СӨЗ ТААНУУ: талкуудан – тактыкка, тилден - дилге

•••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
кимден: Шаамерчем 01.09.2010 22:37
-Кадымада* келатканыңды көрдүм, ...
•••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
Бу сөз Юдахинден алыныптыр, бирок ал жерде "тропинка" маасинде экен.
"Тропинка" дегенибиздин түшүндүрмөсү мына бу жерде:
http://enc-dic.com/ushakov/Tropinka-78215.html

Биз сөз кылып жаткан "тротуар" дегенибиздин мааниси мына биерде:
http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%80

Бу сөздү ("тротуарды") буга чейин жле "жанжол" деп которуп жүрдүк эле...

Ал эми "тропинка" дегенибиз кыргызда көбүнчө "чыйыр" деген мааниде кетет.

кимден: Бокочо
01.09.2010 17:08
"...Жуталаң (дагы каатчлык деп жүрүшөт) крисизтин маанисин толук бербейт. Мисалы, орто жаштагы кризисти орто жаштагы жуталаң же каатчылык деп айтканда болгой калат экен. Кризис эл аралык сөз болгондуктан муну дагы калтырып койсок жакшы..."

ЖООП:
КАПААТ, КААТЧЫЛЫК -кризистин кыргызча эки аталышы. ЖУТАЛАҢ - үчүнчүсү..Ал эми "кризис среднего возраста" дегенди ОРТО ЖАШТЫН КАПААТЫ (ЖУТАЛАҢЫ)...деп которсо эмнеге болбосун? Адегенде олдоксон угулгансыганы менен бара-бара кулак көнүп кетет...

"...Процесс болсо кыргызча жүрүш элего. Процесс деген сөздүн мааниси латынчада жүрүш же алдыга жүрүү дегенди билдирет. Биз анстеле, ишиңиз кандай жүрүп жатат же ишиңиздин жүрүшү жакшыбы дейбизда. Иңглисче деле ошондой. Process зат атооч, ал эми proceed этиши..."

ЖООП:
ЖҮРҮШ деп орустун "поход" сөзүн айтып көнүп калганбыз. Мындан тышкары шахматтык термин "ход" да кыргызча "жүрүш" делет...Демек орустун "процесс" сөзүн ЖҮРҮМ деген эле дурус. Теги бөлөк ( араптектүү) ЖАРАЙАН менен катарлаш контекстке жараша колдонула берсе жаман болбостур дейм...

Эмне vчvн бизден чыккан азыктарда кислота ( кычкыл), углевод (комvрсуу), углерод (комvртек), создорvнvн которулмасы турса да , эмнегедир орусчасын колдонуп жvрvшот ? Менин байкашымча белок (казакчасы бар ) пастеризован , консервантсыз создорvн кыргызча , да казакча да котормосу жок корvнот . Балким сиздер которорсунар , урматтуу тилди жакшы билген шериненин катышуучулары .

Ылдыйда жазган жорумду кайра окуп чыксам ымла каталарын эске албаганда маани жагынан каталар кетип калыптыр.

"бөөттү азбац деш керекко". Бул сүйлөмдү абзацты бөөтү деш керекко деп окуңуз.

"орто жаштагы кризисти". Муну болсо орто жаштын кризиси деп окуңуз.

*********************************************************************************
кимден: no_mad каяктан: bishkek
01.09.2010 15:22

Урматтуу Бокочо!
Билдирүүлөрүңүздү түрдүү чындыктар (фактылар) менен жазгандыгыңыз кубандырат. Бирок айрым сөздөрдүн кыргызчадагы даяр калыбын эле колдонсок же аларды кайрадан орусчасынан кыргыз тилине «үндөшүү мыйзамына» ылайыкташтырбай эле койсок не болмок?...

Мисалы, апостроф – кыбачы, алафабыт – алиппе ж.б.
***************************************************************************
No_mad мырза кубанганыңызга мен дагы кубанып турам. :-)

Сиз чубалжытып "билдирүүлөр" деп жазбай эле жорумдар деп жазсаңыз жакшы болмок. Азыр кыргыз тилдүү форумдарда "билдирүү же пост"ту жорум деп айтышат.

Факт боюнча. Аны сиз чындык деп жазыптырсыз. Чындык менен факт бир нерсе эмес. Кээде фаткылар болуп чындыка жетпейсиң. Кээде чындыгың болуп фактылар болбойт.

Кыбачы деп мен инженерди айтып жүрүшкөнүн көп угам. Кыбачылык болсо инженерное дело. Апостроф сөзү жок бизде. Кыргыздар өз тилинде үтүр, чекитти ойлоп тапты эле. Муну дагы ойлоп тапсак болот болуш керек. Менин сунушум, апостроф өйдө жакта болгондуктан өйдөр деп койсок жакшы эле жарашып калат болуш керек. Негизи, апостроф өзү грек сөзү. Грекче түпкү мааниси "ары жака буруу" дегенди түшүндүрөт. Үндүү тыбыштар түшүп калганын (же ары жака бурулуп калганын) көргөзүш үчүн колдонушкан. Ушуну эске алганда, түшүргү десек деле болот. Анткени тыбыштарды түшүргөндө колдонулат.

-Кадымада* келатканыңды көрдүм, бирок токтободум, эжең жанымда болчу...
-Токтосоңуз деле түшпөйт болчумун...
-Эмнеге, кокуй?
-ушак болот да...
-мм-даа...Котордуңбу кечээкини?
-Татаал окулма экен, абдан чайналдым...Бирок даяр ал...
-Кезгин* маселеси боюнча жума күнкү кеңешменин үжөттөрүн даярдап коё бер...Анан кезгинчилердин* катталган дооматтарын дагы бир сыйра карап чыгышым керек эле...

----------------------------------------------------------------------------
КАДЫМА*- тротуар (??!)
КЕЗГИН* -туризм (??!)
КЕЗГИНЧИ* -турист(??!)

кимден: Бокочо
01.09.2010 16:21
дрова менен топливону биз бир эле отун сөзү менен айтып келебиз. Дрованы отун бойдон калтырып топливону болсо күймөл десек болотко.

Жооп иретинде:
Юдахинде :" Калоон тапса кар күйөт" деген ШЕДЕВР бар экен! Сиз айтыбаткан "ТОПЛИВО"-ну бир алмаштырса ушу "КАЛООН" алмаштырат, байкаштырып көрүңүз...

кимден: no_mad каяктан: bishkek
01.09.2010 15:31 Урматтуу Шаамерчем!

Сиздин каармандарыңыздын икаялары абдан жакты. Бирок анда-санда алар да орусча күбүрөп жатышкансыйт. Мисалы, «-Азыр, Ташматалы Эшматович, мына... Так...Жетинчи тоом*, он экинчи бөөт* экен...» сүйлөмүндөгү «Эшматович» деп эркелетпей эле «мырза» десе болбойбу?... Анан да «Так!» деп орусча ойлонгону эмнеси, ыя?
ЖООП ИРЕТИНДЕ: "икаялардагы" орусча кеткен учурлар- контекстти мүмкүн болушунча чындыкка жакындаштырып, сунушталып жаткан жаңы сөздөрдүн эсте бекем орноп калуусун камсыздоо далбасасы...б.а. жаңы сөздөрдү жайылтуу (жарнамалоо) усулу.Сиз айткандай "овичтин" ордуна "мырза" десек чындыкка коошпой калат. Учурдагы кыргыз коомчулугундагы этикетке ылайык "Ташматалы мырза" деп "агишинин" коллегалары гана айтышы мүмкүн , эч качан секретарь шефин минтип айта албайт да...

********************************************************************************
кимден: Шаамерчем
01.09.2010 13:06


-... Жуталаң* учурда ЖИТКЕ* илдетин алдын алуу - татаал жүрүм*...деп айтылган жерин тапчы...
-Азыр, Ташматалы Эшматович, мына... Так...Жетинчи тоом*, он экинчи бөөт* экен...

------------------------------------------------------------------------

ЖУТАЛАҢ*- кризис (??!)
ЖИТКЕ* -жугузулган иммунотаңсык кезиги , СПИД (??!)
ЖҮРҮМ*-процесс (??!)
ТООМ*-глава (??!)
БӨӨТ*-параграф (??!)
***********************************************************************************
Тоом менен бөөтүнү колдойм. Баса, абзац деген сөздү кантебиз? Абзац иңглисче paragraph. Ушу бөөттү азбац деш керекко. Параграф орус сөзү эмес жана эл аралык сөз болгондон кийин калтырып койгон эле туураго.

Жуталаң (дагы каатчлык деп жүрүшөт) крисизтин маанисин толук бербейт. Мисалы, орто жаштагы кризисти орто жаштагы жуталаң же каатчылык деп айтканда болгой калат экен. Кризис эл аралык сөз болгондуктан муну дагы калтырып койсок жакшы. Ошондой эле, параграфтай кризис үндөшүү мыйзамына туура келет экен. Кризис сөзүн араб тилинен алсак болот. Арабча азмат дешет.

СПИД менен ВИЧти гезиттерден жана эл аралык уйумдардан ЖИКС/АИВ деп колдонуп жүрүшкөндөрүн көп көрөм.

Процесс болсо кыргызча жүрүш элего. Процесс деген сөздүн мааниси латынчада жүрүш же алдыга жүрүү дегенди билдирет. Биз анстеле, ишиңиз кандай жүрүп жатат же ишиңиздин жүрүшү жакшыбы дейбизда. Иңглисче деле ошондой. Process зат атооч, ал эми proceed этиши.

Жанызак байкеге жооп:
Түркийлешкен деп айтканыңыз кызык экен. Биз анстеле баарыбыз түркий элдердин катарына киребизда. Түрктөшкөн дейин десеңер, аларда каткалаң тамгалар жок. Каткалаң «к» жана каткалаң «г» сиз каршы экениңизди билем. Кыргыз грамматикасы боюнча «к» жана «г» кийин же алдында «а, ы, у, о» турса каткалаң болуп окулат. Мисалы, катын, кат, кыргыз, багыт, бокочо. Ал эми, «ө, ү, и, е» турса, анда каткалаң болуп окулбайт. Мисалы, кет, кир, көчө, кичи, кеме. Ал эми орус тил аркылуу келген сөздөр үндөшүү мыйзамына туура өздөштүрүлбөгөндүктөн, өйдөдөгү эрежелер иштебейт. Мисалы, капитан, капитал, ж.б.у.с сөздөр.
Ошондой эле ичкертүү «ь» тыбышын алалы. Кыргыз тилинде жазылбаганы менен бул тыбыш бар. «Л» дин алдында «а, о, у, ы» турса ичкертилбейт. Мисалы, бал, кал, жал, сал. Ал эми «ү, ө, и, е» турса ичкертилет. Мисалы, бөл, сел, кел, пил. Орус тилинен келген сөздөрдү кыргызчалатпай үндөшүү мыйзамын тууралабай «ь» белгисин жазып жүрүшөт. Мисалы, роль, рояль, троль, дрель. Чынында, бул сөздөр орус сөздөрү эмес. Бирок орустар биздей оомо эмес та. Өз тилинин эрежелерин сакташат. Өз тили үчүн күйүшөт. Ошон үчүн «Ь» белгисин кошуп койушкан.
Азыр орус тилинен көп орус жана батыштын орусташтырылган сөздөрү келип жатат. Эгерде биз четтен келген сөздөрдү үндөшүү мыйзамына тууралап өздөштүрсөк, каткалаң тамгаларды жана «ь» белгисин киргизбей деле койсок болмок. Мисалы, каптан, капытал, рол, ройал десек каткалаң «к», «г» жана «ь» эмне кереги бар? Бара бара четтен келген сөздөр көбөйөт. Кыргыз тил эрежелери сакталбай жатат. Керектүү тыбышка байланыштуу маалыматты башыбызга сактап жүрө беребизби? Аны кагазга түшүрүп койсо, баары оңой болмок, өзгөчө кыргыз тилин үйрөнөм дегендерге. Азыр кыргыздардын көпчүлүгү өз эне тилинде сабатсыз. Керек болсо өйдөгү мен келтирген эрежелерди билишпейт.
Ошон үчүн мен үндөшүү мыйзамын туура сактайлы деп жатам. Кыргыз тилин реформа кылып тазалаш керек.

***********************************************************************
кимден: Шаамерчем
28.08.2010 20:22
кимден: Т. Чоротегин каяктан: Прага ш.
27.08.2010 22:47
"...Сунуш ээси да бир кыраан, чыгаан экен деп ойлоп койдум. Жаңыча бир жайсалдама (диссертация) жазып жатса керек, эс алуу үчүн кээде биздин шеринеге башпакса керек деп да түкшүмөлдөп койдум. Же азилчи калемгер болду бекен? деген да ой кетти. Айтор, бар бол!"

"Шаабай..." деп бериптир Бокочо мырза "энтузиазмды", ШААБАЙ!...Ушуну колдойм... Ошондо "энтузиаст"- "шаабайчы" болуп калып атпайбы. Жок, анда "наабайчыга" уйкашып энтузиасттын бийик романтикасы сылтып калчудай...Анда эмесе "шаабайкеч" деп алсак...Дагы эле "нито"...Таптым!- ШААБАЙКУШ!!!
****************************************************
Менимче, ШААБАЙМАН жакшыраак угулат экен. Шаабайкуш байкушка уйкашып калат экен.

*******************************************************************************
кимден: Шаамерчем
20.08.2010 01:38

МАКТАЛГА*- комплимент (?????!!!!!)
**************************************************************************
Лозунг гезитинде комлиментти МАКТАЛ деп жазышыптыр. Макалага шилтеме: http://presskg.com/losung/10/0825_2.htm

Өткөндө мамкомисиясынан бир киши тексти жазмал дешибиз керек дептир. Сиз болсо Шаамерчем, тексти окулма деп жазып жүргөнүңүздү байкадым. Ушу -ал мүчөсүн колдонуп көп жаңы сөздөрдү жаратса болот окшойт.

Мисалы, дрова менен топливону биз бир эле отун сөзү менен айтып келебиз. Дрованы отун бойдон калтырып топливону болсо күймөл десек болотко.

Азыр медиада Орусыя дебестен, Россия деп жүрүшөт айрымдар. Эмне антип айтысыз деп сурасам, түпкү тилинде ошондой дешет. Анда эмне үчүн Китайды Жүңгө, Франсыяны Фрааңс, Улуу Бритенияны Грейт Бритн, АКШны Уйнайтид Стейтс ов Америка же УйЭсЭй, Германияны Дөтчленд ж.б.у.с дебейбиз? Азаттык дагы Россия деп көп колдонот экен. Жер аталыштарын кыргызча үндөшүү мыйзамын сактоо менен айтсак жакшы болмок. Мисалы, кыргызча жер аталыштар жөнүндө бирөө изилдее жазаптыр. Шилтеремин ылдыйда басыңыз:

http://bit.ly/bFWoND