Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:44

Саясат

Коомдук коопсуздук кимдин колунда?

Коомдук коопсуздук кимдин колунда?
please wait

No media source currently available

0:00 0:43:15 0:00

Садыркуловдун өлүмүнүн сабактары

Медет Садыркулов.

Президенттик администрациянын мурдагы башчысы, Кыргызстандын чоң саясатындагы «көмүскө башкаруучу» атыккан Медет Садыркуловдун ырайымсыз түрдө өлтүрүлгөнүнө бүгүн он жыл толду.

«Бакиев менен эч маселем жок»...

«Курманбек Салиевич экөөбүз жакшы иштедик. Администрациянын алдында абдан чоң милдеттер болгон. Анын баарын аткарууга аракет кылдык. Бир топ чоң иштерди жасадык. Аны эл билет. Курманбек Салиевич өзү да рахматын айтты. Ошон үчүн эч кандай маселе жок», - деп «Азаттыктын» суроолоруна 2009-жылдын башында президенттик аппараттан кызматтан кеткен учурунда жооп берген Медет Садыркуловдун каза болгонуна бүгүн 10 жыл толду.

Үч ай мурун гана Бакиевге ыраазылыгын билдирип жаткан Медет Садыркуловдун жана анын эки сапарлашы - Стратегиялык изилдөөлөр институтунун экс-жетекчиси Сергей Слепченко менен айдоочусу Кубат Сулаймановдун сөөгүнүн калдыктары 2009-жылдын 13-мартында Аламүдүн капчыгайындагы жолдун чекесинде өрттөнүп кеткен автоунаанын ичинде табылган.

Бул кабар өлкөгө желдей тараары менен расмий бийлик «Медер Садыркулов автокырсыктан мерт болду» деп жарыялаган. Бирок ошондо эле бул маанидеги расмий кабарга көпчүлүк ишенген эмес. Анткени буга негиз болчу абдан көп жагдайлар бар эле.

Ал кезде ачык айтылбай, оппозициянын гана үзүл-кесил маалыматтары берилип турган. Садыркуловдун үзөңгүлөшү, азыркы парламент депутаты Искендер Гаипкулов жада калса ал кездеги президент Курманбек Бакиев да сыр бербей, саясатчынын өлүмүн жашырууга аракет кылганын белгилейт.

Садыркулов менен каза болордон бир күн мурун Алматыга баратып телефондон сүйлөшкөн Гаипкулов досунун каза болгону жөнүндө Бакиевдин жанында отуруп уккан.

Искендер Гаипкулов.
Искендер Гаипкулов.

«13-март күнү эртең менен ал кезде мен жетектеген Эсеп палатасынын иши боюнча отчет берейин деп президентке киргем. Президентке отчет берип чыксам эле Медет Чокановичтин жардамчысы чалып, ушундай суук кабарды айтты. Ал учурда Бакиев эч нерседен кабары жоктой эле отурган. Мен Садыркуловду президентке жеткирбестен Жаныш Бакиевдин командасы жок кылганбы деп ойлоп калам», - деген Искендер Гаипкулов Садыркуловдун өлүмү азыркыга чейин түйшөлткөнүн кошумчалады.

Саясий чөйрөдө МЧС деген ылакап атка конгон Садыркулов боюнча суроонун жандырмагы табышмактуу өлүмдөн бир жылдан соң же тагыраагы 2010-жылы бийлик алмашкандан кийин чечилди. Анда Медет Садыркуловду өзү кызмат кылган мурдагы президент Курманбек Бакиевдин жакындары ырайымсыздык менен өлтүргөнү ачыкка чыкты.

Мындан 10 жыл мурун болгон окуянын сабагы бүгүн кандай болду? Бул суроого жооп берүүдөн мурун Медет Садыркуловдун таржымалына токтололу.

Медет Садыркулов ким болгон?

Медет Садыркулов кесиби боюнча тарыхчы болчу. Эмгек жолун мугалимдиктен баштап, Кыргызстан эгемендик алган учурда аткаруу бийлигине өтүп, район акими, Салык кызматынын, Эсеп палатасынын төрагасы болуп иштеген. Кийин мурдагы президент Аскар Акаевдин администрациясында жетекчилик кызматтарды ээлеген.

2000-2005-жылдары Кыргызстандын Ирандагы элчилик кызматын аркалаган.

2005-жылдагы март окуяларынан кийин ал кездеги президент Курманбек Бакиевдин командасына кошулуп, алгач администрация башчысынын орун басары, кийин жетекчиси болуп калган. Мына ушул учурда Медет Садыркуловдун кыргыз саясатындагы орду бекемделип, Курманбек Бакиевдин эң жакын адамдарынын бирине айланган.

Ал кезде Бакиевдер үй-бүлөлүк башкаруу системасын түптөгөнү боюнча дооматтар айтылып, оппозиция жигердүү каршылык көрсөтүп жаткан эле.

Мына ушундай кырдаалда Медет Садыркулов оппозицияны алсыратууга жардам берген. Жардам гана бербестен, ошол кездеги Бакиевдерге каршы чыккандарды бөлүп-жарган жүрүштөрдүн авторлорунун бири болгонун ошол кездеги оппозициянын өкүлдөрү да эскеришет.

Бакиев бийлигинин даңазалуу «Ак жол» саясий партиясынын да башкы түзүүчүсү, идеологу да дал ушул Садыркулов болгону өз убагында көп айтылган. Маселен, 2010-жылга чейин оппозицияда болгон саясатчы Азимбек Бекназаров Садыркулов ашынган бакиевчи болгон деп эсептейт.

Азимбек Бекназаров.
Азимбек Бекназаров.

«Ал ашынган бакиевчи болчу. Бакиевдердин жанында жүрдү, бийлигин бекемдеди. Инилерине, балдарына кызмат кылды. Аны шылдыңдап, колдонгонуна карабай ошол жакты жактады. Ал эми аны апрель ыңкылабына жакындатууга эч кандай негиз жок», - деген Бекназаров оппозиция Садыркуловго деле ишеним артпаганын белгилейт.

Бирок кийин Курманбек Бакиевдин жана анын үй-бүлөсүнүн бийлиги күчүнө кирип, башкарууга мүмкүн болбой калганын түшүнгөн кезде өзү бир кезде каршы күрөшкөн оппозициядан көмөк алууга аракет кылган.

Ал 2009-жылдын башында кызматын тапшырат. Ошондон кийин дароо эле ал кездеги оппозициячыл саясатчылар менен жолугушууларды өткөргөн. Саясатчы Эмилбек Каптагаев дал ушул оппозиция менен кызматташтыгы Садыркуловдун көзүн тазалоого негиз болгонун «Азаттыктагы» маектеринин биринде айткан эле:

«Мен маркум Медет Садыркулов менен ошол кырсыктан мурда, 12синде жолуккам. Экөөбүз бир жарым сааттай сүйлөшкөнбүз. Ошондо ал: «Азыркы бийлик болбой калды, бул бийликтин келечеги жок, жакында чоң процесстер башталат, бул бийлик, заман өзгөрөт», - дегендей сөздөрдү айткан эле. Азыркы саясат боюнча көп пикир алышкан элек. Ошого таянып, мен Садыркулов бийликке реалдуу түрдө коркунуч туудуруп калган деп айта алам».

Медет Садыркулов Бакиевдерге кандай коркунуч туудурушу мүмкүн эле? Анын шакирттеринин бири, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Алишер Мамасалиевдин айтымында, Садыркулов Бакиевдин тизгинин тартууга мажбурлоочу планды түзүп келген. Ал план бийликтин ичиндеги көздөй кадрлардын Бакиевдерге каршы чыгып, бийликке сес көрсөтүшүндө болчу.

Алишер Мамасалиев.
Алишер Мамасалиев.

«Садыркулов Бакиевдерге каршы жаңы оппозициячыл аянтча түзүүнү каалаган. Жаңы саясий долбоорду ишке ашырууга аракет кылган эле. Ушундан улам Садыркулов менен Жаныш Бакиевдин ортосунда карама-каршылык келип чыккан. Ал кезде «Ак жол» партиясында Садыркуловду колдогон 20га жакын депутат бар болчу. Анын ичинде мен да бар элем. Ошол учурда вице-премьер Элмира Ибраимова бийликтин саясатына каршы экенин айтып, кызматтан кеткен. Бизде деле депутаттар арасында партиядан чыгуу боюнча сөздөр жүрө баштаган эле. Ал эми Садыркулов болсо жаңы саясий күчтү түзүү боюнча бардык топтор менен сүйлөшүү жүргүзгөн», - деп Мамасалиев ошол күндөрдү эскерди.

Бирок Садыркулов өлтүрүлгөн соң ал план ишке ашпай, анын ишенген шакирттери жада калса устатынын табышмактуу өлүмү жөнүндө ачык маселе көтөрө алган эмес. Ошого карабай Алишер Мамасалиев бул өлүм Бакиевдердин бийлигинин чыныгы жүзүн ачып, ыңкылапты жакындатканын айтууда.

Ошол эле кезде Садыркуловдун өлүмүнүн сабагы эмне болду деген суроо турат. Депутат Искендер Гаипкулов «акыры баары ачыкка чыкты. Бул окуя кайсы учур болбосун бийликти бир колго топтоо, аны сактап калуу үчүн ыплас жолдорго баруу эртеби-кечпи жаман аяктаары жөнүндө сабак болушу керек» деген ойдо.

Ушундай эле пикирди колдогон тарыхчы, коомдук ишмер Алмаз Кулматов болсо анын мисалы мамлекеттик кызматкерлерге бир адамдын бийлигин чыңдаш үчүн кызмат кылуу туура эмес экендигин көрсөткөнүн белгилейт:

Алмаз Кулматов.
Алмаз Кулматов.

«Бир жагынан анын өмүрүн текке кетпеген өмүр десек деле болот. Ал бийликти чыңдоого аракет кылды. Бирок акыр аягында аны түшүнүп, оңдогонго аракет кылган учурда өмүрүнөн ажырады. Ошол эле маалда бийлик кыска убакытка максатына жетип, элди, оппозицияны тынчтандырганы менен анын узакка созулбаганы да сабак алчу окуя болду».

Медет Садыркулов баштаган үч адамдын өлүмү боюнча кылмыш иши 2010-жылдан соң тергелип, күнөөлүүлөр аныкталды. Соттун чечими менен бул кылмыш боюнча 20дан ашык адамга айып коюлган. Ага ылайык, Садыркуловду өлтүрүү планын ошол кездеги президенттин иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын башчысы Жаныш Бакиев жетектегени аныкталган. Соттун чечимине ылайык, Курманбек Бакиев 24 жылга, ал эми Жаныш Бакиев өмүр бою сыртынан кесилген. Учурда бул иш боюнча соттолгон 7 киши издөөдө жүрөт.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДП кысымга кабылганын жарыялады

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстан социал-демократиялык партиясы (КСДП) жер-жерлердеги өкүлдөрүнө кысым күчөгөнүн билдирди.

Партиянын катчылыгы УКМКны «эмки айда өтчү курултайды утурлай ага чакырылган мүчөлөр тууралуу тымызын маалымат топтоп жатат» деп айыптады. Атайын кызмат болсо кысым-басым тууралуу доомат негизсиз экенин билдирүүдө.

Айрым байкоочулар кайсы бийлик болбосун күч органдары саясий курал болуп келгенин эске салып жатышат.

КСДПнын катчылыгы 12-мартта «УКМКнын Ысык-Көл облусунунун Жети-Өгүз райондук бөлүмүнүн башчысы К. Табалдиев аталган райондогу паспорт столунун жетекчисине жазды» деген каттын көчүрмөсүн жарыялады. Анда 18 адамдын аты-жөнү жазылган тизме жана алар жөнүндө чукул арада маалымат жөнөтүү тууралуу талап коюлган. КСДП бул адамдар партиянын Ысык-Көл облустук партиялык конференциясына катыша турган делегаттар экенин белгилеп, УКМКдан түшүндүрмө талап кылып кат жазды.

УКМКнын басма сөз кызматы бул факт боюнча дароо жооп кайтарды. Анда «Жети-Өгүз райондук бөлүмдүн башчысы К. Табалдиев мындан бир айдай мурун гана дайындалган, жергиликтүү коомчулук менен таанышуу максатында калкты паспорттоштуруу жана каттоо мекемесине суроо-талаптарды жөнөттү» деп айтылат. Ошондой эле кызматтык иликтөө башталганы да белгиленген.

КСДПнын өкүлү Рита Борбукеева милиция кызматкерлерин да басым-кысым боюнча айыптады:

Рита Борбукеева.
Рита Борбукеева.

«12-мартта Ысык-Көл облустук конференциябызга үч күн калганда милициянын аймактык тескөөчүлөрүнө «ал жыйынга ким барарын тактап билгиле» деп тапшырма берилиптир. Алар болсо «ал жыйынга барба, көрдүңбү, Атамбаевдин айланасындагылардын баарын камап жатат, сени дагы камап салат» дешсе алар ишенет да. Мунун айынан он чакты мүчөбүз келбей калды. Эң коркунучтуусу - биздин мүчөлөрүбүз түшкөн маршруткаларды жол коопсуздугун көзөмөлдөгөн кызматкерлер тосуп берип, УКМКдан экенин айтпаган, форма кийбеген эле адамдар ал мүчөлөрүбүздү, кээ бир балдарыбызды «жүрү» деп сыртка чакырыптыр. МАИ кызматкерлери тосуп берип, белгисиз адамдар суракка алгыдай алар ким?»

ИИМдин басма сөз катчысы Бакыт Сейитов болсо мындай дооматтарды четке какты. Ал милиция өз милдетин аткарып жатат, саясатка аралашпайт деп эсептейт.

«Эгерде ошондой конкреттүү фактылар бар болсо, кимдир-бирөө тосуп алып, токтоткон болсо анда анын баарын айтып чыкканга толук мүмкүнчүлүк бар. Экинчиден, соңку 15 жылда милиция саясатта ар кандай форматта, ар кандай багытта коомчулукка көрүндү. Милиция саясатка кийлигишпей, өз милдетин так жана туура аткарышы керек. Милиция эч кандай саясий партияларга, саясий агымдарга же саясий көз караштарга аралашып, пикирин айтып, колдоо көрсөтүп же тескерисинче тоскоолдук кылбашы керек. Ошондой иштерге аралашкан болсо, анда алардын жоопкерчилиги сөзсүз каралат. Милициянын негизги милдети - коомдук тартипти сактоо, кылмыштуулуктун алдын алуу, мамлекеттин ички тартибине көзөмөл жүргүзүү. Жетекчилик биздин кызматкерлерге ушундай гана багыт берген», - деди Сейитов.

Анткен менен саясат талдоочу Бекбосун Бөрүбашев күч органдары бийликтин дагы эле саясий куралы бойдон турат деген пикирде.

Бекбосун Бөрүбашев.
Бекбосун Бөрүбашев.

«Соңку 25 жылдан бери укук коргоо органдары өз милдетин так аткарбай жатат. Укук коргоо органдары, анын ичинен сот системасы, УКМК бийликтин саясий союлу болуп калды. Бийлик укук коргоо органдарын саясий оппоненттерине каршы пайдаланып, кысым көрсөтүп келе жатат. Эгерде Жети-Өгүздөгү окуя чын болсо, анда УКМК саясий партиянын өкүлдөрүнүн артынан түшкөнү туура эмес», - деди ал. Талдоочу жагдайды өзгөртүш үчүн Конституцияны өзгөртүш керек экенин да кошумчалады.

Ал арада экс-депутат Мээрбек Мискенбаев «Айкөл Ала-Тоо» коомдук уюмундагы ажырым, бөлүп-жаруу, кысым боюнча бийликти айыптап чыкты. Ал буга байланыштуу коомчулукка кайрылуу таратылганын билдирди:

«Президенттин аппаратындагы Алмаз Кененбаев балдарды бөлүп, бири-бири менен уруштуруп-талаштырып жатат. «Коомдук бирикмеге аралашпагыла, буга мыйзам жол бербейт, баягы эле Бакиевдин заманындагыдай үй-бүлөлүк, кландык башкаруу болуп жатат, «Айкөл Ала-Тоону» мыйзамсыз тартып алып жатасыңар, «Атамбаевсиз КСДПнын» эле 2-сериясы болуп жатат, муну токтоткула» деп кайрылуу жибердик. Эгер мындай боло берсе «кландык режимге жол жок» деген ураан менен чыгабызбы деп азыр ойлонуп жатабыз. Эми кысымды токтотушу керек да. Былтыр 17-мартта айткан сөздөрүмдөн бери бир жыл болду. Баарыбызга кысым болуп жатат. Урганын уруп... Мынчалык болбошу керек да. «Бакиевдин эле заманы кайра келди» десек чычалап жатышпайбы. Эгер андай улана берсе биз «Кыргызстан ага-ини Жээнбековдорсуз» деген ураан менен чыгышыбыз мүмкүн. Мындан башка аргабыз калбай калды».

«Азаттык» президенттик аппараттын жетекчисинин орун басары Алмаз Кененбаевден түшүндүрмө сурады.

«Билбейт экенмин, кечиресиз. Комментарий бере албайм. Коомдогулар өздөрү чечет да. Ал жакка биздин кандай тиешебиз бар?» - деди ал.

Серепчи Төлөгөн Келдибаевдин баамында, Кыргызстанда бийликтин өзүнүн саясий атаандаштарына кылган мамилеси акыркы жылдары өзгөргөн жок. Келдибаев буга байланыштуу мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин өзүндө да кемчилик бар экенин айтып өттү:

Төлөгөн Келдибаев.
Төлөгөн Келдибаев.

«Өзүнө оппозиция болгондорду куугунтуктаган көрүнүш Акаевдин, Бакиевдин, Атамбаевдин, азыркы Сооронбай Жээнбековдун убагында деле уланып жатат да. Бул токтоп калган жок. Кыргызстанда бул жаңылык деле эмес, көнүмүш адат болуп калды. Азыркы күндө бийликке таасир эте ала турган күч - бул Атамбаев. Анын айланасына кимдер топтолуп жатканын, аймактарда кимдер менен кызматташканын, 6-апрелдеги курултайга кимдер катышарын аныкташ үчүн күч органдары күчөтүлгөн иштерди жүргүзүп жатат. Бул жерде Атамбаевдин кемчилиги - өзү бийликте турганда укуктук-демократиялык мамлекеттик түптөй албаганында. Адилетсиз соттордун иштешине, коррупциянын гүлдөшүнө шарт түздү. Күч органдарын курал катары пайдаланууга Атамбаев өзү деле шарт түздү. Бүгүнкү күндө Жээнбековдун командасы ошол Атамбаевден калган ыкмаларды колдонуп жатат. Бул жакшылыкка деле алып келбейт».

Ушул айдын башында КСДПда бийлик талаш чыккан. Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын лидери Иса Өмүркулов 3-апрелде кезектеги XVIII курултай өткөрөрүн айтып чыккан. Ага чейин эле экс-президент Алмазбек Атамбаев башында турган бул партиянын курултайы 6-апрелге белгиленген. Парламенттеги КСДПнын Атамбаевди колдогон депутаттары Өмүркуловдун аракетин айыптаган, Өмүркулов болсо анын чечимин «мыйзамсыз, партиянын уставы менен жобосуна каршы келет» деп мүнөздөгөн дооматтарды негизсиз деп баалаган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Соргок судьялар сот реформасын каалабайт

Иллюстрациялык сүрөт.

Президент Сооронбай Жээнбеков соттор элдин үмүтүн, мамлекеттен алган акчаны актабай жатканын айтты. Өлкө башчысы Сот тандоо кеңеши сунуш кылган 32 судьяны дайындабай, документтерин артка кайтарды.

Сот реформасынын аксап жатканына эмне себеп болууда? Анын натыйжасын көрүш үчүн кандай саясат жүргүзүш керек? «Абийир кодекси» калыс чечимге чакыра алабы?

«Арай көз чарай» талкуусуна Жогорку Кеңештин депутаты Алмамбет Шыкмаматов жана Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова катышты.

«Азаттык»: - Алмамбет мырза, президент Жээнбеков соттордун курултайында сот бийлигиндеги реформага ичи чыкпаганын айтып, сынга алды. Реформанын натыйжа бербей жатканынын себебин сиз эмнеден көрөсүз?

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

Алмамбет Шыкмаматов: - Мен сот системасында көптөгөн маселелер бар экенин, сот реформасы азыркы Кыргызстан үчүн артыкчылыктуу маселе экенине толук кошулам, аны эч ким тана албайт.

Президент коомдук пикирге, эл аралык, жергиликтүү изилдөөлөргө, кол алдындагы кызматтардын корутундуларына таянып ошондой сын пикир айтып жатат деп ойлойм. Сот адилеттүүлүгү жок мамлекетте экономикасы, башка тармактардын баары чабал болот. Сот адилеттүүлүгү жок жерде укуктук нигилизм күчөйт, укук корголбойт, инвестиция келбейт. Башкача айтканда, «мыйзам буйлалаган төөгө айланып» калат. Ошондуктан «сот адилеттүүлүгү бизге аба менен суудай керек» деп президент коңгуроону туура кагып жатат.

«Азаттык»: - Клара айым, президент өз сөзүндө «азыр да өлкөбүздүн жаңы укуктук мейкиндикке өтүү процесси айрым тоскоолдуктар менен коштолуп келет. Биз мындай оор реформаны алгачкы ирет ишке ашырып жатабыз» деди. Сиздин баамыңызда, реформага ким жолтоо болуп жатат?

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

Клара Сооронкулова: - Президент соттордун жоопкерчилиги жөнүндө катуу айтты. Учурда 10 судьяга кылмыш иши козголуп, тергелүүдө. Бул факт биздин сот системабыз үчүн аябай жат көрүнүш. Судьялар бир топ узак тандоодон өтүшөт. Анан бир айдын ичинде эле бир нече судьяларга иш козголгону азыркы Сот тандоо кеңешинин ушул убакытка чейин жасаган иши эч нерсеге жарабайт дегенди билдирет. Ошондуктан президент «негизги маселе Сот тандоо кеңешинде жана сотторду тазалаш керек» экенин айтты.

Биринчи кезекте жемкор соттордон, бийликтин буйругун аткарган соттордон кутулуш керек. Сот реформасынын натыйжа бербей жатышынын башкы мүшкүлү – соттордун өзүндө, негизги тоскоолдукту ошолор жасап жатышат. Соттордун көз каранды болушуна мыйзамдык шарттар бар. Башка бюджеттик мекемелерге караганда соттордун айлыгы бир топ жогору. Соттордун иштөө шарттары да оңолуп, материалдык базасы да жакшырууда. Ошого карабай коомдо сотторго карата ишеним аз.

Соттордун жоопкерчилигин көтөрүү иши да начар. Биздин изилдөөбүз боюнча акыркы беш жылда 45 судьяга иш козголгон. Алардын бирөө да кылмыш жоопкерчилигине тартылган жок. Жарымынан көбү акталып, калганынын иши кыскарып кеткен, дагы бир бөлүгүнө айып салынып, жоопкерчиликтен кутулуп кетишкен.

«Азаттык»: - Алмамбет мырза, мурда «саясатчылар менен байланышкан соттук чечимдер бийлик башындагылардын кысымы, басымы менен жасап жатат» дешчү эле. Азыр деле ошондой сын-пикирлер айтылууда. Өзгөрүү болгон жокпу?

Алмамбет Шыкмаматов: - Азыр «саясий жүйө менен козголду» деген кылмыш иштеринин артында миллиондогон адамдардын ырыскысы, мамлекетке келтирилген зыяндар жатат. Аларга акыры бир күнү кимдир-бирөө жооп бериш керекпи? Мурдагы бийликтеги «саясий мотив» менен азыркыны айырмалай билиш керек. Коррупцияга ким барат? Аткаминерлер барат! Алардын жеп-ичкенин көзгө сайып көргөзүп жатса, анын эмнеси саясий мотив? Саясий мотив деген Текебаев, Салянова, Кадыров, Талгарбековдун иштери. Мисалы, Талгарбековдукунда кылмыштын курамы жок, мамлекетке бир тыйын зыян келбесе да, «сен бийликти сындадың» деп 10 жылдан ашык кесип жиберген.

Ал эми азыркы маселеге келсек, Бишкек ЖЭБинен 100 миллион сом уурдалса, музейден 20-30 миллион, ат майдандан 10 миллион сом уурдалганы далилденип жатса, ал жерде кайдагы саясат?

«Азаттык»: - Клара айым, 2019-жылдын 1-январынан баштап жаӊы кодекстердин жана мыйзамдардын нормалары менен жашай баштадык. Бул жагдай сот реформасын ийгиликтүү жүргүзүүгө шарт түзө алабы?

Клара Сооронкулова: - Жалпысынан айтканда жаны кирген мыйзамдар, кодекстер сот реформасына жакшы шарт түзүп берет деп айтсак болот. Бирок кыялданууга азырынча эрте. Негизги маселе - ал мыйзам актылары чечим чыгаруу учурунда кандай колдонулду? Эгер тергөөчү, прокурор, соттор билимсиз болсо, абийирсиз, уятсыз болсо эч кандай реформа алдыга жылбайт. Ошондуктан реформанын башка кыймылдаткыч күчү – адамдык фактор.

Экинчиден, реформа жөнүндө кеп кылганда жалаң эле соттор жөнүндө айтуу туура эмес. Кечээ курултайда прокуратура, ИИМдин тергөөчүлөрү, УКМКнын иши тууралуу кеп болгон жок. Аталган органдар тарабынан сотторго кысым бар. Соттор прокурорлордон коркот. Биз 2018-жылдагы Тартип комиссиясынын ишин талдап чыкканда соттордун иши боюнча көпчүлүгү прокурорлор кайрылары белгилүү болду. Соттордун иши боюнча Тартип комиссиясы менен прокурорлордун ортосундагы жаңжал да болгон.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Соттордун иши илгерилебеди (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:26:59 0:00
Түз линк

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Депутаттын кумсаларга мамилеси талкууга түштү

Жылдыз Мусабекова.

Жогорку Кеңештин депутаты Жылдыз Мусабекованын «Фейсбуктагы» баракчасында жазгандары кызуу талкуу жаратты.

Депутат анда Бишкекте 8-мартта аялдардын тилектештигине арналган жүрүшкө катышкан жыныстык азчылыктын өкүлдөрүн кескин айыптаган жана коомчулукту катуу чара көрүүгө чакырган.

Ошондон кийин айрым жарандык активисттер Мусабекова «өтө орой сөздөрдү оозанганы үчүн мандатын тапшырсын» деп талап да кыла башташты.

Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын депутаты Жылдыз Мусабекова кийинки күндөрү жыныстык азчылыктын өкүлдөрүн жек көрөрүн ачык билдирип бир канча пост жазды. Анын пикирине каршы ой айткандар менен тынымсыз кайым айтышып жатат. Депутаттын жазгандарынан өз санаалаштарын жыныстык азчылыктын өкүлдөрүнө каршы уюшууга үгүттөгөн чакырыктарды да көрүүгө болот.

«Та-ак, үч күндөн бери ким гей, ким лесби, ким аларды колдоп, акча таап кара жанын багып аткандарды жакшы билип калдык. Эми, кыргыздын намыстуу кыз-жигиттери айтып, айтып, жазып, жазып тим калбайлы. Уюшалы... «Кыргыздын кыздары чет өлкөлүктөргө тийип атат» деп жар салган жармач патриоттордон да дайын жок. Кыргыздын жигиттери катын албай өздөрү эрге тийип атса кыздарда не күнөө? Личкага жазып, иш-чара, уюм уюштуралы дегендерге ыраазычылык. Мындай ата-бабада жок жосунсуз жорукту баштап, эркегибиз «төрөбөйм», кызыбыз «чай куйбайм» дегендерди сөкмөк тургай, сабаш керек. Ичип, жеген коррупционерлердин жазмакерлери мага асылып оокаттарын өткөрүшчү эле, эми аларга гей, лесби жана алардын жети апалары кошулуп, жинденип, жинигип атышат. Жиндерин кагалы. Намысы бар жигиттер барбы?» - деп жазды Мусабекова.

Депутат андан сырткары өзүнүн аты аталган айрым бир чуулгандуу, коомчулукта кызуу талкуу жараткан жагдайлар тууралуу да түшүндүрмө берген. Маселен, «Алиби» гезитинин кабарчысы Үпөл Анаркулованы сөккөнүн мойнуна алган. Жогорку Кеңеште мугалимдер тууралуу айткандары боюнча «Акипресс» маалымат агенттигинин кабарчысын айыптаган:

«Бүт дүйнөнүн гейлери менен кечке кармаштым. «Маданияттуумун, адабияттуумун, тил билем, укмуш кыйынмын» деген чычкактар көп экен. Мени жамандайм, шыбайм, кара көө сүйкөйм деген акылы бөксөлөр эс алгыла, мага өтпөйт. Дагы айтам, мен «Алиби» деген анда-санда чыга калган гезитке журналистикада эч тажрыйбасы жок бир кызды бирөөнү курулай жаманаттылаганы үчүн сөккөм. Мага заказ берген Нурбек Айбашев. Ал үйүнөн 50 алтын саат, оңбогондой акча табылып, мамлекетти жегени аныкталып абакта. Ал эми «Алиби» Равшан Жээнбековдуку. Мугалимдерди уйчу, саанчы деген боюнча да түшүндүргөм. Комитетте министр Элвира Сариеваны тепкилегенбиз. Себеби билим берүүгө келген 53 млн. евронун дайыны жок. Ал кезде Элвира Фариддин сүймөнчүгү болчу. Фаридге «Акипресс» баш ийчү. Ошо күнү орус кыз келген, туура эмес которгон. Сотко берсем да болмок. Айтмакчы, өзүм культур-мультур элемин, нормальный, гей эмес, гейлерди колдогон хей эместер менен маданияттуу эле баарлашам. Үнүм назик, боорукер, мээрманмын... Культураны билем кыскасы... Сопсим эле кызылдай жинди экен деп ойлобогула, мени тааныбаган айнанайындар...»

Былтыр май айында Жылдыз Мусабекова менен «Алиби» гезитинин кабарчысы Үпөл Анаркулованын телефондогу сүйлөшүүсү Интернетке жарыяланып кеткен эле. Анда депутат өзү жөнүндө такталбаган маалымат таратканы үчүн журналистти оозго алгыс сөздөр менен опузалаганын угууга болот. Кийинчерээк Мусабекова «ал аудио монтаждалган» деп айтып чыккан. Журналист болсо «жазуу жасалма» деген дооматты четке каккан. Экөөнүн жаңжалы коомчулукта кызуу талкууланганы менен ар кандай себептерден улам КСДП фракциясында каралган эмес.

Жылдыз Мусабекова 44 жашта, 1998-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университеттин журналистика факультетин аяктаган. 1995-2012-жылдары «Асаба», «Агым», «Де-факто», «Аят пресс», «Эл сөзү», «Форум» гезиттеринде кабарчы, башкы редактордун орун басары, башкы редактор болуп иштеген. Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин бийлигинин тушунда коркутууга кабылганын айтып чыккан.

Мусабекова 2010-жылдагы парламенттик шайлоого КСДП менен барган жана тизмеде 46-орунда турган. Жогорку Кеңештин ал чакырылышында Мусабековага мандат тийген эмес. Ал 2012-2015-жылдары Ак-Өргө, Ак-Ордо жана Ала-Тоо конуштарын бириктирген Бишкек шаардык мэриясынын №3 муниципалдык аймактык башкармалыгынын жетекчиси болуп турган. Мусабекова 2015-жылдагы парламенттик шайлоодо КСДПнын тизмесинде 16-орунда турган жана депутат болуп шайланып келген.

Социолог, антрополог Алтын Капалова Жылдыз Мусабекованын социалдык тармактарда жазгандарын сындап чыкты. Анын пикиринде, депутаттын аракетине укуктук баа берилип, анын жоопкерчилиги каралышы керек.

«Жылдыз Мусабекованын жазгандарын ар бир кыргызстандыктын башкы укуктарын тебелеп-тепсөө деп эсептесе болот. Ал жөн эле орой сөз жазбастан, башка адамдарды да зомбулук кылууга чакырып жатат. Сөзсүз түрдө буга реакция эле болбостон, жоопкерчиликке тартыш керек. Парламентте отурган, элдин кызыкчылыгын көздөйт деген депутат. Анын ушундай талаш-тартыш жаратып жатканы абдан өкүнүчтүү. Буга КСДП фракциясы көңүл бөлүшү керек», - деди ал.

Алтын Капалова «жарандык активисттер Жылдыз Мусабековага байланыштуу юридикалык жактан кандай иш-чараларды көрсө болот деп ойлонуп жатканын» да кошумчалады. «Муну ушул бойдон калтырып койгонго болбойт» деген пикирин айтты ал.

«Азаттык» Жылдыз Мусабекованын айланасындагы соңку жагдайга байланыштуу анын айрым фракциялаштарынын пикирине кызыкты. КСДП фракциясынын лидери Иса Өмүркулов бул өтө аяр тема экенин айтып, комментарий берүүдөн баш тартты.

Аталган фракциянын мурдагы лидери Чыныбай Турсунбеков болсо кандай гана маселе болсо да түшүндүрүү жолу менен чечилиши керек деп эсептей турганын билдирди:

Чыныбай Турсунбеков
Чыныбай Турсунбеков

«Элди чагым кылбагандай, бири бирин түшүнүп жашагандай багыт, жол менен кетсе деп дайыма айтып келе жатам. Мен ошол позициямдан танбайм. Биздин коомубузда жүргөндөргө чоң казат жарыяласак андан утуш алар-албасыбыз күмөн. Аларды коркутуп-үркүтүү жолу менен эмес, түшүндүрүү жолу менен өзгөртүшүбүз керек деп ойлойм. Ар кимдин турмуштук позициясы ар кандай. Бирөөлөр болсо дароо эле кылычын алып чапкылап кирет. Кээ бирлери болсо «андай кылган болбойт, булар да Кудайдын пенделери» деп тарбиялап, дарылап, айыктырып, түшүндүрүп туура жолго салганга аракет кылат. Турмушта дайыма ошондой да».

КСДП фракциясынын депутаты Рыскелди Момбеков Жылдыз Мусабекова менен гезиттерде чогуу иштеген. Ал Мусабекованын тайбас мүнөзүн белгиледи жана кыргыз журналистикасында өз орду бар экенин айтты.

Рыскелди Момбеков
Рыскелди Момбеков

«Анын тарыхын билбесем да, табиятын жакшы билем. Өзү «эркек» мүнөз. Тайсалдабаган, бетке чабар, кээде ойлонбой сүйлөп койгон алабармандыгы бар. Жалтанбас мүнөзгө ээ. Депутат катары ага баа деле бергим келбейт. Кээде ошол алабармандыгынан, аша чапкандыгынан артык кылам деп тыртык кылып алат. Бирок журналист катары аябай таланттуу. Саясаттын күрөө тамырын жакшы билет. Журналист катары мен ага жогору баа берет элем. Акаевдин, Бакиевдин убагында тайманбай көп нерсени ачык жазып жүргөн. Кыргыз журналистикасында албетте, анын орду бар. Жүрүм-туруму, этикалык жагы - ал башка сөз. Кандай саясатчы - аны мен айта албайм. Анын көз карашын мен урматтайм. Айрым маалыматты, оюн жеткирем деп туура эмес түшүндүрүп алып, артынан түшүп душмандарын көбөйтүп алат. Мен анын өзүнө деле «ушул жактан этият болсоң, саясат деген сактыкты, тарых деген тактыкты жакшы көрөт» деп айтам. Сактыгы, тактыгы жоктугунан аябай чарчап калат», - деди депутат.

Анткени менен Момбеков Жылдыз Мусабекова жыныстык азчылыктын өкүлдөрүн кодулаганын сынга алды. Ошол эле кезекте жыныстык азчылыкты түзгөн топтун аракетин чагым катары баалады:

«Жылдыз «Кырк чоронун» деңгээлине түшпөшү керек. «Кырк чоронун» жигиттери бул окуяны актуалдуу маселеге айланткысы, өздөрүнө упай топтогусу келет. Бул жерде этият мамиле кылыш керек. Алар башка өлкөнүн эмес, өзүбүздүн өлкөбүздүн жарандары. Эң ириде ошону эске алыш керек. Алар табиятынан ошондой жаралып калган, алар деле адам. Алардын деле жашоого укугу бар. «Кыргыздын каада-салтын коргойбуз» дегендер алардын укугун кордоп жатпайбы. «Аларды жазалаш керек, Кыргызстандан кубалаш керек» деген болбойт. Бул да Кудайдын кылганы. Ким билет, эртең «Кырк чородогулардын» балдары ошондой болуп төрөлүп калар? Эч убакта кесир сүйлөбөш керек. Бирок 8-марттагы жүрүшкө кошулгандар да аша чаап кетишти. 8-мартта «аялдардын укугун коргоо» деп чыгып алып, өздөрүнүн укуктарын коргогону туура эмес. Адам укуктарын коргоо күнүндө чыгышса болмок. 8-мартта чыгышканы элдин кыжырын кайнатып жиберди. Чагымчылдыкка өздөрү чакырык жасагандай болушту».

КСДП фракциясынын депутаты Айнуру Алтыбаева депутаттын этикасы тууралуу мыйзага ылайык, бир эл өкүлү экинчисине баа бере албасын айтты. Бирок депутат коомдо үлгү көрсөтүшү керек экенин эске салды.

Айнуру Алтыбаева
Айнуру Алтыбаева

«Депутат Мусабекованын жүрүм-турумуна баа бергенге менин укугум жок. Мисалы, азыр бир нерсе деп айтсам, силер аны жазып чыгасыңар. Анан мага «өзүнүн этикасы жок, мыйзамды бузуп жатат» дешет. Бирок депутат деген эл алдында жүргөн адам да. Коомдо, көчөдө болобу, Жогорку Кеңеште, социалдык тармактарда микроскоптун алдында жүргөндөй эле болот. Ошон үчүн биз кыздарга, жалпы эле айымдарга үлгү болушубуз керек. Бирок үлгү боло албай калдык го. Айрым эркектер да андай сөгүнбөйт. Бирок бизге бааны шайлоочуларыбыз берет. Жазган мыйзамдарыбызга, сүйлөгөн сөзүбүзгө, ал тургай кийген кийимдерибизге чейин баа берилет».

Журналист, медиа эксперт Азамат Тынаевдин пикиринде, соңку окуя боюнча талаш-талкуу жаралганы кадыресе көрүнүш. Ал Мусабекованы оор басырыктуу болууга чакырды.

Азамат Тынаев
Азамат Тынаев

«Сөз эркиндиги болгондон кийин бул деле мыйзам ченемдүү көрүнүш. «Мындай-тигиндей пикир айтылып жатат» деп чачыбызды деле жулбашыбыз керек. Болгону цивилизациялуу чектен ашпашыбыз керек. Этикалык жактан караганда Жылдыз Мусабекованын сөзү абдан катуу угулуп жатат. Саясатчылар оор басырыктуу болуп, айткан сөздөрүн, берген бааларын таразаласа жакшы болмок. Ушуну менен бирге эле ошондой пикирлерди колдоп жаткан жарандарыбыз да көп болуп жатпайбы. Мусабекованы мен кесиптеш катары абдан сыйлайм. Мамилебиз деле жакшы. Бирок кээ бир курч сөздөрүнө эмнеге эл каршы чыгып жатканын ал өзү деле сонун түшүнүп жатат. Кесиптеш катары ага саясатчы экенин унутпаса деп гана кеңеш бере алам. Саясатчынын эң негизи парзы - элди бириктирүү да. Анын сөзү элди бөлүп-жарбашы керек», - деди эксперт.

Жылдыз Мусабекованын «Фейсбук» социалдык тармагындагы өзүнүн баракчасына жазгандарынан коомдук ишмер, КТРКнын Байкоочу кеңешинин төрагасы Жыпар Жекшеев тууралуу да улам-улам эле сөз кылып жатканын байкоого болот.

Жыпар Жекшеев
Жыпар Жекшеев

«72 жашка чыккыча мамлекетти саап, акырынан чөп жеген Жекшеев көрүнбөйт го? Жок, дегенде «эйгей!» деп койсо боло. Же чайкоочулуктан алгандарын чайкап бүтө албай, чалчактап атабы? Геосаясатта бир нерсе деп, АКШга акыл үйрөтүп атпады беле? Эми сөгүп-сөгүп алса, «азамат!» деп колун кысмакмын. Таңгөрү Жекшеев деле жалтак, шалтак окшобойбу?» - деп суроо салган.

Биз буга байланыштуу Жыпар Жекшеевдин өзүнөн түшүндүрмө сурадык. Ал мындан эки жумадай мурун жергиликтүү гезиттердин бирине чыккан маегинде АКШга барып, президент Дональд Трамптын сый тамагына катышып келген, анын баарын социалдык тармактарга жарыялаган депутаттарды сындап койгонун, Мусабекова ошондон бери ал тууралуу жазып жүргөнүн сөз кылды:

«Ал интервьюда журналист мага АКШга барган депутаттар боюнча да суроо берген. Мен «депутаттардын саясий деңгээли көрүнүп турат, ал жерде мактана тургандай деле эч нерсе жок, Трамптын эмне кылып жатканын баарыбыз тең эле көрүп жатабыз, элге жайып-жарыялай турган эч нерсе көргөн жокмун, тигил-бул» деп эле койгом. Ошондон бери эле ал тынбай жазып жатат. Менден бир жооп уксам дейт. Менин өзүмдүн принцибим бар - деңгээли, интеллекти менден төмөн адамдарга такыр жооп бербейм. Ушундай адатым бар, «айта берсин» деп коем».

Жогорку Кеңештин расмий сайтындагы маалыматка ылайык, Жылдыз Мусабекова ондон ашык мыйзам долбооруна авторлош болгон. Ал негизи социалдык тармактарда кыйла жигердүү. Өз турмушундагы окуяларды, кайсы бир маселе боюнча ой-пикирин тынбай жарыялап, талаш-талкууга катышып турат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Соттолгон саясатчылардын акталуу талабы

Иллюстрациялык сүрөт.

Саясий туткундарды коргоо комитети мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин тушунда репрессияланган саясатчыларды толук актоо демилгесин көтөрүп чыгышты. Алар бийлик саясатчыларды "соттолгон" деген макамын сактоо менен, аларды "саясий мунжу" кылууга аракеттенип жатат деп эсептешет.

Абактагы жана бошотулган саясатчылар учурда өздөрүнүн акталуусу үчүн сот органдарына, прокуратурага жана эл аралык уюмдарга да кайрылышууда.

Резолюциянын чоо-жайы

Саясий туткундарды коргоо комитети Атамбаевдин бийлиги тушунда анын режимине каршы чыккан саясатчыларды "жок жерден айыптаган" деп, УКМКнын мурунку төрагасы Абдил Сегизбаевди, экс-баш прокурор Индира Жолдубаеваны, "бир жактуу каралоого катышкан" деп КТРКнын мурунку жетекчиси Илим Карыпбеков баштаган бир катар журналисттерин, "Дело №" гезитинин редакторун, айрым журналисттерин сот жоопкерчилигине тартуу демилгеси менен чыкты.

Муну негиздеген резолюцияны аталган комитет 12-марттагы жыйынында кабыл алды. Жыйындын катышуучулары айрым саясатчыларды камактан бошотуу менен бийлик өзүнө саясий упай топтоого аракет кылып жатат деп эсептешти.

"Ата Мекен" партиясынын мүчөсү, экс-депутат Асия Сасыкбаеванын айтымында, президент Сооронбай Жээнбековдун бул жаатта иши толук болбой жатат.

Асия Сасыкбаева
Асия Сасыкбаева

- Азыркы президентибиз деле жарым-жартылай иш кылгандай болуп жатат. Ал саясий туткундарды камактан бошоткону менен, аларды актаган жок, өз эркин көрсөтүп, алардын "күнөөсү жок" деп айта алган жок, - деди Сасыкбаева. - Биз президенттен жакшы, чыныгы кадамды күттүк эле, бирок андай болбой жатат. Кечээ соттордун курултайында сүйлөгөн сөзүндө да эмоционалдуу сөздөр айтылды, бирок чечкиндүү бир ойлор, кадамдар болгон жок. Көрүп жатпайлыбы, соттор бүгүн деле пара алышат, бүгүн деле көз каранды, саясий буйрутма аткарып отурушат. Бир жарым жылдан бери биз президенттин сөзүн угуп келатабыз, бирок жон терибиз менен сезе элекпиз.

Саясий туткундарды коргоо комитетинин маалыматы боюнча, ушу тапта саясий негизде куугунтукталган деп эсептелген жарандардын саны отузга чукул. Өткөн жумаларда бул тизмеге кирген саясатчылар Бектур Асанов, Кубанычбек Кадыров, Бекболот Талгарбеков жаңы кодекске ылайык жаза мөөнөтү аяктады деген негиз менен эркиндикке чыгышкан.

Эки саясатчынын кийинки максаты толук акталуу экендигин айтып жатышат. Бектур Асанов анын жөнүн "Азаттыкка" мындайча түшүндүрдү:

- Кылмыш кылган эмеспиз. Жалган жалаа болгон. Муну коомчулук бүт билет. Демек, биз сөзсүз акталабыз. Азыркы бийлик болбосо, кийинки бийлик сөзсүз актайт. Камап коюп саясаттан чектей албайт. Биз түрмөдө жатып деле саясат кылып жаттык. Соттолгон деген макам алынбай туруп, балким биз жакшыраак саясат жүргүзүүбүз мүмкүн.

БУУга даярдалып жаткан кайрылуу

Саясий туткундарды коргоо комитети да Асанов менен Кадыровду толук актоо максатында ишин кайра кароо өтүнүчү менен Башкы прокуратурага кайрылган. Азырынча прокуратурадан жооп боло элек. Ушул тапта юристтер булардын иши боюнча БУУнун адам укуктары комитетине кайрылуу жолдоп жатышат.

Абакта отурган, эркиндикке чыккан саясатчылардын адвокаттары алардын ишин кайра кароо же актоо өтүнүчү менен Омбудсмен институтуна да кайрылып жатышканын акыйкатчы Токон Мамытов "Азаттыкка" билдирди.

Токон Мамытов
Токон Мамытов

- Бир топторунун адвокаттары менен, кээ бирөөлөрүнүн өздөрү менен жолуктум. Баарынын арыздарын алдым. Айрымдары боюнча сот органдарына, прокуратурага кат жолдоп, өз сунуштарыбызды бердик. Азыр иш жүрүп жатат. Толук жоопторду алгандан кийин коомчулукка кабарлайбыз.

Кыргызстан социал-демократиялык партиясы (КСДП) Саясий туткундарды коргоо комитетинин демилгесин комментарийлөөдөн баш тартты. Партиянын юристи Нурбек Касымбеков муну сот чечимдери менен байланыштырды:

- Биздин партия бул демилгелерди комментарийсиз калтырууну чечтик. Анткени ар бир соттолуп камалган киши тууралуу Жогорку соттун чечимдери бар.

Абактан бошотулган саясатчыларды актоо маселеси жакында Жогорку Кеңеште биринчи окууда каралган мыйзам долбоорунан кийин күч алган сыяктуу. Мыйзам долбооруна ылайык, Кыргызстанда президенттикке жана депутаттыкка талапкерлерге карата кошумча талаптар киргизилет да, соттуулугу жоюлганына карабай оор кылмыш үчүн соттолгон адамдардын шайлануусуна чек коюлат.

Долбоордун авторлору азыркы мыйзамдарда соттолгон адамдар күч мекемелерине кызматка орношо албаганы менен Жогорку Кеңештин депутаттыгына, президенттикке талапкерлигин коюп, шайланууга укуктуу деп жазылып калганын белгилеп, «беш жылдан көп мөөнөткө соттолгон адам абактан чыккандан кийин соттуулугу жоюлганына же алынып ташталганына карабастан президенттикке жана депутаттыкка өмүр бою талапкер боло албайт» деген өзгөртүү киргизүүнү сунуш кылышууда.

Бул мыйзам сунушталганда эле көптөгөн саясатчылар менен юристтер ага каршы чыгышкан. Алар бул мыйзам долбоору буга чейин соттолуп чыккан же учурда камакта отурган саясатчылардын кайра бийликке келишине бут тосот деп белгилешкен. Ушундан улам камакта отурган саясатчыларды чыгаруу, чыккандары менен кошо толук актоо зарылчылыгы учурдун маанилүү маселеси болуп тургандай.

Жогорку Кеңештин депутаты Каныбек Иманалиев кандай гана бийлик болбосун, ал өзүнүн режимине каршы чыккандарды жазалоо менен мамлекеттүүлүк системасына чоң зыян алып келет деп эсептейт:

- Кыргызстанда саясатчы абдан көп, "Жыйырмасы камалып кетсе эмне болмок эле?" деп ойлогондор көп. Анын келечек муунга, мамлекетке, мамлекеттүүлүк системасына, адам укугуна тийгизчү залакасын эч ким ойлобойт да. Бул - генетикалык деңгээлде улутту коркутуу. Эртең Бектур менен Кубандын кошунасы корко баштайт, баласына "Тың болсоң Кубанга окшоп түрмөгө түшөсүң, Бектурга окшоп камаласың" деп айта баштайт. Баласы коркуп, чектеле баштайт. Бул кулчулук аң сезимге алып келет. Ал эми кулча ойлонгон коом эч качан эркин мамлекет кура албайт.

Саясий туткундарды коргоо комитетинин эсебинде мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин тушунда отуз чамалуу саясатчы соттолуп, камалган. Алардын ичинде мурдагы баш прокурор Аида Саляновага карата чыккан сот өкүмү кичинекей кызы бар экендигине байланыштуу күчүнө кире элек. Ал эми Өмүрбек Текебаев, Дүйшөнкул Чотонов, Садыр Жапаров, Эрнест Карыбеков, Төрөбек Колубаев азырынча камакта.

Бектур Асанов, Кубанычбек Кадыров, Бекболот Талгарбеков жаза мөөнөтү кыскарып жакында эле абактан чыкты. Дастан Сарыгулов менен Марат Султанов үй камагына алынган. Аталган саясатчыларга коррупция, бийликти басып алуу сыяктуу оор айыптар тагылган.

Мурдагы бийликтин тушунда экс-депутаттар Камчыбек Ташиев менен Акматбек Келдибеков, Бишкек жана Ош шаарларынын мурдагы жетекчилери Нариман Түлеев менен Мелис Мырзакматов да соттолушкан. Түлеевдин жана сыртынан соттолгон Мырзакматовдун соттуулугу жоюла элек. Камчыбек Ташиевдин соттуулугу 2015-жылы, Келдибековдуку 2017-жылы алынган. Буга чейин соттолгон саясатчыларга карата коюлган айып негизсиз деп табылган жана аларды актоо чечими чыккан учурлар каттала элек.

Соттолгондордун баары сот чечимдерин саясий буюртма катары баалап келишет.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тергөөчүлөр пара менен кармалды

Иллюстрациялык сүрөт.

Өткөн аптада Ленин райондук милициясынын эки тергөөчүсү пара алып жатып кармалды. Ага чейин Чүйдүн Москва райондук сотунун сот аткаруучусу пара менен колго түшкөн.

Укук коргоочулар мындай көрүнүштөрдү коомдук аң-сезимдин ойгоно баштаганы менен байланыштырып жатышат. Ошол эле учурда коомдук активисттер кармоо, камоо фактыларынан эмне үчүн сабак алынбай жатканын иликтешүүдө.

Карга карганын көзүн чокубайбы?

Март айынын башында Чүй облусунун Москва райондук сотунун улук сот аткаруучусу 50 миң сом пара менен кармалганы жарыяланган. Ал талап кылган акчаны иш бөлмөсүндөгү принтерге кыстарып жиберүүгө жетишкени кабарланган.

Экономикалык кылмыштуулукка каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызматтын (Финансы полициясы) маалыматы боюнча, кармалган сот аткаруучу кыймылсыз мүлктү камактан чыгаруу үчүн 50 миң сом пара талап кылган.

Бул факты боюнча Жазык кодексинин 326-беренеси («Пара талап кылуу») менен кылмыш иши козголуп, сот аткаруучу убактылуу камоо жайына киргизилген. Кийинчерээк ал соттун чечими менен эки айга камакка алынды.

Ал эми 7-март күнү Бишкектеги Ленин райондук милициясынын эки тергөөчүсү пара алып жатып кармалганы кабарланды. Тергөөнүн материалдарына караганда, алар кылмыш ишин токтотуу үчүн кылмышка шектүү адамдын жакындарынан 300 доллар пара доолашкан.

Мындай маалыматты милицияга айыпкер тараптын жакындарынын бири берген. Анын негизинде милиция тергөөчүлөрдү пара алып жаткан учурда кармаган.

Бул тууралуу «Азаттыкка» ИИМдин басма сөз кызматкери Эрнис Осмонбаев билдирди. Анын айтымында, тергөөчүлөр акчаны Бишкектеги темир жол вокзалына алып келүүнү талап кылышкан.

ИИМ.
ИИМ.

- Акча темир жол вокзалынын аймагында берилмек экен. ИИМдин Ички иликтөө кызматынын өкүлдөрү пара талап кылууга шектүү тергөөчүлөрдү ошол жактан пара алып жаткан жеринен Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) кызматкерлери менен чогуу кармашты. Ички иштер министрлиги өз катарын коррупцияга аралашкан милиция кызматкерлеринен тазалап келе жатат жана андай мыйзам бузган кызматкерлерге эч кандай аёо болбойт, - деди Эрнис Осмонбаев.

Кармалгандардын бири УКМКнын тергөө абагына киргизилген. Экинчисинин кылмышка тиешеси бар-жогун тергөө аныктап бүтө элек.

Күч кызматкерлери биринчи жолу пара менен кармалып жаткан жок. Акыркы убакта мындай фактылар көбөйүп жатат. Муну эксперттер коомчулуктун паракорчулукка кайдыгер эмес мамилеси калыптанып, аң-сезим өзгөрүп жатат деп баалай баштады.

Атап айтканда, кыйноого каршы күрөшүп келе жаткан укук коргоочу Азиза Абдирасулова мындай пикирин билдирди:

- Пара алуу, пара берүү мурунтан эле бар. Бирок мурда коомдо «карга карганын көзүн чокубайт» деген түшүнүк менен пара доолагандарга каршы арыздануу аз болуп келсе, кийинки убакта элде ачык айткандар көбөйө баштады. Көбүнчө өзүнүн күнөөсүз экенин билген адамдар ачык айтып, пара талап кылгандарды карматып жатышат.

Тосмо арыз парага тоскоол боло албайт

Укук коргоочу милицияда козголуп, сотко жетпей калган кылмыш иштеринин көпчүлүгү жабырлануучу тараптын тосмо арызынын негизинде кыскартылып, токтотуларын белгилейт. Бирок ошонун ичинде да басымдуу бөлүгүнүн артында пара, акча талап кылуу турганы жашыруун эмес.

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Биздин практикада мындай учурлар болгон: жабырлануучу тарап айыпталуучу тарап менен келишип, көбүнчө өзү тарткан чыгымды төлөтүп алгандан кийин ага доосу жок экенин билдирип, тосмо арыз жазып берет. Бирок ишти карап жаткан тергөөчү ага макул болбой, ишти кыскартпай коюп, аягында сотто жабырлануучу «доом жок» деп айткандан кийин гана күнөөсүз катары бошотулган учурлар бар, - дейт Азиза Абдирасулова.

Ушундай окуяны башынан өткөргөн бишкектик тургун Акмөөр жабырлануучу тараптын тосмо арызынан кийин да тергөөчү акча талап кылганын «Азаттыкка» айтып берди:

- Бир нече жыл мурда иним такси кызматында жүрүп, түн ичинде мас кишини коюп кеткен. Натыйжада тиги кишинин буту сынып, бели кокустап калган экен, иним өзү ооруканага жеткирген. Ал жерден милиция кызматкерлери инимди кармап кетип, камап коюшкан. Биз тиги кишинин бутуна коюлган гипсинен тартып ооруканадагы бардык чыгымдарын өзүбүз төлөгөнбүз. Сынган сөөгү калыбына келгенге чейин иштебей, үйүндө жатат деп бир нече айлык азык-түлүгүнө деп кошумча акча да бергенбиз. Ал киши бизге ыраазы болуп, иниме «эч кандай доом жок» деп тосмо арыз жазып берсе да тергөөчү бизден «айдоочунун күнөөсү бар» деп акча талап кылып туруп алган. Айла кеткенде сураган 20 миң сом акчасын берип, анан инимди чыгарып кеткенбиз. Тергөөчү акчаны ачык эле, «ишти жабыш үчүн мен өзүм гана албайм, жетекчиме берем, прокурор өз энчисин алат» деп айтып эле алган. Ошол убакта анын үстүнөн «пара талап кылып жатат» деп арыздануу деле оюбузга келген эмес экен.

Балык башынан...

Укук коргоочулар белгилегендей, коомчулукта «карга карганын көзүн чокубайт» деген түшүнүк менен пара талап кылган кызматкерге каршы даттанууну пайдасыз деп эсептегендер бүгүн да көп. Буга ириде коррупция менен күрөштүн жабык болуп жатканы себепкер.

Жарандык активист Рита Карасартова бийликтеги коррупция тыйылбаса, карапайым эл күрөшүп түбүнө жете албай турганын белгиледи:

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

- Бир-эки тергөөчү, сот аткаруучу пара менен кармалып калса эле биз андан жеңиш көрбөшүбүз керек. Бул коррупция менен күрөш эмес, анын жыйынтыгы. Биздин өлкө коррупция менен күрөшүүнү эң жабык орган - УКМКга берип койгон. Бүгүнкү күндө эң чоң коррупция ошол тармакта. Ошондуктан азыр айтылып жаткан күрөш - коррупция менен күрөш эмес. Бизде президент УКМКны реформалап, коррупция менен күрөшүүнү алып салып, тергөөнү алып салып, «коопсуздук кызматы коопсуздукту гана камсыз кылуучу мекеме болот» дегенде - ошондо гана өзгөрүүлөр башталат. Азыр президент бүт бийлик бутактарын өзүнө багынтып алып, коомчулукка майда чабактардын кармалганын көрсөтүп коюп отурат. Миллиондорду чыгарып кетип атышканда, 300-500 доллар деген эч нерсеге татыбай турган сумма.

Күч түзүмдөрүндөгү паракорлукту жоюу маселеси былтыр 8-февралда президент Сооронбай Жээнбеков катышкан Коопсуздук кеңешинин жыйынында да көтөрүлгөн. Анда айтылган расмий маалыматтар боюнча ички иштер органдары өткөн эки жылда 65 миң кылмыш иш козгосо, анын 30% гана сотко өткөн, ал эми сотко жиберилген иштердин 44% боюнча айыпталуучулар кылмыш жообунан бошотулган.

Ал эми экономикалык жана коррупциялык кылмыштарды иликтеген Финансы полициясы 2016-2017-жылдары 3807 кылмыш ишин козгосо, алардын 23% гана сотко өткөн.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иран-Ирак кызматташтыгы талкууда

Хасан Роухани менен Бахрам Салих.

Ирандын президенти Хасан Роухани биринчи жолу Багдадга расмий сапар менен барды. АКШнын Иранга карата санциялары күчүндө турганда эки өлкөнүн жетекчилиги мындан аркы кызматташтыкты талкуулап жатышат.

Ирандын президенти Хасан Роуханинин Ирактагы үч күндүк сапары 11-мартта башталды. Бул анын президент катары Ирактагы биринчи сапары. Роухани Багдадга жөнөп кетер алдында Иран менен Ирактын ортосундагы алакаларды «өзгөчө» деп баалады. Ирандын мамлекеттик телеканалдары Тегеран Ирак менен «боордоштук мамилени» калыбына келтирүүгө умтулуп жатканын кабарлашты.

Хасан Роухани Багдадда Ирактын президенти Бахрам Салих менен жолугушкандан кийин журналисттердин суроолоруна жооп берип, бардык тармактарда кызматташтык үчүн эки өлкөдө ыңгайлуу шарт бар экенин айтты.

Хасан Роухани.
Хасан Роухани.

- Ирак аймактагы коопсуздукту чоң орунду ээлейт, - деген Роухани сүйлөшүүдө көтөрүлгөн маселелерге кеңири токтолгон жок.

10-мартта Багдадга барган Ирандын тышкы иштер министри Мухаммед Жавад Зариф ирактык кесиптеши менен сүйлөшүүдөн кийин өткөн биргелешкен басма сөз жыйынында Роуханинин сапары эки тараптын алакасын чыңдайт деген ишенимин билдирген:

- Мен Ирактын өкмөтүнө, элине Иранга каршы катаал жана мыйзамсыз санкциялардан баш тартканы үчүн ыраазычылык билдиргим келет. Эки тараптуу алака сырттан кийлигишүүсү жок эле абдан жакшы.

Ал эми Ирактын тышкы иштер министри Мухаммед Али аль-Хаким жолугушууда олуттуу маселелер тууралуу кеп козголгонуна токтолду:

Мухаммед Али аль-Хаким.
Мухаммед Али аль-Хаким.

- Биз Сириядагы кырдаалды талкууладык. «Ислам мамлекети» террордук тобун жана Сириядагы бардык жоочуларды жок кылууда Ирактын позициясын тактадык. Сирия Араб Мамлекеттер Лигасында өз ордун табышы үчүн чогуу иш алып барабыз.

Роуханинин Ирактагы сапары «тарыхый» деп бааланууда. Эл аралык чөйрөдө бул сапар АКШга жана башка чөлкөмдөгү өнөктөштөргө Иран Ирактын саясатында дагы эле маанилүү орун ээлей турганына «ишарат» катары сыпатталып жатат.

Ал эми Вашингтондун каржылык жана аскердик жардамын алган Ирак АКШ менен да, Иран менен да алакасын тен салмактоого аракеттенип жатканы болжолдонууда. Ирактын бийлигинде шииттер басымдуу. Өлкөдө Ирандын аскердик күчтөрү жок болгону менен Тегеран шиит топторунун операцияларын колдойт.

Иракта болжол менен 150 миңдей шиит козголоңчулары бар. Кошмо Штаттардын 5200 аскери Ирактын күчтөрүн аскердик даярдыктан өткөрүүгө тартылган.

Иран президентинин Багдаддагы сапарынын алкагында энергетика, транспорт, айыл чарба, өнөр жай жана саламаттык сактоо тармактарында өз ара келишимдерге кол коюлары расмий кабарланды.

1980-1988-жылдардагы Иран-Ирак согушунан кийин эки тараптан кызматташтыгы 2005-жылдан тартып калыбына келе баштаганы маалым.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков: «Соттор акчаны актай элек»

Кыргызстанда сот тармагына бөлүнгөн каражат жыл сайын көбөйүүдө. Маселен, быйыл өткөн жылга салыштырмалуу 38,5 пайызга көп бөлүнгөн. Башкача айтканда быйыл сот тармагына бюджеттен 2 миллиард 154 миллион сом бөлүндү.

Бирок 11-мартта Бишкекте өткөн соттордун XI курултайында президент Сооронбай Жээнбеков каржылоону көбөйтүү өзүн актабай жатканын айтты.

Расмий маалыматка караганда, сот системасына 2016-жылы 1 миллиард 213 миллион сом, 2017-жылы 1 миллиард 260 миллион сом, 2018-жылы 1 миллиард 555 миллион сом жана 2019-жылы 2 миллиард 154 миллион сом бөлүнгөн. Буга сот тармагына чет жактан келген гранттар менен ар кандай долбоорлордун акчасы кошулган жок.

«Ала-Арча» мамлекеттик резиденциясында өткөн соттордун курултайында президент Сооронбай Жээнбеков «Эми сот бийлигинен кандай кайтарым болуп жатат?» деген маселени кабыргасынан коюп, бир жыл мурунку окуяны эстеди.

Жээнбеков сотторду ыйманга чакырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:50 0:00

- 2018-жылы май айында Сот реформасы боюнча кеңештин жыйынында «Реформа жасаш үчүн эмне керек?» деген суроомо сот системасынын өкүлү «саясий эрк жана акча» деп жооп берген. Саясий эрк бар, каражат да бар, - деди президент. - Биз эң оор реформаны баштап жатабыз. Өлкөдөгү башка муктаждыктарга карабастан, сот системасына каражат жетиштүү бөлүнүп жатат. Мугалимдер, медиктер, дагы башка айлык акыга муктаж тармактар бар. Алардын айлыгы качан гана экономика өнүккөндө жана сот бийлиги чыныгы адилет сот бийлиги боло алганда көбөйөт. Баары бири-бири менен тыгыз байланышта. Ошол жагдайды эске алып, сот системасын биз артыкчылыктуу багыт кылып отурабыз. Бирок силерден ошого жараша кайтарым болбой жатат.

Президент өз алдынча жана адилеттүү сот - мамлекеттин ишмердүүлүгүнүн өзөгү экенин белгиледи. Ал мунсуз өлкө өнүгүп, жагымдуу инвестициялык климат болбой турганын айтты.

Жээнбеков чет өлкөлүк жарандардын кыймылсыз мүлк объектилерин тартып алуу боюнча чечимдер чыккан учурлар бар экенин, бул жалпы сот тармагына көлөкө түшүрүп жатканын билдирди. Бирок буга байланыштуу кайсы сот чечим чыгарганын ачык айткан жок.

Мындан сырткары, ал Ош облусунун айрым судьялары 14 килограмм нашаа менен кармалган чет өлкөлүк кылмышкердин жазасын жеңилдетип, ага мунапыс бергенин сынга алды.

Жогорку Кеңештин депутаты, мурдагы судья Курманкул Зулушев соттордун мыйзамсыз иштери бийликтин сот реформасы тууралуу айткандарын жокко чыгарды деп эсептейт.

Курманкул Зулушев.
Курманкул Зулушев.

- Сот реформасы жүрүп жатканына сегиз жыл болду. Сот бийлиги «мына ушундай реформа жүрдү. Ушул иш аягына чыкты» деп айтып бериши керек. Бирок маалыматтарды угуп отурсак азыр деле «мындай кылышыбыз керек, тигил ишти жасашыбыз керек» деп, көп ишти эми баштаганы жатат, - дейт Зулушев. - Өлкө башчысы айткандай, бөлүнгөн 2 миллиард сомдон ашык каражатты туура пайдаланыш керек. Ал акчага салынган имараттардын сапаты кандай болуп жатат? Бул чоң маселе. Каражат кумга сиңген суудай эле жок болуп кетип атабы же максаттуу пайдаланылып жатабы?

2016-2018-жылдар аралыгында мыйзамды бузгандыгы үчүн 10 судья кызматынан бошотулуп, 26 судья тартип жоопкерчилигине тартылган. 10 судья боюнча Соттор кеңеши же Тартип комиссиясы тарабынан аларды кылмыш жоопкерчилигине тартууга Башкы прокуратурага макулдук берилген.

Февралдын аягында башкы көзөмөл органы Бишкек шаардык сотунун үч, Жогорку соттун азыркы үч судьясына жана мурдагы бир судьясына «Коррупция» беренеси менен айып койгон.

Жыйында аягы көрүнбөгөн сот иштери боюнча да маселе көтөрүлдү. Президент алды 14 жыл, арты 7-8 жылдан бери иши бүтпөй келаткан жарандар даттанганын билдирди. Жогорку соттун төрайымы Гүлбара Калиева «Чубактын кунундай чубалган иштер» тууралуу буларга токтолду:

Гүлбара Калиева.
Гүлбара Калиева.

- Судья өзү чыгарган ар бир чечимге жооптуу. Ишти кароо жана сот актыларын чыгаруу мыйзамда көрсөтүлгөн мөөнөттөрдө аткарылышын камсыз кылуу зарыл. Узакка созулган соттук териштирүү сот адилеттигине болгон ишенимди жоготуп, жарандарды ар кандай мамлекеттик органдарга, анын ичинде президентке чейин кайрылууга мажбур кылып жатат. Жогору турган соттор бир канча жолу, кээде негизсиз эле өзүнө жоопкерчиликти алып чечим чыгаргандын ордуна ишти кайра кароого жөнөтүп жатышат.

Андан сырткары сотторду тандап алуу тартибин катаалдаштыруу жөнүндө сунуш киргизилип, Сот тандоо кеңешинин мүчөлөрүнө сын айтылды.

2018-жылы Сот тандоо кеңеши Жогорку соттун, Конституциялык палатанын жана жергиликтүү соттордун судьялык кызмат орундарына дайындоо үчүн президентке 88 талапкерди сунуш кылган. Алардын ичинен 32 талапкердин документтери артка кайтарылган. Президент муну соттордун кесипкөйлүгүнө эмес, башка критерийлерге басым жасалганы менен түшүндүрдү.

Сооронбай Жээнбеков соттордун курултайында укуктук маселеден тышкары сотторго алар чыгарган чечимдер боюнча хадистен да мисал келтирди:

- Судья деген аттын өзү адилеттүүлүк, адеп-ахлактык, ынсап, маданият деген түшүнүктөр менен бирдей турууга тийиш. Мына ушул түшүнүктөн тайган адамга сот системасында орун жок! Эң башкысы мыйзамдан, Кудайдан коркуш керек! Ыйман болушу керек. Ушуга байланыштуу ушул залда отургандардын бардыгына хадистерден бир мисалды айта кетейин. Пайгамбарыбыз «сот үч түрлүү болот. Экөө тозокто, бирөө бейиште» деп айткан. Акыйкатты билип, чындык менен өкүм чыгарса анын орду бейиште. Ал эми маселени билбестен өкүм кылгандар же акыйкатты билип туруп, бирок туура эмес өкүм чыгаргандар тозокто болот.

Мамлекет башчынын бул сөзү айрымдардын сынына кабылды. Саясат талдоочу Даниел Кадырбеков Сооронбай Жээнбековдун билдирүүсүн төмөнкүдөй баалады:

Даниел Кадырбеков.
Даниел Кадырбеков.

- Сотторго тозок жана бейиш тууралуу айтканы - бул абстракттуу нерсе. Кыргызстан дүйнөбий жана конституциялык өлкө болгондон кийин укуктук негизде, мыйзамдарды колдонушубуз керек. Бийлик сот системасын реформа кылгысы келсе так-даана механизмдерди киргизиш керек. Мамлекет башчынын «соттор тозокко же бейишке түшөт» дегени анын укуктук ой жүгүртүүсүнөн жана өлкөдөгү сот бийлигин өзгөртүүгө планы жок экенинен кабар берет.

Соттордун республикалык курултайы үч жылда бир жолу өткөрүлүп турат. Бул жолку жыйында Кыргызстандын судьясынын абийир кодекси каралып, бекитилди.

Экс-президент Алмазбек Атамбаев коомчулуктун сынына, нааразылыгына карабай сот реформасы ишке ашканын айтып келген.

Кыргызстанда 2010-жылкы апрель ыңкылабынан бери сот тармагын реформалоо тууралуу сөз болуп келатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков сотторду ыйманга чакырды

Жээнбеков сотторду ыйманга чакырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:50 0:00

«Канадалыктар 14 жыл бир тыйын төлөгөн жок»

Базарбай Мамбетов.

«Бийлик сырлары» программасында мурдагы вице-премьер-министр Базарбай Мамбетов Кыргызстандын Кумтөр жана башка алтын кендерине жайылып кеткен жемкорлук тууралуу айтып берди.

Базарбай Мамбетов: - 1997-жылдан 2017-жылга чейин канадалыктар Кумтөрдөн 385 тонна таза алтын казып алышты.

Расмий түрдө «ушунча казылды» деп эч ким айтпайт. Алынган алтындын наркы 8,8 миллиард долларды түзөт. Ошол казылып алынган 385 тонна алтындын 11 пайызы гана Кыргызстанга тийди.

14 жылдан бери эң бай кенден алтынды күргүштөтүп казып аткан канадалык компания Кыргызстанга бир тыйын да которгон жок.

14 жылдан бери эң бай кенден алтынды күргүштөтүп казып аткан канадалык компания Кыргызстанга бир тыйын да которгон жок. 2009-жылдын 24-апрелинде сатылган алтындын 13 пайызына ээлик кылышы тууралуу келишимге кол койгондон кийин 2009-жылдын жыйынтыгы боюнча биринчи ирет канадалыктар таптаза 38 миллион долларды Кыргызстанга которуп беришкен.

Кумтөр кенинде алтын казып алуу - бул өзү дүйнөлүк масштабдагы көрүнүш. Жылына 18-20 тонна казылып алынат. Бир жердегидей көп алтын же Орусияда, же Өзбекстанда, же Индонезияда ушунчалык көлөмдө казылып алынбайт. Маселен, 2011-жылы 19 тонна алтын сатып, канадалыктар 941 миллион доллар акча табышты. Андан Кыргызстанга 13 пайыздын эсебинен 130 миллион доллар которушту. Ушундай келишимге кол койгон президенттердин уяты жок эле болуш керек?

1997-жылы Кумтөр алтын каза баштаганда аны менен бир убакта америкалык «Ньюман» компаниясы Өзбекстанда Мурунтоо кенин өздөштүрүүгө киришкен. Ошондо эле Каримов ага мындай шарт койгон: бул жерден казылып алынган алтындын 70 пайызы Өзбекстанга берилет. Он жылдан кийин ошол инвестор 30 пайыз үчүн Каримовго кабат-кабат рахматын айтып, бир жарым жыл ичинде насыяга алынган 270 миллион долларды төлөөгө жетишип, калган убакта таптаза кирешеге гана иштешкенине ыраазы экенин билдирди. Акаев менен Бакиевдин кантип ушундай келишимге кол коюуга бети чыдады экен?

Мен эрикпей чет элдик алдамчы компанияларга берилип кеткен 27 кен боюнча эсеп жүргүзүп келдим. Көрсө алар буга чейин 39 кенди берип коюшуптур. Алардын бирөө менен да өкмөт ошол кенди иштетүүнүн шарттары боюнча келишимдерге кол коюуга аракет кылбаптыр. Дүйнөлүк практикада чет элдик компания киргенде аны менен сөзсүз «ушул кенди иштетүүнүн шарттары тууралуу» башкы келишимге кол коюшат. Анда мына булар сөзсүз көрсөтүлөт: иштетилчү кендин ээси – өкмөт, шарттары макулдашылат, өкмөт кайсы бөлүгүн алат да компания канчасына ээ болот – ушулар так жазылат. Мынабу 39 кендер боюнча мындай келишимдерге кол коюлган эмес.

Биздин бюджеттин абалы мышык ыйларлык. 2 миллиард доллар. Ошол эле мезгилде Грузиянын, Молдованын, Армениянын бюджети 4,5 миллиард доллардан ашат. Жада калса Тажикстандын бюджети азыр 4,5 миллиард долларга жетип калды. Ушуну карап туруп кантип капа болбойсуң?

Кумтөр маселесине келгенде премьерлердин баары - Сариев да, Оторбаев да, Сатыбалдиев да - Атамбаевдин тактекеси болуп беришти.

Талды-Булакка келсек, Атамбаев премьер-министр болуп турганда, 2006-жылы ал жерге казак компаниясы келген. Ал «Кыргызалтын» менен келишим түзүп, ошо боюнча кендин 60 пайызы казактын компаниясына бекер эле берилип кеткен. Ит бекер! Ал болсо жети жылдын ичинде кен казууну баштоого, ага акча салууга убада берген. Ал компания убадасынан башка эч нерсеси жок, алдамчы неме экен, эч нерсе жасаган жок. Анан ал жети жылдан кийин өз үлүшүн кытайлык компанияга 76 миллион долларга сатып жиберди. Сатыктан бир тыйын да бюджетке которулган жок.

Бермет Букашева: - Бул эми дапдаяр кылмыш иши экен го!

Базарбай Мамбетов: - Былтыр Жээнбеков 8-февралда Коопсуздук кеңешинин жыйынында чыгып сүйлөгөндө мен ушуну жаздым, «келиңиз, кылмыш ишин козгойлу» деп. Ал муну ошол кездеги башкы прокурор Индира Жолдубаевага тапшырган. Алар мага майнапсыз жооп жазышты, ошону менен токтолду, эч нерсе жасала элек. Азыр Талды-Булактан алтынды Кытайга алтын кошулма катары жөнөтүп атышат. Ал жерде болжолдонгон алтындын теңинен көбүн казып алышты.

Вице-премьер Тайырбек Сарпашев 2015-жылы депутаттардын катышуусунда (ал жерде Отун ресурстары жана кендерди пайдалануу комитетинин төрагасы Кожобек Рыспаев да бар болчу) кытайларга алтын кошулмасын ташып чыгып кетүүгө уруксат берген, алар болсо 120 миллион долларга алтын бөлүп алчу комбинатты куруп салышты.

Биздин Кара-Балтадагы аффинаж заводун иш менен камсыз кылуунун ордуна ушуну жасап отурушат. Жок дегенде биздин Экономика жана Финансы министрликтерибиз ал жерде 3,5 жылдан бери алтын казып алуудан Кыргызстан кандай пайда көргөнүн көрсөткөн маалыматты жарыялап коюшпайт. Пайда албаса эмнени көрсөтмөк эле! Мунун баары канадалык компаниянын Кумтөрдөгү жосунунан кийин болуп жаткан нерселер.

Бермет Букашева: - Менимче, биздин алтын кендерибиз боюнча «Нюрнберг процессин» баштоонун кези келип калды окшойт, өкмөттү соттош керек го.

Лондондогу баалуу металлдардын дүйнөлүк биржасынын монитору Тянь-Шандын “алтын кемерин” ачыкка чыгарууда. Ал жерде биздин бардык алтын кендерибизди сатып жатышат: Бозумчак да, Талды-Булак да, Иштамберди да, Андаш да, Макмал да – баары ошол жерде сатылды.

Базарбай Мамбетов: - Сегиз жылдан бери Лондондогу баалуу металлдардын дүйнөлүк биржасынын монитору Тянь-Шандын «алтын кемерин» ачыкка чыгарууда. Ал жерде биздин бардык алтын кендерибизди сатып жатышат: Бозумчак да, Талды-Булак да, Иштамберди да, Андаш да, Макмал да – баары ошол жерде сатылды. Мени менен сүйлөшкөн адамдардын баары ошол жерде иштешет, алар такай маалымат берип турушат. Ал жерде баарын сатышты. Мына, Андаш кени иштей элек, анын 80% кайсы бир австралиялык компания сатып алып коюптур. Бекеринен дүйнөлүк окумуштуулар «Тянь-Шандын алтын кемери» деп айтышпайт да.

Бермет Букашева: - Бул эми Жибек жолу да эмес, ашык-кеми жок «алтын кемер». Биздин жаркылдаган «алтын кемерибиз» болсо Жибек жолунун эмне кереги бар? «Кара май жок» деп кабакты чытып капа болгонубуз менен канча алтын жатат... Нукура алтыныбыз турса «кара алтындын» кандай кереги бар дейм да, же андай эмеспи?

Базарбай Мамбетов: - Азыркы президентибиз Жээнбеков жакшылап ойлонор деген жалгыз үмүтүбүз бар.

Бермет Букашева: - Ал эми Жерүйдө эмне болду?

Базарбай Мамбетов: - Бул дагы бийликтин эң жогорку кабатындагы жемкорлуктун үлгүсү. 2015-жылы тендерди орусиялык олигарх Муса Бажаевдин «Восток добыча» компаниясы утуп алганда бонус катары 100 миллион доллар төлөп берип, ошондон бери Жерүйдүн бардык алтынын «өзүмдүкү» деп ал отурат. Ал жерде 100 тонна алтын, наркы 3,2 миллиард долларлык байлык жатат.

Бермет Букашева: - Ал жерде да биздин үлүшүбүз болбой калабы?

Мамбетов: - Болбойт. Биздин үлүшүбүз жок. Мен Таластан болом. 1995-жылы Чеченстандын мурдагы президенти Жохар Дудаев «Манас» эпосунун миң жылдыгына келгенде так ушул «Жерүй» турган жерди өпкөн. Экинчи Дүйнөлүк согуш учурунда 1944-жылы чечендерди жер которткондо алардын бир тобу Талас районуна жайгашкан. Ошон үчүн ал биздин жерге келген. Чечендер жашап кеткен беш айылды көрсөтүштү. Азыр болсо чечен жигит Муса Бажаев ал жерде каалаганын жасап жатат. Интернетке минтип жаздым: «Сенин минтишке акың жок, Талас жери чечендер үчүн ыйык жер, Талас кыргыздар үчүн да ыйык жер, Манастын жери. Согуш маалында айдалган чечен калкынын көбүн ачарчылыктан кыргыздар сактап калышкан, атам биздин үйдүн бир бөлмөсүн аларга бошотуп берген болчу, мектепте мен чечен балдар менен чогуу окугам».

Букашева: - Анын жообун алдыңызбы?

Мамбетов: - Жок, алганым жок. Мен ага айттым: «Биздин башкаруучулар ушундай бай кенди 100 миллион долларга сатып ийишине биздин, кыргыз элинин эч кандай күнөөсү жок». Мен жөн гана өтүнүч жибердим: «Келиңиз, биздин өкмөт менен келишим түзүңүз, казылып алынчу алтындын жок дегенде 49 пайызын өкмөткө бюджетке бериңиз» дедим. Ал тараптан жооп болбоду.

«Азаттык» радиосу маекте аты аталган адамдардын баарынын жооп беришине аянтча бөлүп берүүгө даяр.

Маекти орус тилинде бул жерден окуй аласыз.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлоо алдындагы шашылыш демилге

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда Жогорку Кеңештин депутаттарын партиялык тизменин негизинде шайлоо системасын реформалоо демилгеси көтөрүлдү.

Парламентте бул боюнча эки депутаттык топ партиялардын депутаттыкка талапкерлерди көрсөтүүнүн тартибин караган эки башка мыйзам долбоорун иштеп чыгып, коомдук талкууга даярдады.

Биринчисинде бирдиктүү шайлоо округунун принцибинде партияга жана анын тизмесиндеги ар бир талапкерге добуш берүү сунушталса, экинчисинде өлкөнү 13 шайлоо округуна бөлүп, партиялар талапкерлерин аймактык өкүлчүлүктүн негизинде көрсөтүү тартиби каралган.

Коммунист менен демократтын сунушу

Жогорку Кеңештин депутаттары Исхак Масалиев менен Жанарбек Акаев иштеп чыккан мыйзам долбоору парламенттик шайлоону партияга гана эмес, партиялык тизмедеги ар бир талапкер үчүн добуш берүү эрежеси менен өткөрүүнү көздөйт. Бул преференциалдык шайлоо ыкмасы деп аталып, пропорционалдык-партиялык жана мажоритардык-көп мандаттуу шайлоо системаларынын айрым артыкчылыктарын ичине камтыйт. Мында азыркыдай эле бирдиктүү жалпы республикалык округдан талапкерлер көрсөтүлүп, партиялык тизмедеги иретине карабастан, алган добушуна жараша депутаттык мандат алуу мүмкүнчүлүгү каралган.

Мыйзам долбоорун иштеп чыккан депутаттардын бири Исхак Масалиев шайлоочуга партиялык тизмедеги талапкерди кошо тандоо мүмкүнчүлүгү бар экенин айтты:

Исхак Масалиев
Исхак Масалиев

- Келаткан парламенттик шайлоодо бул эрежени киргизүүгө бир аз техникалык жактан убакыт кетиши мүмкүн. Бирок биздин шайлоочулар шайлоо бекетине барып, кайсы бир партияны тандап эле калбастан, анын партиялык тизмесиндеги конкреттүү талапкерге добушун берет. Шайлоочу добуш берүү учурунда конкреттүү адамга ишеним көргөзүп жатканын билиши керек. Ошондо аталган партияга ким кандай добуш алып келгени так болуп, кийин добуштарды эсептеп чыгарууда жана депутаттык мандат тапшырууда талаш-тартыш болбойт. Саясатчы болуп, мыйзам чыгаруу иши менен алектене турган адам өлкөгө таанымал болушу шарт.

Буга чейин бул шайлоо ыкмасынын кемчилиги катары шайлоочулар үчүн партияны жана андагы талапкерлерди тандоонун татаалдагы белгиленген. Анткени мыйзам долбоорун талкуулоодо кагаз бюллетенге партияларды жана талапкерлердин тизмелерин киргизүүнүн ыңгайсыздыгы боюнча маселе келип чыккан. Бирок мыйзам демилгечилери эл аралык уюмдардын көмөгү менен электрондук бюллетендерди киргизүү мүмкүнчүлүгү бар экенин сунушташкан.

Депутат Жанарбек Акаев бул ыкма талапкерди партиялык тизмеге киргизүү аркылуу ага мандат сатууга чек коё турганын белгиледи:

Жанарбек Акаев
Жанарбек Акаев

- Азыркы шайлоо мыйзамы боюнча депутат боло турган талапкерди "тизмеде ордуң №5 же №10 болосуң" деп партия лидери тандайт. Биз сунуштаган долбоордо партияны жана партия көрсөткөн тизмедеги талапкерди да шайлоочулар өздөрү тандап, добуш беришет. Депутаттыкка талапкер 500-600 миң доллар акчасын партия лидерине берип коюп, "чыйт" түкүрүп жата албайт. Бул мыйзам талапкерди эл менен тыгыз иштөөгө мажбурлайт. Эл менен иштеше албаса, элге жек көрүндү болгон талапкер болсо, анда партиялык тизмеден ылдый сүрүлүп кала берет. Жигердүү талапкерлер партиялык тизмеде канчанчы орунда турганына карабастан жакшы добуш алса, анда ал алдыга чыгып, депутаттык мандат алууга мүмкүнчүлүк болот.

Атаандаш мыйзам долбоору

Ошол эле кезде вице-спикер Мирлан Бакиров баштаган парламенттин 16 депутаты демилгечи болгон шайлоо мыйзамдарына өзгөртүү киргизүү боюнча мыйзам долбоору коомдук талкууга коюлду. Анда да партиялык шайлоо принциби сакталып, бирок партиялык тизмени түзүүдө аймактык өкүлчүлүк эске алынган.

Мыйзам долбооруна ылайык, парламенттик шайлоодо өлкө он үч округга бөлүнүп, ар бир партия ошол округдардан талапкерлерин көрсөтөт. Демилгечи тарап парламент элдик өкүлчүлүктүн органы болгондуктан анда аймактардын өкүлдөрү толук көргөзүлүшү керек деген жүйөнү келтирди.

Бул мыйзам долбоорунун авторлорунун бири, депутат Улукбек Ормонов алар сунуштаган мыйзам долбоорунун айырмачылыгы тууралуу буларга токтолду:

- Партияга жана талапкерге бирдей добуш берүү болсун деген сунушка бардыгы эле каршы болуп жаткандыктан, анда биз парламенттик шайлоодо 13 шайлоо округун түзүп, ар бир партия ошол аймактарда ондон депутаттык орун боло турган болсо, өзүнүн партиялык тизмесин түзүп, ар бир партия ондон талапкер көрсөтө алат деген ченемди сунуштап чыктык. Бул эми партиялык эле шайлоо. Бирок талапкерлер элге жакын болсун деген ойдо, аймактык кызыкчылыкты эске алып, ушул ыкманы иштеп чыгып, киргиздик.

Шайлоо системасын өзгөртүү зарылдыгы

Негизинен эки башка мыйзам долбоорун иштеп чыккан депутаттык топтун экөө тең партияларды тандап, тизмедеги талапкерлерге кошо добуш берүү тартибин караган шайлоо ыкмасын сунушташууда. Мыйзам долбоорлору парламенттик шайлоону жалпы республикалык шайлоо округу же аймактык шайлоо округдарга бөлүү тартибинен гана айырмалана турганы көрсөтүлгөн.

Мурдагы акыйкатчы Бакыт Аманбаев кандай болгондо дагы азыркы шайлоо системасы чоң реформага муктаж экени көрүнүп калганын айтты:

Бакыт Аманбаев
Бакыт Аманбаев

- Азыркы шайлоо мыйзамдары байларга гана артыкчылык берип койгон. Ал эми азыр колунда бар байлар кимдер? Алар аткезчилик менен иштеген же кылмыштуу жолдор менен киреше тапкан ишкерлер, уюшкан кылмыштуу топтун өкүлдөрү же бирөөнүн мүлкүн тартып алган рейдерлер. Азыркы шайлоо системасы менен шайлоо болсо, ушул эле адамдар кайра парламентке келишет. Алар шайлоого барышпайт. Алар мандатты сатып алышат. Азыр ушул шайлоо системасын кескин өзгөртүү боюнча кооомдук талап болуп турат. Ошондуктан мыйзам чыгаруучулар ийри отуруп, түз кеңешип бул кемчиликти оңдошу зарыл.

Буга окшош мыйзам долбоорун 2014-жылы Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Өмүрбек Текебаев иштеп чыккан. Анда талапкерлердин партиялык тизмесин аймактык округдар боюнча түзүү жана ар бир талапкерге добуш берүү эрежеси сунушталган.

Жогорку Кеңеш мыйзам долбоорун биринчи окуудан кабыл алып, бирок кийин шайлоонун бул ыкмасы регионализмге алып келет деген шылтоо менен четке кагылган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДПдагы чыр, КТРКдагы шайлоо

15-июль, 2017-жыл

Узап бара жаткан жуманын урунттуу окуяларына сереп.

Кыргызстандагы Социал-демократтар партиясында ажырым болуп көрбөгөндөй күчөдү. Алар жакында эки башка курултай өткөргөнү жатышат.

Партиянын төрагасы, экс-президент Алмазбек Атамбаев баштаган топ 6-апрелде курултай өтөт деп жарыяласа, партиянын парламенттеги фракция башчысы Иса Өмүркулов жана башка мүчөлөрү курултайды 3-апрелде өткөрүүнү чечкени маалым болду.

- Устав боюнча кезектеги съездди чакыруу туптуура. Кезектеги съездди саясий кеңеш көпчүлүк добуш менен чечет. Ошон үчүн биз ушул жол менен чечтик. Партиянын төрагасы кезексиз съездди чакырганга укугу бар. 3-апрелге баарын чакырам, келип катышсын, ойлорун ошол жерден айтышсын. Өмүркуловгобу же дагы башка бирөөгөбү, сыны болсо толук айтышсын, - деди Иса Өмүркулов ВВСнин кыргыз кызматы менен болгон маегинде.

Өмүркулов 3-апрелге белгиленген курултайга 300 делегатка квота берилгенин кошумчалады.

Иса Өмүркуловдун соңку билдирүүсүнө байланыштуу КСДПнын саясий кеңешинин мүчөлөрү, аталган партиянын парламенттеги депутаттары Ирина Карамушкина менен Асел Кодуранова 5-мартта Бишкекте басма сөз жыйынын өткөрүштү. Алардын айтымында, партиянын курултайы 6-апрелге белгиленген. Карамушкина Өмүркуловдун аракети партиянын уставы менен регламентине каршы келерин, ал былтыр эле партиянын катарынан чыгарылганын билдирүүдө:

- Партиянын регламенти менен уставына ылайык, төрага менен анын орун басарлары гана саясий кеңешти жыйнап, курултайдын күнүн, программасын бекитет. Биздин мурунку партиялашыбыз Иса Өмүркулов легитимдүү эмес. Анткени ал партиянын катарынан чыгарылган. Саясий кеңеште Иса Өмүркуловду чыгарып салгандан кийин 35 мүчөсү бар. Азыр ал көптөрүнүн ишеним каты бар экенин, 3-апрелде курултай өткөрүүгө жетишерлик добуш алганын билдирип жатат. Саясий кеңештин жети мүчөсү форумда отурат, үчөө парламентте, төрт мүчөсү жабык жайларда. Алар көпчүлүк добуш алышы мүмкүн эмес. Бул жөн гана коомчулуктун башын айлантуу, партиянын калган бөлүгүн ажыратуу аракети. Бул «Атамбаевсиз КСДП» долбоорунун уландысы. Бийликтин колдоосу болбосо бул долбоор иштебейт эле, Иса Өмүркулов мындай билдирүү таратмак эмес. Ал партиянын уставын бузду.

Өзүн "Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын мүчөсүмүн" деп атаган Сагынбек Абдрахманов Бишкекте жана аймактарда "Атамбаевсиз КСДП" деген ураан менен былтыртан бери жыйындарды уюштуруп келе жатат. КСДПнын катчылыгы аталган кыймыл партияны бөлүп-жаруу жана тартып алуу максатында түзүлгөнүн, артында азыркы бийликтин өкүлдөрү турарын жана Абдрахманов партиянын мүчөлүгүнөн чыгарылганын билдирген.

Бийлик партиясындагы ажырым
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:22 0:00

КСДПнын катчылыгынын маалыматына караганда, өлкө боюнча партиянын 50 миңге жакын мүчөсү бар. Экс-президент Алмазбек Атамбаев баштаган партиянын мүчөлөрү 22-февралда "партиялык курулуштун жаңы этабы" башталганын жарыялаган. Атамбаев партия азыр оор учурду баштан кечирип жатканын белгилеп, "бул бир жагынан партиянын тазаланышына шарт түзүп жатат" деген оюн айткан:

​- Атамбаев партияны дайыма эле башкарбайт. Мамлекетти башкаргандай эле бир күнү партияны да өткөрүп беребиз. Мен партияны ким башкарса да партия өзүнүн духун, рухун, жүрөгүн сактап калат деп ишенем. Биздин партия эң кыйын кезде өзүнүн сөзүн айтчу.

КСДП 1994-жылы түптөлгөн жана апрель ыңкылабынан кийин, тактап айтканда 2010-жылдан бери бийликте турат. Өз катарынан эки президент чыгарган. Алмазбек Атамбаев КСДПнын төрагасы болуп туура бир жыл мурун шайланган.

Бийликтеги партиянын ичиндеги бул тиреш эми эмне менен бүтүшү мүмкүн? Жогорку Кеңештин экс-депутаты, саясий талдоочу Алишер Мамасалиев ушул жана башка суроолорго жооп берди.

- Бул талаш эртеби-кечпи сотко такалат. Бир тарап сөзсүз сотко кайрылат. Апрелде эки тарап эки башка курултай өткөргөнү жатат. Май айында бир тарап сотко берет деп ойлойм. Эгер сотко кайрылса, анда сот иши парламенттик шайлоонун үгүт өнөктүгү маалына чейин созулушу мүмкүн. Эгер ошол учурга чейин созулуп кете турган болсо, алардын парламенттик шайлоого катышуу үчүн Борбордук шайлоо комиссиясында катталышында суроо жаралышы да ыктымал. Мындай талаш-тартыштар менен КСДП шайлоого такыр эле катышпай калат го. Атамбаев өзү ушул кырдаалды түшүнүп, кошумча башка да партия түзүүгө аракеттениши мүмкүн. Анткени КСДПда буга чейин шайлоого катышкан бир топ эксперттер бар. Ошондуктан мындай варианттарды да жокко чыгарууга болбойт.

“Азаттык”: Биз учурда мурда-кийин кыргыз саясатында болбогон нерсеге күбө болуп жатабыз. Азыр бийликте турган, өкмөттү кураган партия кайра өзүнө оппозиция болуп жатат. Бул кыргыз саясатынын өзгөчөлүгүбү же кемчилигиби?

- Бул боло турган эле процесстер. Муну “өсүү илдети” деп коёт. Негизи сөзсүз түрдө оппозиция болушу керек. Эгер биздин коомдо оппозиция болбосо, анда кайра эле авторитардык режимге кетебиз. Күчтүү оппозиция, альтернативдүү телеканалдар болсо, бул коомго пайда алып келет. Анткени альтернативдүү саясат, көз караш жаралат. Ошондуктан бул процесстерди мен кемчилик деп айта албайм. Биз аз-аздан кадам шилтеп, алдыга бара жатабыз. Эки-үч шайлоо процесстеринен өтсөк, биз жакшы эле коомдук саясий системаны түзүп алабыз.

Мамасалиев: КСДП талашы сотко жетет
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:47 0:00
Түз линк

КТРКга жаңы директор шайланды

6-мартта Коомдук телерадио корпорациясынын жаңы жетекчиси болуп Жайнак Үсөн уулу шайланды. Аны колдоп КТРКнын Байкоочу кеңешинин 15 мүчөсүнүн 13ү добуш берди. Каналдын директорлугуна тандоонун финалдык баскычына сегиз талапкер өткөн. Ал эми жалпысынан бул сынакка 20дай адам катышуу ниетин билдирген. Алардын арасында Ибраим Нуракун уулу, Мирлан Самыйкожо, Замирбек Казакпай уулу, Галина Байтерекова, Жайнак Үсөн уулу, Болотбек Тиллебаев, Адил Турдукулов, Сураган Босумбаев, Мирлан Самыйкожо жана башкалар болду.

Коомдук каналдын башчылыгына шайланган Жайнак Үсөн уулу алдыдагы пландары, аткара турчу иштери тууралуу буларга токтолду:

​- Мени кандай жоопкерчиликтүү иш күтүп турганын азыр сезип жатам. Анткени КТРК корпорациясы - ири ишканалардын бири. Ал көп тармактуу жана эмгек жамааты да көп. Мен өзүмдүн программамды сунуш кылгам. Эми аны ишке ашырганга аракет кылам. Буга чейин топтогон тажрыйбамды, алган билимимди ушул жерге колдоном деп максат коюп турам. Бул коомдук телеканал болгондон кийин эң биринчи коомчулуктун кызыкчылыгын көздөш керек.

КТРКнын директору кантип шайланды?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

Коомдук телерадио корпорациясынын төрт жыл жетектеген Илим Карыпбековдун мөөнөтү 19-мартта бүтөт жана Жайнак Үсөн уулу ошол күнү ишке киришет. Байкоочу кеңештин төрагасы Жыпар Жекшеев "шайлоодо Байкоочу кеңешке бийлик басым кылды" деген сөздөрдү четке какты.

Жайнак Үсөн уулу 2015-жылдан бери саясатчы Өмүрбек Бабановго таандык экендиги айтылып жүргөн НТС телеканалын башкарып келет.

КТРКнын жетекчисине сын жана баа
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:54 0:00

КТРКнын башкы директору Байкоочу кеңеш тарабынан төрт жылга шайланат. Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин учурунда Коомдук канал бийликтин саясий атаандаштарын негизсиз каралаганы үчүн анын жетекчиси Илим Карыпбековго карата көп жыйындарда, анын ичинде парламентте да ачуу сын-пикирлер айтылып келди.

Коомдук ишмер, мурдагы депутат, учурда жеке телеканалды иштетип келе жаткан Равшан Жээнбеков КТРКнын башчысын шайлоо жараяны, андагы кемчиликтер, коомдук каналдын табияты тууралуу ойлору менен бөлүштү:

- КТРКны шайлоодо коомго алып чыккан процедуралар демократиялуудай, атаандаштыкты киргизип жаткандай, коомго бир жакшы жышаан баштагандай сезилет. Бирок мунун баары жасалма процесстер жана ал коомду алдоо болуп эсептелет. Жасалма атаандаштыктын, жасалма ачыктыктын артында бийликтин эки жүздүүлүгү турат. Анткени алар ошол атаандаштыкка, ачыктыкка жамынып, өздөрү көзөмөлдөгөн күнкарама Байкоочу кеңешти чакырып туруп, кимге добуш берүүнү алдын ала айтып койгон. Балээнин баары ушул жерде жатат.

“Азаттык”: КТРКнын эфиринен Атамбаевдин учурундагыдай журналистиканын стандарттарын сактабай, бийликтин саясий атаандаштарын бир тараптуу каралаган материалдар мындан кийин да берилип калышы мүмкүнбү? Же бул сыяктуу нерселер тарыхта калды, эми болду кайталанбайт деп ишенсе болобу?

- Бийликтеги адамдар алмашса эле мурдагы бекем калыптанган көз караш, бекем калыптанган саясий система жана мамлекетти башкаруу ыкмасы да бир түндө өзгөрүп калат дегенди түшүндүрбөйт. Бизде бийликтеги адамдар өзгөрдү, бирок бийликтин жаратылышы, саясий система жана мамлекетти башкаруу модели эч өзгөргөн жок. КТРКда деле ушундай көрүнүш. Адамдын өзгөргөнү ал маанилүү эмес. КТРКны башкаруу системасы өзгөрбөсө, Байкоочу кеңеш көз карандысыз болбосо, КТРКнын саясаты өзгөрөт деп айтуу акылсыздык болуп калат. Ошондуктан коомдук канал мурда бийликтин куралы катары башка көз караштагы адамдарды, саясий атаандаштарды жамандоого пайдаланылып келсе, ошол саясат толугу менен эле кала берет.

Жээнбеков: КТРКны шайлоодо жасалма атаандаштык болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:07 0:00
Түз линк

Коомдук биринчи каналдын курамында учурда алты телеканал: «КТРК», «КТРК Музыка», «Маданият-Тарых-Тил», «Баластан», «КТРК Спорт» жана «Ала-Тоо 24» обого чыгууда. Ошондой эле аталган медианын Кыргыз радио бирикмесинде беш радио: «Биринчи радио», «Кыргыз радиосу», «Миң кыял», «Достук», «Балдар FM» радиолору бар. Телеканалга мамлекеттен жылына 400 миллион сомдон ашык каражат бөлүнөт.

Түндүк Корея ракета учурууга камынып жатабы?

Ушул жумада Түндүк Корея курал сынап, ракета учурган жайын калыбына келтире баштаганы тууралуу кабарлар тарады.

Пхеньян ракета учурууга камынып жатышы мүмкүн экенин ишембиде америкалык "National Public Radio" радиостанциясы да маалымдады. Маалымат каражаты космостогу жана жердеги объекттерди сүрөт жана видеого тартуу менен алектенген "DigitalGlobe" компаниясына таандык сүрөттөрдү жарыялаган. Андан адистер Пхеньяндан алыс эмес, Санумдон полигонунда атайын транспорт каражаттары, жүк вагондору жана крандар жүргөнүн байкашкан.

5-мартта Сеулдун “Yonhap” кабарлар агенттиги Түштүк Кореянын Улуттук чалгын кызматынын маалыматына таянып, "Tongchang-ri" полигонунда иш жүрө баштаганын билдирген. Маалыматка караганда, ал жердеги комплекстин чатыры жана эшиктери оңдолуп жатат. Калыбына келтирүү иштери Сохэ космодромунда да жүрүп жатканы айтылууда.

Аталган жайлар былтыркы АКШ жана Түндүк Корея президенттеринин биринчи жолугушуусунан соң бузула баштаганы айтылган болчу.

АКШ президенти Дональд Трамп 6-мартта журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып, Түндүк Корея ракета учурган жайын калыбына келтире баштаганы тууралуу маалымат чын болсо, бул анын көңүлүн калтыра турганын билдирди:

​- Эгер чындап эле ушундай болсо, анда менин абдан көңүлүм калат. Бул эми алдын ала гана маалыматтар. Бирок ошондой боло турган болсо, менин Ким Чен Ындан абдан көңүлүм калат. Бирок мен андай эмес деп ойлойм. Көрөбүз эмне болорун.

Ошол эле кезде Дональд Трамп президент Барак Обаманын тушунда АКШ Түндүк Корея менен согуш абалында турса, азыр ортодо диалог бар экенин билдирүүдө.

Айрым америкалык талдоочулар Ким Чен Ын башынан эле АКШ тарапка өзөктүк курал боюнча чындыкка туура келбеген маалыматтарды берип келген деп санашат.

- Бардык далилдер Түндүк Корея биринчи саммиттен бери өзөктүк курал жасоону улантып келгенин көрсөтүп жатат. Болгону алар сыноо өткөргөн эмес, - деди Атлантикалык кеңеш уюмунун илимий кызматкери Роберт Мэннинг.

28-февралда АКШ президенти Дональд Трамп менен Түндүк Кореянын лидери Ким Чен Ындын Вьетнамдын борбору - Ханойдогу экинчи жолугушуусу эч кандай макулдашуусу жок жана күтүлгөндөн эрте аяктаган.

Анда Пхеньян өзүнүн өзөктүк курал жасоо программасын канчалык чектөөгө даяр жана АКШ Түндүк Кореяга салынган экономикалык санкцияларды канчалык алып салат деген маселеден улам орток пикир табылган эмес.

Дональд Трамп “Ким Чен Ын көп аймакта өзөктүк куралсыздандыруу иштерин жасоого даяр, бирок АКШ бул иштер башка аймактарда да жасалышын каалайт” деп айткан. Ошондой эле ал Түндүк Корея санкцияларды толук алып салууну талап кылып жатканын, АКШ буга даяр эместигин билдирген.

“Рейтер” кабар агенттигинин корей бөлүмүнүн башчысы Со Юунг Ким кырдаалды мындайча чечмеледи:

- Түндүк Кореянын жападан жалгыз берген убадасы куралдарды сыноону токтотуу болгон. Азыркы учурда Түндүк Корея өзөктүк курал жасоону токтотот деген эч кандай келишим жок. Ал эми алар Ханойдо макулдашууга жетише албай калгандан кийин куралдануу боюнча программасын өз ыктыяры менен токтотууга дем берген жагдайлар аз болушу мүмкүн. Демек, эми бул багытта иш уланып жатканы боюнча көбүрөөк маалыматтарды көрүшүбүз ыктымал.

АКШ БУУнун көп тараптуу жана өзүнүн бир тараптуу экономикалык санкциялары Пхеньян өзөктүк куралдан толук жана биротоло арылганын текшергенде гана жоюлушу керек деп эсептейт.

- Түндүк Кореянын көз карашында алар өз ыктыяры менен Пунгери өзөктүк сыноо полигонун жок кылып, Сохэ космодромун буза баштоо менен өз убадасын аткарып бүттү. Алар азыр АКШ жооп кадамга барган жок деп эсептеп жатышат. Ошондуктан азыр алар эгер макулдашуу болбосо, анда Түндүк Корея курал жасоо программасын улантат деп, АКШга белги берүүгө аракеттенүүдө, - деди “Рейтер” кабар агенттигинин корей бөлүмүнүн башчысы Со Юунг Ким.

Былтыр 12-июнда Сингапурда Трамп менен Ким Чен Ын кол койгон документте Вашингтон "коопсуздук кепилдиктерин", ал эми Пхеньян "Корей жарым аралын өзөктүк куралдан толук арылтууга" убада берген. Бирок андан кийин бул иштерди аткаруу жайлап калды.

Ал эми 2018-жылга чейин Пхеньян ядролук куралдарын үзгүлтүксүз сынап келди.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Садыр Жапаров апасына топурак салды

Садыр Жапаров апасына топурак салды
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:22 0:00

Жергиликтүү кеңештерде аялдар азайды

Жергиликтүү кеңештерде аялдар азайды
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:40 0:00
Түз линк

Садыр Жапаров: Адилеттик орноп жатканына ишенем

Садыр Жапаров: Адилеттик орноп жатканына ишенем
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:18 0:00

Талгарбеков үч жылдан кийин абактан чыкты

Талгарбеков: Бийлик шарт койбой туруп бошотту
please wait

No media source currently available

0:00 0:17:54 0:00

Мамлекеттик бийликти күч менен басып алууга айыпталып, үч жылдан бери абакта жаткан “Элдик парламент” кыймылынын мүчөсү, мурдагы министр Бекболот Талгарбеков абактан шарттуу түрдө мөөнөтүнөн мурда бошотулду.

2016-жылдын март айынан бери камакта жаткан “Элдик парламент” кыймылынын мүчөсү, мурдагы айыл чарба министри Бекболот Талгарбеков 7-март күнү кечинде абактан бошотулду.

Ал жаза мөөнөтүнүн үчтөн экисин өтөп бүткөнүнө байланыштуу мөөнөтүнөн мурда шарттуу түрдө эркиндикке чыккан.

Жаза аткаруу кызматынын маалымат катчысы Элеонора Сабатарова мындай нормага Талгарбековдун иши туура келгенинин “Азаттык” радиосуна билдирди:

- Бекболот Талгарбековду мөөнөтүнөн мурда шарттуу түрдө чыгаруу боюнча соттун чечими чыккан. Анын негизинде ал 7-мартта түнкү саат 10дордо абактан бошотулду. Буга чейин жаңы кодекстерге ылайык, иши кайра каралып, бир берене боюнча жаза мөөнөтү кыскартылган. Эми калган бөлүгүн шарттуу түрдө өтөшү керек болот.

​Мындан соң эркиндикке чыккан Бекболот Талгарбеков “Азаттыктын” студиясына келип, маек курду.

Талгарбековдун айтымында, өзүнө тагылган мамлекеттик бийликти күч менен басып алуу беренеси боюнча айыпты Жогорку сот жокко чыгаргандан кийин эркиндикке чыгарууга мүмкүнчүлүк ачылган:

- “Элдик парламент” кыймылынын мүчөлөрү Марат Султанов, Төрөбай Колубаев жана мен Молдовановкадагы №27 түзөтүү колониясында жаза мөөнөтүбүздү өтөп жатканбыз. Мурдагы бийлик учурунда Жогорку сотко кайрылган эмеспиз. Себеби, ишеним жок болчу. Ошондуктан, быйыл кайрылганбыз. Жогорку сот мага тагылган эң негизги оор айып Кылмыш кодексиндеги 295-беренени (бийликти күч менен басып алуу) алып салышты. Бирок 299-беренени ( аймак аралык кастыкты козутуу) калтырышты. Бул УКМКнын мурдагы төрагасы Абдил Сегизбаевдин мени абакка камоо боюнча кошумча варианты болчу. Ал айып калды. Бирок бул жерден сот негизги айыпты алуу менен кайсы бир мааниде эрдик көрсөттү деп айтсак болот. Бирок экинчи берене боюнча деле күнөө жок болгонуна карабай толук актай алган жок. Бул компромистик чечим болду окшойт.

Бекболот Талгарбеков эркиндикке чыгууга “саясий туткундарды” бошотуу боюнча коомдук пикирдин жана президент Сооронбай Жээнбековдун сот бийлигине талабынын мааниси чоң болду дейт эсептейт.

Бирок аны эркиндикке чыгаруу боюнча бийлик кайндайдыр бир шарт койбогонун кошумчалады.

Эми Талгарбеков шарттуу камактын талаптарын аткарган соң быйылкы жылдын ноябрь айында толугу менен абактан бошотулат.

Мурдагы министр жазадан толугу менен бошотулган соң укуктук негизде өзүн актоо боюнча аракет көрө турганын билдирүүдө.

Анын ичинде мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге каршы сотко кайрылууну ойлонуп жатат:

- Атамбаев ошол учурда да, жакында да айтты, булар ФСБнын генералдарын колдонуп, төңкөрүш жасаганы жатат деп. Бул карандай калп. Бул боюнча мен далилдеп берсин деп сөзсүз сотко кайрылам. Бул өзүнүн оюнан чыгарылган нерсе, - деди Талгарбеков.

Бекболот Талгарбеков баштаган “Элдик парламент” деп аталган кыймылдын мүчөлөрү 2016-жылдын май айында камакка алышкан. Аларга карата уюшуп алып, мамлекеттик бийликти басып алууну көздөгөн деген айып тагылган.

2017-жылдын 2-августунда Бишкектин Биринчи май райондук соту "Элдик парламент" оппозициялык кыймылынын мүчөлөрү Бекболот Талгарбеков менен Төрөбай Колубаевге 14 жылдан, Александр Гусевге алты, Тойгонбек Калматовго беш жыл шарттуу түрдө, Марат Султановго 10 жыл жаза мөөнөтүн берген. 2017-жылдын 13-ноябрында Бишкек шаардык соту ушул эле чечимди күчүндө калтырган.

Ал эми быйыл 8-февралда Жогорку сот Талгарбековдун абактагы мөөнөтүн тогуз жылга кыскартып, беш жыл жазасын өтөөгө чечим чыгарган.

Учурда “Элдик парламенттин” мүчөлөрүнөн Төрөбай Колубаев гана абакта жаза мөөнөтүн өтөп жатат.

Аны менен кошо айыпталган Бишкек шаардык сотунун мурдагы судьясы Марат Султанов эки апта мурда шарттуу түрдө абактан бошотулганы белгилүү болду.

Акыркы күндөрү мурдагы бийлик учурунда абакка кесилген бир катар саясатчылар мөөнөтүнөн мурда эркиндикке чыгууда.

Атап айтсак, бийликти күч менен басып алуу аракети үчүн соттолгон саясатчылар Бектур Асанов менен Кубанычбек Кадыров да 12-февралда шарттуу түрдө мөөнөтүнөн мурда абактан бошотулган.

Ошол эле кезде саясий негизде кесилген деген Өмүрбек Текебаев, Садыр Жапаровдун иши азырынча арабөк абалда. Бул эки саясатчынын иши күчүнө кирген жаңы кодекстерге ылайык апрель айында кайра карала турганы белгилүү болду.

Байкоочулар мындай кырдаалды учурдагы жетекчилердин мурдагы бийликтин осол иштери үчүн жоопкерчиликти албоо аракети менен түшүндүрүүдө.

Ошол эле кезде буга чейинки талаштуу чечимдердин фонунда саясий упай топтоо аракети менен түшүндүргөндөр бар.

Эмилбек Каптагаев/
Эмилбек Каптагаев/

Коомдук ишмер Эмилбек Каптагаев “саясий туткун” катары сыпатталып жүргөн адамдардын абактан бошотулу саясий абалга таасирин тийгизерин айтууда:

- Негизинен акыркы чечимдер саясий абалга таасирин тийгизет. Бул коомдогу ички чыңалууну басаңдатат. Кызып турган, кызыл чеке болуп турган абалды жумшартат. Бирок соттор айрым гана маселелер боюнча адилет чечим кабыл албай, жалпы сот реформасы болушу принципиалдуу маселе.

Ал ортодо Кыргызстандагы айрым коомдук уюмдар буга чейин абактан чыккан адамдарды актоо же реабилитациялоо талаптарын көтөрө баштады.

64 жаштагы Бекболот Талгарбеков 2005-жылдагы март ыңкылабына чейин өлкөдөгү эң жогорку кызматтарды ээлеген. Ал мурдагы президент Аскар Акаевдин жакын шакирти катары таанылган Талгарбеков айыл чарба министри, вице-премьер-министр, Жалал-Абад облусунун губернатору катары эмгектенген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Талгарбеков: Бийлик шарт койбой туруп бошотту

Талгарбеков: Бийлик шарт койбой туруп бошотту
please wait

No media source currently available

0:00 0:17:54 0:00

Матубраимов: Төраганы алмаштыруу - оюн эмес

Матубраимов: Төраганы алмаштыруу - оюн эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:51 0:00
Түз линк

Каттагы ката спикерге сын жаадырды

Дастанбек Жумабеков.

Жогорку Кеңештин төрагасы Дастанбек Жумабеков учурда социалдык тармактардын башкы каармандарынын бири болууда.

Премьер-министрге жазылган катасы көп кат чындыгында эле парламент төрагасына таандык экени ырасталгандан бери Дастан Жумабековдун дарегине сын пикир күчөдү. Мындай кырдаалда Жогорку Кеңеште спикерди алмаштыруу боюнча кыймыл жанданганын айрым маалымат агенттиктери жазып чыгышты.

Парламенттин айрым депутаттары мындай сөздөр бар экенин ырасташып, бирок конкреттүү кадамдар баштала электигин билдиришти. "Ата Мекен" фракциясынын лидери Алмамбет Шыкмаматов мындай кырдаалга Жумабеков өзү себепчи экенин белгилеп, аны алмаштырууну каалаган күчтөр чыгарын четке каккан жок:

- Ар бир төраганын айланасында мындай маселелер болуп турат. Ошондуктан спикер Дастан Жумабековдун акыркы катасын парламент байкабай коё албайт. Буга байланыштуу анын дарегине пикирлер айтылып жатат. Бирок канчалык деңгээлде ал ишке ашат - бул башка маселе. Себеби алдыда Орусиянын президенти Владимир Путиндин Кыргызстанга сапары белгиленүүдө, өлкөдө саясий стабилдүүлүк болушу керек деген сөздөр айтылып жатат. Ошондуктан бул сөздөр күбүр-шыбыр деңгээлинде эле калып калышы мүмкүн.

Акыркы окуялардан соң төрага Дастан Жумабековдун дарегине парламентте да сын пикир күчөгөнүн депутат Абдывахап Нурбаев танбайт:

- Негизинен каттын аныктыгы ачыкка чыкты. Бул жерде сөзсүз түрдө төраганын моралдык жоопкерчилиги болушу керек. Азырынча ал маселе көтөрүлө элек. Бирок депутаттар көтөрүшү мүмкүн.

Дастанбек Жумабековду коомдук пикирдин бутасына илген окуя төраганын кол тамгасы коюлган, премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевге багытталган кат Интернетке тарап кеткен соң орун алган. Кат эң жөнөкөй грамматикалык жана стилистикалык эрежелерди сактабай, ката жазылганы көпчүлүктүн көңүлүн бурган. Айрымдар аны жасалма кат катары сыпаттаган эле.

Парламенттин басма сөз кызматы аталган документте чын эле одоно каталар бар экенин мойнуна алган. Мындан соң төраганын иш кагаздарын жүргүзүүгө жооптуу кызматкер - анын кеңешчиси Алмазбек Сабырбеков ээлеген кызматынан бошотулганы кабарланган.

Ибраим Нуракун уулу
Ибраим Нуракун уулу

Жогорку Кеңештин басма сөз кызматынын башчысы Ибраим Нуракун уулу акыркы окуядан парламент жетекчилиги тиешелүү жыйынтык чыгарганын белгилеп, төраганы кызматтан кетирүүгө негиз жок экенин билдирди:

- Азыр төраганы кызматтан кетирүү боюнча маселе козголгон жок. Эми социалдык тармактарда ар кандай пикирлер айтылып жатат. Айрымдар "спикер кызматтан кетсин, парламент тарасын" дешүүдө. Ал пикирлердин баарын биз деле карап, окуп, анализдеп жатабыз. Булардын баарынан сөзсүз түрдө жыйынтык чыгарабыз.

Негизи Дастанбек Жумабековдун дарегине буга чейин деле сын пикирлер айтылып келген. Маселен, буга чейин "Бир бол" фракциясынын лидери Алтынбек Сулайманов менен кайым айтышып, кызматтан кетирүү маселеси көтөрүлгөн. Бирок окуя андан ары өнүккөн эмес.

Эксперттер төраганын тагдыры президентке көз каранды экенин айтышууда. Себеби өлкөдөгү, анын ичинде парламенттеги кадрдык жүрүштөр көбүнчө чечим кабыл алуунун негизги борбору болгон президенттик аппараттын макулдугу менен ишке ашат.

Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Алмамбет Матубраимов спикерди кайра-кайра алмаштыруу туура эмес экенин "Азаттыкка" берген маегинде айтты.

Матубраимов: Төраганы алмаштыруу - оюн эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:51 0:00
Түз линк

Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору Эмил Жураевдин баамында, өлкөдөгү эң жогорку жетекчини кайсы бир шылтоо менен алмаштыруу аракети туура эмес:

- Албетте, спикер бул кат боюнча катасы болсо мойнуна алсын, моралдык жоопкерчилик тартсын. Бирок аны шылтоо кылып, жумуштан кетирүү туура эмес. Тарых үчүн деле туура эмес болот. Эгерде жалпы мамлекеттик системаны карай турган болсок, башка жетекчилер арасында деле ушул сыяктуу каталарга жол бергендер көп болушу мүмкүн.

43 жаштагы Дастанбек Жумабеков 2017-жылдын октябрынан бери парламентти жетектеп келет. Ал буга чейин 2010-жылы "Ата Журт" партиясынын, кийин "Кыргызстан" партиясынын тизмеси аркылуу Жогорку Кеңештин депутаттыгына шайланган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аксыга аким тандоо азапка айланды

Аксы.

Аксыда жергиликтүү тургундардын урууга бөлүнүү маселесинен улам аким тандалбай жатат. Бул тууралуу 6-мартта парламенттин трибунасынан биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов билдирди.

Кубатбек Боронов Жалал-Абад облусунун Аксы районунда аким тандоодо кыйынчылык жаралып жатканын жазгы талаа иштерине даярдык маселесин талкуулоо учурунда депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып билдирди. Анын айтымында, талаш-тартыш көп болуп жатат.

Кубатбек Боронов.
Кубатбек Боронов.

- Аксынын акими боюнча ар кандай сунуш, талаш-тартыш абдан көп, - деди өкмөт өкүлү. - Ачык эле айтып коелу: туура талаш-тартыш гана эмес, элдин арасында уруу-уруу болуп бөлүнгөн да талаш-тартыш болуп жатат. Маалымат келип жатат. Муну ачык айтпаганда кандай болот? Жашырып отура беребизби? Кайсы жерде оорубуз бар экенин айтышыбыз керек да. Бул боюнча чечүүнүн атайын жолдору бар. Эгер аким шайланбай турса, биринчи орун басары милдетин аткара берет. Мында эч кандай маселе жок. Кудай буюрса биз татыктуу акимди дайындайбыз.

Аксынын акими канчадан бери дайындалбай жатканын парламенттин жыйынында «Республика – Ата Журт» фракциясынын депутаты Үмбөталы Кыдыралиев айтып чыкты.

Өкмөт башчысынын биринчи орун басарынын жогорудагыдай билдирүүсүн ал мамлекеттик түзүлүшкө шек келтирүүчү көрүнүштөрдү моюнга алуу катары баалады:

- «Талаш-тартыш» деген сөз мамлекеттин түзүлүшүнө доо кетирип жатат. Райондо билими жок, ар кандай сөздөрдү баштаган, мамлекетке эч кандай тиешеси жок топтор чуркап, лобби жүргүзүп жатышат. Булар түздөн-түз Конституцияга каршы чыгып, мамлекеттин түзүлүшүнө доо кетирип жатышат.

Аксынын тургуну, Кашка-Суу айылдык кеңешинин депутаты Камчыбек уулу Шекербекке кайрылганыбызда ал азыр район башчысы болууга 20дан ашуун талапкер аракет кылып жатканын, арасынан экөөнүн аты көбүрөөк атала баштаганын билдирди. Бирок ал «райондо бөлүнүп-жарылуу күчтүү» деген сөздөрдү негизсиз катары четке какты:

- «Бул уруудан кызматка дайындалган аким кетиптир, эми тиги уруудан келиши керек экен» деген сөздөрдү элдин арасында мурда Атамбаевдин бийлигинин маалында орноп калган топ бар, ошол таратып жатат. Негизи эл арасында андай бөлүнүү жок. Баары түзүк эле жашап жатат.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана улут аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттиктин мурдагы директору Бакыт Рыспаев аким тандоо укугу азыр бир гана адамдын – премьер-министрдин колунда экенин эске салды:

Бакыт Рыспаев.
Бакыт Рыспаев.

- Акыркы Конституция кабыл алынгандан кийин акимди дайындоо укугу премьер-министрге таандык болуп калды. Эч бир тарап менен кеңешпей эле өзүндөгү адамдардын бирөөнү дайындап кое алат. Мурункудай жергиликтүү кеңештин макулдугу талап кылынбайт, акимди түз эле дайындап коет. Негизи ар бир райондо жергиликтүү саясатты ары-бери кылып турган топтор болот. Бирок ал жалпы райондун эли деп айтканга болбойт. Топтор тирешиши мүмкүн, бирок ал жалпы эл дегенге мен ишенбейм.

3-мартта Бишкекте «Ай тамга Солто» коомунун курултайы өтүп, бул иш-чара эл арасында ар кандай бааланган. Айрым серепчилер ушундан улам мамлекеттик институттар жакшы иштебеген шартта бейформал коомдор күч ала баштайт деген кооптонуусун билдиришкен.

Белгилүү социолог, философия илимдеринин доктору Кусеин Исаев да бөлүнүүнүн аркасы жакшы болбойт деген ойдо.

- Албетте, кыргыздар уруучулук менен өсүп келгенин биз эч убакта тана албайбыз, - деди ал. - Бирок ал өткөн чак. Биз бирдиктүү кыргыз улутун сактап калуу жана бекемдөө маселесин коюшубуз керек. Мурда болгон нерселерди көтөрүп чыгуу - бул өзү кыргыздын тагдырына жана эртеңки жашоосуна карата чыккынчылык.

Быйыл 22-февралда премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев «жүктөлгөн милдеттерин талаптагыдай аткарбаганы үчүн» деп Тоң, Ак-Суу, Кемин, Аксы, Токтогул, Москва райондорунун башчыларын, жалпысынан алты акимди кызматтан бошоткон.

Төрт районго жаңы башчы коюлду, ал эми Аксы жана Тоң райондорунун акимдери азырынча дайындала элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коомдук каналга жаңы жетекчи тандалды

КТРКнын директору кантип шайланды?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

Коомдук телерадио корпорациясынын жаңы жетекчиси болуп Жайнак Үсөн уулу шайланды. Ага КТРКнын Байкоочу кеңешинин 15 мүчөсүнүн 13ү добуш берди.

Аталган кеңештин мүчөлөрүнүн көпчүлүгү шайлоо таза өтүп, басым болбогонун айтканы менен айрымдар ар кандай оюндар болгонун билдирип чыгышты.

6-мартта жабык добуш берүүнүн жыйынтыгында Жайнак Үсөн уулу 13, Галина Байтерекова бир, Болотбек Тиллебаев бир добуш алды. Ошентип учурда жеке менчик НТС телеканалын жетектеп турган Жайнак Үсөн уулу КТРКнын башкы директору болуп шайланды.

Ал шайлоонун жыйынтыгы жана коомчулуктагы айрым кеп-сөздөр боюнча «Азаттыктын» суроолоруна жооп берип, КТРКда аткара турчу иштери тууралуу айтып берди:

- Мени кандай жоопкерчиликтүү иш күтүп турганын азыр сезип жатам. Анткени КТРК корпорациясы - ири ишканалардын бири. Ал көп тармактуу жана эмгек жамааты да көп. Мен өзүмдүн программамды сунуш кылгам. Эми аны ишке ашырганга аракет кылам. Буга чейин топтогон тажрыйбамды, алган билимимди ушул жерге колдоном деп максат коюп турам. Бул коомдук телеканал болгондон кийин эң биринчи коомчулуктун кызыкчылыгын көздөш керек.

КТРКнын учурдагы директору Илим Карыпбековдун мөөнөтү 19-мартта бүтөт жана Жайнак Үсөн уулу ошол күнү ишке киришет. КТРКнын Байкоочу кеңешинин төрагасы Жыпар Жекшеев ага чейин Карыпбеков жаңы директорго документтик иштерди өткөрүп берерин билдирди.

КТРКнын директорун шайлоо процессин бир катар массалык маалымат каражаттары чагылдырып, ал Интернетте түз берилди. Жыпар Жекшеев «шайлоодо Байкоочу кеңешке бийлик басым кылды» деген сөздөрдү четке какты:

Жыпар Жекшеев.
Жыпар Жекшеев.

- Ушул күнгө чейин мага эч кандай көрсөтмө болгон жок. Башкаларга да «тигини өткөргүлө, муну өткөргүлө» деген көрсөтмө болгонун уккан жокмун. Анткени акыркы күнгө чейин ким кимге добуш берери белгисиз болду. Мен бүгүн чын эле таза шайлоо болду деп айта алам. Өзүңөр билгендей, оппозициялык телеканалдын директорун улуттук чоң каналга директор кылып шайлап алдык. Ал керек болсо Бабановдун кол астында иштеп, анын жеке менчик телеканалын башкарып келген. Эгер бийлик аралашса «ал Бабановдун кадры. Аны өткөрбөгүлө» деген аракет болмок. Андай болгон жок. Биз өзүбүз тандадык.

Жайнак Үсөн уулу 2015-жылдан бери саясатчы Өмүрбек Бабановго таандык экендиги айтылып жүргөн НТС телеканалын башкарып келет. Буга чейин Байкоочу кеңеш менен болгон маегинде ал КТРКга жетекчи болуп келсе, саясий кызыкчылык болбой турганын жана бир да партияга мүчө эмес экенин билдирген.

Байкоочу кеңештин дагы бир мүчөсү Анаш Кадырова «КТРКнын директорун шайлоого сырттан кийлигишүү болду» деп, күмөн санап жатканын айтты:

- Шайлоо деген шайлоо экен. Шайлоодо ар кандай шайтан оюндар болот. Мен бул жолу оюн болгон жок деп айта албайм. Сөзсүз болот. Ансыз бизде иш жүрбөй калбадыбы. Ошондуктан кээ бир адамдар позициясына турат, кээ бир адамдар ойнойт, кээ бири сатып кетет. Тапыратып эле добуш беришкенине караганда бир нерсе болду окшойт.

КТРКнын директорлугуна талапкерлигин койгон жарандык активист Адил Турдукулов да шайлоонун таза өткөнүнө ишенбейт.​

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- Шайлоо процедурасы өзү туура эмес жазылган, - деп жүйө келтирди талапкер. - Ал жерде «Коомдук кеңештин ондон ашык мүчөсү добуш берген талапкер гана КТРКнын башкы директору болот» деп жазылып турат. Бул жерде Коомдук кеңеш менен иш жүргүзмөйүнчө мындай санга жетүү кыйын болмок. Ошондуктан кандайдыр бир тапшырманы аткарганы көрүнүп калды. Бул жерде шайлоо деле болгон жок.

КТРКнын башкы директорлугуна башта жалпысынан 22 киши документ тапшырып, анын ичинен сегиз адам финалдык баскычка өткөн. Алар: Ибраим Нуракун уулу, Мирлан Самыйкожо, Замирбек Казакпай уулу, Галина Байтерекова, Жайнак Үсөн уулу, Болотбек Тиллебаев, Адил Турдукулов жана Сураган Босумбаев болчу. Алардын арасынан Мирлан Самыйкожо 6-мартта өз арызы менен талапкерлигин алып салды.

Аты аталгандардын ичинен Жогорку Кеңештин басма сөз кызматынын жетекчиси Ибраим Нуракун уулу менен Жайнак Үсөн уулунун мүмкүнчүлүгү жогору бааланып жаткан. Бирок Ибраим Нуракун уулу бир добуш ала алган жок. Жогорку Кеңештин депутаты, мурдагы журналист Жанарбек Акаев мындай жыйынтыкка таң калганын жашырган жок:

- Мен өзүм деле Жайнак Үсөн уулу менен Ибраим Нуракун уулунун бирөө тандалат деп күтүп жаткам. Ибраим Нуракун уулунун бир да добуш албай калганы күтүүсүз болду. Жайнак Үсөн уулун чабал менежер деп айта албайм. Ал менежер катары телеканалды каржылык жактан ирдентип, жаңы долбоорлорду алып келет деп ишенем. Анткени ал мамлекеттин колдоосу таптакыр жок НТС телеканалын мамлекеттен жарым миллиард сом акча алып иштетип жаткан телеканалдарга теңеп иштетип жаткан киши да. ​Жайнак Үсөн уулу жетекчи катары менежментти дагы жакшыртышы мүмкүн, бирок КТРКнын табиятын өзгөртүп, калыс телеканал кылыш үчүн саясий эрк керек. Ошон үчүн мен жетекчи алмашканы менен КТРКнын бийликчил саясаты өзгөрөт дегенден күмөнүм бар.

КТРКнын жетекчисине сын жана баа
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:54 0:00

​КТРКнын учурдагы директору Илим Карыпбеков да талапкерлигин коюп, кийинчерээк андан баш тарткан.

Коомчулукта КТРКга негизинен «саясий буйруктарды аткарат, бийликтин оппоненттерин негизсиз каралайт» деген сын көп айтылат.

Медиа-эксперт Кубан Абдымен Коомдук телеканалдын жетекчилигине НТС телеканалынын мурдагы жетекчиси Жайнак Үсөндүн шайланганы өлкөдөгү негизги медиа каражат болгон КТРКга пайдалуу болду деп эсептейт.

Мындай пикирин ал «Азаттык» менен бөлүшүп, өзүн мыкты менежер катары көрсөтө алган адиске 700дөн ашуун киши иштеген эмгек жамаатынын колдоосу да мааниге ээ экенин айтты:

Кубан Абдымен.
Кубан Абдымен.

- Жайнак Үсөн уулу буга чейин да телекомпанияда иштегендиктен, анын технологиясын, коомдук пикирди эске алуунун жолдорун жакшы үйрөнгөн. Мен Жайнактын буга чейин иштегенин көргөндүктөн, айта алам: ал ийкемдүү, адамдар менен тил табыша билген адис. Ошондуктан, КТРКны өнүктүрүп кетүү жагынан ага эч кандай күмөнүм жок, бирок албетте, ага каршы чыккандардын саны ашып, бут тосуу көбөйүп кетпесе. Коомдук телеканалда 700дөн кем эмес киши иштейт, жамаат чоң. Ал жердеги буга чейинки жетекчилер түптөп кеткен каада-салт менен жаңы жетекчиликке кандай багытта иш алып барууга, жаңы иш жүргүзүүгө кол кабыш кылышса жакшы. Ал эми нааразылык көбөйүп кетсе анда татаал болот.

Жайнак Үсөн уулу 1996-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин тарых факультетин аяктаган. 1998-жылы ушул эле университеттин финансы жана насыя факультетин бүтүргөн. Ал буга чейин «Мөл булак финанс» ишканасында жана FINCA ишканасынын бир нече филиалдарында иштеген.

КТРКнын башкы директору Байкоочу кеңеш тарабынан төрт жылга шайланат.

Коомдук биринчи каналдын курамында учурда алты телеканал: «КТРК», «КТРК Музыка», «Маданият-Тарых-Тил», «Баластан», «КТРК Спорт» жана «Ала-Тоо 24» обого чыгууда. Ошондой эле аталган медианын Кыргыз радио бирикмесинде беш радио: «Биринчи радио», «Кыргыз радиосу», «Миң кыял», «Достук», «Балдар FM» радиолору бар. Телеканалга мамлекеттен жылына 400 миллион сомдон ашык каражат бөлүнөт.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КТРКнын директору кантип шайланды?

КТРКнын директору кантип шайланды?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

Турсунбек Акун: Момбековдун УКМКга чакырылышы туура эмес

Турсунбек Акун: Момбековдун УКМКга чакырылышы туура эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:04 0:00
Түз линк

Айылдык кеңештерде аялдар азайды

Айылдык кеңештерде аялдар азайды
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:43 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG