карашы керек да! Уюштуруучулук иш, иштерди бөлүштүрүп берүү, көзөмөлдөп туруу - бул ошол Жогорку соттун жетекчилигинин түздөн-түз милдети.

Темирлан Ормуковдун иши

Башкы прокуратура Жогорку соттун үч судьясына "Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу", "Шалаакылык", "Адамды мыйзамсыз кармоо" беренелери менен кылмыш ишин козгоду. Алар "тергөө абагында отурган жарандын арызын өз убагында караган эмес, ошондон улам анын эркиндикке болгон конституциялык укугу бузулду" деп айыпталып жатат. Кылмыш ишин тергөө Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетке (УКМК) берилди.

Ал арада тергөө абагында мөөнөтүнөн ашык кармалган жаран азиз активист Темирлан Ормуков экени белгилүү болду. Ал Алмазбек Атамбаев президент болуп турганда аны сындаган ырына байланыштуу айыпталган.

Ормуков тууралуу милицияга Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Дастан Бекешев арызданган. Бишкектин Октябрь райондук соту Ормуковду "соттук отурумдарга келбей жатат" деген жүйө менен бир айга №1 тергөө абагына камоо тууралуу чечим чыгарган.

Жогорку Кеңештеги Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер жана Жогорку Кеңештин Регламенти боюнча комитетинин мүчөсү, "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Курманкул Зулушев судьялардан башка органдардын кызматкерлеринин жоопкерчилигине токтолду.

Курманкул Зулушев.
Курманкул Зулушев.

- Тергөө абагында 12-14 күн эмес, бир эле саат мыйзамсыз кармоо - чоң кылмыш. Эч бир жаранды мыйзамсыз кармаганга болбойт. Эгер мөөнөтү 29-апрелде бүтсө, анда ошол мөөнөттө, саатта тергөө абагынын башчысы, Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын башчысы ал жаранды кое бериши керек. Соттун токтому жок болгондон кийин кое бериши керек. Ошону көзөмөлдөгөн прокурор каякты карап отурду? Бул жалаң эле Жогорку соттун судьяларына эмес, жаза аткаруу, прокуратуранын кызматкерлерине да иш козголо турган маселе.

Темирлан Ормуков аны камакка алуу боюнча райондук соттун чечимин жокко чыгаруу жөнүндө өтүнүч арызын Жогорку сотто Качыке Эсенканов, Каныбек Бокоев жана Арзыбек Акыев баштаган соттук коллегия караганын "Азаттыкка" билдирди. Ошондон улам сөз болуп жаткан кылмыш иши ушул аты аталган судьяларга козголгон болушу ыктымал.

Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаев Жогорку соттун судьяларына мындан алда канча олуттуу дооматтар бар экенин айтып, ага көңүл бурулбай жатканын белгиледи:

Жанар Акаев.
Жанар Акаев.

- Жогорку соттун судьялары саясий заказдарды аткарган, мындан жүз эсе резонанстуу, мамлекет үчүн маанилүү чечимдерди кабыл алган учурлары бар. Алардын баары көз жаздымда калып, Ормуковдун маселеси боюнча эле "адилеттүүлүк орноп жатат" деп кыйкырып жатабыз. Алар мындан башка да толтура нерселерди жасашкан. Соттор азыркы күндө коомдун ишениминен чыгып, сот болуудан уялган деңгээлге чейин жетип калды. Эң кызыгы, ошол Жогорку соттун төрайымы өзү соттор тууралуу коомчулуктун пикири кандай экенин жакшы билбейт экен. Реалдуулуктан бир аз алыстап калыптыр. Ал киши мойнуна алышы керек. Президент өзү сотторду сындап жаткандан кийин деле төрайым "коомчулуктун соттор тууралуу пикири жаман эмес" дегендей кылып жатпайбы. Бизге, депутаттарга кайрылгандардын 80 пайызы адилеттик издегендер жана алардын 100 пайызы сотторго нааразы. Президент да сотторго ичи чыкпай жатканын айтты.

Ата-бала Акыевдер

Ушул жерден "кылмыш иши козголду" деген Жогорку соттун судьясы Арзыбек Акыев тууралуу кеңири сөз кылалы. Ал 2012-жылы Жогорку соттун судьясы болуп келгенге чейин алты жыл Ош шаардык соттун судьясы болуп турган. Ошол учурда бир катар резонанстуу кылмыш иштерин караганы, туура эмес, мыйзамсыз чечим чыгарганы үчүн жогорку инстанциядан ондон ашык жай аныктама алганы тууралуу маалымат бар. "Азаттык" буга байланыштуу судьянын өзүнүн пикирин билүүгө кызыкты, бирок ал комментарий берүүдөн баш тартты:

- Ал жөнүндө сиз кайдан билесиз? Эмне жөнүндө алдык, эмне кылдык -айта албайбыз.

Арзыбек Акыев боюнча Жогорку соттун басма сөз өкүлү Сюита Соурбаева учкай айтып берди жана судья жай аныктамаларды алганын ырастады:

Сюита Соурбаева.
Сюита Соурбаева.

- Акыев азыркы күндө сот жараяндарында болуп, колу бошобой жатат. Ошондуктан мага айткан маалыматы боюнча, сиздер айткан жай аныктамалар Ош шаардык сотунда судья болуп иштеп жүргөн учурда болгон экен. Жогорку сотко судьялыкка талапкер болгондо бардык документтер Жогорку Кеңештен, президенттен, Сотторду тандоо кеңешинен өткөн. Акыев Жогорку сотто алты жылдан бери судья болуп иштейт. Жалпы судьялык стажы 24 жыл.

Мыйзам боюнча адатта жай аныктама алган судьянын жоопкерчилиги каралышы керек.

Арзыбек Акыевдин уулу Каныбек Акыев ушул тушта Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаеванын кеңешчиси. Токбаева өткөн айда парламентте былтыркы иштер туурасында маалымат берип жатканда депутат Жанар Акаев ата-баланын бир жерде иштеп жатканынын моралдык жагы тууралуу маселе көтөргөн.

Жогору соттун төрайымы 3-июлда журналисттер менен жолугушууда "Азаттыктын" ата-бала Акыевдер жана алар тууралуу дооматтар тууралуу суроосуна жооп берди. Кеңешчисин ал "иш билги адис" деп мактады:

- Арзыбек Акыев 2012-жылы реформанын алкагында Жогорку сотко судья болуп шайланып келген. Анын уулу Каныбек Акыев мага жардамчы болуп иштеген. Мен анын кесипкөй, өз ишин билген, мыйзамдарды талдап, туура колдонгон адис экенин байкадым. Мен Каныбекти кесипкөй адис катары билем. Кийин төрайым болгондо мен бул адамды өзүмө кеңешчи кылып алдым. Атасы экөөнүн иши эч бир байланышпайт. Атасы сот адилеттигин жүзөгө ашырат. Ал эми кеңешчи төрайым менен тыгыз иштешет, донорлор менен иштешет. Соттордун квалификациясын жогорулатуу боюнча окуу программалары боюнча тармакты көзөмөлдөйт.

Кылмыш иши козголгону айтылган дагы бир судья, Жогорку соттун төрайымынын орун басары Качыке Эсенканов өткөн айда парламентте "судьялар актаган өкүм чыгарбашы керек" деп айткан жана коомчулукта ал сөзү кызуу талкуу жараткан. Ал өзү буга байланыштуу комментарий бере элек. Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаева Эсенкановдун айткандарына түшүндүрмө берди:

- Бул жерде эмне себептен "актоо өкүмү болбошу керек" дегендин маанисин түшүндүрүп кетсем. Тергөө органдары сапаттуу иш алып барышы керек. Эгер сапаттуу иш болсо - күнөөсү жок адамдар тергелип сотко чейин жетпеши керек. Күнөөсү жок адам жоопкерчиликке тартылбашы абзел. Күнөөсү жок адам сотко келсе - анда ал акталышы керек. Күнөөлүүлөр кылган кылмышына жараша жаза тартсын.

"Коомдук анализ институтунун" жетекчиси Рита Карасартова Качыке Эсенкановдун айткандарын акылга сыйбайт деп эсептейт. Анын пикиринде, Жогорку соттун судьялары буга чейин жазасыз калып келген:

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

- Мына бүгүн ал судьянын өзүнө кылмыш ишин козгоп жатышат. Ошол судьянын логикасы боюнча эми ал акталып чыкпашы керек. Ал "прокуратура жакшы иштейт, ошол үчүн акталбашы керек" дегендей айткан да. Мына эми өзүнүн башына келип жатат, ошондуктан судьялар деле "биз ушул эле мамлекетте жашап атабыз, эртең эле ушул системанын курмандыгы болуп калабыз" деп ойлонушу керек. Мына, айткан сөзүнөн бир ай өтпөй эле өзүнө кылмыш иши козголду. Бул аябай жакшы көрүнүш, себеби өз башыбызга келмейинче башка сотторго эмне деп жатканыбызды билбейт окшойбуз. Эмне себептен азыр коомчулук "Жогорку соттун судьяларына да кылмыш иши козголуп жатат" деп таң калып жатат? Себеби буга чейин жоопкерчиликке биринчи, экинчи эле инстанциянын судьялары гана тартылып калчу. Буга алар караган иш Жогорку сотко барып, ал жактан бузулганы негиз болчу. Ал эми Жогорку соттун чечимин эч ким буза албайт, "туура эмес" деп айта албайт, билгенин кылып эле жүрүшөт. Ушунчалык каалаганын жасап калгандыктан жанагындай "актоо өкүмүн чыгарбаш керек" дегендей сөзөрдү айтып калышкан.

Токбаеванын декларациясы

Жогорку соттун судьяларына козголгон кылмыш иши бул соттун төрайымы Айнаш Токбаеванын өзү тууралуу талаш-талкууну да козгоду. Анын үч жылдык кызмат мөөнөтү быйыл аяктайт жана Токбаеванын тушунда сот адилеттигине, коррупцияга байланыштуу доомат күчөдү.

Буга чейин айрым маалымат каражаттарында анын кадр саясатын сынга алынган, "жердешчиликке жол берет, туугандарын, жакындарын сот системасына толтуруп алды" деген өңдүү материалдар жарыяланган. Европага жумушчу сапары менен барганда өзүнүн уулун расмий делегацияга кошуп алып жолугуушууларга чогуу алып жүргөнү сынга кабылган.

Айнаш Токбаева 3-июлда "Азаттыктан" суроолоруна жооп берип жатып мындай дооматтарды четке какты. Антсе да Ош облустук сотунун төрагасы Айвар Кубатов уулунун өкүл атасы экенин ырастады:

- Трайбализм тууралуу мага байланыштуу жазгандарды мен деле окугам. "Ал жеткен трайбалист, түндүктүктөрдү жек көрөт" деген пикирлерди мен деле окугам. Бул мага жаңылык болду. Мен элди түндүк-түштүк деп аймагына карап бөлбөйм. Мен өзүм токтогулдук болом. Баарыңыздар эле Токтогул кайсы жерде жайгашканын билесиздер. Бир да тууганымды ишке алып келген эмесмин. Тааныштар аркылуу ишке эч кимди алып келген эмесмин. Судья болгусу келгендер болсо, "ыйгарым укугу бар орган өзү тандайт, кийин өзү жооп берет" деп ал тармакка да кийлигишкен эмесмин. Сот системасы, судья болуу өтө татаал. Дайыма жаңжалдар менен иштейбиз. Жыргаган адам соттошпойт да. Ар дайым экинчи тарап нааразы, ызы-чуу. Өтө эле стресске туруктуу, чыдамкай адам судья боло алат. Буга чейин ЖМКда Кубатов (Ош облустук сотунун төрагасы Айвар Кубатов) тууралуу менин "кудам" деп жазышкан. Чынында ал менин экинчи уулумдун өкүл атасы. Өкүл атаны "таза, татыктуу адам, бизден кийин балдарды түз жолго жетелесин, баш-көз болсун" деген ниетте тандап коебуз да. Ал жакшы адам, балама ата, жубайы апа боло алат деп байкадым, ошондуктан аны тандадым.

Айнаш Токбаева: Трайбалист эмесмин
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:52 0:00

​Буга чейин Айнаш Токбаеванын декларациясы кызуу талкуу жараткан. Былтыр, маселен, айлыгын, Токтогул районундагы 7,5 сотых жерин, бир унаасын эле көрсөткөн. Ошондо Бишкектеги үйү, Ош шаарында жаңы салынган хан сарайы тууралуу да сөздөр чыккан. Токбаева болсо декларацияда болгон мүлкүн көрсөтүп келерин айтууда:

- Менин малым бар, аны көрсөттүм. Илгертен эле мал кармайсың, ал төлдөйт, көбөйөт, тигил-бул жакка иштетесиң, кошумча деген бар. Кайсы бир маараке болсо соебуз, бала-бакыра менен аны жейбиз дегендей. Андан башка өзүмдүн кичи мекенимде 7,5 сотых жерим бар. Ал жакка буюрса өзүмө ылайыктуу, чакан турак жай куруп алайын деген ниетим бар, ошондой куруп алсам жакшы болот эле деп кыялданам. Анан айлыгым тууралуу ачык көрсөттүм. Учурда өтө орчундуу нерсе сатып ала элекмин. Күнүмдүк тириликтен арткан акчаны топтоп жатам. Анан балдарымдын бар нерселери жазылды.

Март айында Сотторду тандоо кеңеши Жогорку соттун судьялыгына алты талапкерди - Бишкек шаардык сотунун судьясы Ирина Воронцованы, Бишкектеги Октябрь райондук сотунун судьясы Кымбат Архарованы, Чүй облустук сотунун судьясы Кыдык Жунушпаевди, Бишкектеги район аралык соттун судьясы Айдарбек Алымкуловду, Бишкектеги Биринчи май райондук сотунун судьясы Дамира Орозованы жана буга чейин судья болуп иштеген Нургүл Бакированы тандаган жана президент Сооронбай Жээнбековдун кароосуна жөнөткөн. Жээнбеков Кымбат Архарованы маектешүүгө чакырбай койгон, ошондон улам ал арызын кайтарып алган. Өткөн айда Жогорку Кеңеш Жогорку соттун судьялыгына көрсөтүлгөн беш талапкердин үчөөнү - Ирина Воронцованы, Айдарбек Алымкуловду жана Дамира Орозованы өткөрбөй койгон эле.

27-июнда парламент Чынара Садырова менен Аскат Сыдыковду Жогорку соттун судьялыгына шайлады.

Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаев Жогорку сотко татыктуу судьялар тандалбай жатат деп эсептейт:

- Жогорку сотко парламент аркылуу шайланып келип жаткан соттордун көбү сапатсыз же болбосо мурдагы бийликтегилерге кызмат кылып жүргөн, арасында Жаныш Бакиевдин достору да бар. Ошолор да көз жаздымда калып, тарых-таржымалы, басып өткөн жолу эске алынбай судьялыкка өтүп кетип жатышат. Адилеттүү, топту жарып чыга турган, коомду башка нукка бура турган судьяларды такыр көрбөй жатабыз. Менимче президент эми жаңы келгендиктен ар бирин карап үлгүрбөй жатат. Анын аппараты ар бирин талдап, коомчулукта жакшы пикир жарата турган адилеттүү адамдарды алып келүүгө балким тажрыйбасы жетпей жатабы, айтор мындай болбой жатат. Судьялыкка өткөндөрдүн көбү ошол эле Манас Арабаев менен иштешкен. Эки судья Жаныш Бакиевдин айтканын кылып жүргөн адамдар. Тартип комиссиясына булар тууралуу ондогон арыз жазылган. Жогорку Кеңеш эми "муну президент тандаган экен" деп эле алардын баарын өткөрүп жатат. Ушул туура эмес.

Жогорку сотто төрайымды жана үч орун басарын кошкондо 35 судья бар. Ушул тушта үч орун бош турат.

Аида Салянова: Соттор президентке саботаж кылды

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG