Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:02

Саясат

Тарыхка таянган кыргыз-мажар алакасы

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан жана кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков.

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан Кыргызстанда расмий сапар менен келип кетти.

Көчмөндөр оюндарынын ачылышына, кийинки күнү өткөн Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин жыйынына катышкан Виктор Орбан Кыргызстандын президенти менен сүйлөшүүлөрдү өткөрдү.

Венгер премьер-министринин Кыргызстанга алгачкы сапарында туризм тармагында кызматташуу боюнча меморандумга кол коюлду.

Чолпон-Атада өткөн жолугушууда тарыхый тамыры окшош эки өлкө кызматташтыкты өнүктүрүүгө бел байлады. Бирок кыргыз-венгер алакасын бекемдөөнүн мүмкүнчүлүктөрү жана келечеги кандай?

Тарыхый тамыр издеген Орбан

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбандын Кыргызстанга үч күндүк алгачкы расмий сапары карыды. Сапардын акыркы күнү мажар премьери менен кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков жана өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев жолугушууларды өткөрүштү.

Орбан менен Жээнбековдун бир саатка жетпеген сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында президенттер кызматташтык боюнча билдирүүгө кол коюшту. Мындан башка туризм тармагында алаканы өнүктүрүү боюнча бир гана меморандумга кол коюлду.

Эшигин ачкан Европага эмне сатабыз?

Эшигин ачкан Европага эмне сатабыз?

Кыргызстан адам укугун сактоо менен гана Европа Биримдигинин жалпы жеңилдик системасынан (ВСП+) колдоно алат. Бул тууралуу Бишкекте жалпы жеңилдик системасын колдонуунун жол-жобосуна арналган талкууда айтылды.

Сүйлөшүүлөр негизинен эки элдин тектеш экени, маданияттардын окшоштугу боюнча сөздөр менен коштолду.

Бирок президент Сооронбай Жээнбеков Кыргызстан бул өлкө менен экономикалык кызматташтыкты арттырууга кызыкдар экенин билдирди:

- Биз жакын арада соода-экономикалык өкмөт аралык комиссиянын ишин жандандырууну макулдаштык. Кыргызстандын экономикасын колдоо максатында кредиттик линия ачуу боюнча сүйлөшүү болду. Ал жакын арада башталат жана кредиттик линия Орус-кыргыз өнүктүрүү фонду аркылуу ачылат.

Виктор Орбан болсо эки улут ортосундагы тарыхый жакындыкка басым жасап, мамиленин өнүгүшүнө дал ушул тилдин жана маданияттын окшоштугу өбөлгө болот деп ишеним артты.

Премьер Орбан Европада мажарларды жалаң жат элдер курчап турганын айтып, түбү бир мамлекеттер алаканы өнүктүрүүнү кааларын билдирди:

- Венгрия Европадагы өлкөлөр сыяктуу эле өнүгүп жатат. Бизди жат элдер курчап турат жана биздин туугандарыбыз жок. Ошондуктан Венгрия өзүнүн географиялык, маданий жана рухий тамырларына кам көргүсү келет, - деди Орбан.

Виктор Орбан Жээнбековду Будапештке чакырды. Акыркы жолу экс-президент Роза Отунбаева 2011-жылы Венгриянын борбор калаасы Будапештке сапар менен барган.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Кыргызстан менен Венгриянын дипломатиялык байланышы 1992-жылы башталган. Бирок өткөн 25 жылдан ашык убакыт аралыгында чеке жылытарлык алака түзүлгөн жок.

Расмий Бишкек менен Будапешттин мамилеси акыркы жылдары гана жанданып, көбүнчө гуманитардык багытта болуп келет. Буга чейин мажар бийлиги 25 кыргызстандык студентке акысыз билим алууга мүмкүнчүлүк берсе, быйылтан тарта анын саны 75ке көбөйтүлгөн. Венгрияга студенттерди жөнөтүү да жаңжал менен коштолуп, жалаң чоң кызматтагылардын уул-кыздары бул өлкөгө кетип жатканы боюнча маселе парламентке чейин жеткен.

Будапешттеги Борбордук Европа университетинин магистры Амангелди Жумабаев Венгриянын билим берүүдөгү потенциалын Кыргызстан колдонушу керек деген ойдо:

- Акыркы учурда Вышеград тобуна кирген өлкөлөрдүн Кыргызстанга кызыгуусу артып жатат. Вышеград өлкөлөрүнө Венгрия, Чехия, Польша жана Словакия кирет. Биз бул өлкөлөр, анын ичинде Венгрия менен билим берүү тармагында кызматташтыкты тереңдетишибиз керек. Алар да биздин студенттерге берген квотаны көбөйтүп жатат. Бул жакшы көрүнүш жана аны пайдаланышыбыз керек. Ал эми экономикалык жаатта учурда кызматташтык шыр жүрүп кетет деп айта албайм.

Жакын арада иши жанданат деген соода-экономикалык кызматташтык боюнча өкмөттүк комиссиянын башкы милдети Кыргызстан менен Венгриянын ортосундагы соода жүгүртүүнү жолго коюу болмокчу. Учурда Кыргызстанга Венгриядан 7 миллион долларлык товар импорттолот. Аны негизинен дары-дармек түзөт.

Абдувахап Нурбаев.
Абдувахап Нурбаев.

Жогорку Кеңештин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетинин төрагасынын орун басары Абдувахап Нурбаев Венгрия менен экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө басым жасаш керек деген пикирде:

- Венгрия Европанын ичинен бизге кызыгып, мамиле түзүүнү каалаган өлкөлөрдүн бири. Биз да аны Европага терезе катары колдонсок болот. Анын үстүнө Евробиримдик берген жеңилдиктердин ВСП+ системасына кирет. Негизинен бул жерде биздин ишкерлер менен алардын ишкерлеринин ортосундагы мамилени түзүп, колдонуш керек. Кыргызстандан эмне сата алабыз жана ал жактан эмнени алып келсек болорун анализдеп, ушул жаатта ишти алып баруу зарыл деп ойлойм.

"Ишке караганда сөз көп..."

Виктор Орбандын Кыргызстанга сапарында дагы бир жагдайга көңүл бурулду. Сооронбай Жээнбеков быйыл жазында Евробиримдик институттарына сапар менен барганы менен бул чөлкөмдүн өлкө жетекчилери учурдагы президенттин тушунда Кыргызстанга келе элек болчу. Орбан президент Жээнбековдун башкаруусу учурунда Кыргызстанга расмий сапар жасаган алгачкы европалык лидер болду.

Виктор Орбан Европа Биримдигинин ичинде акыркы кезде Орусияга ыктаган саясатчы катары да белгилүү. Советтер союзуна каршы ойлору менен 1990-жылдардын башында белгилүү болгон Виктор Орбан акыркы кезде Москва менен мамилени жакшыртуу зарылдыгын белгилеп келет. Европанын айрым өлкөлөрү Венгрия НАТО жана Евробиримдиктин мүчөсү экенине карабай демократиялык баалуулуктарды коргобойт деген сындап келет.

Ошондуктан Виктор Орбандын бул сапары жалпы Европанын Кыргызстанга позициясын билдирбейт деп жана алаканын келечегине ишенбегендер да бар.

Алардын бири Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Равшан Жээнбеков:

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- Мен кыргыз-венгр мамилесин эки багытта караар элем. Биринчиси - албетте түрк тамырындагы өлкө катары жакын улут, жакын мамлекет болуп саналат. Ал эми реалдуу кызматташтык жок. Канча жылдан бери бул багытта мамиле түзөбүз деп аракет кылганыбыз менен ал ишке аша элек. Көрүнүктүү бир долбоор же иш болгон жок. Андай болгон соң мындан ары деле Венгрия менен маанилүү же келечектүү мамилебиз болоруна ишенбейм.

Ошол эле кезде Кыргызстан менен Венгриянын ортосундагы бир тилдик топтогу тарыхый жакындыктан башка байланыштырган бир жагдай бар. Ал совет доорунда Кыргызстанга келип, өнөр жайды түптөөгө катышкан Интергельпо кооперативинин негиздөөчүлөрдүн арасында мажарлар болгон жана бул элдин айрым өкүлдөрү кыргыз тарыхын, маданиятын иликтеген.

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан Кыргызстанга 2-сентябрда келген. Ал Үчүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземине жана Чолпон-Атада өткөн Түрк тилдүү өлкөлөр кеңешинин VI cаммитине байкоочу катары катышты.

Бул Венгриянын өкмөт башчысынын Кыргызстан эгемендик жылдарындагы алгачкы расмий сапары.

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түрк кеңеши таасирдүү бирикме боло алабы?

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

Буга чейин маданий-гуманитардык байланышты чыңдоого багытталган Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык уюму таасирдүү саясий бирикмеге айланабы деген маселе саммиттин жыйынтыгын талдоонун башкы темасына чыкты.

Анда орчундуу саясий маселелер көтөрүлүп, соода-экономикалык, инвестициялык жана транспорт-логистикалык кызматташтыкты жолго коюу боюнча уюмга мүчө мамлекеттердин башчыларынын билдирүүлөрү анын ири уюмга айлануу мүмкүнчүлүгүн караган талкууга жем таштады.

Бакунун саясий талабы

Азербайжандын президенти Илхам Алиевдин Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешмесинде Тоолуу Карабак маселесин көтөрүп, аны уюмдун алкагында кароону сунуштаганы саясат талдоочулар арасында кызуу талкууну жаратты.

Чолпон-Ата шаарындагы Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити.
Чолпон-Ата шаарындагы Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити.

Азери президентинин Арменияны айыптаганы жана аны Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдогандын колдоп сүйлөгөнү бул уюмдун аянтчасында кызматташуунун саясий жагы дагы жанданганын ачыкка чыгарды. Парламенттин мурдагы депутаты Каныбек Осмоналиев уюмдун алкагында азербайжан-армян чатагы сыяктуу маселени кароо кылдаттыкты талап кыла турган маселе экенин белгиледи:

- Бул уюм жаңыдан түзүлгөндө маданий-гуманитардык кызматташтыктын алкагында эле сөздөр сүйлөнүп, анда жетекчилер тарабынан аярлап кадам ташталган болсо, азыр эми уюмдун алкагында өз ара саясий колдоо жана аскерий кызматташтык боюнча да маселе көтөрүлүп калышы мүмкүн экени белгилүү болуп калды. Муну биз соңку саммиттеги көтөрүлгөн маселелерден улам белгилесек болот. Бирок бул жерде биздин кыргыз дипломатиясы эске ала турган орчундуу жагдайлар бар. Анткени биз бир эле учурда ШКУ, ЖККУ сыяктуу уюмдарга дагы мүчөбүз. Бул жагдайдан алганда, албетте, кызыкчылыктар кагылышы болбой койбойт. Мына ошонун баарын өлчөп туруп, кеңешип анан саясат жүргүзүү туура болот.

Саясий бирикмеге бышып жетилген уюм

Буга чейин Азербайжан жетекчилиги Тоолуу Карабак маселеси боюнча Бакуну жактаган Исламабад декларациясына кол коюудан баш тарткан Кыргызстанга расмий түрдө таарынычын билдирген. Мына ошондон уламбы азери президенти Чолпон-Атадагы жыйында түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык уюмунан колдоо күтөрүн ачык эле айтты. Бирок бул маселени түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешмесинин кийинки жыйындарынын күн тартибине киргизүү маселеси каралган жок. Анткен менен маселенин түрк тилдүү мамлекеттердин саммитинде көтөрүлүшүнүн өзү саясат талдоочулар арасында уюмдун аянтчасында саясий-аскердик кызматташтыкты кароого түрткү берүүчү жагдай катары каралды.

Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.
Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.

Саммиттин жыйынтыгында кол коюлган документтердин арасында түрк тилдүү мамлекеттердин интеграциясынын Концепциясы болду. Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев соода-экономикалык алаканы тереңдетүү үчүн уюмга мүчө мамлекеттер арасында тариф саясатын жана административдик эрежелерди жөнөкөйлөштүрүүнү сунуштады. Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков транспорттук коридорду кеңейтүү, ишкердикке шарт түзүү жана инвестициялык кызматташтыкты жолго коюу маселесин көтөрдү.

Саясатчы Кубатбек Байболов түрк тилдүү мамлекеттердин уюмун чөлкөмдөгү таасирдүү саясий бирикмеге айлантууга мезгил келгенин айтты:

- Түрк тилдүү мамлекеттердин калкынын саны 250 миллионго барабар. Мүмкүн азыр андан дагы көбөйгөндүр. Буга чейин биз маданий байланыштар менен эле чектелип келатканбыз. Азыр бардык багыттар боюнча кызматташтыкты жолго коюуга убакыт келди. Эми мындан ары социалдык-экономикалык, саясий-аскердик кызматташтыкты чыңдап, аны жогорку деңгээлге чыгаргандан кийин мындан дагы олуттуу чечим өзүнөн өзү бышып жетилет. Болбосо, ушул күнгө чейин бириндеп жүрүп, эмнеге жеттик. Биз бир тууган элбиз. Биздин маданиятыбыз, тамырыбыз, тарыхыбыз бир. Тилибиз бир, дилибиз бир. Анан азыр самитте биздин алаканы жогорку деңгээлге чыгарабыз деп сүйлөшкөндүн өзү чоң тарыхый чечим.

Кыргызстанда өткөн түрк тилдүү мамлекеттердин кезектеги саммитине Венгриянын премьер-министри Виктор Орбандын келиши жана Европадагы ал мамлекеттин уюмга байкоочулукка кабыл алуу маселеси андагы өнөктөштөр арасында колдоо тапты.

Виктор Орбан менен Сооронбай Жээнбеков.
Виктор Орбан менен Сооронбай Жээнбеков.

Ошондой эле буга чейин түрк кеңешмесине кирбей, оолактап келген Өзбекстандын уюмга толук кандуу мүчө болуу ниети аталган бирикменин географиясынын кеңейүү мүмкүнчүлүгүн шарттады. Мына ошондо өзүнүн нейтралитет макамын жарыялаган Түркмөнстандан сырткары түрк тилдүү төрт мамлекеттин саясий союзу - Түркия, Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана бешинчиси Өзбекстан менен толуктала турган болду.

Бирок бул мамлекеттер башын бириктирип, таасирдүү саясий-аскердик жана экономикалык бирикмеге айланышына ишенбегендер дагы бар. Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешмесинин баш катчысынын мурдагы орун басары, саясатчы Адахан Мадумаров бул мамлекеттерди толук кандуу күчкө бириктирип жибербей турган күчтөр бар экенин белгиледи:

- Эгерде түрк тилдүү мамлекеттер биргеликте саясат жүргүзсө, анда бул уюм аябагандай чоң күчкө ээ болгон эл аралык бирикме болмок. Бирок ага тишелүү мамлекеттердин өздөрүнүн күчү жана эрки жетпейт. Анткени андагы ар бир мамлекет ар башка жакка байланган. Алар бири-бирине карама-каршы тарапта турган эл аралык аянтчада жайгашып калышкан. Ошондуктан алар маданий кызматташык сыяктуу маселени карагандан ары карай жыла алышпай келишти. Көпчүлүк учурларда маданий-гуманитардык маселелер талкууга алынып, анан "бул жерде саясий-аскердик блок түзүүгө байланышкан эч кандай маселе жок" деп актануу менен чектелген жыйындардан ары кете албай калышкан.

Дипломаттар арасында түрк тилдүү мамлекеттерди күчтүү уюмга биригүүгө тоскоол болчу жагдайлар катары алардын өнүгүү ыргагынын ар башкалыгы, биринин улуттук кызыкчылыгы, экинчисине каршы келген учурлары жана ал мамлекеттердин башка эл аралык уюмдардын астындагы милдеттемелери тизмектелди.

Ушуга окшогон маселелер жөнгө салынганда гана уюмдун ишмердигин натыйжалуу уюштурууга мүмкүн болорун айткан мурдагы тышкы иштер министри Руслан Казакбаев буларга токтолду:

- Соңку жылдары түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешмесинин саммити ар кандай себептер менен өткөрүлбөй келген. Башында бул уюм түзүлгөндө тарыхый, маданий байланыштарды кеңейтүү, экономикалык кызматташтыкты тереңдетүү жана эл аралык уюмдардын алкагында бири-бирине саясий колдоо көрсөтүү максатында түзүлгөн болчу. Бирок тилекке каршы ар бир мамлекеттин өзүнүн кызыкчылыгы роль ойногон же болбосо мамлекет башчыларынын жеке дымагы таасир эткен жагдайлардан улам уюмдун жыйындарына толук курамда чогулуп, натыйжалуу чечимдерди кабыл алуу жагы кечеңдеп келген.

Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.
Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.

Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешмеси уюму 2009-жылы 3-октябрда Түркиянын, Казакстандын, Азербайжандын жана Кыргызстандын демилгеси менен негизделген. Бул макулдашууга Нахичеван шаарында кол коюлуп, уюмдун штаб-квартирасы Стамбулда жайгашкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жогорку Кеңеш өз ишин баштады

Жогорку Кеңеш өз ишин баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:41 0:00

"Түрк кеңешинде локомотив жок"

Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кандай реформа керек? Эмне үчүн бул кеңеш гуманитардык жана маданий кызматташтыктын алкагынан чыга албай жатат? Саясий маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин канчалык колдоп кете алат? “Азаттыктын” суроолоруна азербайжандык саясат таануучу Зардушт Ализаде жооп берди.

“Азаттык”: Зардушт мырза, мына бир нече жылдык тыныгуудан кийин Кыргызстанда Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин кезектеги саммити өттү. Анын аягында кабыл алынган кызматташтыкты өнүктүрүү концепциясында уюмдун органдарын реформалоо сунушу да камтылган экен. Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши кандай реформага муктаж?

Зардушт Ализаде: Негизи бардык нерсени жакшыртып, өнүктүрсө болот. Бирок Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде мүчө өлкөлөрдүн дагы жакындан кызматташуусу үчүн саясий эрк азырынча жетиштүү эмес. Уюмдун мүчөлөрүнүн түрк тилдеринде сүйлөгөнү эле бул өлкөлөрдү бириктирип койбойт. Саясий-экономикалык кызыкчылыктар, бирдиктүү рынок, бирдиктүү өндүрүш болушу зарыл. Дал ушул фактор түрк тилдүү мамлекеттерге жетишпей жатат.

Политолог Зардушт Ализаде.
Политолог Зардушт Ализаде.

Борбор Азия мамлекеттеринин абалы башка, Азербайжан менен Түркияныкы башка. Керек болсо нейтралитет саясатын жактаганы үчүн да Түркмөнстандын кызыкчылыгы башкалардан айырмаланып турат. Ооба, Түркия бул өлкөлөрдүн түрк тилдеринде сүйлөгөнүн колдонуу аркылуу бул мамлекеттердеги өзүнүн саясий салмагын арттырууга, экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө кызыкдар.

Борбор Азия тобунда Казакстан менен Өзбекстан лидерлик позицияда. Түркмөнстан менен Кыргызстан болсо анчалык көрүнүктүү орунда эмес. Ошентсе да ар бир мүчө бул кызматташтыктан өзүнө пайда издеп жатканы бышык.

Андыктан бул уюмдун түзүмү канчалык өзгөрбөсүн, азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин салмагы артып, дүйнөлүк саясатта маанилүү уюмдардын бири болот деп күтө албайбыз.

“Азаттык”: Азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине расмий түрдө төрт өлкө гана – Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана Түркия кирет. Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан кеңешке кошулуу ниетин билдирип келет. Эмне үчүн бул кеңеш бардык түрк тилдүү мамлекеттердин башын бириктире албай келет?

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.
Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.

Зардушт Ализаде: Менимче, бул уюм башкаларды кызыктыра берет деп ойлойм. Эмне үчүн? Себеби бул уюмдун бир дагы мүчөсү толук үстөмдүк кыла албайт.

Өзбекстан кызыгып жатат. Кайсы бир мезгилде Ислам Каримов Өзбекстанды бул сыяктуу кандайдыр бир саясий уюмдардан оолак кармап келген. Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна бирде кирип, бирде чыгып кетип турган. Азыр Шавкат Мирзиёев Тирк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде үстөмдүк кылган бир күч же гегемон жок экенине ынана баштады. Түркия да, Казакстан да, Азербайжан жана Кыргызстан да бул уюмда толук үстөмдүк кылбайт. Андыктан Өзбекстан тең укуктуу мүчө катары бул уюмга кошулуу менен анын алкагында экономикалык жана маданий кызматташтыкты өнүктүрүү мүмкүнчүлүгүн караштыра алат.

Дароо эле укмуш бир перспектива пайда боло калат деп айта албайм. Бирок андай перспективаны изилдеп көрүү мүмкүнчүлүгү түзүлөт. Түркмөнстандыкы да ушул сыяктуу. Менимче, Түркмөнстан да келечекте бул уюмга кызыга баштайт.

Себеби бул уюмда үстөмдүк кылган күч жок. Ошентсе да, Түркия бул уюм аркылуу өзүнүн саясий, маданий таасирин, балким экономикалык таасирин бекемдөө аракет кылып жатканын да айтпай кое албайбыз.

“Азаттык”: Чолпон-Атадагы саммитте саясий билдирүүлөр да айтылды. Азербайжан Тоолуу Карабак маселесин көтөрсө, Түркиянын президенти өнөктөштөрдү доллардан баш тартууга чакырды. Бул сыяктуу саясий, экономикалык маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин колдоого даярбы?

Зардушт Ализаде: Азырынча айрым маселелерде колдоо бар. Аны ачык айтуу керек. Мисалы, Казакстан Азербайжандын Армения менен карама-каршылыгына себеп болгон Карабак маселесинде Бакуну ачык эле расмий колдойт. Түркия да колдоого алып келет. Кыргызстан менен Өзбекстан Азербайжандын позициясына лоялдуу мамиле кылат.

Мүчө мамлекеттер Түркиянын да позицияларын колдоого даяр. Өз кезегинде Анкара да башка мүчөлөргө саясий, экономикалык, маданий жактан колдоого көрсөтүүгө дилгир. Андыктан бул уюмдун мүчөлөрү тышкы саясатта бир аз да болсо бири-бирине ишене алышат. Дүйнөлүк саясий айдыңда алар жалгыз эмес.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.
Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.

“Азаттык”: Ошентсе да, Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши азыркыга чейин көбүрөөк гуманитардык жана маданият тармактарында гана кызматташтыкты улантып келет. Бир канча жыл мурда казак президенти Нурсултан Назарбаев бул уюмдун алкагында Бажы биримдигин түзүү демилгесин көтөргөн. Бирок ал ишке ашкан жок. Эмне үчүн Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде күчтүү экономикалык кызматташтыкты көрө албай жатабыз?

Зардушт Ализаде: Мен Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин алкагында мыкты экономикалык кызматташтык түзүлөөрүнөн азырынча күмөн санап турам. Күчтүү экономикалык биримдик жаралышы үчүн дүйнөлүк масштабда же жок дегенде регионалдык масштабда локомотив болуп бере алган кубаттуу бир оюнчуга муктаждык бар. Уюмдагы экономикасы күчтүү деген Түркия деле бул жүктү тартып кете албайт. Андан мүмкүнчүлүгү деле жок.

Түркия өзү Европа Биримдигинин эшигин каккылап жүрүп, азыр Евразиялык экономикалык биримдикке кошулууну караштырып жатат. Казакстан да, Кыргызстан да Орусия үстөмдүк кылган бул биримдиктин мүчөсү. Андыктан экономикалык кызматташтык тууралуу айтылган сөздөр каалоо жана жакшы ниет катары кала берүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чолпон-Ата: кайра жанданган саммит

Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммити, 3-сентябрь, 2018-жыл.

Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарында Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити жыйынтыкталды.

Кыргызстан эки жылдан бери уюштурбай келген бул жыйынга уюмга мүчө өлкөлөрдүн президенттери толук курам менен катышты. Жыйындын жүрүшүндө Тоолуу Карабактан тартып экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүү маселелери талкууланды. Бул мезгилге чейин кеңештен обочолонуп келген Өзбекстан менен Европа Биримдигинин мүчөсү болгон Венгриянын премьер-министри биринчи жолу жыйынга байкоочу катары катышканы бул саммиттин өзгөчөлүгү болуп калды.

Чолпон-Ата саммити улуттук спорт жана жаштар чөйрөсүндөгү кызматташтыкты өнүктүрүүгө арналары айтылган. Бирок жыйындын жүрүшүндө саясий, коопсуздук жана экономикалык маселелер көтөрүлдү.

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

Алгач болуп сөз алган Азербайжандын президенти Илхам Алиев Баку үчүн аярлуу маселеге айланган Тоолуу Карабактын айласындагы абалга токтолду. Ал Карабак узак жылдар бою армян оккупациясында турганын белгилеп, аны кайтарууга чогуу аракет жасоого чакырды:

- Тоолуу Карабак учурда армян оккупациясында турат. Аны натыйжасында аймагыбыздын 20 пайызын жоготуп алдык. 1 миллионго жакын качкын өз жерин таштап кетүүгө мажбур болду. 10 миңден ашык адам дайынсыз. Армения биздин диний жана тарыхый эстеликтерди талкалады. Ушундай кылмыштар үчүн алар жооп бериши керек.

Алиев саммиттин алкагында коопсуздук маселелерин талкуулоону сунуштады.

Буга уюмдун башка мүчөлөрү өз позициясын билдирген жок. Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган гана Тоолуу Карабак маселесине көңүл буруп, Азербайжандын аймактык бүтүндүгүн сактоого көмөктөшүүнү сунуштады.

Режеп Тайып Эрдоган.
Режеп Тайып Эрдоган.

Бул жыйындын жүрүшүндө түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган өз мамлекети үчүн талылуу темага айланган диниятчы Фетхуллах Гүлендин кыймылы менен күрөш жана өз ара соода жүгүртүүдө АКШ долларынан баш тартып, улуттук валютага өтүүнү сунуштады:

- Эл аралык соода жүгүртүүнүн долларга карата көз каранды болуп калышы учурда тоскоол боло баштады. Биз бул тармакта өз улуттук акчабыз менен соода жүгүртүү маселесин талкуулоону сунуштайбыз. Улуттук жана жергиликтүү валютага өтүшүбүз шарт.

Эрдоган Түркия бул уюмдан запкы көргөнүн белгилеп, мындай окуялар кайталанбашы үчүн башка мамлекеттер сабак алышы керектигин билдирип, бул жагынан Өзбекстандын бийлиги жана Түрк кеңеши жакшы аракеттерди көрүп жатканын кошумчалады.

Расмий Анкара учурда АКШда жашаган диниятчы Фетхуллах Гүленди азыркы бийликтин душманы катары сыпаттап келет.

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

Ал эми саммитке кожоюндук кылган кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков уюмдун географиясынын кеңейишин уникалдуу көрүнүш катары баалады:

- Бүгүнкү жыйын уникалдуу форматта өтүп жатат. Биздин арабызда отурган Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевге жана Венгриянын премьер-министри Виктор Орбанга мүчө-мамлекеттердин атынан өзгөчө салам жолдойм. Өзбекстан Республикасынын мүчө-мамлекет катары Түрк кеңешине кошулуу ниетин бийик баалап, өзүнчө колдогум келет. Бул кадам Түрк кеңешинин кеңейишине жана анын эл аралык аренада кадыр-баркын көтөрүүгө жакшы шарттарды түзөт деп ишенем. Европанын чордонунда орун алган Венгрия өзүнүн түрк тилдүү тарыхын, каада-салтын жана тууган-достугун унутпастан, бүгүнкү саммитте Түрк кеңешинин байкоочу мамлекет статусун алып жатканы кубандырат.

Чынында эле жыйындын жүрүшүндө Венгрияга кеңешке байкоочу өлкө макамы берилгени белгилүү болду.

Виктор Орбан.
Виктор Орбан.

Жыйынга алгач жолу катышып жаткан Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан түрк кеңеши менен өз тилин жана маданиятын сактоо үчүн кызматташууга кызыкдарлыгын билдирди:

- Глобалдашкан дүйнөдө Венгрия өз тилин жана маданиятын сактап калууга аракеттенет. Өз түбүбүздү жакшы билебиз, XXI кылымда ушул сыяктуу мамлекет болуп, улуттук өзгөчөлүгүбүз менен сыймыктаныбыз. Бул чындык. Батыш бул чындыкты кабыл албайт. Бирок буга карабай түрк тилдүү мамлекеттер менен жакындыгыбызга сыймыктанабыз.

Ошондой эле Чолпон-Ата саммитинин декларациясына кол коюлуп, түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтыгын өнүктүрүү концепциясы кабыл алынды.

Саммитте кеңештин мурдагы баш катчысы Рамил Гасан кызматын тапшырып, ордуна 59 жаштагы Багдат Амреев бекитилди. Жаңы баш катчы Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин 2019-жылдагы саммити Азербайжанда өтө турганын билдирди.

Ал эми буга чейин уюмга толук кандуу мүчө катары кошулушу мүмкүн экени айтылган Өзбекстандын кеңешке кирбегенин, бирок "жакын арада толук кандуу мүчө болот" деп ишенерин Амреев кошумчалады.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Түрк тилдүү өлкөлөр кызматташтык саммити 2010-жылы расмий түрдө түзүлүп, катчылыгы иштей баштаган. Ага төрт өлкө: Кыргызстан, Азербайжан, Казакстан жана Түркия мүчө.

Алгачкы саммит 2011-жылы Казакстандын Алматы шаарында өтүп, экинчи саммит 2012-жылы Бишкекте уюштурулган. Бул саммитте түрк тилдүү мамлекеттер арасындагы билим берүү, маданий кызматташтык маселелерине көңүл бурулган. Ал эми үчүнчү саммит Азербайжандын Гебели шаарында уюштурулса, төртүнчү ирет бул уюмдун саммитине Түркиянын Бодрум шаары 2014-жылы кожоюндук кылган.

Бешинчи жолу кеңештин жыйыны 2015-жылы Казакстандын Астана шаарында өткөн соң үч жылдык тыныгууга туш болду. Расмий Бишкек саммитти 2016-жылы өткөрүүнү болжосо да, эки жыл бою өткөрбөй келди.

Алгач Кыргызстандын бийлиги аны өткөрүүгө камылга көрүп келген. Атүгүл уюмдун 2015-жылы Астанада өткөн жыйынында ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев саммитти Ысык-Көлдүн жээгинде уюштуруу сунушун көтөрүп чыккан эле:

- Нурсултан Абишевич, биз саммитти Чолпон-Ата шаарында өткөрсөк деп сунуш кылып жатабыз. Өзүңүз 15-августтан 25-августка чейин бир күндү тандасаңыз. Сиз аксакал катары тандап берсеңиз, биз ошол күнү өткөрөлү.

Ал учурда кыргыз бийлиги Түрк тилдүү өлкөлөр саммитин Көчмөндөр оюндарына тушташ өткөрүүнү мерчемдеген. Бирок белгисиз мөөнөткө жылдырылган болчу. Мунун расмий себеби түшүндүрүлгөн эмес. Бирок саммиттин эки жыл бою өтпөй калышын байкоочулар Кыргызстандын мурдагы бул уюм ичиндеги айрым өнөктөштөр менен мамилесинин бузулушуна байланыштырышкан.

Алсак, Түркиянын бийлиги менен 2016-жылдын 15-июлдагы мамлекеттик төңкөрүш аракетинен кийин расмий Бишкек менен Анкаранын мамилеси муздаган. Буга түрк бийлиги төңкөрүш аракетине айыптаган диниятчы Фетхуллах Гүлендин тарапкерлери деп атагандардын ишмердигин Кыргызстанда тыюу салуу өтүнүчүн орундатуудан баш тартылганы себеп болгон.

Ал эми Азербайжандын жетекчилиги Карабак маселеси Бакунун позициясын жактаган Исламабад декларациясына кол койбой койгон Кыргызстанга расмий түрдө таарынычын билдирген. Казакстан менен Кыргызстандын бийлик башындагылары өткөн жылы президенттик шайлоодон улам кайым айтышкан. Мына ушундай өлкө башчылары арасындагы таарынычтардан улам кийинкиге калып келген саммитке кожоюндук кылуу шыбагасы Сооронбай Жээнбековго тийди.

Эксперттер бул жолку саммиттин Кыргызстандын ички жана тышкы саясаты үчүн мааниси бар экенин белгилешет.

Ички саясатта президент Сооронбай Жээнбеков кожоюндук кылган саммитке мурдагы өлкө башчысы Алмазбек Атамбаев менен ачык жана тымызын кер-мур айтышып, мамилеси бузулган өлкө жетекчилеринин келиши Жээнбеков үчүн саясий упай алып келген окуя болууда.

Тышкы саясатта болсо мурда бузулган мамилерди оңдоо менен үч жылдан бери токтоп калган саммитти өткөрүү бул мамлекеттер ортосундагы көп тараптуу алаканы жакшыртууга аянтча болду. Айрыкча, АКШ жана Европа менен мамилеси бузулган Түркия үчүн бул уюмдун алкагында өз бугун чыгарууга мүмкүнчүлүк алды.

Бул жолу Түркмөнстандын жетекчилиги саммитке катышкан жок. Буга чейин келери кабарланган Гурбангулы Бердимухаммедов эмне себептен жыйынга катышпаганы расмий түшүндүрүлгөн жок.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

"Манастагы" күмөндүү миллиондор

"Манастагы" америкалык аба базада 2009-жылы тартылган сүрөт.

АКШнын Кыргызстандагы аба базасы жабылганына төрт жылдан ашты. Бирок бул базаны күйүүчү май менен камсыздоодо чоң кирешеге туйтунгандардын, казынага түшпөй калган миллиондордун маселеси алигиче түкшүмөл суроолорду жаратып келет. “Азаттык” мурдагы кыргыз президенттери – Аскар Акаев менен Курманбек Бакиевдин тушунда аба базага май ташып келүүнүн айланасындагы күмөндүү жагдайларды тизмектеди.

2014-жылдын 3-июну. “Манас” аба майданындагы Транзиттик борбордун жабылуу аземи өтүп, ачкыч кыргыз тарапка тапшырылган күн. Аны улай америкалык аскерлердин акыркы бөлүгү толугу менен базадан чыгып кеткен.

Бир кезде бул база тынымсыз иштеп, эл аралык коалициянын жоокерлерине, аскердик техникага шыкалган борбор эле. Күн сайын база аркылуу 1200дөн 3500гө чейинки аскерлер эки жакка каттап турган. НАТОнун Ооганстандагы антитеррордук операцияларына бараткан жана андан кайтып келаткан дээрлик ар бир аскер “Манас” аркылуу өтүп келген.

АКШ Конгрессинин баяндамасында айтылгандай, ай сайын 13 миллион тоннага чейинки жүк жана НАТОнун коалициялык күчтөрү керектеген күйүүчү майдын кеминде 30 пайызы бул база аркылуу ташылып турган.

Транзиттик борбор жабылганда АКШнын аба күчтөрү тараткан маалыматта айтылгандай, базада 12,5 жыл ичинде аскердик учактарга баш-аягы 12,2 миллиард галлон күйүүчү май куюлган. Бул 9 миң олимпиадалык бассейнди толтурууга жетиштүү болмок.

- Бул - АКШнын тарыхындагы эң кымбат согуш болду. Ал жерде күнүнө 500 миң галлон күйүүчү май керектелип турган. Масштаб ушунчалык чоң болгон. Кайсы бир мезгилде “Манас” аба базасы "Шереметьево" менен "Домодедовонун" экөөнү кошкондо да андан көп күйүүчү майды керектеп турган, - деди америкалык базаны күйүүчү май менен камсыздоодогу күмөндүү жагдайларды өз китебинде жазган окумуштуу, Борбор Азия университетинин илимий кызматкери Кемел Токтомушев.

2001-жылдан 2011-жылга чейинки он жыл ичинде эле базаны күйүүчү май менен камсыздоо боюнча 1 миллиард 857 миллион доллардык келишимдер түзүлгөн. Дал ушул каражаттын бир бөлүгү мурдагы президенттердин үй-бүлөсүнүн капчыгына түшкөнү тууралуу талкуулар алигиче токтобой келет. Май ташууда ыктымал коррупциялык аракеттер болгону тууралуу маалыматтар Кыргызстандагы эки ыңкылаптан кийин да айтылган. Алдыда дал ушул талкууга негиз болгон жагдайларды чечмелейли.

Ооганстандан "Манаска" кайтып келе жаткан аскерлер, 26-февраль 2006-жыл.
Ооганстандан "Манаска" кайтып келе жаткан аскерлер, 26-февраль 2006-жыл.

Аскар Акаевдин доору

2001-жылдын 11-сентябрындагы АКШдагы теракттардан кийин Вашингтон менен Бишкек тез эле тил табышып, буга чөлкөмдөгү башка оюнчулар да макулдук беришип, “Ганси” базасы ошол жылдын декабрь айында ачылып калган. Ал үчүн АКШ жылына Кыргызстанга 2 миллион доллардан ашык каражат төлөмөй болгон.

Вашингтон алгачкы бир жылдан ашык убакытта базаны күйүүчү май менен камсыздоо укугун баш кеңсеси Мэрилендде жайгашкан "AvCord" аттуу компанияга ыйгарган. Бирок бул ишкана да, андан кийин кирешелүү бизнеске киришкен "Red Star" жана "Mina Corp" компаниялары да өздөрү түздөн-түз май ташып келген эмес. Алар жергиликтүү ишканалар менен келишим түзүп, базаны авиакеросин менен камсыздап турушкан.

Андыктан "AvCord" компаниясынын буюртмасы менен мурдагы президент Аскар Акаевдин уулу Айдар Акаевге таандык делген “Манас эл аралык сервис” ишканасы субподрядчик катары “Манаска” май ташып келе баштаган. Экинчи субподрядчик болуп Акаевдин мурдагы күйөө баласы Адил Тойгонбаевге таандык “Аалам сервис” компаниясы тандалган. Буга “Манас” аэропортунун ошол кездеги жетекчилигинин дал ушул эки компания менен гана иштешүү талабы түрткү болгон.

Мурдагы президент Аскар Акаевдин уулу Айдар.
Мурдагы президент Аскар Акаевдин уулу Айдар.

АКШнын Коргонуу жана логистика боюнча агенттиги "AvCord" компаниясынан кийин май ташуу укугун 2003-жылдын февраль айынан тарта "Red Star Enterprises Ltd." компаниясына ыйгарууну чечкен.

Мурдагы президенттин уулу менен анын күйөө баласына байланышы бар “Манас эл аралык сервис” менен “Аалам сервис” компаниялары болсо негизги субподрядчик бойдон кала берген.

"Red Star" компаниясынын маалыматы боюнча, 2003-2005-жылдары күйүүчү май үчүн “Манас эл аралык сервиске” 87 миллион доллар, “Аалам сервиске” 32 миллион доллар төлөнгөн.

"Жоогазын” ыңкылабынан кийин дал ушул эки компания жаңы бийликтин иликтөөсүнө кабылып, Акаев менен байланышы бар 42 компаниянын тизмесине кошулган.

Айтмакчы, ал учурда Кыргызстандын Башкы прокуратурасы АКШнын Юстиция министрлигине кайрылып, “Акаев кымырып кетти” делген каражаттарды жана мүлктү табууга жардамдашууга чакырган. АКШнын Федералык иликтөө бюросу сегиз беттен турган баяндаманы Кыргызстандын жаңы жетекчилигине берип, көп өтпөй бул документке “жашыруун” деген макам ыйгарылганы белгилүү болгон.

Ал баяндаманын көчүрмөсү убагында “Нью-Йорк Таймс”, “NBC News” сыяктуу маалымат каражаттарынын колуна тийген. Алар 2005-жылы жарыялаган макалаларда “Манас эл аралык сервис” менен “Аалам сервис” компаниялары Нью-Йорктогу "Citibank" менен голландиялык ABN AMRO банктарындагы арам акчаны адалдоо операцияларына катышканы белгиленген. Ошондой эле бул эки компания Акаевдерге тиешеси бар делген жүздөгөн офшордук компаниялар менен да байланышта болгону айтылган.

"Жоогазын” ыңкылабынан кийин кыргыз тарап мурдагы президент Аскар Акаевдин үй-бүлөсү өлкөдөн чыгарып кетти делген каражаттарды алып келүү үчүн америкалык адвокат Эдвард Либерманды жалдаганы маалым.

Адил Тойгонбаев.
Адил Тойгонбаев.

2005-жылдын күзүндө Либерман “Манас эл аралык сервис” компаниясы жана ага байланыштуу ишканалар Нью-Йорктогу Citibankтагы эсептерге 40 миллион доллар которгонун билдирип, бул маалыматты ФБРден алганын айткан. Бирок аны башка көз карандысыз булактар же ФБР тастыктаган эмес.

Кантсе да америкалык базаны күйүүчү май менен камсыз кылган, мурдагы президент Акаевдин жакындары ээлик кылган компаниялардын мындай күмөндүү операцияларда аты аталганы учурунда талкуу жараткан. “Акаевдин үй-бүлөсү базадан олчойгон акчаларды жасаган” деген дооматтарга түрткү берген.

“Ушул майдын тегерегинде өтө көп саясат болгон. Анткени анын аркасында акча бар да. Ошондуктан аябай көп оюндар болгон”, - дейт 2005-жылдан кийин Коопсуздук кеңешинин жетекчиси болгон, азыр эми Кыргызстандын Тажикстандагы элчиси Мирослав Ниязов.

Деген менен Акаевдин үй-бүлөсү Кыргызстанда айтылган бул сыяктуу айыптоолорду четке какканы белгилүү.

Ал эми Пентагондун расмийлери “Манас эл аралык сервис” менен “Аалам сервис” компаниялары жогорку бийлик өкүлдөрү менен тыгыз байланышта болгону үчүн эмес, Бишкектин четиндеги аба базасына май ташып келүүгө мүмкүнчүлүгү болгону үчүн бул ишке катышканын билдиришкен. АКШнын Коргоо министрлиги мындай келишимдерди берүүдө чет өлкөлүк лидерлер менен байланышы бар компанияларга тыюу салбай турганын да кошумчалаган.

"Манас" аэропортундагы төрт жыл мурда жабылган америкалык аба база, 6-март 2014-жыл.
"Манас" аэропортундагы төрт жыл мурда жабылган америкалык аба база, 6-март 2014-жыл.

Бакиевдин доору

Курманбек Бакиевдин тушунда болсо «Манастагы» америкалык базанын макамы боюнча АКШ тарап менен кеминде эки ири сүйлөшүү болгон. Биринчи ыңкылаптан кийин бийликке келген Бакиев базанын жылдык төлөмүнүн аздыгын белгилеп, аны чыгарууну ишара кылып жатып, 2006-жылы АКШ база үчүн мурдагыдай 2 миллион доллар эмес, 17 миллион доллар бермей болгон.

Буга кошумча ар кыл долбоорлорго 150 миллиондук жардам көрсөтүлөрү кабарланган.

2009-жылы база аз жерден жабылат деп барып, сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында ал Транзиттик борбор болуп өзгөрүп, Америка жылына 60 миллион доллар Кыргызстанга берүүнү убада кылган. Бакиевдин тушундагы келишимдер боюнча транзиттик борборго ташылган күйүүчү майлардан акциздик салык алынбай турган болгон.

Кыргызстан база боюнча АКШ, Орусия менен сүйлөшүүлөрдү жана соодалашууларды жүргүзүп жатканда аба базаны күйүүчү май менен камсыздоо токтогон эмес. Кадимкидей эле улана берген.

“Red Star” компаниясы май ташууну 2007-жылга чейин улантып, андан кийин бул ишти өздөрүнүн эле компаниясына – “Mina Corporation” компаниясына өткөрүп берген. Ал учурда “Red Star” деген ат коомдо Акаевдин үй-бүлөсү менен байланышып калгандыктан компания жаңы бренд алып келүүнү чечти деген жоромолдор да айтылган.

Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин үй-бүлөсү.
Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин үй-бүлөсү.

Ушул жерден эки компаниянын таржымалына токтоло кетели. “Red Star” да, “Mina Corp” да алгач Британияга таандык Гибралтар аймагында түзүлгөн. Алардын кожоюндары катары кыргызстандык Эркин Бекболотов жана француз жараны Дельфин Ле Дан көрсөтүлгөн. Бирок Ле Дандын атынан компанияны анын күйөөсү, көп жыл Кыргызстанда жашаган Дуглас Эделман башкарып келген. Алар база ачылганга чейин эл “Манас” аэропортун күйүүчү май менен камсыз кылууга аралашып келгенин айтышкан.

2010-жылдын апрель айында АКШ Конгрессинин комитетинде болгон угууда бул компаниянын купуялуулугу сынга кабылган. “Red Star” жана “Mina Corp” компанияларын сындагандардын бири Колумбия университетинин профессору, аба базага май ташуу маселесин изилдеген Скот Хортон эле:

- Бул компанияларга байланыштуу тынчсыздануу жараткан суроолор бар. Алар мурда бул тармакта иштебей туруп эле, кайдан-жайдан чыга калышкандай. Компаниялардагы адамдардын АКШ өкмөтү менен менен байланышы бар. Бирок май ташуу индустриясы менен эмес, -деп билдирген профессор Нортон.

“Mina” менен “Red Star” купуялуулугун өздөрүнүн ийгилигинин ачкычы катары эсептешет. Компаниялар элдин көзүнөн далдоо иш алып барышат. Алардын интернет сайты жок. Алардын дареги Гибралтарда жайгашкан. Апрель айына чейин алардын операциялары Бишкектеги “Хаят” мейманканасынын экинчи кабатынан жүргүзүлгөн”,-деп жазылат Конгресстин 2010-жылдын декабрь айында жарыялаган баяндамасында.

Айтор, бул эки компания 2003-жылдан 2011-жылга чейин базаны керосин менен камсыздоо багытында жалпы баасы 1 миллиард 800 миң доллардык келишимдерди аткарган.

Ооганстандан "Манаска" учуп келген аскердик учактагы жоокерлер, 26-февраль 2009-жыл.
Ооганстандан "Манаска" учуп келген аскердик учактагы жоокерлер, 26-февраль 2009-жыл.

Бакиев бийликте турганда да жергиликтүү компаниялар аркылуу “Манас” аба базасына май ташып келүүнү уланткан. Болгону алардын буюртмасын мурда Акаевдин уулу менен күйөө баласы көзөмөлдөдү деген эки компания аткарып келген болсо алардын ордуна башка ишканалар түзүлгөн.

Ошол учурдагы өзгөрүүлөрдү бул багытта өз алдынча иликтөө жүргүзгөн жарандык активист, "Сөз эркиндигин коргоо комитетинин" мүчөсү Адил Турдукулов айтып берди:

- Айдар Акаев да, Адил Тойгонбаев да бул жерде чоң финансылык булактар бар экенин билген. Анан эки компания түзүлгөн. Революция болуп кеткенден кийин 2005-2006-жылдары ошол жердеги булактарды Өмүрбек Бабанов алганы баарыбызга маалым. Конгресстин отчетунда да бул маалымат бар. Жаңы бийлик келгенден кийин Максим Бакиев тартып алган бул бизнести. Бабановдун оппозицияга кетишинин себеби да ушул.

Конгресстин баяндамасында 2005-жылдан кийин Бабанов менен “Манас эл аралык сервистери” компаниясынын кыска убакыттык байланышы болгону айтылат. Бирок Бабановдун бул тууралуу айткан сөздөрүн Интернеттеги ачык булактардан табуу дээрлик мүмкүн болгон жок. Ошентсе да саясатчы 2010-жылдан кийин да “Манасты” күйүүчү май менен камсыз кылууга катышканы тууралуу маселе көтөрүлгөндө дооматтарды четке каккан болчу.

Бакиевин тушунда "Манас Аэрофьюэлз" «Манас Фьюэл Сервисез», ОсОО «Сентрал Эйша Фьюэл» деген сыяктуу алтыга чукул чакан ишкана түзүлүп, алар “Mina Corp” компаниясынын май ташып келүү боюнча буюртмаларын аткара баштайт.

2010-жылдан кийинки бийлик бул компанияларга каршы кылмыш ишин козгоп, алардын мурдагы президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиевге байланышы бар экенин билдирген.

Максим Бакиев
Максим Бакиев

2007-жылы Максим Бакиевдин жакын өнөктөшү делген “MGN group” компаниясынын жетечиси Евгений Гуревич “Манас” аэропортунун директорлор кеңешине келгенде аэропортко тиешелүү заправка кылуучу комплекс "Манас Аэрофьюэлзга" 7 миллион долларга сатылган. Бул каражатты "Манас Аэрофьюэлзга" “Mina Corp” берген. Мындай транзакциядан кийин “Mina Corp” менен Бакиевдин кичүү уулу келишип алганбы же аэропорттун жетекчилигин паралашканбы деген суроолор жаралган. Себеби бул комплексти жылына ижарага берүүдөн эле 4-5 миллион доллар каражат табылып келген.

2010-жылдан кийин бул комплекстин сатылып кетиши боюнча Гуревич 15 жылга сыртынан абакка кесилген. Ал жакында “Азаттык” менен маегинде мында өзүнүн эч кандай күнөөсү жок экенин айтып, ал кайсы бир мааниде буйрукту гана аткарганын билдирди. Бирок аба базанын айланасындагы коррупциялык схемаларга Максим Бакиевдин байланышы бар экенин белгиледи:

“Максим Бакиевдин "Mina" жана "Red Star" ишканаларында түздөн-түз жашыруун үлүшү болгонун так билем. АКШ Конгрессинин иликтөөсү бул фактыны тастыктабаганы мени абдан таң калтырды. Балким алар тастыктагысы келишкен эмес чыгаар. Себеби бул Пентагондун кызыкчылыгында болгон эместир. Бирок так кандай схемалар колдонулганын же буга кандай жол менен катышып жатканын Максим жеке өзү мага айткан эмес. Мен муну анын ишмердигиндеги көпчүлүккө белгилүү факт катары билем. Андан башкача болушу мүмкүн деп деле элестетүү кыйын”, - деди Евгений Гуревич.

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:30 0:00

Күйүүчү майдын булагы

Бакиевдин тушунда күйүүчү майдын булагы боюнча күмөндүү жагдайлар болгон. Акаевдин доорунда күйүүчү майдын бир бөлүгү Казакстандын Павлодарынан жана Атыраусунан, Түркмөнстандын айрым заводдорунан алып келүүгө аракет жасалса да, “Манас” аба базасына негизинен Орусиянын Омск шаарындагы мунай иштетүүчү заводдон кымбат керосин келип турган. Бул завод “Газпромнефтке” караштуу экени белгилүү.

Орусия авиакеросиндин аскердик максатта экспорттолушуна тыюу салганына карабастан күйүүчү май Кыргызстанга жарандык авиация үчүн деген жүйө менен келе берген. Керек болсо 2007-2009-жылдар аралыгында Кыргызстандын ошол учурдагы премьер-министри Игорь Чудинов “Газпромдун” жетекчиси Алексей Миллерге кат жөнөтүп, ага кыргыз авиациясын авиакеросин менен жабдып жатканына ыраазычылыгын билдирген. Ошондой эле Максим Бакиевге байланышы бар делген «Сентрал Эйша Фьюэл» компаниясына айына 40 миң тонна күйүүчү май берүүнү өтүнгөн. “Mina Corp” ишканасынын жетекчилиги премьер-министрди орус тарапка мындай өтүнүч келтирүүгө кантип көндүргөнүн түшүндүргөн эмес.

Ошентсе да бул режимдин расмий коммуникация каналдарын жеке кызыкчылыктар үчүн колдонгонун далилдеген факт болуп калган.

- Кыргыз авиациясы мынча көлөмдөгү күйүүчү майды керектебейт эле. Жарандык максатта эмес. Анын үстүнө 2004-жылы орус президенти буйрук чыгарып, күйүүчү майды аскердик максатта экспорттоого тыюу салган. Буга карабастан базанын күйүүчү майы түгөнгөн эмес. Ортомчу фирмалар документтерди жасап, тынч максатта колдонулат деп белгилеп, чын-чынында ал май “Манас” базасына келип турган. Бул жакта көп оюнчулар болгон, - дейт маселени изилдеген окумуштуу Кемел Токтомушев.

2010-жылдан кийин Утурумдук өкмөттө каржы министринин милдетин аткарган Темир Сариев да Орусиядан Кыргызстандын аты менен алынып келинип келинген күйүүчү май кайра Ооганстанга жөнөтүлүп турганын айтканы бар.

- Менде болгон маалымат боюнча 2009-жылы “Mina corporation” Кыргызстанга 345 миң тонна күйүүчү май киргизген. Мындан башка 175 миң тонна керосинди реэкспорт үчүн Кыргызстанга киргизип, аны кайра Ооганстанга реэкспорт кылып жөнөткөн. Бул түздөн-түз коррупцияланышкан схема менен кеткен. Анткени "Mina corporation" Орусия менен Кыргызстандын ортосундагы келишимге таянып, күйүүчү майды арзан баада сатып алган. Муну өздөрү кыла албайт эле. Буга мурдагы президенттин уулу Максим Бакиев түздөн-түз катышкан.

Америкалык базанын кире бериштерин бири.
Америкалык базанын кире бериштерин бири.

Бакиевдердин үй-бүлөсү Кыргызстанда өздөрүнүн дарегине айтылган бул сыяктуу дооматтарды четке кагып келе жатышат.

2010-жылдан кийин келген жаңы бийлик “Манас” аба базасын күйүүчү май менен камсыз кылууда коррупциялык аракеттер көз жаздымда калганын белгилеп, Пентагондун дарегине да кескин сын айткан.

Мындай айыптоолордон кийин АКШ Конгрессинин улуттук коопсуздук жана эл аралык мамилелер боюнча кичи комитетинин башчысы Жон Тирни жетектеген топ маселени иликтей баштаган.

Конгрессмендердин сегиз айлык иликтөөсүнөн кийин 2010-жылдын соңун утурлай “Манастагы табышмак: АКШнын Коргоо министрлигинин Кыргызстандагы отун келишимдеринин стратегиялык ак тактары” деп аталган баяндама жарыялаган.

Анда "Манас" транзиттик борборун май менен жабдыган эки компания күмөндүү иштерге барганы айтылып, буга көңүл бурбаганы үчүн Пентагон жана АКШнын Мамлекеттик департаменти сынга алынган. Бирок компаниялардын Бакиев режими менен каржылык байланышта турганы боюнча ишенимдүү далилдер табылган эмес деп белгиленген.

Пентагон Кыргызстанда айтылган дооматтарды четке каккан. “Mina Corp” болсо кыргыз тараптын жүйөлөрүн каралоо катары мүнөздөгөн.

Иш канчалык тыкыр иликтенди?

Кантсе да 2010-жылдан кийин Транспорт прокуратурасы учурда Транзиттик борборго күйүүчү май ташып келүүдө коррупция фактылары орун алган деген шек менен кылмыш ишин козгоп, иликтөө жүргүзө баштаган.

Мурдагы президенттин уулу Максим Бакиевге жана анын жакындарына тиешелүү делген «Манас Фьюэл Сервисез», «Кыргыз Авиаэйшн», «Сентрал Эйша Фьюэл», «Авиейшн Фьюэл Сервис», «Эйр Крафт Петрол Лимитет» жана «Централ Эйша Трейд групп» фирмалары текшерүүгө алынган.

2010-2011-жылдары башкы прокурор болгон Кубатбек Байболов ошол иштер аягына чыкпаганын айтты:

- Кылмыш иши болгон. Тергөө жүрүп жаткан. Мен бир аз гана убакытка болбодумбу. Мен кеткенден кийин тергөө солгундап, ошол боюнча жок болуп кетти. Миллиондогон доллар тууралуу сөз болуп жатат да. Эгерде чындап киришип, баа бере турган болсо азыр деле бети ачыла турган нерсе.

"Манас" аэропортундагы АКШнын Транзиттик базасы 2014-жылдын 3-июнунда жабылган.
"Манас" аэропортундагы АКШнын Транзиттик базасы 2014-жылдын 3-июнунда жабылган.

Айтмакчы, 2004-жылы кабыл алынган мыйзам боюнча реактивдүү күйүүчү май алып келүүгө бир тонна үчүн 2000 сом акциз салыгы киргизилген. Бирок мурдагы президент Курманбек Бакиевдин тушунда күйүүчү май үчүн акциз салыгынын өлчөмү нөлгө түшүрүлгөн. Эгерде күйүүчү май ташыгандар салыктан бошотулбай мурдагыдай акциз төлөп турганда бюджетке 3.5 млрд. сом түшмөк деп айткандар да болгон:

- Май ташуудан Кыргызстан бир жылда 50 миллион долларга чейин дивиденд алууга мүмкүнчүлүк бар болчу. Коррупциялык схемалар түзүлгөндүктөн, коомчулук тарабынан көзөмөл болбогондуктан, үчүнчүдөн, революциянын талаптары аткарылбагандыктан “Кумтөр” сыяктуу эле базадан да акча таппай калдык,-деди жарандык активист Адил Турдукулов.

Айтор, АКШнын базасы эбак жабылса да, аны күйүүчү май менен жабдуу маселесинде күмөндүү жагдайлар кала берүүдө. Маселени изилдеп көргөн адистер 2010-жылдан кийинки базага май ташып келүү маселеси өзүнчө сөз кылууга арзыйт дешет.

Ред. Макалада АКШ Конгресси жүргүзгөн иликтөөнүн жыйынтыгы боюнча 2010-жылы жарыяланган "Манастагы табышмак" аттуу баяндама жана Кемел Токтомушевдин "Кыргызстан: Режимдин коопсуздугу жана тышкы саясат" аттуу китебиндеги маалыматтар пайдаланылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түрк тилдүү мамлекеттердин башын кошкон саммит

Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарында Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити өттү.

3-сентябрда Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарындагы "Рух ордо" комплексинде Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешинин 6-саммити өттү. Бул ирет Өзбекстан уюмга расмий түрдө кошулушу ыктымалдыгы айтылган эле.

Чолпон-Атада саммиттин декларациясына кол коюлуп, түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтыгын өнүктүрүү концепциясы кабыл алынды.

Саммитте кеңештин мурдагы баш катчысы Рамил Гасан кызматын тапшырып, ордуна 59 жаштагы Багдат Амреев бекитилди. Жаңы баш катчы Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин 2019-жылдагы саммити Азербайжанда өтө турганын билдирди. Ал Өзбекстан азырынча уюмга кошула электигин, "жакын арада толук кандуу мүчө болот" деп ишенерин кошумчалады.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Чолпон-Атадагы саммитте Түркия президенти Режеп Тайып Эрдоган түрк тилдүү мамлекеттерди Фетхуллах Гүлендин кыймылына каршы чара көрүүгө чакырды. Расмий Анкара учурда АКШда жашаган диниятчы Фетхуллах Гүленди азыркы бийликтин душманы катары сыпаттап келет.

Ал эми Азербайжандын президенти Илхам Алиев Тоолуу Карабак маселесин көтөрдү. Ал бул аймак узак жылдар бою армян оккупациясында турганын белгиледи. Буга байланыштуу Алиев түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин алкагында аймактык коопсуздук маселелерди, жаңы тобокелчиликтерди талкуулоону сунуштады.

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

Түрк кеңешине Өзбекстандын кошулушу жаңы дем бере турганын саммитте Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков айтты. Кыргыз президенти Өзбекстандын бул уюмга кошулуу ниетин жогору бааларын белгилеп, Венгрия болсо бул саммитте байкоочу деген макам аларын маалымдады.

“Европанын борборундагы Венгриянын өзүнүн түрк тарыхын жана каада-салтын унутпаганы сүйүндүрөт. Бул уюмдун географиясынын кеңейип жатканын бекемдейт”, - деди Жээнбеков.

Ошондой эле Кыргызстан бул кеңештин алкагында инвестициялык жана экономикалык кызматташтыгын тереңдетүү зарылдыгын белгиледи.

“Кыргызстанга деңизге чыга албаган мамлекет катары Чыгыш менен Батыштын соодасын байланыштырган транспорттук маршруттардын өнүгүшүн каалайт. Ошондуктан Кытай Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулушуна маани берет”, - деди Жээнбеков.

Саммиттин таржымалы

Түрк тилдүү өлкөлөр кызматташтык саммити 2010-жылы расмий түрдө түзүлүп, катчылыгы иштей баштаган. Ага төрт өлкө: Кыргызстан, Азербайжан, Казакстан жана Түркия мүчө.

Алгачкы саммит 2011-жылы Казакстандын Алматы шаарында өтүп, экинчи саммит 2012-жылы Бишкекте уюштурулган. Бул саммитте түрк тилдүү мамлекеттер арасындагы билим берүү, маданий кызматташтык маселелерине көңүл бурулган. Ал эми үчүнчү саммит Азербайжандын Гебели шаарында уюштурулса, төртүнчү ирет бул уюмдун саммитине Түркиянын Бодрум шаары 2014-жылы кожоюндук кылган.

Бешинчи жолу кеңештин жыйыны 2015-жылы Казакстандын Астана шаарында өткөн соң үч жылдык тыныгууга туш болду. Расмий Бишкек саммитти 2016-жылы өткөрүүнү болжосо да, эки жыл бою өткөрбөй келди.

Алгач Кыргызстандын бийлиги аны өткөрүүгө камылга көрүп келген. Атүгүл уюмдун 2015-жылы Астанада өткөн жыйынында ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев саммитти Ысык-Көлдүн жээгинде уюштуруу сунушун көтөрүп чыккан эле:

- Нурсултан Абишевич, биз саммитти Чолпон-Ата шаарында өткөрсөк деп сунуш кылып жатабыз. Өзүңүз 15-августтан 25-августка чейин бир күндү тандасаңыз. Сиз аксакал катары тандап берсеңиз, биз ошол күнү өткөрөлү.

Ал учурда кыргыз бийлиги Түрк тилдүү өлкөлөр саммитин Көчмөндөр оюндарына тушташ өткөрүүнү мерчемдеген. Бирок белгисиз мөөнөткө жылдырылган болчу. Мунун расмий себеби түшүндүрүлгөн эмес. Бирок саммиттин эки жыл бою өтпөй калышын байкоочулар Кыргызстандын мурдагы бул уюм ичиндеги айрым өнөктөштөр менен мамилесинин бузулушуна байланыштырышкан.

Алсак, Түркиянын бийлиги менен 2016-жылдын 15-июлдагы мамлекеттик төңкөрүш аракетинен кийин расмий Бишкек менен Анкаранын мамилеси муздаган. Буга түрк бийлиги төңкөрүш аракетине айыптаган диниятчы Фетхуллах Гүлендин тарапкерлери деп атагандардын ишмердигин Кыргызстанда тыюу салуу өтүнүчүн орундатуудан баш тартылганы себеп болгон.

Ал эми Азербайжандын жетекчилиги Карабак маселеси Бакунун позициясын жактаган Исламабад декларациясына кол койбой койгон Кыргызстанга расмий түрдө таарынычын билдирген. Казакстан менен Кыргызстандын бийлик башындагылары өткөн жылы президенттик шайлоодон улам кайым айтышкан. Мына ушундай өлкө башчылары арасындагы таарынычтардан улам кийинкиге калып келген саммитке кожоюндук кылуу шыбагасы Сооронбай Жээнбековго тийди.

Эксперттер бул жолку саммиттин Кыргызстандын ички жана тышкы саясаты үчүн мааниси бар экенин белгилешет.

Ички саясатта президент Сооронбай Жээнбеков кожоюндук кылган саммитке мурдагы өлкө башчысы Алмазбек Атамбаев менен ачык жана тымызын кер-мур айтышып, мамилеси бузулган өлкө жетекчилеринин келиши Жээнбеков үчүн саясий упай алып келген окуя болууда.

Тышкы саясатта болсо мурда бузулган мамилерди оңдоо менен үч жылдан бери токтоп калган саммитти өткөрүү бул мамлекеттер ортосундагы көп тараптуу алаканы жакшыртууга аянтча болду. Айрыкча, АКШ жана Европа менен мамилеси бузулган Түркия үчүн бул уюмдун алкагында өз бугун чыгарууга мүмкүнчүлүк алды.

Бул жолу Түркмөнстандын жетекчилиги саммитке катышкан жок. Буга чейин келери кабарланган Гурбангулы Бердимухаммедов эмне себептен жыйынга катышпаганы расмий түшүндүрүлгөн жок.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-түрк мамилесинин "жаңы барагы"

Түркия президенти Режеп Тайып Эрдоган Кыргызстандагы “гүленчилер” маселесине кайра кайрылып, аны күн тартибинен биротоло алып салуу үчүн расмий Бишкек ага кылдат көңүл бурат деген ниетин билдирди.

Президент Сооронбай Жээнбеков кыргыз жарандары кыянатчылыкка барбастыгын айтып, Анкара доомат койгон “Сапат” билим берүү мекемелери учурда мамлекеттин толук көзөмөлүндө экенин белгиледи.

Саясат талдоочулар Анкаранын бул боюнча туруму өзгөрбөгөнү менен, өз эркин таңуулап келген мурдагы риторикасы бир топ жумшарып калганын белгилешүүдө. Саясат таануучулар муну аймактагы жаңы геосаясий жагдай менен байланыштырышты.

Президент: "Сапат" мамлекеттин көзөмөлүндө

Түркия президенти Режеп Тайып Эрдоган Кыргызстандагы “гүленчилер” маселеси буга чейин кыргыз-түрк мамилесине шек келтиргенин айтып, расмий Анкаранын эскертүүлөрүн эске салды. Бирок саясат талдоочулардын баамында Эрдоган бул ирет Гүлендин тарапкерлери негиздеген Кыргызстандагы мектептерди жабуу, аларга таандык деп саналган башка менчик мекемелерди текшерүү жана Түркия сураган адамдарды өткөрүп берүү сыяктуу талаптарын кайталаган жок.

Бул жолу саясат талдоочулардын айтымында, анын расмий Бишкекке таңуулаган риторикасы бир аз жумшарып, Режеп Тайып Эрдоган эки ортодогу бул маселени күн тартибинен алып салуу үчүн аны биротоло чечүү жагын сунуштады:

- Бүгүнкү жолугушууда ФЕТО менен күрөш жаатында жасалчу кадамдарды сүйлөштүк. Эгер чынында эле тууган болсок, биз башыбыздан өткөргөндөрдү туугандарыбыз да көрүшүн каалабайбыз. Бизде болгон төңкөрүш аракети Кыргызстанда болбосун. Булар аскер, полиция жана мамлекеттин бардык тармактарына кирип төңкөрүш кылат. Бир тараптан бул террордук уюм менен күрөшүп жатып Кыргызстан да ФЕТОну актуалдуу темалардын катарынан чыгарып, башка позитивдүү темаларга басым жасайт деп ишенем. Тажрыйбабызды ар дайым кыргыз туугандар менен бөлүшүп турабыз. Бул жагдайда “Маариф” фонду абдан маанилүү.

Буга чейин расмий Анкара “Сапат” болуп өзгөргөн мурдагы “Себат” мектептерин жаап, анын мүлктөрүн толугу менен Түркиянын “Маариф” фондуна өткөрүүнү талап кылган. Анткени буга чейин түрк бийлиги Түндүк Африкада "Себат" билим берүү мекемелерин жаптырууга жетишип, алардын ордуна “Маариф” корунун окуу жайлары ачылган.

Азербайжанда жана Түркмөнстанда да ошондой аракеттер ишке ашкан. Казакстандын бийлиги болсо казак-түрк лицейлеринин аталышын өзгөртүп, бирок анын түпкү маңызын сактап калган.

Эрдоган "Сапаттын" ордуна "Маарифти" сунуштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Кыргызстандын өкмөтү буга чейин “Маариф” фондунун мектептерин ачууга уруксат берүүгө даяр экенин, бирок “Сапат” мектептери жабылбай турганын ишарат кылган. Президент Сооронбай Жээнбеков ал мектептер мамлекеттин көзөмөлүндө экенин айтып, жооп узатты:

- Урматтуу президент мырза менен Анкарада жолукканда да бул маселе көтөрүлгөн. Азыр дагы бул маселени талкууладык. Биз бул боюнча аябагандай көп иштерди алып бардык. “Себатты” “Сапатка” айландырдык. "Сапат" мектептери мамлекеттин көзөмөлүндө турат. Биздин Билим берүү жана илим министрлиги бул мектептерди уюштуруунун курамына кирген. Андагы окуу жараяндары толугу менен мамлекеттин көзөмөлүнө алынган. Мен дагы айтып кетишим керек, биз боордош өлкөлөрбүз. Биздин жарандар Түркия мамлекетине кыянатчылык иштерге барбайт. Эгер кыргыз-түрк мамилесине доо кетирчү аракеттер болсо андай адамдар катуу жоопко тартылышат.

Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлиги менен Түркиянын “Маариф” фондунун ортосунда кызматташтык боюнча кол коюлган меморандумга ылайык, анын билим берүү мекемелерин ачууга уруксат берүү парламентте иштелип чыга турган атайын макулдашуу менен бекитилет. Ошол эле кезде ал мекемелер “Сапат” мектептерине альтернатива катары түзүлүп, окутуунун шарттары атайын келишим менен жөнгө салына турганы документте көрсөтүлгөн.

Анкаранын көксөгөнү эмне?

Саясат талдоочулар түрк бийлигинин “Сапат” билим берүү мекемелери боюнча дооматын анын Кыргызстандагы саясатташкан диний жаңы идеологиялык саясаты менен байланыштырышат. Ошондуктан талдоочулар арасында бул жагдай кыргыз коомундагы жамааттардын көбөйүшүнө жана алардын ортосундагы социалдык ажырымдын күчөшүнө алып келбейби деген да кооптонуулар бар.

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

Педагог жана саясат талдоочу Алмазбек Акматалиев Түркия Кыргызстандагы таасирин күчөтүү үчүн өзүнүн ички идеологиялык маселесин Кыргызстанга алып өтүүнү көздөп жатат деп эсептейт:

- Муну менен биз Түркиянын өзүнүн ички көйгөйүн Кыргызстанга “импорттоп” жатабыз. Бул анын өзүнүн ички маселеси болуп калышы керек эле. Бирок ал өзүнүн ички маселесин Кыргызстан менен тышкы мамилеси менен байланыштырып, тышкы саясатка чыгарып жатканы өзү туура эмес. Анан мына ошол маселени улам эле кайталап, такап, доомат кылып, шарт коюп жатышынын өзү Түркиядай бизге жакын мамлекеттин президентинин айта турган сөзү болбошу керек эле. Бул жерде “Маарифти” киргизүүнүн артында эмне болушу мүмкүн? Мында ал альтернативалуу негизде киргизилсе, анда “Маариф” өзүнчө, “Сапат” өзүнчө болот. Булардын ортосунда билим берүүнүн сапаты боюнча эле атаандаштык болсо, анда ал жакшы. Бирок ал атаандаштык билим берүүдөн сырткары чыгып кеткени кооптуу. Анткени мындай жагдай коомубузда ансыз дагы бөлүнүп- жаруучулук жогору болуп турган чакта чоң ажырымга алып келет. Эгерде билим берүү боюнча эле атаандаштык болуп, “Сапат” беш мектеп салса, “Маариф” он мектеп салып, билим берүүнүн жогорку усулдарын жайылтуу менен гана чектелсе, анда бул биздин коом үчүн пайдалуу болмок.

Чоң саясаттын "оюндары"

Ошол эле кезде башка бир саясат таануучулар Түркия Борбор Азиядагы геосаясий оюнчулардын бири экенин эске алуу менен түрк тилдүү өлкөлөрдүн биримдигин чыңдоонун аркасы менен Анкара өзүн чөлкөмдө Орусия менен Кытайдын таасирин жайылтууга чектөөчү күч катары көргөзүүгө умтуларын белгилешти.

Саясат таануучу Марс Сариев бул жагдайда “гүленчилер” маселеси жакынкы келечекте Эрдоган үчүн өзүнөн өзү актуалдуулугун жоготушу мүмкүн деген ойдо:

Марс Сариев.
Марс Сариев.

- Учурда Түркиянын Батыш менен мамилеси бузулуп, экономикасы да начарлап турат. Бирок чоң геосаясатта Батыш аны колдойт. АКШ расмий Анкара менен соңку мезгилде мамилеси сууп бара жаткандай элес калтырганы менен, эгерде Түркия Борбор Азияда катуу активдеше баштаса, анда Орусиянын чөлкөмдөгү позициясына чоң сокку урулары белгилүү. Ошондуктан Түркия бул чоң геосаясий оюнда Батыштын ишенимдүү таянычы. Түркия үчүн дагы бул чөлкөмдө өзүн көргөзүп, чоң геосаясий оюнчу катары ишмердигин далилдей алса, анда анын Батышта да кадыры өсөт. Аны менен эсептеше башташат. Ошондуктан бул саясат расмий Анкара үчүн азыр аябай маанилүү. Эрдогандын Кыргызстанга расмий сапар менен келген учурдагы азыркы риторикасы дагы жалпы түрк тилдүү мамлекеттердин биримдигин чыңдоого багытталган чоң дипломатияга байланыштуу. Бул жерде түрк тилдүү өлкөлөрдүн башчылары өз ара тил табышып, биригүүгө карата "чоң саясат" жатканын бардыгы түшүнүп турушат. Буга чейин Режеп Тайып Эрдоган катуу талап менен Кыргызстандагы "гүленчилер" маселесин көтөрүп келсе, эми анын бул кадамы басаңдайт. Муну анын соңку риторикасынан деле байкаса болот. Эми буга окшогон маселелер боюнча өз ара тил табышып, алар көшөгөнүн ичинде гана жөнгө салына турган маселеге айланат.

Түркия президенти Режеп Тайып Эрдогандын Кыргызстандагы мамлекеттик сапары учурунда эки мамлекеттин ортосундагы стратегиялык кызматташтык боюнча кеңештин жыйынтыгы менен 12 документке кол коюлду. Анын ичинде аскерий-финансы кызматташтыгы тууралуу протокол, аба каттамдары боюнча макулдашууга өзгөртүүлөрдү киргизүү протоколу, өкмөт аралык бажы комитетин түзүү боюнча меморандум жана “Маариф” кору менен кызматташтык тууралуу меморандум сыяктуу документтер бар.

Түркия президенти Бишкектеги ишкер форумга катышып, түрк ишкерлерин Кыргызстанга көбүрөөк инвестиция салууга үндөдү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: КСДПдагы кризис, Идлибдеги кырдаал

24-ноябрь, 2017-жыл.

КСДП партиясы депутат Кожобек Рыспаевди катарынан чыгарды. Путин пенсия реформасына өзгөртүү киргизди. Сирия армиясы Идлиб шаарын бошотууга камынууда.

Экс-президент Алмазбек Атамбаев жетектеген Кыргызстан социал-демократиялык партиясы (КСДП) саясий бийликти сындаган билдирүүсүн шейшембиде таратты. Анда "Алмазбек Атамбаев күзүндө төңкөрүш жасайт экен" деген жалган маалыматтар кеңири жайылып, экс-президентти “жаманатты кылуу” аракети жүрүп жатканы айтылат.

Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаеванын айтымында, Атамбаев “башаламандык жана мамлекеттик төңкөрүш уюштурат экен” деген имиштер акыркы айларда максаттуу түрдө жарыяланып жатат. Партиянын өкүлү “Азаттык” радиосуна берген комментарийинде “тийиштүү мамлекеттик органдардын мындай чагымчылдыкка таптакыр ак же көк дебей турганынан улам, бийлик башында отурган айрым адамдардын кай бир даражада кызыкчылыгы бардай таасир калтырат” – деди.

КСДП өз билдирүүсүндө бийликтин саясатын, мамлекеттик кызматка кадрлардын дайындалышын сындап, өлкөдө "экономикалык өсүш болбой, саясий оппоненттер куугунтукталып жатканы" белгиледи. “Акыркы айларда эки багытта тең кооптуу белгилер байкалганы” айтылат.

Президент Сооронбай Жээнбековдун администрациясы партиянын билдирүүсүнө расмий жооп кайтарбай турганын маалымдады. Бирок коомчулукта бул билдирүү Атамбаев менен Жээнбековдун ортосундагы тиреш күчөп баратканын айгинелеп, анын өлкөдөгү кырдаалга тийгизчү таасири тууралуу талкуу жаратууда.

Экономика илимдеринин кандидаты, эксперт Эркин Абдразаков эл КСДПнын ичиндеги териштирүүгө көңүл бурбай, бийликтен эски системаны жаңылоону талап кылышы керек деген көз карашта. “Көмүскө кабинетте отуруп алып, мурунку жетекчинин кийинкисине сын тагып, анын ишине утур-утур бут тосуп жатканы мени өкүндүрөт” – деди. Эксперт ошол эле маалда “Атамбаевдин таасири, кадрлары, финансылык ресурсу бар. Таасирдүү бир реформаны аткара албаса дагы бут тосуу, ушак таркатуу, бийликке компромат кылчу ресурстары бар” деп эскертет.

2010-жылдан бери бийликте турган Социал-демократиялык партиянын атынан таратылган билдирүү Атамбаевдин жакын адамдарынын позициясын чагылдырары айтылууда. Башкаруучу партиянын ичиндеги түшүнүксүз кырдаал ушундай ойго жетелейт. 31-мартта Атамбаев партиянын расмий жетекчилигин колуна алгандан тартып, КСДП президент Жээнбековдун бийлигин сындаган билдирүүлөрдү утур-утур жарыялап келет. Бул Атамбаевдин үзөңгүлөштөрү, экс-премьер-министр Сапар Исаков, Бишкектин мурдагы эки жетекчиси Албек Ибраимов жана Кубанычбек Кулматов камалганда ачык көрүнгөн.

Кожобек Рыспаев.
Кожобек Рыспаев.

Ошол эле учурда Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын мүчөлөрүнүн көбү президент Жээнбековдун таламын талашып жүргөнү белгилүү. Шаршембиде саясий кеңеш Жогорку Кеңешке КСДПнын тизмеси менен шайланган депутат Кожобек Рыспаевди партиянын мүчөлүгүнөн чыгарды.

Депутат эмне себептен катардан чыгып калганын Атамбаев партиянын төрагалыгына шайланган жыйынга барбай койгону менен түшүндүрөт. “Мен Атамбаевге каршы эч жерде сүйлөгөн эмесмин, аны менен мамилем начарлап кетти деп да айта албайм. Мунун баары анын тегерегиндегилердин иши болду” – деди эл өкүлү.

Социал-демократтардын расмий өкүлү Жолдубаеванын айтканына караганда, партиянын кескин чечимине депутат Рыспаевдин “Эгер Бишкек ЖЭБи боюнча КСДПнын күнөөсү далилденсе, мен бул партияда кала албайм, анткени биз бул партияда өз киши болгон эмеспиз” деп айтканы негиз болгон. Ошондой эле ЖЭБди модернизациялоо боюнча ишти кароодо "Рыспаев өзү Бишкек ЖЭБинин директорлугуна сунуш кылган Нурлан Өмүркул уулун коргоп келген” деп кошумчалады.

Депутат болсо Нурлан Өмүркул уулуна эч кандай тиешеси жоктугун айтып, тескерисинче, анын ишине бир катар эскертүүлөрдү бергенин ырастады.

КСДП таптаган Жээнбеков

КСДП таптаган Жээнбеков

КСДПнын саясий кеңеши президенттикке өкмөт башчы Сооронбай Жээнбековдун талапкерлигин сунуштагандан бери анын дарамети ар түрдүүчө талданып жатат.

Саясий кеңеш парламенттеги КСДП фракциясына Рыспаевди Отун-энергетикалык комплекс жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитеттин төрагалыгынан, убактылуу комиссиялардагы, жумушчу топтордогу жана туруктуу делегациялардагы мүчөлүгүнөн чакыртып алууну сунуш кылды.

Парламенттеги көпчүлүк коалицияга кирген фракция азырынча бул маселе тууралуу өз позициясын билдире элек. КСДПнын саясий кеңешинин жыйынына фракциянын төрагасы Иса Өмүркулов да катышкан эмес.

Саясий ишмер Эмилбек Каптагаевдин баамында, партиянын төрагасы менен парламенттеги фракция лидеринин ортосунда “эки башка саясат, эки башка көз караш болушу мүмкүн”.

Кожобек Рыспаев 2010-жылы “Ар-Намыс” партиясынын жана 2015-жылы КСДПнын тизмеси менен депутат болгон. 2012-жылдан бери парламенттеги Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитеттин төрагасы.

Башкаруучу партиянын айрым мүчөлөрү Чүйдүн Москва, Панфилов райондорунда жыйын өткөрүп, "Атамбаевсиз КСДП" деген резолюция кабыл алышкан. Партиянын жетекчилиги андай жыйындарды уюштурган адамдар Социал-демократтардын мүчөсү эместигин билдирген. 28-августта мындай жыйын Токтогулда өткөнү кабарланды.

Орусия: Путин пенсияны коопсуздукка байлады

Президент Владимир Путин Орусияда талаштуу пенсия реформасы жумшартыларын 29-августтагы телекайрылуусунда жарыялады. Орус өкмөтүнүн пенсия курагын көтөрүү боюнча быйыл июнда жарыялаган сунушу нааразылык акцияларын жаратып, быйыл жазда кайра шайланган Путиндин калк арасындагы кадыр-баркын төмөндөткөн.

Мамлекеттик Дума аялдардын пенсия жашын 63кө, эркектердикин 65ке көтөрүүнү караган мыйзам долбоорун буга чейин биринчи окуудан жактырган.

Путин жакын арада ага алымча-кошумча киргизилип, аялдардын пенсия курагы 60ка түшүрүлөрүн элине жарыялады. "Биздин өлкөдө аялдарга өзгөчө, аяр мамиле кылабыз. Алар өздөрүнүн негизги жумушунан тышкары, үйдүн түйшүгүн алышат. Үй-бүлөнү кароо, балдарды тарбиялоо, неберелердин түйшүгү бар. Аялдардын пенсия курагын көтөрүү эркектердикинен ашпашы керек” – деп, аялдардын пенсия курагы сегиз эмес, беш жылга кыскартыларын белгиледи.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Ушул тапта Орусияда эркектер 60, аялдар 55 жаштан пенсияга чыгышат. Орус өкмөтү июнь айында жарыялаган планга ылайык, өлкөдө пенсия курагы 2019-жылдан тартып акырындык менен көтөрүлмөк. Мыйзам долбоорунда 2028-жылга барып эркектер 65, ал эми 2034-жылга чейин аялдар пенсияга 63 жаштан чыгары каралган.

Путин негизинен өкмөт сунуш кылган пенсиялык реформаны "жумшарткан" беш өзгөртүү киргизди. Ага ылайык көп балалуу аялдар пенсияга мөөнөтүнөн мурда чыгууга укуктуу болот. Мисалы, үч баласы болсо үч жыл эрте, төрт баласы болсо төрт жыл эрте, беш балалуулар 50 жашында эс алууга кетет.

Жашы 50дөн өткөн адамдарга эмгек кепилдиктерин камсыз кылуу, зыяндуу өндүрүштө иштегендерге жеңилдиктер сакталат. Пенсияга мөөнөтүнөн мурда чыгуу боюнча эмгек стажы эркектер үчүн 45тен 42 жылга, аялдарга 40тан 37 жылга ылдыйлатылат.

Путин пенсия реформасынын зарылдыгын демографиялык көйгөйлөр, анын ичинде Ата Мекендик согуштагы жоготуулар жана 1990-жылдардагы төрөттүн азайышы менен негиздеди.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Пенсия реформасы кечеңдесе, “өлкө коопсуздугуна коркунуч жараларын” белгилеп, келечекте Пенсиялык фонддун бюджетинде каражат жетпей каларын” эскертип, кечикпей чечим кабыл алууга шыктандырды.

Орусияда пенсия реформасына каршы ондогон шаарда миңдеген адам катышкан нааразылык акциялары байма-бай өтүп жатат. Кремлдин катуу сынчысы Алексей Навальный өкмөттүн пенсия курагын көтөрүү сунушун "каракчылыкка" теңеген. Нааразылык иш-чарасында чыгып сүйлөгөн оппозиционер “Чындыгында бул элдин он миллиондогон акчасынын түздөн-түз каракталышы. Бул элдин жүз миңдеген, керек болсо миллиондогон рублдан таза кол жуушу" - деген.

Москвадагы “Коомдук пикир” фондунун акыркы сурамжылоосу көрсөткөндөй, соңку маалда Путиндин эл арасындагы рейтинги төмөндөдү. Аны колдогондор 62% 47% азайып, “Бирдиктүү Орусия” партиясынын кадыры акыркы он жылдагы эң төмөнкү деңгээлге түштү.

Сирия: Идлиб операциясына даярдык

Сириянын президенти Башар Асаддын армиясы өлкөнүн түндүк-батышындагы Идлиб провинциясына масштабдуу операция жасоого камданып жатат. Азырынча анын качан башталары белгисиз. Сириядагы бийликке каршы козголоңчулардын акыркы таянычын алууга Анкара менен Москва көмөктөшүп жатканы белгилүү болду. Ири операцияга даярдык жүрүп жатканын расмий Дамаск дагы ырастады.

Идлиб - Сириянын түндүк-батышындагы Түркия менен чектеш провинциясы. Бул аймак президент Башар Асаддын режимине каршы чыккан козголоңчул күчтөрдүн акыркы маанилүү жана ири таянычы.

Козголоңчулар колундагы Идлиб шаарынын дрондон 2017-жылы тартылган сүрөтү.
Козголоңчулар колундагы Идлиб шаарынын дрондон 2017-жылы тартылган сүрөтү.

Буга чейин өкмөттүк күчтөр Сириянын башка аймактары менен шаарларынан козголоңчуларды сүрүп чыгарган кезде Асаддын бийлигине каршылар Идлибге ооп, бул жерде анклав түзүлүп калган.

Орусиянын тышкы иштер министри Сергей Лавров шаршембиде Москвада сауд аравиялык кесиптеши менен жолукканда Идлибдеги анклавды “ириң толгон жарага” салыштырып, “террорчулардын акыркы очогу” тазаланышы керектигин айткан. Орусиянын башкы дипломатынын айтымында, бул багытта Москва менен Анкара “саясий жактан бири-бирин толук түшүнөт”.

Сириянын тышкы иштер министри Валид ал-Муаллем өкмөттүк армия Идлибге чабуул коюуга “чындап белсенип турганын 30-августта Москвадагы жолугушууда ырастады. “Башкы маселе - "Жабхат ал-Нусранын" согушкерлери. Багынып берүүгө даяр адамдардын баары менен сүйлөшүүнү көздөйбүз. Дегеле кан төгүүнү токтотууга, жайкын тургундардын өмүрүн сактап калууга мүмкүн болушунча аракет кылабыз” – деп түшүндүрдү. Бирок министр жайкын тургундарды чыгарып кетүүгө "Жабхат ал-Нусранын" согушкерлери тоскоолдук кылып, адамдарды барымтада кармап турушканын кошумчалалды.

Идлиб провинциясы.
Идлиб провинциясы.

Валид ал-Муалем айткан “Жабхат ал-Нусра” же “Ал-Нусра фронту” “ал-Каиданын” Сириядагы бөлүмү деп саналат. Бирок 2016-жылы куралдуу топ атын “Фатих ал-Шам фронту” деп өзгөрткөн. Уюм террористтик болуп саналгандыктан, Сириядагы атышууну токтотуу боюнча АКШ менен Орусиянын ортосунда жетишилип, бирок сакталбай калган макулдашууларда камтылган эмес.

Идлиб провинциясы ошондой эле Орусиянын, Түркиянын жана Ирандын демөөрчүлүгү менен Астанада өткөн сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында Сирияда кан төгүүнү токтотуу максаты менен түзүлгөн деэскалация зоналарынын бири.

Улуттар Уюму эл жыш жайгашкан аймакта аскердик операция башталса гуманитардык кризис жараларын эскертүүдө. Эл аралык уюмдун эсебинде, кеминде 700 миңге жакын сириялык үй-жайынан качууга аргасыз болушу ыктымал.

БУУнун Сирия боюнча чабарманы Стефан де Мистура 30-августта эл жыш жайгашкан аймакта оор куралдарды колдонууга жол берүүгө болбой тургандыгын эскертти. “Ал-Каидабы”, “ал-Нусрабы”, алар өзүн кантип аташса дагы, саны аз же көп дегенде 10 миңдин тегерегинде. Буга кошумча алардын (согушкерлердин) үй-бүлөлөлөрү бар. Ал эми жалпы Идлиб аймагында азыр 2,9 миллиондой адам жашайт. Андыктан бул жерде террорчулар менен мыйзамдуу күрөшүү үчүн эл жыш жайгашкан аймакта оор куралдарды колдонууга жол берилишин актоого болбойт” – деди дипломат.

Батыш өлкөлөрүндө президент Башар Асаддын бийлиги Идлибде да химиялык курал колдонушу мүмкүн деген тынчсыздануу бар. Стефан де Мистура “хлор куралын өндүрүү мүмкүнчүлүгү “ал-Нусрада”, өкмөттө да бардыгын” айтып, коңгуроо какты.

Улуттар Уюмунун Коопсуздук кеңешинин 28-августтагы жыйынында АКШ, Британия, Франция Сириянын бийлигин Идлибдеги операцияда химиялык курал колдонбоого чакырып, антпесе Батыш чара көрөөрүн эскертишкен.

Сирия согушунда 300 миңден ашуун кишинин өмүрү кыйылып, беш жарым миллиондон арбын тургун мекенин таштап, башка жактан башкалка издеп кетти.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эрдоган "Сапаттын" ордуна "Маарифти" сунуштады

Эрдоган "Сапаттын" ордуна "Маарифти" сунуштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Бишкекке түрк президенти Эрдоган келди (видео)

Түрк президенти Режеп Тайип Эрдоган менен кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков. 1-сентябрь, 2018-жыл.

Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган эки күндүк расмий визит менен Кыргызстанга келди.

Аны “Манас” эл аралык аба майданында президент Сооронбай Жээнбеков тосуп алып, расмий жолугушуу аземи болду.

Андан соң өзүнчө сүйлөшүп, эки тараптуу кызматташтыкты талкуулашты.

Сооронбай Жээнбеков кыргыз-түрк кызматташтыгынын жаңы багыттары жана мамилелерди жогорку деңгээлге чыгаруу боюнча сүйлөшүүлөр жүргөнүн кеңейтилген жыйында билдирди.

Эрдоган эки өлкө соода алакасын жогорулатууга басым жасашы керектигин белгиледи. Авиа каттамдардын санын көбөйтүүгө, аэропортторду оңдоого түрк тарап жардам бере турганын айтты. Түрк лидери 2016-жылдагы окуяга байланыштуу мамиле начарлап кеткен учурга кайра кайрылып, андай абалга кайтпоого ниет кыларын билдирди.

Жолугушууда кийинки Көчмөндөр оюндары Түркияда өткөрүлөрү белгилүү болду.

Жолугушууда "гүленчилер" темасы да козголду. Эрдоган Түркияда соттолгон, учурда АКШда жашаган Фетхуллах Гүлендин кыймылы боюнча сөз кылып, маселени биротоло чечип алуу керектигин белгиледи.

- Бүгүнкү жолугушууда ФЕТО менен күрөш жаатында жасалчу кадамдарды сүйлөштүк. Эгер чынында эле тууган болсок, биз башыбыздан өткөргөндөрдү туугандарыбыз да көрүшүн каалабайбыз. Бизде болгон төңкөрүш аракети Кыргызстанда болбосун, - деген түрк президенти билим берүү тармагындагы кызматташтыкты “Маариф” фонду аркылуу ишке ашыра турганын айтты.

Эрдоган "Сапаттын" ордуна "Маарифти" сунуштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

- Булар аскер, полиция жана мамлекеттин бардык тармактарына кирип төңкөрүш кылат. Бир тараптан бул террордук уюм менен күрөшүп жатып Кыргызстан дагы ФЕТОну актуалдуу темалардын катарынан чыгарып, башка позитивдүү темаларга басым жасайт деп ишенем. Тажрыйбаларыбыз менен ар дайым кыргыз туугандарыбыздын жанындабыз. Бул жагдайда “Маариф” фонду абдан маанилүү, - деди Эрдоган.

Ал эми Жээнбеков Түркияга каршы иштерди колдобой турганын, “Сапат” мектептери болсо мамлекеттин көзөмөлүндө экенин билдирди:

- "Сапат" мектептери мамлекеттин көзөмөлүндө турат. Мен дагы айтып кетишим керек, биз боордош өлкөлөрбүз. Биздин жарандар Түркия мамлекетине кыянатчылык иштерге барбайт. Эгер кыргыз түрк мамилесине доо кетирчү аракеттер болсо андай адамдар катуу жоопкерчилик тартат.

Түркиянын мамлекет башчысы Режеп Тайип Эрдоган менен Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков 9-апрелде Анкарада жолуккан учурда дагы бул маселе көтөрүлгөн.

Расмий визиттин экинчи күнү, 2-сентябрда эки өлкөнүн президенттери Кыргызстандын жана Түркиянын ишкерлери катышкан бизнес форумга барып, Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин медицина факультетинин жаңы имаратынын пайдубалына капсула салып, Бишкектеги жаңы борбордук мечиттин ачылышына катышат.

Режеп Тайип Эрдоган премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев жана спикер Дастан Жумабеков менен да жолугушат.

Кыргызстанга визитинин алкагында 2-сентябрда Түркиянын президенти III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземине, 3-сентябрда — Түрк тилдүү мамлекеттердин башчыларынын Кеңешинин VI жыйынына катышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-түрк алакасы: муз эридиби?

Президент Сооронбай Жээнбековдун апрель айындагы Түркиядагы расмий сапарынан тартылган сүрөт. President.kg сайтынан алынды.

Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган 1-сентябрда расмий сапар менен Кыргызстанга келди. Ал бул визити маалында Кыргызстандын жогорку расмий өкүлдөрү менен жолугуп, Бишкектеги Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине жана Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына да катышмакчы. Мурдагы кыргыз президенти Алмазбек Атамбаевдин тушунда түрк-кыргыз алакасы сууп кетип, Эрдоган бир канча жылдан бери Бишкекке келе элек болчу. Анын бул жолку сапарынан эмнени күтүүгө болот? Эл аралык мамилелер боюнча түркиялык серепчи Сердар Йылмаз ой бөлүштү.

“Азаттык”: Мына президент Эрдоган Түркиядагы ишке ашпай калган төңкөрүш аракетинен кийин биринчи жолу Кыргызстанга келе жатат. Түрк лидеринин бир нече жылдан кийин Бишкекке келиши менен ортодогу муз толук эрип бүттү десек болобу?

Сердар Йылмаз: Чындыгында президент Эрдогандын Бишкекке келиши менен ортодогу муз эриди деп айта алабыз. Жаңылбасам, 2018-жылдын апрель айында да Жээнбековдун Түркияга сапары менен сууп калган мамиле кайра калыбына келгендей болгон.

Жээнбеков Эрдоган менен сүйлөшүүсүндө эки тараптуу карым-катнашка тоскоолдук жараткан маселелерди чечүү үчүн керектүү кадамдар таштала турганын айткан. Түркия да Алмазбек Атамбаевдин тушунда солгундап кеткен алаканы Жээнбеков келгенде калыбына келтирүү чечимин кабыл алган. Андыктан Эрдогандын бул жолку сапары ортодогу музду кыйла эле эритет.

Түркиялык эксперт Сердар Йылмаз.
Түркиялык эксперт Сердар Йылмаз.

“Азаттык”: Айтмакчы, кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков апрель айында Түркияга келгенде президент Эрдоган Кыргызстандагы түрк мектептери тууралуу талабын кайра кайталаган. “Себат” лицейлеринин ордуна “Маариф” мектептерин кайрадан сунуштаган болчу. Мектеп маселесинин бир жаңсыл болуп чечилиши эки өлкөнүн алакасынын мурдагы калыбына келиши үчүн канчалык маанилүү?

Сердар Йылмаз: Мектеп маселеси Эрдогандын өкмөтү үчүн чындыгында алдыңкы планда турган тема. Бул Кыргызстан менен Түркиянын алакасы кандай өнүгөрүн аныктай турган тема десек да болот. Мындан улам президент Эрдогандын президент Жээнбековдон негизги күткөнү – Гүлен жамаатына таандык делген бул мектептерден болушунча тез арада арылуу жана алардын ордуна “Маариф” мектептерин ачуу.

Алмазбек Атамбаевдин тушунда мамиленин начарлап кетишинин эки негизги себеби бар эле. Биринчиси - Түркия 2015-жылдын 24-апрелинде орус учагын атып түшүргөндө Атамбаев муну “ката” деп мүнөздөгөн.

Экинчиден, тышкы иштер министрибиз Чавушоглунун “ФЕТО тобу Түркияда абдан олуттуу маселелерди жаратып жатканы жана мындай жагдай Кыргызстанда да түзүлүшү мүмкүндүгү” тууралуу айткандарын Алмазбек Атамбаевдин “абсурд” деп атаганы алаканы чыңалтып койгон.

Бул жагынан карасак, президент Эрдоган да эки өлкөнүн мамилесинин мындан кийинки өнүгүшү Кыргызстандагы аталган мектептердин жабылышына байланыштуу болорун ишара кылып жатат.

Ошентсе да мамлекеттер тышкы саясаттагы мамилелерин кызыкчылыктарга жараша түзүшү керек. Менимче, түрк мамлекети Кыргызстан менен саясий, экономикалык, маданий алакаларын биринчи планга чыгарышы абзел. Мектептердин жабылышы же жабылбай калышы тууралуу маселе Түркия менен Кыргызстандын ортосундагы саясий, экономикалык, маданий, соода жана билим берүү тармагындагы карым-катнаштарды көз жаздымда калтырып жаткандай көрүнүп турат. Менимче, бул ката.

Бул ишти кыргыз бийлигинин көзөмөлүнө беришибиз керек. Биз бул жактан Кыргызстандагы мектептердин маселесин көзөмөлдөй албайбыз же бир нерсе өзгөртө албайбыз. Мындан улам кыргыз бийлигине ишенип, кырдаалды тескөөнү алардын өзүнө беришибиз керек. Андан көрө эки өлкө ортосундагы башка алака-катышты өркүндөтүүгө басым жасаганыбыз туура болот.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Түркиянын мамлекет башчысы Режеп Тайип Эрдоган, Анкара, 9-апрель, 2018-жыл
Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Түркиянын мамлекет башчысы Режеп Тайип Эрдоган, Анкара, 9-апрель, 2018-жыл

“Азаттык”: Ал эми мындан башка Анкара менен Бишкектин ортосунда чечилиши керек болгон дагы кайсы маселелер кала берүүдө?

Сердар Йылмаз: Мен эки өлкө ортосундагы сооданын деңгээлинин абдан эле төмөн болгонун чоң маселелердин бири деп айтаар элем.

Апрель айында Жээнбеков Түркияга келген учурда Кыргызстан менен импорт-экспорт алакасы, же жалпы сооданын көлөмү 490 миллион доллар эле. Бул көрсөткүч июль айын карасак, 250 миллион доллардын тегерегинде болду. 2018-жылдын аягы менен 500 миллионго чыга алабы, аны билбейм. Бирок менимче, эки өлкө ортосундагы сооданын көлөмү 200 жана 500 миллиондун ортосунда болуп жатканы деле соода мыкты жолго коюлбаганын күбөлөп турат.

Себеби, Борбор Азиядагы түрк тилдүү мамлекеттер менен алака түздөн-түз соодага да көз каранды. Орто Азиядагы бир мамлекет менен экономикалык карым-катыш канчалык жакшы болсо, ал өлкө менен башка бардык багытта да мыкты кызматташтыкты камсыз кылса болот.

Андыктан жасала турган иш көп. Бир жагынан Кыргызстандан дагы көбүрөөк студенттерди Түркияга алып келе алмакпыз. Кыргызстандын маданий өзгөчөлүктөрүн Түркиянын өзүндө дагы кенен жайылтсак болмок. Өзгөчө Түркиядан Кыргызстанга алда канча көп турист жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк бар. Ал үчүн “Түрк аба жолдору” сыяктуу биздин улуттук компанияларыбыз жарандарыбызга абдан ылайыктуу баада билет бериши керек.

Ошол эле жол менен Кыргызстандан Түркияга келген туристтердин санын көбөйтө алабыз. Учурда Түркиядан Кыргызстанга канча турист жөнөтүп жатабыз? Балким, он миңден ашпайт. Себеби, билеттер абдан кымбат. Ансыз деле Түркиянын өзүндө олуттуу бир экономикалык солгундоо байкалып жатат.

Ошентсе да маселенин өзөгүн талдасак, Түркияда биз кыргыз маданиятын канчалык жакшы билебиз? Кыргызстандын маданиятына канчалык кызыгабыз? Бул чөйрөдө деле кемчиликтер бар. Биздин билим берүү системабызда Борбор Азиядагы түрк мамлекеттерине анчейин көп орун бөлүнбөгөнү үчүн үстүртөн болгону менен кенен маалыматыбыз жок. Андыктан бул багытта көп иш кылышыбыз керек.

Мамлекет жетекчилеринен тарта, ар кыл уюмдар, окумуштуулар бул темада орток долбоорлорду уюштурушу керек. Алардын баарын ишке ашыруу үчүн эки тараптуу сооданы 1 миллиард доллардан да ашыруу зарыл.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев менен Түркиянын мамлекет башчысы Режеп Тайып Эрдоган. 1-октябрь, 2012-жыл
Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев менен Түркиянын мамлекет башчысы Режеп Тайып Эрдоган. 1-октябрь, 2012-жыл

“Азаттык”: Эрдогандын бул жолку сапары менен кошо Бишкекте бир канча жылдык тыныгуудан кийин Түрк тилдүү мамлекеттердин саммити да өткөнү турат. Эмне үчүн бул саммитти туруктуу өткөрүп турууга мүмкүн болбой жатат? Байкасаңыз, кээде түрк тилдүү мамлекеттердин лидерлери чогулуп калат, кээде чогула албай калышат. Себеби эмнеде? Уюмдун мүчөлөрүнүн ортосундагы пикир келишпестик буга себеп болуп жатабы?

Сердар Йылмаз: Ооба, акыркы жолу Түрк тилдүү мамлекеттердин саммити 2015-жылы Астанада өткөн. Андыктан дээрлик үч жарым жылдан кийин гана Бишкекте уюштурулуп жатат. Эң оболу саммиттин кайра өтүп жатканы маанилүү. АКШ менен Евробиримдик Орусияга кысым көрсөтүп жаткан шартта түрк мамлекеттердин чогулуп жатканы сөз кылууга арзыйт.

Мындай саммит туруктуу түрдө өтпөй жатканын айтып жатабыз. Бирок бир нерсени моюнга алуу керек. Борбор Азиядагы түрк тилдүү өлкөлөрдүн ар биринин күн тартиби ар башка. Бирдиктүү күн тартиби болбогону үчүн мындай жыйындар туруктуу өткөрүлбөй келет.

Буга кошумча ар бир түрк мамлекетинин улуттук кызыкчылыгы бир топ маселелерден алдыңкы планга чыгып кетип жатат. Бул да башка бир себеп. Экономикалык, маданий жана саясий жактан да ар кыл себептер бар. Экономика тармагында түрк тилдүү мамлекеттердин ортосунда бирдиктүү бир аракеттин же бир эрктин болбогону чоң маселе.

Бул тармакта иш алып бара турган мыкты даярдыктагы адистердин жетишсиздиги да байкалууда. Маданият чөйрөсүндөгү алака-катышта деле маселе жок эмес. Түркияга студенттерди алып келүүчү долбоорлор жетишсиз экенин көрүп жатабыз.

Түрк тилдүү мамлекеттердин арасында орток саясий уюмдар жарым-жартылай иштеп жатат десек болот. Бирок бул уюмдар түрк тилдүү өлкөлөрдүн баарын камтыбайт. Экинчиден, алар канчалык таасирдүү жана канчалык натыйжалуу иштеп жатканы да маселе жаратпай койбойт.

Ошондой эле түрк мамлекеттеринин лидерлери бири-бири менен активдүү карым-катышта эмес. Түрк тилдүү өлкөлөрдүн башчылары саясий билдирүү жана бирдиктүүлүк тууралуу чакырыктарды анчейин жактыра беришпейт.

Ал үчүн мамлекеттердин ортосунда экономикалык долбоорлорду күчөтүү зарыл. Лидерлер да мурдагыдан да көбүрөөк жигердүүлүк жана дилгирлик менен алаканы үзбөй, чыңдап турушу зарыл.

Себеби түрк мамлекеттеринде, Кыргызстандан сырткары, лидерлердин мүнөзү жана анын айткандары бардыгын чечет. Мындан улам мамлекет башчыларынын жеке ниети, каалоосу түрк тилдүү өлкөлөрдүн дагы жакындашуусунда маанилүү фактор бойдон кала берет.

“Азаттык”: Түркия учурда бир жагынан экономикалык маселелер, экинчи жактан АКШ менен араздашуу жана Сирия сыяктуу көйгөйлөр менен алек болуп жатат. Мындай шартта ушул тапта Түркиянын тышкы саясатында Борбор Азияга жана Кыргызстанга канчалык маани берилип жатат?

Сердар Йылмаз: Эми бул чынында маанилүү суроо. Түркияда Анкаранын Борбор Азия саясаты соңуна чыкты деп ойлогондор аз эмес. Абалды талдасак алар туура эмес деп да айта албайбыз. Эки өлкө ортосундагы бир нече уюм Түркиянын мурдагы президенти Тургут Өзалдын тушунда ачылып, азыр да уланып жатат.

Президент Эрдогандын тушунда TIKA жана TurkSoy уюмдарынын алкагында Борбор Азия тарапка жаңыча кадам ташталган деп да так айта алабыз. TIKA уюмунун бир катар мыкты долбоорлорду ишке ашырганын билебиз. Ар кыл деңгээлде кыйла көп эле бюджет сарпталган. Өзгөчө түрк бизнесмендери да Кыргызстанга миллиондогон доллар инвестиция салганы маалым.

Ошентсе да Түркиянын Борбор Азияга карата так стратегиясын көрө албай келебиз. Бул өрөөнгө биздин башыбызга иш түшкөндө гана альтернатива болуп бере алчу аймак катары мамиле жасалып келет.

Батыш менен, Орусия жана Евробиримдик менен мамилебиз начарлап кеткенде гана Орто Азия аймагы менен алакабыз алдыңкы планга чыга калат. Бул чөлкөмгө стратегиялык аймак катары мамиле жасалбай келет. Мындан улам Түркияда бекем, өз алдынча иштеген, кесипкөй адистер иштеп чыккан Орто Азия саясатына муктаждык бар.

Сооданын анчейин мыкты болбогону Түркияда Кыргызстанга кандай көнүл бурулуп жатканын да айгинелеп турат. Ошол эле учурда Түркияда Борбор Азияга жана Кыргызстанга карата жылуу мамиле жана симпатия бар экенин да айтып өтүү керек.

“Азаттык”: Түркиянын өзүндө президент Режеп Тайип Эрдогандын Кыргызстанга сапары жана Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине канчалык көңүл бурулуп жатат? Коомчулукту кызыктырып жатабы?

Сердар Йылмаз: Учурда Түркияда олуттуу бир кризис өкүм сүрүп жатат. Андыктан өлкө ичинде улуттук валюта – лиранын курсунун төмөндөшү, АКШ менен мамиле сыяктуу темалар көбүрөөк талкууланып жатат.

Ачыгын айтсак, президент Эрдогандын Кыргызстанга сапары Түркиянын күн тартибинде көп деле орун ээлеген жок. Учурда анчалык деле элдин көңүлүн бурган жок.

Ошентсе да Эрдогандын Кыргызстандагы сапарында бир катар маанилүү өнүгүүлөргө күбө болобуз деп ойлоп турам. Биринчиси - Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитинин өткөрүлүшү мындай жыйындарды туруктуу өткөрүп турууга жол ачып бериши мүмкүн.

Экинчиден, Түркияда Евразиялык экономикалык биримдик үчүн да аракет көрүлө баштаганын байкап жатабыз. Жакын арада президент Эрдогандан бул биримдикке кошулуу тууралуу билдирүүлөрдү уга алабыз. Батыш уюмдарына альтернатива катары Евразиялык экономикалык биримдигине мүчө болуу тууралуу айрым сөздөрдү угуп калып жатабыз.

Мындан тышкары президент Режеп Тайип Эрдоган Кыргызстанда үчүнчү жолу өткөрүлүп жаткан Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына да катышмакчы. Ал кийинки оюндарды Түркияда өткөрүүнү сунушташы да мүмкүн. Бул да Кыргызстандагы визиттин жыйынтыгы катары каралмакчы.

Эң башкысы Түркия менен Кыргызстандын ортосундагы муздун эригенин айтсак болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДП: ажырымга алып келген жүрүштөр

КСДПнын курултайы, 31-март, 2018-жыл

Кыргызстан социал-демократиялык партиясы (КСДП) жаңылануу жана тазалануу жараянын баштаганын жарыялады.

Партиянын расмий өкүлү анын катарынан парламенттин депутаты, комитет төрагасы Кожобек Рыспаевди чыгаруу жана фракцияга ага ыйгарылган өкүлчүлүк ыйгарым-укуктарды чакыртып алууну сунуш кылды.

Муну партиянын айрым мүчөлөрү саясий уюмдун ичиндеги ажырымга алып келүүчү жагдай катары баалашты. Ошол эле кезде айрым саясат талдоочулар өлкөдөгү башкаруучу партия катары саналган КСДП менен анын парламенттеги фракциясынын башкы багытында эбак эле чоң ажырым кеткенин белгилешип, партиянын саясий кеңешинин койгон талабын фракция эске аларынан күмөн санап жатышат.

Партиянын соңку билдирүүсү

КСДПнын саясий кеңеши Жогорку Кеңештин депутаты Кожобек Рыспаевди партиядан чыгарды.

Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубава ага түшүндүрмө берип жатып, Кожобек Рыспаевдин сүйлөгөн сөздөрү менен жасаган иштери партиянын жобосуна туура келбей турганын билдирди. Ошондуктан партиянын саясий кеңеши 29-августтагы жыйынында депутат Кожобек Рыспаевди партияда мүчө болуп калууга акысы жок деп тапкан. Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева муну менен саясий уюм алдыда өзүнүн жаңы багыттарын аныктоого даярданып, партиянын катарын тазалоо жараянын баштаганын билдирди:

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

- Партия азыркы учурда жаңыланууга багыт алып, өзүн өзү тазалоо этабына өтүп жатат. Партиянын саясий чечими менен Кожобек Рыспаев уюмдун жобосунда белгиленген милдеттерине жана максаттарына төп келбеген жоругу үчүн анын катарынан чыгарылды. Саясий кеңештин чечиминде парламенттеги КСДП фракциясына Кожобек Рыспаевди Жогорку Кеңештин Отун-энергетика жана жер казынасы боюнча комитетинин төрагалыгынан алуу жана аны фракция көргөзгөн убактылуу комиссиялардагы, туруктуу жумушчу топтордогу мүчөлүгүн токтотууну сунуш кылынды. Фракциянын мүчөлөрү КСДПнын тизмеси менен парламентке келип, депутаттык мандат алып отурушат. Ошондуктан алар партиянын саясий кеңешинин чечимин жана партиянын жобосун аткарууга милдеттүү.

Анткен менен Кожобек Рыспаев КСДПнын жобосуна каршы иш алып барбаганын айтып, анын чыгарылышы партия лидеринин жеке түшүнүгүнө жараша болушу мүмкүн экенин белгиледи. Ошондуктан саясатчы муну жеке трагедия катары карабай турганын айтып, ага байланыштуу коюлган дооматтарды четке какты:

Кожобек Рыспаев.
Кожобек Рыспаев.

- Мен партиянын төрагалыгына Алмазбек Атамбаев шайланган жыйынга барбай калганым үчүн гана мени мүчөлүктөн чыгарып коюшту. "Келбей койду, демек биз менен эмес" дегендей чолок ой болуп жатат. Ооба, мен ал жыйынга бара албай калгам, бирок эч жерде мен партияны жамандап сүйлөгөн эмесмин. Мен Атамбаевге каршы эч жерде сүйлөгөн эмесмин, аны менен мамилем начарлап кетти деп да айта албайм. Мунун баары анын тегерегиндегилердин иши болду. Чыгарса чыгара беришсин, мен ага кайгырбайм,

Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева Кожобек Рыспаевдин “Эгер Бишкек ЖЭБи боюнча КСДПнын күнөөсү далилденсе, мен бул партияда кала албайм, анткени биз бул партияда туугандашып жашаган жокпуз” деп жергиликтүү радиолордун бирине айтканы аны партиядан кетирүүгө негиз болгонун билдирген. Ал эми депутат Кожобек Рыспаев КСДПны эмес, өкмөттөгү жана ишканалардагы партия сунуш кылган айрым жетекчилерди сындаганын айткан.

Суроосу көп саясий чечим

Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын депутаты Рыскелди Момбеков партиянын саясий кеңешинин чечими анын жободо көрсөтүлгөн максатына каршы келип калды деп эсептейт:

Бул партиянын биримдигине доо кетире турган окуя болуп калды...

- Саясий кеңештин жыйынын болсо, анда кворум чогулдубу же жокпу? Ага кимдер катышты? Ким ошол маселени күн тартибине алып чыкты? Кимдер кандай добуш беришти? Каршы чыккандар болдубу же бардыгы эле бир добуштан колдоп беришкенби? Мына ушул суроолорго ачык жооп болгон жок. Анан эле тымызын чогула калып, чечим кабыл ала коюу жакшы жышаан эмес. Мен билгенден саясий кеңештин курамында парламенттеги биздин фракциянын бир топ депутаттары бар. Анан дагы бир тобу азыр абакта отурушат. Ошондо саясий кеңеште кантип кворум болду? Бул партиянын биримдигине доо кетире турган окуя болуп калды...

КСДПнын саясий кеңешинин жыйынына анын 23 мүчөсү катышканы жарыяланып, бирок кимиси кандай добуш бергени так көрсөтүлгөн эмес. Партиянын расмий өкүлүнүн айтымында, жыйынга партиянын парламенттеги фракциясынын жетекчиси Иса Өмүркулов катышкан эмес.

Саясат талдоочулар арасында Кожобек Рыспаев партиядан чыгарылган менен фракциядагы мүчөлүгүн сактап, парламенттеги комитеттин төрагалык ордунда калуу мүмкүнчүлүгү дагы эле жогору" деген божомолдорун айтышты.

Саясатчы Эмилбек Каптагаев муну Алмазбек Атамбаев башкарган КСДП менен анын Иса Өмүркулов жетектеген парламенттеги фракциясынын ортосундагы саясий ажырым менен байланыштырды:

Эмилбек Каптагаев.
Эмилбек Каптагаев.

- Партия фракцияга сунуш киргизип жатат. Бирок фракция партиянын аталган сунушун кабыл алып, аны аткарабы? Бул чоң маселе. Партиянын саясаты менен фракциянын саясаты эки башка болгонун биз жакында эле көрбөдүкпү. Партия сунуш кылган премьер-министр Сапар Исаковду фракция бир добуштан эле кызматынан алып салбадыбы. Ошондо партия дегенде "Форумда" отурган адамдар менен парламенттеги фракциянын башында тургандардын ортосунда эки башка саясат, эки башка көз караш болушу толук мүмкүн.

КСДП кептелген кризис

Ал арада КСДПнын катчылыгы партиялык билеттер жаңыланганын жана жакында алмаштырыла турганын жарыялаган. КСДПнын мүчөсү Рыскелди Момбеков партия азыр оор учурду баштан кечирип жатканын айтып, анан арасындагы ажарымга акыры чекит коюлуп, курултайда бир беткей чечим кабыл алынышы керек экенин белгиледи:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

​- Өткөн алты жылда партиянын катарына кимдер гана кирип алганын кайрадан карап чыгып, анын баарынын эсебин алууга чынында мезгил келип жетти. Ошондуктан партиянын лидери ревизия жүргүзүү үчүн партиялык билеттерди алмаштыруу жолун тандаган болушу мүмкүн. Эртедир-кечтир партия жаңыланып, өзүнүн саясатын тактап, багыттарын аныктап алышы керек. Чынын айтканда, партия чоң бир кризиске кептелип турат. Партия курултайын чакырып, ал жерде ачык-айкын сөз болуп, кимисиники туура, кимисиники туура эмес экенин кенен-кесири териштирип алганы оң. Андан кийин эки ача кетеби, үч ача кетеби же бир бүтүн бойдон калабы, маселе бүдөмүк бойдон турбай, так чечилмек. Эгерде азыркы абалында калса, анда партиянын келечеги бүдөмүк.

Буга чейин партиянын башкы багытын сындаганы үчүн Алмазбек Атамбаев президент болуп турганда КСДП Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаевди да мүчөлүктөн жана фракциядан чыгарып салган. Бирок мыйзамга ылайык, анын депутаттык мандаты сакталып калган.

КСДП - Жогорку Кеңештеги эң ири фракция. Ал парламенттин азыркы чакырылышында 38 мандатка ээ.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгемендиктин жоопкерчилиги чоң

Оштогу Эгемендик майрамы.

Эгемендигинин 27 жылдыгын белгилеп жаткан Кыргызстанда өткөн мезгилдеги кемчиликтер менен жетишкендиктер тууралуу көп сөз болду. Мамлекеттин алдында дагы кандай чакырык, милдеттер турат?

Президент Сооронбай Жээнбеков Эгемендик күнүн белгилеп жаткан Кыргызстандын алдындагы эң башкы милдет - эркиндикти бекемдөө экенин айтты. Президент бул тууралуу Ала-Тоо аянтындагы майрамдык куттуктоосунда билдирди:

- Бүгүн белгилеп жаткан 27 жыл - бул тарыхтын өлчөмүндө анча деле көп эмес убакыт. Бирок биз мааниси жагынан кылымга тете мезгилди басып өттүк. Дүйнөлүк коомчулукта өз ордубузду таптык. Кыргызстан эл аралык аренада толук таанылган мамлекет болду. Эми улуу жолду улантып, эгемендикти эӊ бийик дөөлөт катары аздектеп, эркиндикти көздүн карегиндей сактап, урпактарга жеткирүү - биздин милдет.

Эгемен мамлекетти сактоо - ыйык милдет
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:40 0:00

Президент чыңдоого чакырып жаткан эгемендикти андан ары бекемдөө үчүн эмне кылыш керек жана кандай сыноолор, милдеттер турат? Бул - кыргыз коомундагы эң көп талкууланган суроолордун бири. Эксперттер өз алдынчалыкты бекемдеш үчүн бир нече маселени чечиш керек деп эсептешет.

Жогорку Кеңештин депутаты Каныбек Иманалиев негизги милдеттер чек ара маселелерин толугу менен чечип, сот реформасын ишкер ашыруу экенин айтты:

Каныбек Иманалиев.
Каныбек Иманалиев.

- Кыргызстандын алдында үч коркунуч бар. Биринчиси - чек араны тактоо. Суверенитет Бишкектен эмес, ошол чек арадан башталат. Экинчиси - тышкы диний агымдардын жайылышы. Бул коопсуздук үчүн көйгөй жаратат. Мамлекет бул багытта өз стратегиясын иштеп чыгып, өз колуна алышы керек. Үчүнчүсү - тышкы карызды минималдаштыруунун жол-жобосун иштеп чыгуу керек. Инвестицияны карызга алмашуу же башка жолдорду издештирүү зарыл. Үч коркунуч ушул. Ал эми негизги милдеттердин бири - сот адилеттигин орнотуу. Муну бүгүн саясий элита эч нерсеге шылтабай чечиши керек. Сот адилетүү болмоюнча Кыргызстанда өнүгүү, экономикалык же башка реформа ишке ашпайт.

Каныбек Иманалиев белгилегендей, буга чейин коомдук сурамжылоолордо жарандардын көпчүлүгү сотторго ишенбей турганы белгилүү болгон. Ошол эле кезде Кыргызстандын тышкы карызы көбөйүп баратканы боюнча чочулоолор көп. Ал түгүл учурда Кытайга өлкөнүн карызы 2 миллиард долларга жакындап калышы анын көз карандылыгын күчөтүшү мүмкүн экенин айрым чет өлкөлүк басылмалар да жазып чыгышкан.

Буга байланыштуу экс-премьер-министр Темир Сариев эң башкы милдет мыйзамдын сакталышын камсыз кылып, экономиканы өнүктүрүү экенин белгиледи:

Темир Сариев.
Темир Сариев.

- Эгемендикти сакташ үчүн биримдик керек. Анан, албетте, биз мыйзамдын диктатурасын орнотушубуз зарыл. Биз иретке келип, мыйзамды сыйлоо менен алдыга койгон максаттарга умтулсак, колубуздан көп нерсе келет. Ансыз деле биз узак мөөнөт, 27 жыл абдан көп кыйынчылык тарттык. Анан баары келип эле экономикага такалат. Сапаттуу билим берүү, сапаттуу медициналык тейлөө жана башка жарандардын жашоосун жеңилдетчү кызмат көрсөтүү, мамлекеттин кубатын артыруу үчүн биз экономикалык өнүгүүнү камсыз кылышыбыз керек болуп жатат.

Ал эми тарых илимдеринин доктору Кыяс Молдокасымов бүгүнкү күндүн эң башкы милдети катары мамлекеттик башкарууну иретке келтирип, интеллигенциянын жоопкерчилигин арттыруу зарыл экенин эске салды:

Кыяс Молдокасымов.
Кыяс Молдокасымов.

- Мамлекетти туура башкаруу керек. Ал үчүн интеллигенция, улуттук элита жоопкерчилик менен мамиле кылышы зарыл. Сапаттуу улуттук элита жок өлкөдө мамлекеттин алдыга жылышы кыйын.

Өз кезегинде жарандык коом өкүлдөрү Кыргызстандын алдындагы башкы милдет катары атаандаштыкка негизделген жана адам укуктарын сыйлаган коом түзүүгө чоң маани беришет.

Бирок эгемендикке ээ болгон жылдардан тартып жаңжалы бүтпөгөн Кумтөр сыяктуу долбоорлордун ачык иштешин камсыз кылып, суу, экологиялык маселелерди чечүүнү башкы милдет катары эсептеген пикирлер да арбын.

Кыргызстандын алдындагы башкы сыноолор
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:26 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстандын алдындагы башкы сыноолор

Кыргызстандын алдындагы башкы сыноолор
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:26 0:00

Сирия: Идлибге чабуул коюунун коркунучу

Козголоңчулар колундагы Идлиб шаарынын дрондон 2017-жылы тартылган сүрөтү.

Сирияда өкмөттүк күчтөр Идлиб провинциясында ири операция жүргүзүүгө даярданып жатканын расмий Дамаск моюнга алды. Бириккен Улуттар Уюму эл жыш жайгашкан аймакта жүргүзүлүүчү аскердик аракеттердин олуттуу гуманитардык кесепеттери болорун эскертип жатат. Батыш өлкөлөрү болсо президент Башар Асаддын бийлиги бул операцияда да химиялык курал колдонушу мүмкүн экенин эске салууда.

Идлиб - Сириянын түндүк-батышында жайгашкан, Түркия менен чектеш провинциясы. Бул аймак президент Башар Асаддын режимине каршы чыккан козголоңчул күчтөрдүн акыркы маанилүү жана ири таянычы.

Буга чейин Сириянын башка бөлүктөрү менен шаарларынан өкмөттүк күчтөр козголоңчуларды сүрүп чыгарган кезде Асаддын бийлигин кабыл албаган адамдар Идлибге көчүрүлгөн.

Бул провинция ошондой эле Орусиянын, Түркиянын жана Ирандын демөөрчүлүгү менен Астанада өткөн сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында Сирияда кан төгүүнү токтотуу максаты менен түзүлгөн деэскалация зоналарынын бири.

Расмий Дамаск менен аны колдогон Москва азыр эл жыш жашаган аймакта жүргүзүлгөнү жаткан ири операцияны “антитеррордук” деп мүнөздөп жатышат. Адатта Орусиянын президенти Башар Асаддын режимине каршы чыккан куралдуу күчтөрдүн баарын "террорчулар" деп атайт.

Сириянын тышкы иштер министри Валид ал-Муаллем өлкө армиясы Идлибге чабуул коюуга даярданып жатканын 30-августта Москвада болгон учурунда ырастап, буларга токтолду:

Сирия менен Орусиянын тышкы иштер министрлери Валид ал-Муаллем менен Сергей Лавров. Москва, 30-август, 2018-жыл.
Сирия менен Орусиянын тышкы иштер министрлери Валид ал-Муаллем менен Сергей Лавров. Москва, 30-август, 2018-жыл.

-Идлиб боюнча, биз бул маселени жөнгө салууга чындап белсенип турабыз. Башкы маселебиз - "Жабхат ал-Нусранын" согушкерлери. Баса белгилеп коёюн - багынып берүүгө даяр адамдардын баары менен болушунча сүйлөшүүнү көздөйбүз. Дегеле кан төгүүнүн, жайкын тургундар арасындагы жоготуунун алдын алууга мүмкүн болушунча аракет кылабыз. Ниетибизди далилдеш үчүн биз жайкын тургундарды аэропорт аркылуу чыгарууга аракеттендик. Бирок бизге "Жабхат ал-Нусранын" согушкерлери тоскоолдук кылып, адамдардын көбүн токтотуп калышты. Азыр алар барымтада кармалып турат.

Валид ал-Муаллем айткан “Жабхат ал-Нусра” же “Ал-Нусра фронту” “ал-Каиданын” Сириядагы бөлүмү катары каралып жүрөт. Бирок 2016-жылы ал “ал-Каиданын” Сириядагы филиалы макамын жоготуп, атын “Фатих ал-Шам фронту” деп өзгөрткөн. Уюм террористтик болуп саналгандыктан Сириядагы атышууну токтотуу боюнча АКШ менен Орусиянын ортосунда мурда жетишилип, бирок орундалбай калган макулдашууларда да камтылган эмес.

Ал арада Бириккен Улуттар Уюму (БУУ) Идлибге коюла турган чабуул “гуманитардык кыйроого” айланып, кеминде 700 миңге жакын сириялык үй-жайынан качууга аргасыз болушу ыктымал экенин эскертүүдө.

Стефан де Мистура.
Стефан де Мистура.

- Чыныгы диллема - өтө көп сандагы тынч адамдарга залака тийгизбей, Идлибдеги террорчуларды жеңүү маселеси. “Ал-Каидабы”, “ал-Нусрабы”, алар өзүн кантип аташпасын, саны аз же көп дегенде 10 миңдин тегерегинде. Буга кошумча алардын (согушкерлердин) үй-бүлөлөлөрү бар. Ал эми кеңири Идлиб аймагында азыр 2,9 миллиондой адам жашайт. Андыктан бул жерде террорчулар менен мыйзамдуу күрөшүү үчүн эл жыш жайгашкан аймакта оор куралдарды колдонууга жол берилишин актоого болбойт. Мындан сырткары, химиялык курал колдонуу коркунучу да өтө олуттуу мааниге ээ жана ага таптакыр жол берүүгө болбойт. Биз билгенден хлор куралын өндүрүү мүмкүнчүлүгү “ал-Нусрада”, өкмөттө да бар, - деди БУУнун Сирия боюнча чабарманы Стефан де Мистура 30-августта.

Ага чейин БУУнун Коопсуздук кеңешинин 28-августтагы олтурумунда АКШ, Британия, Франция Сириянын бийлигин Идлибге чабуул коюлуп жатканда химиялык курал колдонбоого чакырып, антпесе Батыш чара көрөөрүн эскертишкен.

Сириянын тышкы иштер министри Валим ал-Муаллем болсо Москвадан “армияда андай муктаждык жана андай курал жок” деп билдирди.

Сириялык качкындардын Идлиб провинциясындагы лагери. 30-июль, 2018-жыл.
Сириялык качкындардын Идлиб провинциясындагы лагери. 30-июль, 2018-жыл.

БУУнун жана Химиялык куралга тыюу салуу боюнча эл аралык уюмдун эксперттери Сириянын өкмөттүк күчтөрү мурда козголоңчуларга чабуул койгондо зарин жана хлор газдарын колдонушканын аныкташкан. Бирок Дамасктагы бийлик химиялык курал колдонгону тууралуу айыптоолорду четке кагып келатат.

Москва болсо өз кезегинде Сириянын козголоңчуларын "Батыштын абадан сокку урушуна шыкак бериш үчүн химиялык чабуул даярдап жатат" деп күнөөлөдү.

Химиялык курал колдонулганы тууралуу маалыматтардан кийин былтыр жана быйыл АКШ бир жолу өз алдында, экинчисинде өнөктөштөрү менен кошо Сирияда өкмөттүк аскердик буталарга абадан сокку урган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган (видео)

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:30 0:00

Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин үй-бүлөсү Кыргызстандан 200-300 миллион доллар чыгарып кеткен. Бул тууралуу кезинде Бакиевдердин финансылык кеңешчиси болгон, Кыргызстанда бир нече кылмыштар боюнча сыртынан соттолгон, азыр АКШда шарттуу абакта отурган Евгений Гуревич “Азаттык” менен маегинде билдирди. Ал мынча акчанын өлкөдөн чыгарылганы тууралуу жетиштүү далилдер колунда бар экенин, кыргыз өкмөтү менен кызматташууга даярдыгын айтып жатат. Анын соңку маалыматына Бакиевдин үй-бүлөсү азырынча жооп бере элек. Мындан тышкары Евгений Гуревич маегинде апрель окуяларынан кийин өзүнүн башынан өткөн окуялар жана Бакиевдин доорундагы коррупциялык схемалар тууралуу да айтып берди.

“Азаттык”: Сиз Кыргызстандан чыгып кеткенден бери сегиз жылдан ашык убакыт өттү. Алгач азыр кайда, эмне кылып жүргөнүңүз тууралуу айта кетесизби? Деги эле акыркы сегиз жылда эмне менен алек болдуңуз?

Евгений Гуревич: Акыркы сегиз жыл бир топ эле кызыктуу өттү. Бир маекте эмнелер болгонун айтып берүү кыйын. Азыр мен Флоридада, Майамидемин. Сегиз жыл ичинде 2010-жылдагы окуялардан кийин оңойго турбаган Кыргызстандан чыгып кетүү жараянынан баштап, юридикалык маселелер, Интерпол сыяктуу көп нерсени баштан өткөрүүгө туура келди.

Азыр менин жашоомдо негизги маселелер артта калды. Мен эми жашоомдогу жаңы баракты ачайын деп жатам.

“Азаттык”: Сиз Алабама штатындагы федералдык түрмөдө инсайдердик [купуя] сооданын айланасындагы көз боёмочулукка байланыштуу беш жылдык абак жазаңызды өтөп жатканыңыз кабарланды эле. Өзүңүз айтып бересизби, сиз кайсы иш боюнча түрмөгө түшкөнсүз жана андан чыктыңызбы?

Евгений Гуревич: Мен түрмөнүн өзүнөн чыккам. Азыр Америкада “halfway house” (ред. Түрмөгө салыштырмалуу эркиндик аз чектелген түзөтүү мекемеси) деп аталган жайдамын. Андыктан мен (күндүз) иштейм. Ал эми кечкисин, түнкүсүн жарым-жартылай абак режиминде болом.

Иштин өзү боюнча айтсак, ал инсайдердик соодага байланышы жок болчу. Ал менин Максим Бакиев менен карым-катнашыма байланыштуу эле. Мен бул иштин чоо-жайына өтө терең киргим келбейт эле. Анын үстүнө бул коомчулук үчүн ачык эле маалымат.

“Азаттык”: Сиз 2010-жылдагы апрель окуясында Кыргызстандан чыгып кеткен учуруңуз жөнүндө учкай айтып кетпедиңизби. Апрель окуяларынан кийин сизди кылмыштуу топ кармап алганы, акча үчүн сизге өлкөдөн чыгууга жардам беребиз дешкени кабарланып келет. Бул чынбы? Деги эле сиз кантип Кыргызстандан чыгып кеткенсиз жана кантип АКШга барып калгансыз?

Ал учурда мени чечен топтору кармап алышкан. Алар өздөрүнүн автоунаасы менен мени Алматыга чыгарышты. Менден 20 миллион доллар талап кылышты. Андай акча, албетте, менде жок эле. Колумда болгондун баарын аларга берүүгө туура келди.

Евгений Гуревич: Ооба, бул толугу менен чын маалымат. Ал учурда мени чечен топтору кармап алышкан. Кандай болсо да алар өздөрүн ушундай тааныштырган. Алар кандайдыр бир башка топтордун кызыкчылыгын алга сүрөгөн деп да боолгой алам. Алар өздөрүнүн автоунаасы менен мени Алматыга чыгарышты. Ал жерде алар менен бир канча убакыт чогуу турдум. Менден 20 миллион доллар талап кылышты. Андай акча, албетте, менде жок эле. Колумда болгондун баарын аларга берүүгө туура келди. Андан кийин алар мени коё беришти.

Мен Америкага кайтып кетүүмдү камсыз кылып берүү өтүнүчү менен АКШнын Алматыдагы өкүлчүлүгүнө бардым. Алар мага алигиче белгисиз себептерден улам көмөктөшүүдөн баш тартты. Ал учурда колумда паспортум жок, Казакстанга кантип келип калганымды түшүндүрүүгө мүмкүнчүлүгүм жок абалга кептелгем. Андыктан мага Бакиевдердин сунушун кабыл алууга жана АКШ менен артка кайтуу үчүн сүйлөшүп бүткүчө Беларуста 1,5 жыл болууга туура келди.

“Азаттык”: Сизге Максим Бакиевдин өзү жардам бергени чынбы?

Евгений Гуревич: Ооба, бул чын. Анын коргоосу болбосо, бул ишке ашмак эмес.

Коррупциялык схемалардын изи

“Азаттык”: Эми сиз Кыргызстанда иштеп жаткан учурга кайтып келсек. Сиз өлкөгө келип, “MGN Group” компаниясын түздүңүз. Бул компания ачылгандан көп өтпөй Максим Бакиевдин жетеги астындагы Өнүктүрүү фондунун финансылык консультанты болуп калдыңыз. Дал ушул фондго Орусиядан келген кредиттин басымдуу бөлүгү которулганы белгилүү. Мындан тышкары сиздер тендерден утуп алып, Соцфонддун айрым активдерин да башкарууга кириштиңиздер.

Ошондой эле “АзияУниверсалБанк” менен да кызматташкансыз. 2010-жылдагы апрель ыңкылабынан кийин бийлик да, “Global Witness” сыяктуу эл аралык уюмдар да бир ооздон бул банк аркылуу чоң суммадагы арам акча адалданганын, жогорудагы фонддор аркылуу да эсепсиз акча жасалганын айтып чыгышты. Сиз муну ырастай аласызбы? Андай болсо бул мекемелерде кандай коррупциялык схемалар иштеген?

Евгений Гуревич: Бул бир топ эле комплекстүү суроо. Өнүктүрүү фонду сыяктуу маселенин жөнөкөй бөлүгүнөн баштасак. Каражаттарды, мамлекеттин активдерин, анын үстүнө Орусиянын кредитин башкаруу жагынан алып караганда, мен муну анчалык мыкты идея болгон эмес деп эсептейм. Бирок мага белгилүү болгондой, командага карата айтылган каражатты кымыруу сыяктуу көрүнүштөр орун алган эмес. Муну Улуттук банктын каты күбөлөп турат. Бул калп.

«АзияУниверсалБанкка» келсек, бул банкта болгон окуялар орусиялык субъекттерге салыкты оптималдаштырууга жардам берүүгө байланыштуу болгон. Албетте, ал жактагы арам акчаны адалдоо сыяктуу үрөй учурган бир сүрөт тартылып калды. Эмне деген гана дооматтар тагылбады. Албетте, булар болгон. Бул КМШнын банктарынын 90 пайызы акча тапкан бизнес. Андыктан банк өлкөнүн экономикасынын өсүшүнө жардам бергенин, көп жумуш орундарын түзгөнүн эске алганда, абал мынчалык үрөй учурарлык болгонуна мен ишене бербейм.

“Азаттык”: Сиз жакында "ThinkProgress" уюму менен маегиңизде, “АзияУниверсалБанк” шек жараткан операцияларды жүргүзгөнүн ачык эле айтып берген экенсиз. Кайсы бир мааниде банк өзүнө жасалма имидж түзгөнүн туюнткан экенсиз. Мунун өзү деле “АзияУниверсалБанк”, сиз жана сиздин өнөктөштөр мыйзамсыз иштер менен, анын ичинде арам акчаны адалдоо менен алек болгонуңуздарды ишара кылбайбы?

Евгений Гуревич: Мыйзамдуулук маселеси жөнүндө айтсак, Кыргызстанда, кайсы жылга чейин экенин так билбейм, бирок акчанын изин жашыруу маселесине тыюу салган же кандайдыр тескөөгө алган мыйзамдар жок эле. “АзияУниверсалБанк” бул маселени көтөрүп, тиешелүү бөлүмдөрдү ачкан. Менин “ThinkProgress” менен болгон маегимдин маңызы көбүрөөк чоң саясий макамы бар адамдарды, компанияларды тартып келгенибизге байланыштуу болчу.

“Азаттык”: Ошондо сиздин бул жоопторуңуз, сиз Кыргызстанда өзүңүзгө, Максим Бакиевге, аталган фонддорго жана “АзияУниверсалБанкка” коюлуп жаткан бардык айыптарды четке кагып жатканыңызды билдиреби? Күнөөм жок дегенди билдирип жатабы?

Себеби, Максим Бакиев, деги эле Бакиевдин бийлиги Кыргызстан үчүн жакшы көрүнүш же прецедент болгон жок.

Евгений Гуревич: Жок, бул мындай маанини туюндурбайт. Биринчиден, мен Максим Бакиев менен өзүмдүн ишмердигимди бөлүп карагым келмек. Себеби, Максим Бакиев, деги эле Бакиевдин бийлиги Кыргызстан үчүн жакшы көрүнүш же прецедент болгон жок.

Бирок мен анын командасында иштегем. Андыктан мен анын командасы алга сүрөгөн айрым схемаларды билгем жана катышкам. Ошол эле учурда мага карата ачылган бир катар иштер жана коюлган айыптар толугу менен негизсиз экенин айткым келет. Мындан улам ар бир ишти өзүнчө караш керек.

Экинчиден, сот акыйкаттыгы тууралуу сөз кылуу... Муну “Интерпол” мени “кызыл эскертүү” берилгендердин тизмесинен чыгарып салуу менен тастыктады. Кыргызстанда 2010-жылдан кийин болгон окуялар сот акыйкаттыгы жагынан алганда чектен чыкканын ырастады. Себеби мен санап көргөнүмдөй, өзүм катышпаган соттук териштирүүлөр үчүн мага 96 жылдай абак жазасы берилди.

“Азаттык”: Сиз өзүңүз да Кыргызстанга келип, өз укугуңузду коргогуңуз келген жок да. Эмне үчүн келген жоксуз?

Евгений Гуревич: Кечирип коюңуз, Кубат. Түшүнүшүңүз керек. Сот акыйкаттыгы боюнча Кыргызстандагыдай система, Кыргызстанда эле эмес, көп өлкөлөр жөнүндө сөз кылсак болот. Бирок Кыргызстандагы бул система толугу менен иштебейт. Мага карата, биздин президентибиз Трамп айткандай, “мастандарга аңчылык” дегендей бир символ жаратып коюшту. Албетте, өзүмдү Трамп менен салыштырып жаткан жокмун.

Бирок мен жөнүндө Бакиевдердин убагында болгон бардык зулумдуктун элесин тартып коюшту. Андыктан Кыргызстанга келип, өз укугумду коргоо деген жеке көз карашымда нонсенс. Себеби процесс билип туруп эле мага каршы жасалган.

Бирок мен Бакиевдер өлкөдөн чыгарып кеткен, уурдап кеткен каражаттарды табуу боюнча Кыргызстандын өкмөтүнө жардам көрсөтүүнү каалагам жана активдүү иш-аракет кылгам. Себеби алардын финансылык кеңешчиси болгонум үчүн менде бул темада маалымат бар болчу. Андыктан мен өзүмдүн ролумду Кыргызстанга келип, 96 жылды катаал режимде өткөрүүдөн көрбөйм.

“Азаттык”: Ошентсе да кайталап сурагым келип жатат, сиз ал мезгилде башкы маанилүү фонддорду башкаргансыз. “АзияУниверсалБанк” менен кызматташкансыз. Сиз 2009-жылы бизге интервью бергенде Бакиевдер менен мурда жакын мамиледе болбогонуңузду айтсаңыз да, сиз абдан чечүүчү позицияларда болдуңуз да... Андыктан бир ишти эске салгым келет. Апрель ыңкылабынан кийинки бийлик сизге жана Максим Бакиевге өлкөдөн акча чыгарып кеткенсиздер деген айып койгон. 2014-жылы кыргыз соту Соцфонддон 2 миллиард сомдун чыгарылышы боюнча сизди, Максим Бакиевди, Михаил Наделди ар бириңиздерди 25 жылга сыртынан абакка кескен. Өлкөдөн акча чыгарылганбы? Болсо канча жана ким тарабынан?

Максим Бакиевдер бир топ эле ач көз адамдар экенин түшүнүшүңүздөр керек. Алар өздөрүнүн айланасындагы көп адамдарды эч нерсесиз, керек болсо юристтерди жалдай албагандай абалда калтырып кетишти.

Евгений Гуревич: Кыргызстандан акча чыгарылганы талашсыз. Алар мен же башка өнөктөштөр тарабынан эмес, Бакиевдердин үй-бүлөсү тарабынан чыгарылып кеткен. Максим Бакиевдер бир топ эле ач көз адамдар экенин түшүнүшүңүздөр керек. Алар өздөрүнүн айланасындагы көп адамдарды эч нерсесиз, керек болсо юристтерди жалдай албагандай абалда калтырып кетишти.

Сиз көп суроону бир берип салдыңыз. Ар бир ишти өзүнчө кароо керек. Соцфонд маселесине келсек, мен толугу менен четке кагам. Буга толтура далилдер бар.

Ошондой эле өзүм үчүн деп Кыргызстандан бир тыйын да чыгарып кеткен эмесмин. Эгер кимдир бирөө муну далилдеп бере алса, документтерди көрсөтө алса, анда мен бул маселени талкуулоого даярмын.

Бирок мен Бакиевдер тарабынан чоң акча, жүз миллиондогон долларлар чыгарылып кеткенин ырастайм. Мен кыргыз прокуратурасына жана америкалык органдарга бул темада маалымат берүүгө аракет кылдым. Кызыгуу болгон. Бирок эмнегедир баары токтоп калды.

Кыргыз тарап менен кызматташуу сунушу

“Азаттык”: Кыргыз прокуратурасы менен кандай кызматташуу болгонун, эмне үчүн кызыгуу болбой калганын кененирээк айтып бересизби?

Евгений Гуревич: Балким, кызыгуу болгон. 2015-жылы кыргыз прокуратурасынын өкүлдөрү Алабамага келишкен. Баарлашуу эки күнгө созулган. Балким алардын көз карашы боюнча бул сурак болгондур. Эки күндөн кийин эки прокурор мени селфи кылып (алар менен) сүрөткө түшүп коюмду өтүнүштү.

Анткени алар “антпесе Алабаманын түрмөсүнө барып Гуревич менен сүйлөшкөнүнө эч ким ишенбей турганын” айтышты. Бул мен үчүн күлкүлүү эле нерсе болду. Кандай болсо да, эки күн биз жетишерлик деңгээлде деталдуу сүйлөшүү өткөрдүк. Процесстин бул аспектиси боюнча (Бакиевдер уурдаган акча боюнча) аларга жардам берейин деп бир нече жолу сунуштадым. Кыргыз прокуратурасы тараптан кызыгуу болгон. Ал эмне үчүн андан ары уланбай калганы өзүмө деле толук түшүнүктүү эмес.

“Азаттык”: Ал эми сизде Кыргызстандан акча чыгарылып кеткени боюнча далилдер бар беле? Ал далилдерди кыргыз прокурорлоруна көрсөттүңүз беле?

Евгений Гуревич: Албетте, мен даяр болчумун. Менде далилдер бар. Аны алар менен талкуулоого даяр болчумун. Мен ошондой эле алар менен сааттын жебесин артка жылдырып, мага коюлган бардык айыптарды, өзүм катышпастан мыйзамсыз кабыл алынган соттун чечимдерин карап чыгуу тууралуу да сүйлөшөйүн дегем. Бирок биздин сөзүбүз ага жеткен жок.

“Азаттык”: Сиз Кыргызстандан чыгарылып кеткен каражатты кайтарууга азыр деле дилгирсизби?

Евгений Гуревич: Мен даярмын. Андан бери көп убакыт өтүп кетти. Учурда Бакиевдер менен эч кандай байланышым жок болгондуктан, бул каражаттардын дислокациясы өзгөрүп кетти деп жоромолдой алам. Изи анчейин сууй электе бир чара көрүлгөнү маанилүү болчу.

“Азаттык”: Сиз Кыргызстандан акча чыгарылып кеткени талашсыз дедиңиз. Сиздин баамыңызда, болжол менен болсо да, Максим Бакиев тарабынан, же анын кишилери, же Бакиевдер кланы тарабынан канча каражат чыгарылган?

Евгений Гуревич: 200-300 миллион (доллар).

“Азаттык”: Сизде мунун болжолдуу далилдери бар да?

Евгений Гуревич: Менде так далилдер бар.

“Азаттык”: Эки жыл мурда “Блумбергде” сиз жөнүндө материал жарыяланган эле. Анда сиз Бакиевдин коррупциялык схемалары тууралуу айткансыз. Өкмөттүк долбоорлордон баштап накталай акча менен берилген пара, мүшөктөргө салынган акчалар жөнүндө сөз болгон. Албетте, Бакиев мындай айыптоолорду негизсиз деп эсептеп келет. Бирок Бакиевдердин убагындагы коррупциялык схемалардын масштабы тууралуу айтып бере аласызбы?

Евгений Гуревич: Коррупциянын масштабы абдан чоң болгон. Эч нерсе менен салыштыра албайм. Себеби бул менин “бизнестин” мындай түрүн көргөн алгачкы тажрыйбам болду. Акыркы жолкусу болду деп үмүттөнөм. Бакиевдин ач көздүгү алардын жакшы идеяларын да бүт жууп кетти. Аларда жакшы идеялар, жок дегенде рационалдуу идеялар бар эле.

Бирок ар бир бизнеске аралашуу аракети болду. Алар, тагыраак айтканда Максим Бакиев, (баарынын ичинен аны жана анын ишин жакшы билем), банк тармагынан баштап, телекоммуникация, күйүүчү май, супермаркеттерге чейинки кандайдыр бир киреше алып келген бизнестерге кийлигишип кол салууга аракет кылды.

“Азаттык”: Мен эскерте кетсем, Максим Бакиевдин адвокаты май айында бизге маек курганда бул сыяктуу айыптоолорду четке каккан. Курманбек Бакиев да бир нече жолу ушундай эле ойлорун айткан. Тактап сурай кетейин, сиз 200-300 миллион доллар өлкөдөн чыгарылды деп жатпайсызбы. Качан жана кандай жолдор менен чыгарылганын билесизби?

Каражаттар Бакиевдердин кланы өлкөнү башкарууга киришкен учурдан тарта эле өлкөдөн чыгарыла баштаган. Бул түшүнүктүү. Диверсификация идеясы Бакиевдерге жакшы тааныш болчу.

Евгений Гуревич: Бул маселенин айланасында маалымат каражаттары тарабынан бир катачылыкка жол берилип жатат. Бул каражаттар 5-6-апрелдерде, революциянын алдында же андан көп өтпөй шашылыш түрдө чыгарылып кеткен деген легенда айтылып жүрөт. Андай эмес.

Каражаттар Бакиевдердин кланы өлкөнү башкарууга киришкен учурдан тарта эле өлкөдөн чыгарыла баштаган. Бул түшүнүктүү. Диверсификация идеясы Бакиевдерге жакшы тааныш болчу. Андыктан офшор компанияларынан баштап, карыз инструменттерине чейинки кадыресе схемалар болгон.

Акчаны чыгарып кетүүдө адаттан тыш, өзгөчө деле схемалар болгон эмес. Бирок телекоммуникация, банк системалары сыяктуу бардык тармактарга массалык түрдө аралашуу болгон.

Дал ушул жол өлкөдөн чыгарылган каражаттардын базасын түзүп берген.

Аба базанын айланасындагы күмөндүү жагдайлар

“Азаттык”: Сиз Максим Бакиев атасы президент болуп турганда ар кыл бизнестерге кийлигишкенин айтып өттүңүз. Сиз “Манас” аэропортунун директорлор кеңешинин мүчөсү да болгонсуз. Аэропорттогу америкалык базаны авиакеросин менен камсыз кылуу алигиче талкуу жаратып келет. Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү Максим Бакиев жана анын жакындары авиабазага май ташуу тармагын көзөмөлдөп турганын, чоң акча жасашканын бир нече жолу айтышкан. Сизге бул тармакта кандай коррупциялык схемалар болгону белгилүүбү? Ал схема 2010-жылдан кийин уланган эмес беле?

Евгений Гуревич: Кийин эмне болгонун билбейм. Максим Бакиевдин "Mina" жана "Red Star" ишканаларында (май ташуу үчүн АКШ менен келишим түзгөн компаниялар - ред.) түздөн-түз жашыруун үлүшү болгонун так билем. АКШ Конгрессинин иликтөөсү бул фактыны тастыктабаганы мени абдан таң калтырды. Балким алар тастыктагысы келишкен эмес чыгаар. Себеби бул Пентагондун кызыкчылыгында болгон эместир. Эч кимге керексиз чоң чууга алып келиши мүмкүн болгон чыгаар. Айтыш кыйын.

Бирок так кандай схемалар колдонулганын же буга кандай жол менен катышып жатканын Максим жеке өзү мага айткан эмес. Мен муну анын ишмердигиндеги көпчүлүккө белгилүү факт катары билем.

Андан башкача болушу мүмкүн деп деле элестетүү кыйын. Ал кабардар болбостон, "Mina" жана "Red Star" компаниялары керосин ички муктаждык үчүн ташылып жатат деп Америка тарапты да, Орусияны да көндүрө алган деп айтуу бир аз күлкү келтирерлик.

“Азаттык”: Айрым эксперттер америкалык базага май ташуудагы коррупциялык схемалардан улам Кыргызстандын мамлекеттик казынасына олчойгон акча түшпөй калган дешет. Өзүңүз айткандай, бул маселе АКШ Конгрессинде да талкууланган. Канча сумма жөнүндө сөз болуп жатат?

Евгений Гуревич: Бул жөнөкөй эле математиканын иши. Төрт-беш жылдын ичинде нөл пайыздык акциздик салык менен май ташуу боюнча келишимдердин жалпы көлөмүн эсептеп көрүү керек. Аны эсептеп көрүүгө менде муктаждык болгон эмес.

Макс мага “сен ал жакта мүчө болушуң керек” деп айтканы үчүн “Манас” аэропортунун директорлор кеңешинин мүчөсү болуп калгам. Менде ал жакта болуп жаткандарга байланыштуу эч кандай каржылык да, кесиптик да жеке кызыкчылык болгон эмес. Бул менин стихиям эмес.

“Азаттык”: Апрель ыңкылабынан кийин келген бийлик сизге “Манас” аэропортундагы заправка кылуучу комплексти мыйзамсыз саткан деген айып койбодубу?

Евгений Гуревич: Түшүнсөңүз, бул күлкү келтирерлик. Кандай болгонун сизге айтып бере алам. Жаңылбасам, ал жерде директорлор кеңешинин беш мүчөсү бар эле. Бардык мүчөлөрү Максим Бакиевге жооп беришчү. Кандай болду? Телефон чалуу болду. “Сен келип калышың керек” деди. Макс эч кимге өзү барчу эмес. “Манас” банкынын экинчиби же үчүнчү кабатында беле, айтор, баары ага барышчу. Келдик. “Бүгүн кайсы бир долбоор чыгарылат. Сен кол кой. “Ооба” деп добуш бересиң” дейт. Болду. Баары аткарышчу.

Революциядан кийинки өкмөт өздөрүнө саясий жактан пайдалуу эки адамды бөлүп алышат да, “бул адамдар күнөөлүү, мына силерге катуу тартиптеги 15 жылдык абак жазасы” дешет. Калгандары “кылмыш курамы жок болгону үчүн” же “мурда жоопко тартылбаганы үчүн” же “жаш болгону үчүн” катыштыгы жок болуп калды. Мырзалар, иш мындай болбойт.

“Азаттык”: Аба базасы боюнча дагы бир жагдайды сурагым келип жатат. Жакында америкалык политтехнолог, АКШ президентинин мурдагы штаб башчысы Пол Манафорт дагы бир кызматташы менен бирге 2005-жылдан кийин Кыргызстанга келип, Американын аба базасын жабуу сыяктуу Орусиянын кызыкчылыгындагы маселелерди алга сүрөгөнү тууралуу кабар тарады. Бул тууралуу сизде кандай маалымат бар? Аларды көргөн белеңиз же алар тууралуу уккан белеңиз?

Евгений Гуревич: Мен бул тууралуу эч качан уккан эмесмин. Анын үстүнө өзүм кызыкканым үчүн, азыркыга чейин байланышып турган, ал учурда Бакиевдерге жакын болгон бир нече адамга бул суроону берип көрдүм. Эч ким Манафорттун аты менен Кыргызстандын байланышын укпаптыр. Менимче, кандайдыр бир “учурулган өрдөк” болушу мүмкүн. Себеби азыр Трамптын айланасындагы америкалык саясатчылардын Орусия жана ага жакын жайгашкан аймактар менен байланышын издөө модага айланды.

Бакиев-Гуревич мамилеси

“Азаттык”: Бир нече жыл мурда сиздин Максим Бакиев менен сүйлөшүүңүз жазылган аудио интернетке жарыяланган. Ал бир топ эле ачык, кайсы бир мааниде достордун сүйлөшүүсүндөй сезилген. Сизди угуп жатып, Максим Бакиев же анын үй-бүлөсүнүн башка мүчөлөрү менен азыр байланышпаганыңызды түшүнгөндөй болдум. Өзүңүз ырастап кетесизби, сиз Бакиевдер менен дале байланыштасызбы?

Евгений Гуревич: Мен Макс менен 2012-жылдан бери сүйлөшкөн эмесмин. Америка бийлиги ал мезгилде Бакиевдерге айрым криминалдык дооматтарды койгон. Менин Бакиев менен сүйлөшүүм 2011-жылы мен Минскиден кеткенден кийин болгон. Толугу менен ушуга байланыштуу болгон.

Ал түгүл бир нерсени айта алам, Макс эмне үчүн бүгүн АКШнын федералдык түрмөсүндө эместигинин жападан жалгыз себеби – бул мен жана менин кадамдарым. Мындан улам мен аны менен андан ары алаканы уланткан жокмун. Менимче, ал деле буга макул.

“Азаттык”: Дал ушул маселе тууралуу сурайын деп тургам. 2012-жылы АКШда Максим Бакиевге көз боёмочулукка байланыштуу кине коюлган. Америкалык журналисттердин маалыматында ал биржада мыйзамсыз соода же инсайдердик соода жүргүзгөнү айтылат. Бул окуялар 2010-жылдан кийин болгону белгиленген. Журналисттер кутумдун катышуучусу катары сиздин да атыңызды аташкан эле. Бирок бир канча убакыттан кийин иш токтоп калган. Айрымдар сиздин Максим Бакиевди “сатып кеткениңизди” айтышса, кээ бирлер тескерисинче сиздин ага жардам бергениңизди айтышат. Өзүңүз түшүндүрүп бересизби? Чындык кайда?

Мен чындыгында Максимди чоң коркунучтан сактап калгам. Аны АКШда 30 жылдан 40 жылга чейинки абак жазасы тооруп турган. Менин катышуум жок америкалык прокуратура ага каршы ишти түзүп чыга алган жок.

Евгений Гуревич: Деталдарга анчалык сүңгүп киргим келе бербейт. Бир нерсени тастыктап бере алам. Мен чындыгында Максимди чоң коркунучтан сактап калгам. Аны АКШда 30 жылдан 40 жылга чейинки абак жазасы тооруп турган. Менин катышуум жок америкалык прокуратура ага каршы ишти түзүп чыга алган жок. Мен катышсам, алар бул ишти оңой эле кылып коюшмак.

“Азаттык”: Эмне үчүн ага жардам берейин дедиңиз? Сиз ал мыйзамсыз ишке барганын билип туруп эле жардам бергенсизби ошондо?

Евгений Гуревич: Мен бул окуя тууралуу өз китебимде кенен жазганы турам. Сизге кандайдыр бир идея бере алам. Бул адам баары бир мени сактап калган киши. Менде ага карата жетиштүү деңгээлде карама-каршылыктуу эмоциялар бар. Бир тараптан анын Кыргызстанда жана андан кеткенден кийин кылган иштерин жакшы эле түшүнүп турам. Андай түшүнүү балким мага дароо келген жок. Экинчи жактан, ал менин өмүрүмдү сактап калды. Мени сактап калган адамга ал дээрлик жарым өмүрүн түрмөдө отуруп калгыдай кылып салууга жол бере алган жокмун.

“Азаттык”: Ошол эле учурда сиз Бакиевдер, анын ичинде Максим Бакиев өлкөдөн миллиондогон доллар чыгарып кеткенин айтып жатасыз. Сиз акыйкаттыкты орнотуу маселесинде кыргыз элинин алдында кандайдыр бир күнөөңүздү сезесизби?

Евгений Гуревич: Мен өз күнөөмдү сезгеним талашсыз. Мен жашоодо көп ката кетирдим, бирок Бакиев ким экенин жана менин ач көздүгүм, жеңил акча табайын деген каалоом бардык моралдык-этикалык баалуулуктардан ашып кеткенин түшүнгөндө эң чоң ката кетиргенимди сездим. Ал үчүн жоопкерчиликти сезем.

Эгер Макс Кыргызстандагы иштери үчүн Америкада отуруп калса акыйкаттык орнойт беле, бул кыргыз элине жардам бермек беле, мен аны билбейм. Бирок чыгарылып кеткен каражаттын кайсы бир бөлүгүн биз кайтара алсак, дал ушул нерсе кыргыз элине жардам бермек.

Бул долбоор боюнча колумдан келишинче жардам берүүгө аракет кылдым. Тилекке каршы эч нерсе чыккан жок.

“Азаттык”: Эгер Максим Бакиевге АКШда иш азыр кайра ачылса, сиз прокурорлорго жардам берер белеңиз?

Евгений Гуревич: Мага бериле турган бардык суроолорго жооп берүүгө даярмын.

“Азаттык”: Кыргызстанда апрель ыңкылабынан кийин Максим Бакиев өлкө экономикасын толук көзөмөлдөчү деген сөздөр айтылып келатат. Кээ бир эксперттер атүгүл эл аралык уюмдар, күмөндүү синдикаттар Максимге атасы Курманбек Бакиев өкмөт башчыcы болуп турган кезде эле көңүл бура башташканын айтышат. Максим Бакиев атасынын президенттиги учурунда кандай ролду ойногонун айтып бере аласызбы?

Евгений Гуревич: Максим Бакиев өлкөдө бардыгын, өзгөчө экономикага тиешеси бар нерселерди башкарып турчу. Бийликти өз колуна топтоп алган (консолидациялаган). Бул гана эмес, Березовскийдин командасы менен бирге атасын Кыргызстандагы бийликке алып келген күч болгон. Көмүскөдөгү кардинал деп атоого да болбойт. Менимче, атасы (Курманбек Бакиев) анын кол баласына айланып калган. Кыргызстанда бир да иш Макстын чечимисиз жасалчу эмес.

“Азаттык”: Лондондогу соттук териштирүүдө да Курманбек Бакиев менен уулу Максимдин ортосундагы ыктымал жаңжал жөнүндө сөз болгон. Ошондой бир жаңжал болгонбу?

Евгений Гуревич: Алар тартышып-урушса да, акчанын айынан эле болушу мүмкүн. Кыргызстанда бул жөнүндө жазылган материалдарды окуган эмесмин. Ошон үчүн бир нерсе деп айтуу кыйын. Максимдин үй-бүлөсү менен чыккан чыр-чатактардын бардыгы акчага байланыштуу эле болгон.

“Азаттык”: Бакиев бир туугандардын калгандары кайда жүргөнүн билесизби? Алар канчалык бай?

Евгений Гуревич: Негизинен бардык финансылык булактарды Макс өз колуна алган. Мараттын (Курманбек Бакиевдин улуу баласы - ред.) тагдыры жөнүндө кээ бир нерселерди билчүмүн, бирок алар менен көптөн бери байланышпагандыктан менин маалыматым эскирип кеткен болушу керек.

“Азаттык”: Эмне үчүн алар менен мамилелерди үзүүнү чечкенсиз?

Евгений Гуревич: Эми бул толугу менен менин чечимим болгон эмес. Бирок тагдыр дал ошол нукка бурулганына бүгүн шүгүр деп отурам.

“Азаттык”: Жакында Кыргызстандын мурдагы премьер-министри Данияр Үсөнөв аты-жөнүн Даниил Урицкий деп өзгөртүп алганы, Беларуста ишкердик менен алектенип жатканы жөнүндө маалымат тарап кетти. Урицкий деген кишинин таржымалы тууралуу кабарыңыз бар беле?

Евгений Гуревич: Бул абдан кызыктуу окуя, бирок мунун бардыгы мен Беларустан кеткенден кийин болуп отурат. Бул тууралуу эч нерсе билбейм.

“Азаттык”: Курманбек Бакиев да, Максим да Кыргызстанда аларга тагылган айыптарды четке кагып келатышат. Сиздин пикириңизде, алардын күнөөсү барбы? Бар болсо, кандай жазага татыктуу?

Өлкөдө эч нерсе өзгөргөн жок. Башкаруу системасы, балким Бакиев тушундагыдан да коррупциялашкан. Менин билгениме караганда, Интерпол дээрлик бардыгын өз тизмелеринен алып салды.

Евгений Гуревич: Бул жерде эки нерсени эки бөлөк караш керек. Кыргызстанда бардык айыптоолорду четке кагуу стратегиясы туура деп ойлойм. Өлкөдө эч нерсе өзгөргөн жок. Башкаруу системасы, балким Бакиев тушундагыдан да коррупциялашкан. Менин билгениме караганда, Интерпол Бишкек сураган адамдардын дээрлик бардыгын өз тизмелеринен алып салды. Мындай мурда болуп көрбөгөндөй кадам сиздердин өлкөдө сот системасы азыркыга чейин иштебей турганын көргөзөт. Андыктан Бакиевдер айыптарды четке кагып, байланышпай, атүгүл Кыргызстандын сот системасын легитимдүү катары тааныбай, туура юридикалык стратегияны тандап алышкан. Мунун күнөөсү барбы же жокпу деген маселеге тиешеси жок. Күнөөсү бар. Бирок алардын да, менин да ишим адилеттүү, объективдүү каралат деп үмүттөнүү натуура болмок.

“Азаттык”: 2010-жылы Италиянын мыйзам коргоо органдары сизди арам акчаны адалдоого жана финансылык көз боёмочулук үчүн айыпташкан. Ал иш кандай аяктады?

Евгений Гуревич: Мени Италияда Кыргызстандын кайрылуусунун негизинде Интерполдун ордери менен камакка алышкан. Бир жыл түрмөдө отуруп чыктым. Ал иш боюнча күбө катары көрсөтмө берип, эки жылга кесилген болушум керек. Ал мөөнөттү өтөөмдүн деле кереги жок экен. Бул маселе жабылган.

“Азаттык”: АКШда сиз кайсы иш боюнча жаза мөөнөтүн өтөп жатканыңызды тактай кетесизби?

Евгений Гуревич: Мага каршы көз боёмочулук беренесине ылайык бир айып тагылган. Бул иштин Максим Бакиев менен байланыштарыма тиешеси бар. Италия же Кыргызстан боюнча эмес, Макс менен мамлелериме гана байланышкан иш. Мага тагылган айыптарды, Максим экөөбүздүн ортобузда эмне болгонун карап көрсөңөр, менин чечимдеримди оңой эле түшүнөсүңөр деп ойлойм.

“Азаттык”: Сөз биржалардагы иштер тууралуу жүрүп жатат, туурабы?

Евгений Гуревич: Ооба, бул - ишке ашпай калган биржа соодасына байланыштуу.

“Азаттык”: 2010-жылдан кийинби?

Евгений Гуревич: Ооба, бул, адашпасам 2012 же 2013-жылы болгон окуялар.

“Азаттык”: Дагы бир нече суроом бар. Сиз Кыргызстанда өткөргөн убакытты, ошол жылдары жасалган иштерди анализдесек, өкүнө турган нерселер барбы? Кыргызстан элинен кечирим суроого негиз барбы?

Кыргызстан элинен мен бир да тыйын уурдаган жокмун. Бирок мен авторитардык, зулумчул режимге көмөктөшкөм. Андай режим бийликте турбашы керек эле. Кыргызстан эли андай режимге татыктуу деген менин түшүнүгүмө туура келчү эмес.

Евгений Гуревич: Сөздү кээ бир фактылардан баштасак. Албетте, буга ишенсе да, ишенбесе да болот. Мен жеке өзүм Кыргызстанда жүргөн убакытта эч байып кеткен жокмун. Кыргызстан элинен мен бир да тыйын уурдаган жокмун. Бирок мен авторитардык, зулумчул режимге көмөктөшкөм. Андай режим бийликте турбашы керек эле. Менин түшүнүгүмдө Кыргызстан эли андай режимге татыктуу эмес болчу.

Бул үчүн мен кандайдыр бир деңгээлде жооптуумун деп ойлойм. Бирок мени шайтан, мокочо кылып көргөзүп келатышат. Өлкөгө келип алып, Бакиевдерди кол балага айландырып алган, толук көзөмөлдөгөн деп сүрөттөшөт. Сиздин суроолоруңуздардан да байкаса болот. Социалдык фондду көзөмөлдөгөнсүз дейсиз. Жок, мен соцфондду көзөмөлдөгөн эмесмин.

Мен фонд акционердик пакетке ээ айрым компаниялардын директорлор кеңешине катышып жүрдүм. «Сиз Орусия берген кредитти көзөмөлдөгөнсүз, ал акчаны уурдагансыз». Жок, андай болгон эмес. Муну Улуттук банк да далилдеди. Менимче, бул жерде калыс эмес согуш жүрүүдө.

“Азаттык”: Бирок Бакиевдер терс иштерди жасаган деп айтып жатпайсызбы. Сиз болсо алар менен иштегенсиз. Бул факт деле сиз да жоопкерсиз дегенге жатпайбы?

Евгений Гуревич: Албетте, бирок өлкө да мага каршы тарап жаткан караманча калп үчүн да жооптуу. Саясий боёкко боёлгон калп. Мен ачык диалогго даярмын. Кыргызстанга Бакиевдер уурдаган акчаларды кайтарууга көмөктөшүүнү каалап, айрым кадамдарды да жасагам. Анын далилдери да бар. Бул жерге отуруп алып, мени кечирип койгула, мен ушундай начар адаммын деп айта берүү эч кимге жардам бербейт. Акчаны кайтаруу, ооба, жардам берет. Келгиле, ачык диалогдон баштайлы. Өлкө ыңкылаптан кийин Бакиев режимине каршы жарыялаган "жихадда" мени улам улам атап пайдаланып жатышат. Бул туура эмес.

“Азаттык”: Акырында китебиңиз жөнүндө сурайын деп турам. Китеп эмне жөнүндө? Жазууга эмне түрткү болду?

Евгений Гуревич: Китеп биз бүгүн сөз кылып жаткан окуяларга негизделмекчи. Бирок жөн гана өмүр баян эмес. Өз тажрыйбама таянып, дүйнө кантип өзгөрүп жатканы баяндалып, сүрөттөлөт. Глобалдык темалар менен катар өзүмдүн башыман кечиргендеримди айтып берем. Тирандар менен эч качан иш алып барбаган, чоң афереларга аралашпаган жөнөкөй адамдар үчүн бул кызыктуу окуя.

“Азаттык”: Кыргызстандагы окуялар да камтылабы?

Евгений Гуревич: Ооба, албетте.

“Азаттык”: Качан чыгат?

Евгений Гуревич: Мен жаза мөөнөтүмдү өтөп жатканда жарымын гана бүтүрдүм. Уландысын жарым жылда жазып аяктайм деп үмүттөнөм. Агентим 2019-жылдын этегинде басып чыгарууга аракеттенели деп айтты.

“Азаттык”: Жашыруун болбосо, сиз абактан качан чыгасыз?

Евгений Гуревич: Маалымат ачык эле. 2019-жылдын март айында.

“Азаттык”: Маек үчүн рахмат.

Ред.: Евгений Гуревичтин кыргыз прокурорлору менен жолугушуусу жана өлкөдөн чыгарылып кеткен каражаттарды кайтаруу сунушу боюнча Кыргызстандын прокуратура органдары азырынча маалымат бере элек. Кыргыз бийлиги Гуревич сыяктуу Бакиевдин учурундагы таасирдүү кызматтарды ээлеген адамдарды бир нече оор кылмыштар боюнча айыптап келет. Бул багытта бир нече соттук өкүм чыкканы белгилүү. Максим Бакиевдин адвокаты Даниел Макговер Кыргызстанда өзүнүн кардарына тагылган айыптарды негизсиз деп мүнөздөгөн. “Азаттык” Гуревич өз маегинде сөз кылган адамдарга микрофон сунууга даяр.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:30 0:00

Айрапетян: Арменияда аң-сезим өзгөрдү

Мхитар Айрапетян.

Мхитар Айрапетян 29 жашта. “Баркыт ыңкылабынан” кийин Диаспора министрлигине дайындалган. Армян министрлеринин эң кенжеси. Никол Пашиняндын өкмөткө каршы жүрүшүн колдоп, башынан чогуу жүргөн. Еревандагы сапарыбызда жолугуп, азыноолак кепке тарттык.

- Сиз ушул кызматка киришкенден көп өтпөй “биз аң-сезимге, баалуулуктарга революция жасадык" дедиңиз эле. Чечмелеп кетесизби?

- Кээде революцияны бийлик алмашуу деп эле кабыл алышат. Бирок бизде андай эмес. Биздин революция - ой жүгүртүүнүн, баалуулуктардын жана мамиленин өзгөрүшү. Албетте, баалуулуктарды өзгөртүү узак процесс – муундардын алмашышы, жаңыча тарбия керек. Бирок кыска аралыкта “Баркыт революциясы” өзгөртө алган нерселер бар. "Сиз үчүн жеңиш, революциянын башкы жетишкендиги эмне?" деп сурашат. Мен айтам - азыр бизде өз укуктарын мыкты билген коом түзүлдү.

Менимче мурда элибиз позициясы, мамлекетке мамилеси, ой жүгүртүүсү боюнча эмес, паспортунда гана Армениянын жараны болушкан. Бүгүн абал такыр башка. Жарандарыбыз өкмөт жана бийлик аларга кызмат кыларын так билишет. Кайсы гана бийлик болбосун отчетту, айкындыкты, акыйкатты талап кыла алат. Азыр өкмөттө, парламентте жана башка мамлекеттик институттарда өзү каалаган бийликти көрө ала турган коомубуз бар. Бул абдан чоң жеңиш. Башкача айтканда биз көз караштарды өзгөрттүк. Мурда “жалгыз добушум эч нерсе чечпейт” деген ой кеңири жайылса, азыр "мамлекеттин келечеги менден гана көз каранды” деген айныгыс түшүнүк пайда болду.

- Ошол жүрүштөрдө университеттердин студенттери окуусун таштап силерге кошулган эле. Демонстранттардын көбү жаштар болгон. Арменияда сиздер “баркыт ыңкылабы” деп жаткан бийлик алмашууда сиздин жана теңтуштарыңыздын ролу абдан зор болду окшойт?

- Жаштарсыз революция эч качан болмок эмес. Менимче романтизм болбосо мындай процесстер ишке ашпайт. Ал эми жаштар романтиктер. Биз прагматик болуп, келечектеги иштерге себеп, тоскоол таба берсек Арменияда эч качан мындай тынч революция, чоң өзгөрүүлөр болмок эмес. Жаштар жалындап турат, эр жүрөк. Аларды байлап, чырмаган нерсе жок. Биздин ыңкылапты ишке ашырган эң чоң жагдайлардын бири ушул.

Өкмөткө каршы алгачкы жүрүш.
Өкмөткө каршы алгачкы жүрүш.

Ал эми менин ролума келсек, болгону жеңишке жеткен 8-10 млн. армяндардын биримин. Башкалардан айырмам жок. Мен үчүн көп эмгек же аз эмгек сиңирген деген түшүнүк жок. Бул бир лидердин эмес, миллиондогон лидерлердин революциясы.

- Азыр эми атаандаштарыңыздар, башкалар деле Пашиняндын министрлер кабинетинин тажрыйбасыздыгын баса белгилеп атышат. Ереванды аралап эл менен сүйлөшкөндө сиздерге үмүт абдан чоң экенин байкадым. "Ишенимден чыгып калбайбызбы?" деген чочулоо болбой койбосо керек?

- Минтип тынчсыздангандардын баарын жакшы түшүнүп турам. Кээде бул объективдүү пикир. Жообум мындай - мен жана Диаспора министрлигине алып келген жаңы командам тажрыйбанын жоктугун билдирбеш үчүн бардык аракеттерди кылабыз. Ошону менен бирге тажрыйба иш менен келерин айткым келет. Ушу тапта биз министрликтин бүт курамын кетирип, алмаштырган жокпуз. Жаштардын дараметин жана жигерин тажрыйба менен айкалыштырыш үчүн туура кадрларды тандасакдеп жатабыз. Бул биз көрүп турган эң мыкты жол.

Мхитар Айрапетян өзү курдуулар менен.
Мхитар Айрапетян өзү курдуулар менен.

Өзүн өзү өнүктүрүү абдан маанилүү. Мен такай ушунун үстүнөн иштеп атам. Диаспоралар менен үзгүлтүксүз байланышта болуп, кеп-кеңештерди алып жатам. Сындарын угуп, анда туура жыйынтык чыгарганга тырышам. Коомчулукту, элди өзүнүн компетенттүүлүгүнө ынандырыш үчүн жаш саясий ишмер азыр ушул жолдо кетип, үйрөнүүгө дилгир экенин көрсөтүшү керек деп ойлойм. Керек болсо тажрыйбасы ашып-ташкандар деле күн сайын окушу керек эмеспи.

- Армяндар 10 млн. тегерегинде болсо, анын үч миллиону гана өз мекенинде. Калганы сыртта. Атайын министрлик түзүп, алардан каржылык да, башка да жардам алып келе жатасыңар. Сырттагы чоң мүмкүнчүлүктү дагы түзүктөп колдонуш үчүн кандай максаттарыңар бар?

- Буга чейин деле армян диаспорасынын дарамети ийгиликтүү колдонулуп келди. Ошентсе да мындан да натыйжалуу, максаттуу, келечектеги так багыттар үчүн көмөк ала турган мүмкүнчүлүк бар. Бул үчүн айрым кадамдарды жасашыбыз керек. Биринчиден, диаспоралар, алардын ресурстары, потенциалы менен кайрадан таанышып чыгуу. Экинчиден, мамлекеттин талабын караштыруу. Анткени кээде диаспора Армениядан так сигналдарды ала албай калат. Өзгөчө биздин министрлик мамлекеттин муктаждыктарын аларга жеткиликтүү туюндурсак, "бүгүн-эртен Арменияга мындай жардам керек" деп сурай тургандарды бир калыпка салсак, координацияласак дейбиз. Антпесек көп учурда алынган жардамдан натыйжа чыкпай келатат.

- Маегиңизге чоң рахмат!

Редакциядан: Мхитар Айрапетян 1990-жылы 15-майда туулган. Ереван мамлекеттик университетинен чыгыш таануу адистиги боюнча билим алган. 2011-жылы Жаш саясатчылар биримдигин негиздеп, 2015-жылга чейин төраганын орун басары болгон. 2016-жылы Жарандык билим берүү жана жаштарды өнүктүрүү борборун түзгөн. 2010-2017-жылдар аралыгында бир топ гезиттерде Жакынкы Чыгыш, Түркия боюнча эксперт катары эмгектенген. Премьер-министр Никол Пашинян мүчө болгон “Жарандык келишим” партиясынын түптөөчүлөрүнүн бири. Партиянын Диаспора боюнча координатору болгон. Армян, англис, орус, түрк тилдерин билет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДП дагы бир депутатты катарынан чыгарды

Кожобек Рыспаев.

Кыргызстан социал-демократтар партиясынын (КСДП) саясий кеңеши Жогорку Кеңештин депутаты, бул партиянын мүчөсү Кожобек Рыспаевди партиядан чыгарды.

Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубава бул чечимге түшүндүрмө берип, Кожобек Рыспаев “КСДПнын партиялык ишмердүүлүгүндө өлкөнүн келечеги тууралуу сүйлөшүүлөр, тилектештик болгон эмес. Эгер Бишкек ЖЭБи боюнча КСДПнын күнөөсү далилденсе, мен бул партияда кала албайм, анткени биз бул партияда туугандашып жашаган жокпуз” деп жергиликтүү радиолордун бирине айтканы аны партиядан кетирүүгө негиз болгонун билдирди:

- Сөз жүзүндө Кожобек Рыспаев Бишкек ЖЭБинде болгон кынтык иштерге каршы чыгууда. Бирок көпчүлүк «авариянын башкы күнөөкөрү» деп атаган Бишкек ЖЭБинин мурдагы деректири Өмүркул уулу Нурланды ачык эле колдоодо деген туруктуу пикир жаралды. Муну ал четке какпайт жана Өмүркул уулу Нурланды дал ушул кызматка өзү «сунуш кылган». Ошондой эле авария болгондон кийин да экс-деректирдин «башынан бир тал чач түшпөгөнүн» баарыбыз көрүп турабыз. Сурак берүүнүн ордуна Өмүркул уулу Нурлан ар дайым Жогорку Кеӊештин пленардык жана Кожобек Рыспаев жетекчилик кылган тармактык комитеттин жыйындарына чакырылууда. Чынында дал ушул мурдагы деректир ЖЭБди модернизациялоодон кийин негизги каражаттарды, анын ичинде жек көрүндү болгон айтылуу аттиштерди дагы ишкананын эсебине кабыл алуу буйругун эсепчилерге (бухгалтерияга) берген, - деди Кундуз Жолдубаева.

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

Бишкекте 31-мартта КСДПнын курултайы өттү жана анда Алмазбек Атамбаев партия төрагасы болуп шайланды.

Ал эми депутат Кожобек Рыспаев аны партиядан чыгаруу тууралуу КСДПны эч качан ЖЭБдеги коррупция үчүн күнөөлөбөгөнүн, четтетүүнүн төркүнү башкада экенине токтолду:

- Мага “Бишкек Жылуулук электр борборун модернизациялоодогу коррупцияга КСДПны айыптаган” деп кине тагып жатышат. Мен эч качан антип айткан эмесмин, ага акым да жок. Анткени буга партиянын кандай тиешеси бар? Экинчиден алар айтып жаткан Нурлан Өмүркул уулуна эч кандай тиешем жок. Мен аны кызматка сунуш кылган эмесмин, эч жерде коргогон эмесмин. Тескерисинче, мен жетектеген Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитеттин корутундуларында ага карата бир топ эскертүүлөрдү келтиргем. Мунун баары жөн гана шылтоо. Мен партиянын төрагалыгына Алмазбек Атамбаев шайланган жыйынга барбай калганым үчүн гана мени мүчөлүктөн чыгарып коюшту. "Келбей койду, демек биз менен эмес" дегендей чолок ой болуп жатат. Ооба, мен ал жыйынга бара албай калгам, бирок эч жерде мен партияны жамандап сүйлөгөн эмесмин. Мен Атамбаевге каршы эч жерде сүйлөгөн эмесмин, аны менен мамилем начарлап кетти деп да айта албайм. Мунун баары анын тегерегиндегилердин иши болду. Чыгарса чыгара беришсин, мен ага кайгырбайм, - деди Рыспаев.

29-августта КСДПнын саясий кеңеши Жогорку Кеңештин депутаты, бул партиянын мүчөсү Кожобек Рыспаевди партиядан чыгаруу тууралуу чечим кабыл алган.

КСДП партиясы буга чейин пикир келишпестиктен улам Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаевди да мүчөлүктөн жана фракциядан чыгарып салган.

Соодадан саясатка “секирген” Рыспаев

Кожобек Рыспаев 2010-жылы “Ар-Намыс” саясий партиясынын тизмеси менен V чакырылышта, 2015-жылы КСДП партиясынын тизмеси менен VI чакырылышта Жогорку Кеңешке депутат болгон. "Азаттык" буга чейин Кожобек Рыспаевдин бейнеси тууралуу жазылган макаланы окурмандарга сунуш кылууну чечти.

Кожобек Рыспаев - Жогорку Кеңештин мурдагы чакырылышында "Ар-Намыстан" беш жыл эл өкүлү болуп отурган, учурда КСДПдан депутат, ооган согушунун ардагери, соода-сатыкта жүрүп саясатка аралашкан, “касапчы” деген каймана аты бар.

Рыспаевди жакындан билгендер анын сооданы чемичкедей эле чагарын, акчанын “кулк-мүнөзүн” жакшы билерин кеп кылышат. 1981-1983-жылдары Советтик армиянын катарында Ооганстанда кызмат өтөп келгенден кийин соода тармагына ыктаган. 1985-жылы борбор шаардагы соода техникумун аяктаган жана Советтер Союзу тараганга чейин бир канча жерде сатуучу болуп иштеген.

1992-жылдан тартып 2010-жылы Жогорку Кеңешке депутат болуп келгиче жеке коммерциялык ишканаларды жетектеген. Анын негизги бизнеси Ош базарында, тактап айтканда, эт тармагында жакшы жүрүшкөн, өзү да мыкты касапчы.

Рыспаев жогорку билимди 40 жашка чукулдап калганда алган. 2000-2005-жылдары Улуттук университеттин экономика факультетин «каржы жана насыя» адистиги боюнча аяктаган.

Экинчи жогорку билимди Жогорку Кеңештин депутаты болуп турганда Исхак Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университеттин Кызыл-Кыя шаарындагы жаратылышты пайдалануу жана геотехнологиялар институтун 2013-жылы сырттан окуп бүтүргөн.

Бул институт 2015-жылдын башында Жогорку Кеңештин Билим берүү, илим, маданият жана спорт боюнча комитетинин чечими менен натыйжасыз иштеген окуу жайларынын тизмесине кошулган. Мындан улам Кожобек Рыспаев тоо-кен тармагы боюнча жогорку билимди эмнеге Бишкекте Исхак Раззаков атындагы мамлекеттик техникалык университетте эмес, анын тээ алыскы аймактагы филиалында алган деген суроо туулат.

"Азаттык" Кожобек Рыспаев тууралуу ошол институттун деректири Орунбай Шамшиевге суроо узаткан. Ал Рыспаевди бала кезинен тарта тааный турганын, ошол кезде эле тоо-кен тармагына кызыгуусу болгонун, билим ал деп өзү чакырганын айтып берген:

- Мен аны 1969-1970-жылдардан бери, Жайыл районундагы Кызыл-Ой айылында иштеп жүргөн кезинен тартып билем. Армияга барганга чейин эле тоо-кен тармагына кызыкчу. Ортодо 20-30 жыл көрүшпөй калдык. Мен бул жерде иштеп жүргөнүмдү билип, “агай, тоо инженери болоюн” дегенинен, мен аны "бул жакка кел" деп чакырдым. Анан ал Ошко, Баткенге иш сапарына келген учурларда менин базамды көрүп, бул жактан окуюн деп чечти.

Орунбай Шамшиев депутат Рыспаевдин үлгүлүү студент болгонун, тоо-кен тармагы боюнча көптү билип, керек болсо ошол жактагы студенттер менен окутуучуларга сабак өтүп да кетип жүргөнүн айтып мактаган:

- Ал 1-курстарга өтүлгөн предметтерден бери кызыкчу. Мен таң калгам. Андай экинчи жогорку билим алып жаткандар жөн эле диплом үчүн окушат да. Ал болсо дипломдук ишин да өзү жазды. Жетекчиси да: "Бул депутатпы же тоо-кенчиби?" деп таң калды. Сессияга такай барчу. Кээде сессияга эмес, жөн деле келип кетчү. Негизи аябай эле таң калчу элем. Китептерди алчу. Менин китептеримди алганда да кээ бир жерлерин бүктөп коюп, кээ бир жерлерин карандаш менен чийип коюптур. Бул ошол китепти окуганын билдирет да.

Рыспаевдин "саясий эрдиги"

Эми Кожобек Рыспаевдин саясий жолуна баам таштайлы. Ал 2010-жылдагы парламенттик шайлоодо “Ар-Намыс” партиясынын тизмеси менен шайланып келди. Партияны ичинен билгендердин маалыматы боюнча аны да ооган согушунун ардагерлеринин республикалык кеңешинин төрагасы Нурлан Төрөбеков ээрчитип келген, тизмеден "ооганчыларга" эки орун берилип, ошол квота менен Жогорку Кеңешке шайланган. Бакылдап сүйлөгөн, ар дайым ооганчы экенин баса белгилеп жүргөнү менен коомчулукка мына ушул парламентте таанылды.

2011-жылы сентябрь айында “арнамысчы” ондон ашык депутат кезексиз жыйынга чогулуп, Феликс Куловдун ордуна Камила Талиеваны фракция лидери кылып шайлаган. Кулов бул чечимдин укуктук да, саясий күчү да жок экенин айтып чыккан. Ошол Куловго каршы чыккан топтун башында Кожобек Рыспаев турган. Ал топтун да мүчөсү, азыр парламентте КСДП фракциясынын депутаты Анвар Артыков ошол окуяны “саясий эрдик” катары сыпаттаган.

- Ошол маалда фракциялар ортосунда ар кандай төңкөрүш жүрүп калган. Анан Кожобек Рыспаев баштаган 10 киши топтолуп чыгып принципиалдуу позициябызды айтканга эркибиз жеткен. Туруктуулукту сактап калганга чоң салым коштук деп ойлойм. Кожобек Жайчибековичтин да эмгеги чоң. Анткени ошол маалда биздин топко өтө катуу басым жасалган. Бирок биз ошого карабай "партиянын кызыкчылыгынан өлкөнүн кызыкчылыгын жогору турат" деген принцип менен иштегенбиз. Ошондо Кожобек Жайчибекович тайбастыгын, принципиалдуулугун көрсөттү.

Анвар Артыков кийинки парламенттик шайлоодо социал-демократтарга кошулуп баруу тууралуу чогуу чечим кабыл алышканын да айтып берди:

- "Кийинки шайлоодо КСДП менен барсаңар жакшы болот" деген сунуш эки-үч жыл мурун эле болгон. Экинчиден, жакшы идеяларды ишке ашырыш үчүн туруктуу партияны тандаганбыз. Биз мурдатан эле мамлекеттик маселелерди чече билген партияга кошулсак деп сүйлөшүп, ой бөлүшүп жүргөнбүз.

Ишенимдүү булактардын айтуусунда, Кожобек Рыспаев президенттин жакын адамдарынын тилин таап, аларды ынандыра алгандыктан КСДПнын тизмесинин алдыңкы сабына илинген. Бийликтин көзү түз болгону үчүн 2012-жылдан бери стратегиялык мааниси чоң деп эсептелген Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитетти башкарган. Коомчулукта "бул комитет Кумтөр өңдүү талуу маселелерди чечүүдө алсыздык кылып жатат" деген сын-пикир көп.

2016-жылы Кожобек Рыспаев Кыргызстандагы чет элдик же чет элдик жарандардын үлүшү бар маалымат каражаттарын тескөөнү көздөгөн мыйзам кабыл алууну сунуш кылган жана анын демилгеси дароо талкуу жараткан. Ал жергиликтүү коомчулук кайсы телеканал же радио кайсы мамлекетке таандык экенин билбей турганын, ошондуктан мындай маалымат ачык көрсөтүлүшү керек экенин айткан:

- Бул маселени мен мыйзам долбоору катары жазып, көтөрүп жатканымдын себеби бизде чет элдик жарандар каржылап, ачкан телерадиокомпаниялар бар, ошолорду эч ким билбейт. Кээ бир учурларда алар чагымчыл болуп кетет. Алар Кыргызстандын аймагында чагылдырып жаткандыктан коомчулук алардын кимге таандык экенин билбей калып жатат. Мисалы, НТС, КТР, НБТ деген телеканалдардын логотиби менен кошо кайсы мамлекетке таандык экенин кошо жазып койсо элге түшүнүктүү болмок. Ал телеканалдын же телепрограмманын кимдики экенин эл билүүгө тийиш. Радиоберүүдөн маалымат кетип жатканда дагы “бул баланчанын радиосу” деген эскертме болуш керек. Мисалы, “Азаттык” радиосун АКШ каржылайт депчи.

Депутаттын телерадиону тескөө жөнүндө сунушун сындагандар да чыккан.

Кожобек Рыспаев Чүй облусунун Жайыл районунан болот, үч баланын атасы. Ал Жогорку Кеңештеги эң бай деген депутаттардын катарына кирет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кытай насыясынын кыстоосу алдыда

Кыргызстандын жана Кытайдын желектери.

Британиялык "The Sun" басылмасы Кытай кичине, жарды өлкөлөргө насыя берүү менен жылма экспансия саясатын жүргүзүп жатканын жазып чыкты.

Кытай жакыр жана чакан өлкөлөргө өтө көп суммада насыя берип, үстөмдүгүн орнотуп жатканын британиялык "The Sun" басылмасы өткөн жумалардагы санында жазып чыкты.

Анда Бээжинге көз карандылыгы күчөп бараткан Пакистандан тартып Африкадагы Жибути, Мавритания сыяктуу өлкөлөр да аталган. Басылма алардын катарына 1.5 миллиард доллар карызы бар Кыргызстанды кошкон.

Британ басылмасы Кытай эбегейсиз насыяларды берүү менен жакыр өлкөлөрдө таасирин күчөтүп, жылма саясатты жүргүзүп жатат деп шектенет. "The Sun" гезити берилген насыяларды төлөө жону жука өлкөлөр үчүн кыйын болгондуктан карызды кайтарууга келгенде Бээжиндин талабы катуу болорун эскерткен. Буга ал Шри-Ланкада былтыр түзүлгөн кырдаалды мисал келтирип, карызды убагында кайтара албаган бул өлкө аймагындагы деңиз портун кытайлык компанияга 99 жылга ижара берүүгө аргасыз болгонун жазган.

Британ басылмасындагы макала Кытайга карыздын көбөйүп баратканы үчүн чочулоо күч алган Кыргызстандагы абалды кайрадан эске салды.

Эбегейсиз карыздын эсеби болот...

Финансы министрлигинин маалыматы боюнча, быйылкы июль айына карата Кыргызстандын тышкы карызы 3 миллиард 800 миллион доллардан ашкан. Анын ичинен 1,7 миллиард доллар Кытайдын Экспорттук-импорттук банкына туура келет. Бул Кыргызстандын тышкы карызынын 45% жакынын түзөт. Мындай кырдаалдын кооптуу экени буга чейин парламентте бир нече жолу айтылган.

Айрыкча Кытайдан алынган 386 миллион долларлык насыяга жаңыланган Бишкек Жылуулук электр борборундагы коррупциялык көрүнүштөр ачыкка чыккандан бери маселенин мааниси арткан.

Саид: Тышкы карызга этият болууну сунуштадык

Саид: Тышкы карызга этият болууну сунуштадык

Эл аралык Валюта корунун Кыргызстандын тышкы карыз деңгээлинин өсүп баратканы тууралуу соңку эскертүүсү боюнча “Азаттыктын” суроолоруна аталган уюмдун Бишкектеги өкүлчүлүгүнүн башчысы Яхья Саид жооп берди.

Индиялык экономист Самтин Бхутиа Кытайдын насыяларын төлөбөй калуунун кесепети кыйын болорун белгилейт. Ал буга чейин Кыргызстан менен Тажикстандын Бээжинге болгон карызы боюнча баяндама даярдаган. Экономисттин баамында, Кытайдан эсепсиз карыз алуу өлкөлөрдү толук карыз кризисине кептебесе да, болочок кыйынчылыктардын жышааны болушу мүмкүн:

- Биз билгендей, 2017-жылы Тажикстандын карызынын жарымынан көбү Кытайдын насыяларына туура келген. Кыргызстанда бул көрсөткүч 40-50 пайызды түзсө керек. Салыштырмалуу ылдыйраак. Ошентсе да бул Кыргызстан менен Тажикстан алган насыялардын басымдуу бөлүгү Кытайдан келип жатканын көрсөтүүдө. Кыргызстан үчүн, балким Тажикстан үчүн да Кытайдын Экспорт-импорт банкы - жалгыз, ири насыя берүүчү тарап. Карыз берүү ишине көптөгөн кытайлык агенттиктер катышып жатканын көрүп жатабыз. Менимче мындай жагдай бул өлкөлөр карыз алуу маселесинде Кытайга көз каранды болуп калганын көрсөтөт. Алдыдагы жылдары да мындай көз карандылык уланышы мүмкүн деп жоромолдой алабыз.

Кыргызстандын мурдагы финансы министри, учурдагы депутат Акылбек Жапаров бул жагынан өлкө алдында чоң тобокелчилик турганын айтып келет. Ал Кытайга карыздын көп бөлүгүн төлөчү учур 2024-жылы башталарын белгилеп, ага азыртадан даярданыш керектигин эскертүүдө:

- Ачык айтканда, 2 миллиард доллардын тегерегинде мамлекеттин кепилдиги менен насыяларды алдык. Келишимдер Гонконгдо кытай тилинде түзүлүп, Кытайдын эрежеси менен төлөнөрү көрсөтүлгөн. Эгер талаш-тартыш болсо ал жактын соту карашы керек. Башкача айтканда катуу эрежелер менен алдык. Экинчиден, Кытайдан 1 миллиард долларга жакын түз инвестиция келди. Биз Кытайдан алынган насыялардын колдонулушун иликтеп, инвестициялар менен иштеген өкмөттүн түзүмүндө корпорация түзүүнү мен сунуш кылып жатам.

"Насыя алуудан коркпош керек"

Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитетинин төрагасы Эмил Токтошев да Кытайдан карыз алуунун коркунучу бар экенин танбайт. Бирок депутат экономикасы оор абалда турган Кыргызстан үчүн инвестиция жана шарты жеңил насыя керек экенин билдирүүдө.

- Мамлекетте экономикалык өсүш үчүн баары бир насыя алууга мажбурбуз. Насыя алуудан коркпош керек, бардык өлкөлөрдө колдонулган тажрыйба. Биз алгандан коркпой, аны туура иштеткенди билишибиз керек. Ал эми эң арзан насыяны Кытай берип жатат.

Коомдук ишмер Эдил Байсалов да акыркы кезде Бээжинден карыз алуунун опурталдуулугу тууралуу маалыматтар дүйнөлүк медиада ашыкча апыртылып жатат деген ойдо. Байсаловдун айтымында, Кытайга байланыштуу ар бир маалыматты куру эмоция менен эмес, терең талдап кабыл алыш керек:

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Дүйнөлүк коомчулукта Кытай менен бардык мамлекеттер - Борбордук Африкадан баштап Борбордук Америкага чейин тыгыз байланышта. Керек болсо бизден көбүрөөк соода кылып, инвестиция тартып жатышат. Коңшулаш турган биз болсо мүмкүнчүлүктү толугу менен пайдалана албай жатабыз. Мен ушул сыяктуу макалаларды башка улуу державалардын, ошол эле АКШнын, Орусиянын, Европанын дүйнөнүн экономикалык борбору Азияга ооп бара жатканын көрүп ичи күйдүлүк кылган, эмоцияга толгон үгүтү катары түшүндүрөт элем.

Кыргызстандын Финансы министрлиги "Кытайдан алынган карызды өз убагында төлөгөнгө кудурет жетет" деп билдирүүдө. Маалыматка караганда, учурда насыя кечиктирилбей төлөнүп жатат.

Буга кошумча быйыл апрелде кыргыз өкмөтү мамлекеттик карызды башкаруу стратегиясын кабыл алган. Ага ылайык, кайсы бир өлкөдөн алынган карыз жалпы карыздын 50 пайызынан ашпашы керек. Азыр бул чекке Кытай жакындап келатат. Ошол эле учурда кыргыз коомунда кытайлыктардын жылма экспансиясынан чочулагандар да жетиштүү.

Миграция кызматынын маалыматы боюнча былтыр 14 миңден ашык чет өлкөлүк Кыргызстанда иштөөгө уруксат алса, анын 12 миңге жакыны Кытайдын жарандары болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДПнын кыжалат билдирүүсү

"Ала-Арча" резиденциясы. 24-ноябрь, 2017-жыл.

Экс-президент Алмазбек Атамбаев баштаган Кыргызстан социал-демократиялык партиясы (КСДП) азыркы бийликти сындаган билдирүү таратты. Анда Атамбаевди каралоо үчүн "күзүндө төңкөрүш уюштурушу мүмкүн" деген жалган имиштер таратылып жатканы, социал-демократтардын андай максаты жок экени айтылган.

КСДПнын түкшөмөл жараткан билдирүүсү Кыргызстанда кызыган күзгү саясий сезон алдында таратылды. Билдирүүдө акыркы кезде "Алмазбек Атамбаев күзүндө төңкөрүш жасайт экен" деген жалган маалыматтар кеңири жайылып, экс-президентти жаманатты кылуу аракети жүрүп жатканы айтылат.

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

Бишкекте 31-мартта КСДПнын курултайы өттү жана анда Алмазбек Атамбаев партия төрагасы болуп шайланды.

Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаеванын айтымында, Атамбаевдин мыйзамсыз жол менен бийликти басып алуу ниети жок жана андайга барбайт. Ал бийлик органдары жалган маалыматтарга чара көрбөй, тескерисинче ага кызыкчылыгы болуп жатканын кошумчалады:

- Абалдын чоо-жайына түшүндүрмө сурап бизге кайрылган адамдар көп болуп жатат. Анткени Атамбаев тарабынан даярдалып, ал тургай каржыланып аткан коомдук башаламандык жана мамлекеттик төңкөрүш туурасындагы карандай калп имиштер акыркы айларда максаттуу түрдө жарыяланып жатат. Тийиштүү мамлекеттик органдардын мындай чагымчылдыкка таптакыр ак же көк дебей турганынан улам, мында бийлик башында отурган айрым адамдардын кай бир даражада кызыкчылыгы бардай таасир калтырат. Мунун баарына бийлик түзүмдөрүнүн унчукпай турганы бизди ушул кайрылууну жасоого аргасыз кылууда. Аталган имиштер менен ушак-айыңдар логикадан да, кадыресе акыл-эстен да таптакыр куржалак экени ачык көрүнүп турат.

КСДП ошондой эле өз билдирүүсүндө азыркы бийликтин саясатын, кадрлардын дайындалышын сынга алып, "экономикалык өсүш болбой, саясий оппоненттер куугунтукталып жатканын" билдирип, эл ичинде нааразылык жаралып жатканын жазган.

- Бул адамдар баарын "оору баштан соо башка оодара салганга" умтулбай, имиштерди таратуунун ордуна элдин биримдигин чындоо жана экономиканы көтөрүү сыяктуу реалдуу иштер менен алектенсе болмок. Анын үстүнө, акыркы айларда аталган эки багытта тең кооптуу белгилер байкалууда, - деди Жолдубаева.

24-ноябрь, 2017-жыл.
24-ноябрь, 2017-жыл.

Учурдагы президент Сооронбай Жээнбековдун кеңсеси мурдагы өнөктөшү КСДП тараткан билдирүүгө расмий жооп кайтарбай турганын кабарлады. Бирок коомчулукта бул билдирүү саясий айдыңда Атамбаев менен Жээнбековдун мамилеси жана анын өлкөдөгү кырдаалга тийгизчү таасири тууралуу талкууларга жем таштады. "Чынында эле экс-президент төңкөрүш кылгыдай жагдай барбы жана ал маалымат каражаттарында айтылып жатабы?" деген собол да ортого коюлду.

Парламенттеги "Ата Мекен" фракциясынын лидери Алмамбет Шыкмаматов бүгүн бийликке каршы чыкчудай кырдаал жок деп эсептейт. Депутаттын пикиринде, акыркы билдирүү таратуу менен Алмазбек Атамбаев өзүнө көңүл бурдуруп, актанууга аракет кылууда:

- Бул Атамбаевдин тегерегиндегилердин актануусу. Бүгүн Атамбаевдин элди артынан ээрчите турган деле алы жок. Ал өзү башкарып турган учурда бир топ кемчиликтери менен төңкөрүш болчудай абал түзгөн. Кадрдык башаламандыкты, коррупцияны апогейине жеткирип, эми "мен оппозиция катары сын айтам" дегени туура эмес. Бүгүн кандай кыйынчылык болсо, ал Атамбаев талкалап кеткен урандыны калыбына келтире албай кыйналып жатат. Ал эми бүгүн төңкөрүш болчудай эч шарт, абал жок.

Ал эми саясий илимдердин кандидаты Орозбек Молдалиевдин айтымында, маалымат каражаттарында Атамбаевдин саясаттагы аракеттеринин жанданышы боюнча сөздөр айтыла калып жүрөт. Молдалиев экс-президенттин командасы билдирүү таратуу менен коомчулуктун көңүлүн бийликтин кемчиликтерине бурууга аракет кылып жатат деп божомолдойт:

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

- Мындай имиш сөздөр көп эле болот. Эми ушуга шылтоолоп туруп, "экономика өспөй атат, эл нааразы" дегенди маалыматтык чөйрөгө таштап коюуну туура көрүштү. Муну технологдор жакшы пайдаланышты. Эгер бир нерсе болсо, "эл өзү эле чыкмак турбайбы, Алмазбек Атамбаевдин деле катышы жок экен" деген пикирди жараткысы келип жатышат окшойт. Бирок Атамбаев андан эмне табат? Ал экинчи жолу президент боло албайт, аны бүгүн эл деле ээрчибейт. Акыркы окуялардан соң анын популярдуулугу төмөндөбөдүбү.

КСДПнын билдирүүсү көбүнесе экс-президент Алмазбек Атамбаевдин жакын адамдарынын позициясын чагылдырары айтылууда. Себеби, Социал-демократиялык партиянын ичинде түшүнүксүз кырдаал түзүлгөн. Быйыл 31-мартта Алмазбек Атамбаев партиянын расмий лидерлигине өткөндөн тартып азыркы бийликти сындаган билдирүүлөрдү утур-утур таратып жүрөт. Бул экс-президенттин үзөңгүлөштөрү, мурдагы премьер-министр Сапар Исаков, Бишкектин экс-мэрлери Албек Ибраимов жана Кубанычбек Кулматов камалганда ачык көрүнгөн.

Ошол эле учурда социал-демократтардын Жогорку Кеңештеги фракциясынын көпчүлүк мүчөлөрү учурдагы президент Сооронбай Жээнбековдун таламын коргойт. Анын үстүнө өзүн КСДПнын мүчөлөрү деп атаган адамдардын тобу акыркы айда Чүйдүн Москва, Панфилов райондорунда жыйын өткөрүп, "КСДП Атамбаевсиз" деген резолюция кабыл алган. Алардын айрымдарына КСДПнын жетекчилиги жооп кайтарып, андай жыйындарды уюштурган адамдар партиянын мүчөсү эмес экенин билдирген. 28-августта мындай жыйын Токтогулда өткөнү белгилүү болду.

Бир катар эксперттердин баамында, акыркы билдирүү мурда эң жакын пикирлеш жана өнөктөш катары мүнөздөлүп келген мурдагы жана азыркы президенттердин ортосундагы пикир келишпестик күчөп баратканын көрсөтөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Макрон: Европа коопсуздук маселесинде АКШга таяна албайт

Эммануел Макрон менен Дональд Трамп. Былтыркы сүрөт.

Франциянын элчилери Парижге чогулду. Өзөктүк держава жана дүйнөдөгү өтө бакубат мамлекеттердин бири болуп саналган бул өлкө кийинки жылдардагы тышкы саясатын аныктап, тактап жаткан кези. Президент Макрон АКШга сын айтып, Орусия менен кызматташуу жөнүндө кеп козгоду.

- Европа мындан ары өз коопсуздугу үчүн жалаң эле Кошмо Штаттарга таяна албайт. Бүгүн биз Европанын коопсуздугунун, демек эгемендигинин жоопкерчилиги менен кепилдигин өзүбүзгө алышыбыз керек, - деп Эммануел Макрон ​27-августтагы жолугушуунун башында ачык айтты.

Евробиримдик өз келечегин өзү курушу керек экенин Дональд Трамптын саясий кадамдарынан соң Германиянын канцлери Ангела Меркел да айтып жүрөт.

Макрон бул үчүн аймактык тилектештикти бекемдеп, коргонуу принциптерин карап чыгыш керек деген ойдо.

- Бул тилектештиктин бекемделиши Европадагы коопсуздук жана коргонуу архитектурасын кайра карап чыгуу дегенди билдирет. Аны киберкоопсуздук, химиялык курал, дегеле куралдануу, аймактык чатактар, космос коопсуздугу, полярдык аймактарды коргоо боюнча жаңыланган сүйлөшүүлөр аркылуу ишке ашырабыз. Анын ичинде Орусия менен дагы, - деди Франциянын президенти.

Макрон андай сүйлөшүүгө бир бөлүгү Европада жайгашкан Орусия да кошулушу зарыл деп эсептесе да, "Москва Украинадагы кризисти жөнгө салууда сезилерлик прогресске жетиши керек" деп кошумчалады.

Евробиримдиктин белдүү өлкөлөрүнүн мындай демилгелерине АКШнын акыркы жылдардагы саясаты түрткү болууда. Макрон Вашингтондогу администрацияны катуу сынга алды. Француз президенти бөлүнүп-жарылбай, көп тарап менен ынтымактуу мамиле түзүү кризиске туш болгонун, буга ириде АКШнын саясаты таасир этип атканын айтып, мисалдарды санап өттү:

Эммануел Макрон.
Эммануел Макрон.

- НАТОдон күмөн саноо, Кытай, Европа жана башкаларга каршы соода согушуна жеткирчү бир жактуу жана агрессивдүү соода саясаты, Париж келишиминен чыгуу, Иран менен өзөктүк келишимден чыгуу. Зор таасирди көрүп атабыз. Дүйнөлүк согуштан кийин Европа менен ар тараптуу тартипти кошо орнотушкан өнөктөшүбүз ошол жалпы тарыхтан жүзүн үйрүп кеткендей эле болду.

АКШнын президенти НАТОнун курамына кирген Европадагы өнөктөштөрүнөн улуттук ички дүң өнүмдүн (ВВП) 2% коргонууга жумшоону талап кылып келатат. Трамп андай болбосо Кошмо Штаттар альянстагы милдеттенмелерин аткарбай коюшу ыктымал экенин ачык айткан. Бул эгер Европанын коопсуздугуна коркунуч туулса Трамптын администрациясы коргоого кол кабыш кылабы же кылбайбы деген күдүк ойлорду жараткан.

Вашингтон климатты сактап калыш үчүн түзүлгөн, дүйнөнүн дээрлик бардык өлкөлөрү кирген Париж келишиминен чыгарын былтыр жарыялаган.

Ал эми АКШ Иран менен өзөктүк келишимден чыгып, ага каршы санкцияларды калыбына келтирилишинен улам Европадагы ишкерлер да зыян тартып жатышат. Евробиримдик өз ишкерлерин коргогон атайын мыйзам кабыл алса да, Кошмо Штаттар менен кызматташтыкты тандаган компаниялар Ирандан чыгып кетүүгө же аны менен соодасын азайтууга аргасыз.

Дональд Трамп башка өлкөлөрдөн тышкары саясий да тилектеши болуп эсептелип жүргөн Евробиримдиктен барчу алюминий менен болотко салыкты көбөйткөн.

Мына ушуларды чекесинен эсептеген Франциянын президенти 11-ноябрда өнүккөн өлкөлөр мүчө болгон “Экономикалык кызматташтык жана өнүгүү” уюмунун жыйынын өткөрүү боюнча демилге көтөрдү. Анда ал эл аралык кызматташтыктын эрежелерин, мамилелерди тактап алсак деген ойдо.

Азырынча АКШ француз лидеринин билдирүүлөрүнө жооп бере элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президентке даттанган мамкызматкерлер

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда мамлекеттик органдардын кызматкерлери мекемедеги коррупциялык көрүнүштөр боюнча президентке даттанышты.

Кыргызстанда мамлекеттик органдардагы жемкордук боюнча президентке ачык кайрылуулар өткөн аптада Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча инспекциянын мурдагы басма сөз катчысы Анара Мамбеталиевадан башталды.

Мекемедеги жемкордукка каршы чыгам деп жумушунан айрылганын айткан Мамбеталиева "Фейсбуктагы" баракчасы аркылуу президент Сооронбай Жээнбековго кайрылып, мекемедеги коррупцияга аралашкандар катары үч адамдын атын атаган эле:

Анара Мамбеталиева.
Анара Мамбеталиева.

- Коррупцияны жок кылууну, аны менен күрөшүүнү ар бирибиз өзүбүздөн башташыбыз керек. Мен дагы ушул ураандын астында инспекциянын ичиндеги коррупцияга бөгөт коюу максатында үч адамдын атап кетүүгө бүгүн бел байладым. Алар - Мамэкотехинспекциянын статс-катчысы Таалай Асылбеков, кадр бөлүмүн жетектеген Самат Керимкулов жана финансы башкармалыгынын жетекчиси Гүлкайыр Жумашева. Дал ушул адамдар Мамэкотехинспекциянын ичиндеги мамлекетке таандык акчанын баарын туура эмес нукка пайдаланып жатканын башка кызматкерлер да билет.

Мамбеталиеванын бул кайрылуусуна президент Сооронбай Жээнбеков көңүл бурганы ачыкка чыкты. Президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиеванын айтымында, Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин катчылыгына бул маселени көзөмөлгө алууну тапшырган. Анын негизинде Коопсуздук кеңешинин жана Башкы прокуратуранын кызматкерлери Экотехинспекцияга 27-августта барып, алгачкы териштирүүнү баштаганы белгилүү болду. Анара Мамбеталиева болсо расмий түрдө арыз жазып, колундагы материалдарды тиешелүү органдарга берерин билдирүүдө.

Бирок Экотехинспекциянын жетекчилиги Мамбеталиеванын жемкордукту ашкерелегени үчүн куугунтукка кабылганы боюнча маалыматтарды четке каккан. Маселенин чоо-жайы тууралуу кеңири маалымат алыш үчүн алар менен байланышууга азырынча мүмкүн боло элек. Мекеменин атын атагысы келбеген кызматкери мурдагы басма сөз катчы коррупцияга тиешеси бар киши катары атын атаган жетекчилер учурда Мамбеталиеванын үстүнөн "кадыр-баркыма шек келтирди" деп сотко арызданууга даярданып жатышканын айтты.

Кантсе да Анара Мамбеталиеванын жемкордук боюнча кайрылуусуна өлкө жетекчилигинин көңүл бурганы башка мамлекеттик кызматкерлерге дем берди көрүнөт. Бул жолу "Кыргыз темир жолу" ишканасынын поезд коштоочусу Алия Асанбаева видео аркылуу президентке кайрылды.

Камеранын алдында көз жашын тыя албаган Асанбаева мамлекеттик ишканадагы коррупциялык көрүнүштөрдү буга чейин айтып чыкканын, бирок андан бери көңүл буруунун ордуна тескерисинче ага карата басым-кысым күчөгөнүн баяндады:

Алия Асанбаева.
Алия Асанбаева.

- Мамлекеттик органдар тарабынан эч кандай реакцияны көрө алган жокмун. Тескерисинче, мамлекеттик органдардан жана ишканабыздын жетекчилигинен эбегейсиз басымды сезип жатам. Ошондуктан сизден бул ишти көзөмөлгө алып, сотко чейин жеткирүүнү суранабыз.

"Кыргыз темир жолундагы" жемкордук боюнча даттануу ушул жылдын май айында башталган эле. Ал учурда бир нече поезд коштоочу мекеменин жетекчилери каттамга билетсиз жүргүнчүлөрдү салып, андан түшкөн каражаттан пайдага туйтунуп жатканын айтып чыгышкан.

Асанбаева дал ушул билдирүүдөн соң "Кыргыз темир жолунун" кесиптик кошууну аны өз катарынан чыгарып салганын кошумчалады. Бирок бул ирет да "Кыргыз темир жолунун" жетекчилиги кызматкеринин айткандарын төгүнгө чыгарды. Ишкананын башкы директору Алмазбек Ногойбаев өз кызматкерине кысым болбогонун, ага эч кандай тиешеси жок экенин билдирди:

Алмазбек Ногойбаев.
Алмазбек Ногойбаев.

- Менин поезд коштоочуну куугунтуктаганга кандай кызыкчылыгым бар, айткылачы? Мага эч кереги жок. Эгер ал чындыкты айтса, анда оңдошубуз керек. Эгер жалган айтып жатса - аны дүң кылуунун эмне кереги бар? Мен эмнеге поезд коштоочу менен байланышып, аны куугунтуктамак элем? Мага анын кереги жок.

Негизи "Кыргыз темир жолу" ишканасындагы мыйзамсыз иштер боюнча маселе буга чейин Жогорку Кеңеште да көтөрүлгөн. Бирок эч кандай чара көрүлө элек. Азырынча Алия Асанбаеванын кайрылуусуна өлкө жетекчилери да жооп кайтара элек.

Бирок мамлекеттик мекемелердеги жемкордук маселелерин төмөндөн жогору көздөй ашкерелөө аракеттерин эксперттер оңунан баалап жатат. Борбор Азия университетинин профессору Эмил Жороев мындай кырдаалда өлкө жетекчилиги өтө кылдат иликтөө жүргүзүп, туура чечим кабыл алышы керек деп эсептейт:

Эмил Жороев.
Эмил Жороев.

- Бул абдан маанилүү белги. Мамлекеттик бийлик бул сыяктуу кайрылууларды жөн калтырбай, өздөрүн тобокелчиликке салып ачык айтып жаткан кишилердин маалыматын ачык иликтеп чыгышы керек. Себеби, коомчулуктун жигердүү бөлүгү учурда карап байкап турат. "Бул маселе эмне менен бүтөр экен?" деп турат. Эгер майнап чыкса - анда ал ишеним жаратышы мүмкүн. Эгер эч бир жыйынтык чыкпаса - коррупцияга каршы күрөшкө көлөкө түшөт.

Президент Сооронбай Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин быйыл февраль айында өткөн жыйынында коррупцияга каршы күрөштү күчөтүүнү тапшырган. Жээнбеков бул күрөштү колдогусу келген жарандарга кайрылып, айныксыз фактылары болсо бөлүшүүгө чакырган.

Бирок акыркы жарыяланган күрөш тандалма жүрүп, коомчулукта ачык аты аталган айрым адамдар деле жоопко тартылбай жатканын сындагандар да жетиштүү. Алардын катарында кирешелүү деп эсептелген бажы, салык тармактарындагы бир катар аткаминерлердин аты-жөнү аталып жүрөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG