СӨЗ ТААНУУ: талкуудан – тактыкка, тилден - дилге

Туугандык сөздөр боюнча айрым кызыктуу фактылар:
- Орус тилиндеги «бабушка» сөзү чагатай тилиндеги «абушка (абышка, чал)» сөзүнөн алынган. Макс Фасмер «Орус тилинин этимологиялык сөздүгүндө» жазган.
- «Айым» сөзү чындап эле эгемендик доорунда колдонула баштадыбы? Ал эми орус же Батыш тилдериндеги «госпожа, мадам, лэди» сөздөрүнүн этимологиясы эмне дейт? Байыркы гректердин биз жөнүндөгү эскермелериндеги «канчайым» сөзү жөнүндө эмне айта аласыздар?
- Түрк тилдеринен монгол, орус, тажик жана башка коңшулаш тилдерге өткөн туугандыкка байланыштуу сөздөр тууралуу эмне айта аласыздар? Алардын саны бир топ жогору. Негизи, туугандыкка байланыштуу сөздөр бир тилден экинчи бир тилге оңойчулук менен өтө бербейт.
- Кыргыз тилиндеги «курбу» сөзү араб тилиндеги «жакындашуу» же айрым учурда «жарым» маанисиндеги «курб قرب» этишинен келгенби? Анткени, түрк тилиндеги «акраба» сөзүнүн этимологиясы ушундай да. Анан да кыргыз тилинде «курбусунан толду» дегенди эстеп кеттим да.
- «Эже» сөзү байыркы түрк тилинде «принцесса» маанисинде колдонулган. Ал эми «эже» сөзүнүн ордуна «апа» сөзү колдонулган. Кээде «апа» сөзү башка түрк тилдеринде эркек тарабына да колдонулуп калышы мүмкүн.
- «Карындаш» сөзү «жатындаш» маанисинде колдонулуп, көбүнчө эркек бир туугандардын жакындыгы үчүн колдонулган.

- - - - - - -
Менимче, "зайып" сөзү бизде кеңири колдонулбай калганы дурус эле болгон экен.
Ыраматылык Түгөлбай Сыдыкбеков, балким, бул ойду азыр колдомок. "Зайып" (арапча "алсыз" сөзүнөн алынган) сөзүнүн ордуна "аял" сөзү арбын колдонулууда. "Жубай" сөзү болсо "жуптун бир бөлүгү" деген маани берет.
- - - - -- - -

«Зайыппуруш» дегендин «зайып» менен байланышы жокпу??? Же бул сөз да «zayif» жана фарсынын «purusht» сөзү болушу керекпи? болушу керекпи??? «Жубай» сөзү чындап эле «жуп» менен байланышы барбы? Андай болсо, «жубан» сөзүчү?... «Аял» сөзүнүн этимологиясы эмне дейт? «Кыз-кыркын» деген сөздөгү «кыркын» варианты деле «кыздар, б.а. олжо кыздар (т.а. корык (туткун) кыркын (кыз) дегенди билдирсе керек. «Катын-калач» сөзүндөгү «халач» кайдан чыккан? Төркүн-төөсүнчү? Түрк тилиндеги «аврат» сөзү «урагуттанбы» же араб тилиндеги «катынданбы»?

Кызык бир суроо: байыркы түрк тилиндеги «маймыл» маанисиндеги «бичин» же «бижин» сөзү кытай тилиндеги «сулуу кыз» маанисиндеги «бижин» сөзү менен байланыштуу болду бекен? (тамаша) «Ханбийке (принцесса)» маанисиндеги «кунжуй» сөзү сакталып калдыбы?

- - - - - - -
"Ургаачы" сөзү - байыркы доордон сакталган нагыз кыргыз сөзү (орто кылымдарда анын "урагут" деген варианты да болгон).
- - - - -- - -

«Урагут» сөзү кызыктуу экен. Бул сөздүн уңгусу «ур же «үр?» болуп, ага «бол-» маанисиндеги «а-» этиши (ушундай этиш барбы же жокпу билбейм. Бирок бул этиш Чыгыштагы корей жана жапон тилдеринде бар. Балким о- этиши да болушу мүмкүн. Кийинчерээк түрк тилдеринде бул этиш эр- же э- этиши түрүнө өтүп кеткен десек да болчудай. Азыркы кыргыз тилиндеги «эле» жана «экен» сөздөрүндө сакталган. Орто кылымдык же айрым алтай тилдериндеги атоочтуктун –гу мүчөсү жалгануу менен ага көптүктүн –т мүчөсү кошулуп айтылуусу мүмкүн (азыркы «улут» же монгол тилдериндеги көптүктүн «т» мүчөсү уланган сөздөрдөгүдөй болуп). Жалпысынан алганда «урагут» - «үр болгондор» дегенди эле билдирсе керек. Ал эми «ургаачы» сөзү үчүн байыркы тилде байма-бай колдонулган бир сөз бар. Ал – тиши.

«Ургаачы» үчүн «эбчи» сөзү да колдонулса керек эле. Бул сөз азыркы кыргыз тилиндеги боз үйдүн аял жагы, б.а. эпчи жагы дегенде сакталып калгандай. Бирок, эбчинин мааниси абдан кеңири. Анткени, «эб» сөзү «үй; аял; очок» сыяктуу түрдүү маанилерде колдонула берген. Иероглифи эң жөнөкөй - 女.

Ургаачы маанисинде азыркы корей тилинде «тул 둘» деген сөз сакталып калгандай. Бул сөз «жаныбарлардын ургаачысы, б.а. тууй элек жаш жаныбар» маанисинде колдонулат.

- - - - - - -
кимден: Т. Чоротегин каяктан: Прага ш.
08.03.2010 21:30
Аялзатка байланыштуу айрым терминдер
- - - - -- - -

Абдан жакшы тема баштапсыз. Колдон келген нерселерди жазууга тырышалы. Алгач байыркы сөздөрдүн тегерегинде ой жүгүртөлү. Байыркы түрк тилинде «эне» түшүнүгү үчүн «ана, өг» сөздөрү колдонулган. «Ана» сөзүнүн эркелетүү маанисинде «анач» варианты да болгон. «Өг» сөзү азыркы учурда түрк тилинде «өксүз (жетим, б.а. «энесиз» маанисинде)» сөзүндө сакталып калды. «Өгдүн» «өг таңри (аял кудай же «тиши баят («баят» Кудай дегенди билдирет го дейм)» деген сөз айкашында колдонулган. «Өг каң (эне-ата)» сөз айкашындагы «каң» сөзү кайдан чыкты???? Кызыктуусу, азыркы кыргыз тилинде айтылып жүргөн «апа» сөзү байыркы түрк тилинде «эже» маанисин берген. Бул сөз «апа таркан» деген титулда да учурайт. Байыркы түрк тилинде «хана» сөзү сейрек колдонулса да, «эне» маанисин берет.

Саламсыздарбы..тема соонун..барыңыздарга рахмат..жакында бир мекендешим адабий тилибизде "байке" деп колдонушубуз керек дегенинен улам жазып атам...
Кыргызча "байке" болуш керек "акə" (акыркы "" тамгасы "а-е" болуп ничке айтылат) же "аке" деген сөз өзбекче (албетте өзбекчеде да бар негизи) деп айтуу туура эмес , себеби "аке", "акə" деген сөз бүгүн ошо азыр колдонулган "байке" деген сөздүн өзөгүн түзөт. "Алгач ушундай мааниде айтылган бай аке түрүндөгү сөз тизмеги биригип, байке деген түргө келип, сездөгү урматтоочулук да күңүрттөнө түшкөн".Караңыз: К.СЕЙДАКМАТОВ,КЫРГЫЗ ТИЛИНИН КЫСКАЧА ЭТИМОЛОГИЯЛЫК СӨЗДҮГҮ,«Илим» басмасы, 1988-ж, 41- бет. Башкача айтканда "бай" жана "аке" деген сөздөр биригип "байке" болуп кеткен. Кыргызда илгертеден өзүнөн чоңдорго урмат кылуу максатын көздөп "бай" сөзүн колдонушкан Азыр да чоңалайлык кыргыздарда "бай" жана "аба" сөздөрү кошулуп "байаба" же "байава" деген сөз улуу кишилерди урматтоо үчүн колдонулат.
Ошондуктан "аке" деген сөз кыргызда бар, төмөнкү мисалдар:

"Эмнеси болсо да, алар үч-төрт ай эле бирге туруп анан Садык акемди аскерге алып кеткен" Ч. Айтматов, Жамийла, 67-Бет.
"Ал көпкө баш көтөрбөй туруп, бир убакта:-аке-деди ал өкүнгөндөй,-сизди Намангенге бек кылайын десем, билермандардын бир даары болушпады".Т. Касымбеков, Сынган кылыч,125-бет.
"Акесин таанытуу.Эсине келгидей кылып катуу жазалоо, ийге келтирүү". К. Конкобаев жана башкалар, Кыргыз тилинин фразеологиялык сөздүгү, Бишкек, 2001, 32-бет.

Туура, "катын" сөзү мурда оң эле мааниде болгонун бул макалдан билсек болот: "Обозгер (увазир) жакшы - кан жакшы. Катын жакшы - эр жакшы". Карасай-сөздүктө болсо "зайып" сөзүнө маанилеш "зайпана" сөзү да айтылат (мажүрөө, өтмө мааниде "аял"). Ырас эле ушу сөздөр эски китепте эле учурабаса, көп колдонулбайт. Башкасын билбейм, менин жубайым мажүрөө эмес, баарын өзү бийлейт.

Компютердик (түркчө "билгисайар") маалыматты которуу жаатында сөздүк керек экен. Мен "Компютердик технологиялар. Колдонуучунун көз карашы менен" деген китепти китепканадан карап чыктым (авторлору Ү. Асанов, А.Бердиев, А.Жуманазарова), анын аяккы беттеринде жакшы сөздүк бар экен. Бирок ал мындан он жыл мурда чыккан. Ошондой китептерди ар бир айылга жетчүдөй кылып басып чыгаруу зарыл.
Жанызактын "Мен билген компютер" китебин да жалпы окурмандарга чыгаруу керек.
URL (Uniform Resource Locator) - ресурстардын универсалдык локатору, Web "дареги" деп которулуптур. Бул сөз мага кыйла түшүнүктүү болуп калды. Аны "интернет барактарын жайгаштырып көрсөтүүнүн бирдиктүү багыттоочусу" деп которууга болот ко дейм.

Түркия азыр артка кетип атат. Ататүрктүн ылайык түзүлүшүн таштап, динге кеткени калды. Эрдоган аларды Афганистанга айландырууда.