Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шейшемби, 28-январь, 2020 Бишкек убактысы 20:10

Кыргызстан

Кыргызстан экономикасы: 11 айдын жыйынтыгы

11 айдын ичинде Кыргызстанда ички дүң продукт көлөмү 7,6% өстү. Анткен менен эмдиги жылы өлкөнү кандай жагдай күтүп жатканын боолгош кыйын.

Кыргызстандын экономикалык өнүгүү жана соода министри Акылбек Жапаровдун айтуусунда, инфляциянын кескин көтөрүлбөй, бир калыпта кармалып турушуна өкмөт менен Улуттук банктын жай ортосунан тарта биргелешип жүргүзүп келаткан акча-кредит саясаты өбөлгө түздү.

- Биздин ички дүң продктубузга караганда соода-сатык жүргүзүүбүздүн көлөмү көбөйдү. Анын ичинде экспорт 28,5% көбөйдү. Муну биздин журналисттер менен сынчыларыбыз көп жакшы айтпай жатышат. Экспортко эле биз быйыл 1 миллиард 700 миллион доллардан ашык товар чыгарып жатабыз,- деп билдирди министр маалымат жыйынында.

А.Жапаров жыл аягына чейин импорт көлөмү 47% жетиши мүмкүн экендигин айтты. Акчага которгондо бул Кыргызстанга 4 миллиард 100 миллион долларлык товар ташылып келет дегенди түшүндүрөт. Антип ташылып келинип жаткан буюмдардын тең жарымы заманбап технологиядагы жабдуулар экенин А.Жапаров атайын белгиледи. Мындан бир ай мурда Акылбек Жапаров Кытайдын соода министринин билдирүүсүнө таянып, ал жактан Кыргызстанга 6 миллиард долларлык буюм жөнөтүлгөнүн, бирок өкмөт оңор эмес ал буюмдардын чын эле Кыргызстанга өткөнүн такташтыра тургандыгын эскерткен.

11 айдын жыйынтыгы боюнча өнөржай тармагы “Кумтөр” алтын кенинин аркасы менен 15,2% өсүшкө жетишкен. “Кумтөр” алтын кенин алып койсо өнөржай өткөн жылдын ушул кезиндеги деңгээлине деле жете албай калды. Ушундай эле көрүнүш курулуш тармагында да байкалды.

Жыл башында белгиленген көрсөткүчтөрдү тейлөө тармагы гана камсыз кылды. Кыргызстан экономикасынын дурус дегидей көрсөткүчү ошентип “Кумтөр” алтын кени менен тейлөө тармагынын эсебинен жаралды.

Дүйнөлүк каржы кризисинин айынан мындан ары Кыргызстанга агылып келчү сырттагы эмгек мигранттарынын акчасы азайганы туру. Ички дүң продукттун 25% түзгөн андай ири акчанын сээлдеши калктын сатып алуу мүмкүндүгүн тарытып, Кыргызстан экономикасын алдыга сүрөп жаткан тейлөө тармагынын өнүгүшүн басаңдатышы турулуу иш. “Инвестициялык тегерек үстөл” долбоорунун жетекчиси Равкат Хасановдун ырасташынча, анткен менен калктын сатып алуу жөндөмү азырынча бийик бойдон калууда.

- Экономикада резерв пайда болду. Анын көлөмү аябай эле чоң. Эгер сандарга кайрыла турган болсок, азыр керектөө өндүрүштөн 20% жогору болууда. Башкача айтканда, завод миллион сомдук товар чыгарса, анын продукциясын алчулардын катары 20% арбын. Базар-нарк шартында бул өндүрүштүн өйдөлөшүнө алып келет. Мына ушул резерв азырынча бизге көмөк көрсөтүүдө.

Бирок да алдагыдай айырма дагы канчалык сакталарын так айтыш кыйын. Быйыл курулуш деми кыйла басаңдап, өткөн жылдын деңгээлине жете албай калышы эле Кыргызстанга каржы кризиси башбактап калганын көрсөтүүдө. Сырттан келип жаткан мигранттардын акчалары мындан ары кыйла азайып, бул өз кезегинде экономикалык өсүшкө терс таасирин тийгизерин “Акшумкар” партиясынын төрагасы Темир Сариев да ырастады. Анын пикиринде, инфляция деңгээли өтөле бийик бойдон калууда.

- Айлык, пенсия, жөлөкпул 30% өскөн жок. Анчалык өспөгөн соң бул бюджеттегилердин былтыркы иштеп аткан айлыгынан быйыл 30% аз алып калды деген сөз. Инфляция 28% болуп атпайбы. Расмий инфляция менен реалдуу инфляциянын ортосундагы айырма аябай эле жогору. Анткени инфляция 350 товарлардын тизмеси менен берилет. Ал эми расмий маалыматтарда инфляция, айрыкча айыл жериндеги инфляция 20 – 25 товар менен эле чектелет. Алардын баасы эки эсе өсүп кетпедиби.

Т.Сариев өнөржай өндүрүшүнүн өтөле төмөн түшүп кеткенин белгиледи. Ушу тапта чыгарган продукциясы өтпөй, Канттагы цемент-шифер комбинаты токтоп туру. Өкмөт анын продукциясын Орусиянын Сочи шаарындагы олимп оюндарынын курулушуна сатып-өткөрүүнүн амал-аргасын издөөдө.

Жаңылыктардын толук тизмеси

#REакция: президент активисттерге жооп берди

Бишкек шаарындагы «#REакция 2.0» тынч митинги. 18-декабрь, 2019-жыл.

Бажыдагы коррупцияга каршы чыккан «#REакция» митингдеринин катышуучулары президенттик аппараттан эки айдан кийин жооп алышты.

Расмий катта өлкөдөн чыгарылган миллиондорго байланыштуу тергөө жүрүп жатканы, коррупция менен күрөш уланары белгиленген. Бирок жооп экинчи тарапты канааттандырган жок.

Былтыр ноябрда акцияга чогулгандар мурдагы бажычы Райымбек Матраимовду жоопко тартууну талап кылып, президентке кайрылуу жолдошкон эле.

Президенттик аппараттын күттүргөн каты

«#REакция» митингдеринин катышуучуларына жөнөтүлгөн жооп президенттик аппараттын укуктук жактан камсыз кылуу бөлүмүнүн башчысы Улан Абиловдин атынан жазылган. 22-январь күнү жазылган кат активисттердин колуна эми гана тийди.

Расмий катта коррупцияга каршы күрөш президенттин приоритети экени, өлкөдөн чыгарылган 700 миллион доллар жөнүндө укук коргоо органдары тергөө жүргүзүп жатканы жана ал сөзсүз аягына чыгарылары айтылган. Бирок катты алгандар жоопко канааттанбай, аны жалпылап жазылган сооротуу ыкмасы катары мүнөздөштү.

«#REакция» митингдеринин жигердүү катышуучусу Азият Жекшеев «Азаттыкка» буларды айтты:

Азият Жекшеев.
Азият Жекшеев.

- 25-ноябрдагы митингде биз бир катар талаптарды коюп, соңунда президентке, президенттин аппаратына, премьер-министрдин атына жана Жогорку Кеңешке кайрылуу жолдогонбуз. Анда биз өлкөдөн чыгарылды деген миллиондор боюнча чара көрүүнү, буга тиешеси бар деген Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовду жоопко тартууну жана күч кызматтарынын жетекчилерин кызматтан кетирүүнү талап кылганбыз. Жоопту 15 күндүн ичинде алабыз деп ойлогонбуз, бирок эки айдан кийин колго тийди. Тилекке каршы, көңүл тоё турган жооп болгон жок. Митингде, биздин катта айтылган Райымбек Матраимов жөнүндө бир да сөз айтылган эмес. "Коопсуздук кеңешинде иш-чаралар мерчемделген, коррупцияга каршы иш-чаралар аткарылып жатат" деген упчу эмизгендей эле жооп болуптур. Мунун баары президент жана тиешелүү органдар бажыдагы коррупция боюнча маселени чечүүгө кызыкдар болбогонун көрсөттү.

Президенттик аппаратка жолдогон кайрылууга 300дөн ашык адам кол койгон эле. Анын мазмунун «#REакция» митингдеринин активисттери социалдык тармактардагы өз профилдеринде жана акциянын атайын баракчасында жарыялашкан. Алар президенттин жообун да ушул эле жерлерге ачык жайгаштырышты.

Президенттик аппарат «#REакция» митингдеринин катышуучуларына жөнөткөн жообу.
Президенттик аппарат «#REакция» митингдеринин катышуучуларына жөнөткөн жообу.

Президентттик аппараттын маалыматтык саясат бөлүмүнөн жана укуктук жактан камсыз кылуу бөлүмүнөн алардын катынын мазмуну жана анын кечиккен себеби тууралуу комментарий алуу мүмкүн болгон жок.

Арийне, ошол эле катта айтылгандай президент Сооронбай Жээнбеков сөз болуп жаткан маселе жөнүндө акыркы жолу жылды жыйынтыктаган басма сөз жыйынында позициясын билдирген. Анда мамлекет башчы Бажы кызматынын башчысынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовду жоопко тартуу үчүн ага карата айтылгандар юридикалык жактан бекемделиши керектигин белгилеген. Жээнбеков Матраимовду жемкорлуктун символу катары президентке байланыштыруу аракети жүрүп жатканын кошумчалаган.

- Мага чейинки жылдардагы коррупционерлер жана алардын саясий технологдору элибиз коррупцияны жек көргөнүн билип туруп Райымбек Матраимовду коррупциянын символу кылып мага жабыштыргысы келип жатат. Атайын тергөө тобу түзүлдү. Ал иштеп жатат. Тапшырма берилди. Мен да карап турам. Убакыт керек. "Эгер дагы билгениң болсо ошол фактыларды бергиле, тергөөгө жардамдашкыла" деп жатам. Силер айттыңар, эми аны юридикалык жактан бекемдеш керек да. Айтып койсоң эле бирөөнү камай албайбыз, 1937-жыл эмес да. Бекемдеш керек. 27 жылда жасашпайт беле?! Бардык кезде ошондой болуп келген. Бажыны көзөмөлдөй турган органдар, президенттер өздөрү чогуу схемада отурган. Азыр менде бажыдабы, башка тармактабы “капчык” деген жок. Мен жогуна кызыкдармын. Ошондуктан санариптештирип жатабыз,-деген 2019-жылдын 25-декабрында президент Сооронбай Жээнбеков.

Кеп болгон митингдер Кыргызстандан чыгарылып кеткен жүз миллиондогон долларлар тууралуу «Азаттык» радиосу, OCCRP жана анын Кыргызстандагы өнөктөшү «Kloop» маалымат агенттиги чогуу чыгарган иликтөөлөрдөн кийин башталган.

«#REакция» деп аталган алгачкы митинг Бишкектеги Ала-Тоо аянтында 25-ноябрда өтүп, анын катышуучулары «Райым камалсын!», «Уурулардын орду түрмөдө!», «Реакция. Реалдуу реформалар жүргүзүлсүн!» деген чакырыктар менен чыккан. Мындагы «Райым» деп аталган Бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун аты жогорудагы иликтөөлөрдө аталган. Матраимов өлкөдөн миллиондогон долларлардын чыгарылышына тиешеси жоктугун билдирген.

Иликтөөгө байланыштуу бир туугандар Райымбек жана Искендер Матраимовдор, алардын жубайлары жана үй-бүлөлүк «Ысмайыл Матраимов атындагы фонд» үч медианын үстүнөн сотко кайрылган. Алар «Матраимовдордун кадыр-баркына доо кетирген» деп «Азаттык» радиосунан, кабарчы Али Токтакуновдон, «Kloop» жана иликтөөнү басып чыгарган «24.kg» сайттарынан жалпысынан 60 миллион сом өндүрүп берүүнү өтүнгөн. Мындан кийин жарандар 18-декабрда Бишкекте кайрадан «#REакция 2.0» тынчтык митингине чыгышты. Экинчи жолку акцияга сөз эркиндигин коргоо урааны да кошулду.

«Чара көрүлөт, көрүлбөйт»

Бул аралыкта бул иш боюнча сот уланып, Матраимовдор «24.kg» сайтынан доосун кайтарып алганы кабарланды. Жогорку Кеңеште түзүлгөн атайын комиссиянын отурумунда болсо жаңы маалыматтар ачыкка чыкты. Тагыраагы ушул эле иликтөөлөрдө аты аталган, 2011-2017-жылдар аралыгында Кыргызстандан сыртка акча ташыган Айеркен Саймаити жана анын фирмасы алты миллиард сомго жакын салык төлөөгө милдеттүү болгонун, бирок ал өлкө казынасына түшпөй калганы ачыкка чыкты.

Гуламжан Анарбаев.
Гуламжан Анарбаев.

Быйыл 21-январдагы депутаттык комиссиянын жыйынында Финансылык чалгын кызматынын төрагасы Гуламжан Анарбаев буларды билдирди.

- 2014-жылдын 30-июнунда Айеркен Саймаити менен «Абдыраз» тууралуу болгон маалыматты топтоп Ички иштер министрлигине берген экенбиз. Тилекке каршы, жооп ала албаптырбыз. Бүгүнкү күнгө чейин жооп жок. Кыскарып калган го деген божомолубуз бар. 2016-жылдын 12-августунда ошол эле материалды кайра изилдеп, кеңейтип, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызматка (Финполиция) бергенбиз. Ошол эле жылы үч айдан кийин «иш козгоодон баш тартуу» деген чечим кабыл алыныптыр. Кийин жалпыга маалымдоо каражаттарында чуу болуп, 2019-жылы «Азаттыкка» иликтөөлөр чыккандан кийин премьер-министрден жана Финполдон бизге ушул маалыматтарды кайра иликтөө боюнча кат келди. Биз 2019-жылдын 26-июнунда кайра ошол материалдарды Финполго бердик. Ошонун негизинде Айеркен Саймаити 2 млрд. 602 миң сом, ал эми «Абдыраз» ишканасы 3 млрд. 810 млн. кошумча салык төлөсүн деген чечим чыккан.

Ошентип кабарчылардын иликтөөлөрүндө келтирилген маалыматтар да, тиешелүү укук коргоо органдары улам чыгарган фактылар да «миллиондор ишин» илгерилеткен жок.

Буга байланыштуу митингдерде да, социалдык тармактарда да сын пикир азайган жок. Алардын көпчүлүгү бажыдагы коррупция жана анда аты аталып жаткан мурдагы бажычы Райымбек Матраимов боюнча президенттен гана чечкиндүү аракет күтүп жатышат. Бирок анда ишеним да, үмүт да өчүп бараткансыйт. Талдоочу Бакыт Рыспаев буларга токтолду.

Бакыт Рыспаев.
Бакыт Рыспаев.

- Негизи ушунча болуп калгандан кийин президент маселени жакшылап тапшырып, жыйынтыгын чыгарганга кызыкдар болсо жакшы болмок. Убакыт өткөн сайын буга чара көрүлөрүнө ишеним болбой калды. Эгер убакыттын өтүшү менен муну унуткарып салабыз дешсе, анда бул туура эмес. Эки митинг болуп, эл нааразы болуп жаткандан кийин бул иш унутулбайт. Ал кайсы бир күнү баары бир өзүнүн натыйжасын берет. Акаевдин, Бакиевдин, кийин Атамбаевдин тушунда деле ушундай болгон, эч нерсе унутулбайт. Президент жана анын аппараты кырдаалды жөнгө салабыз десе коомчулуктун талаптарын аткарышы керек. Балким айрым маселелер тергөөнү талап кылат чыгар, бирок Дубайдагы үйлөр, башка эсептер - бардыгы ачык чыкты. Ошону жок дегенде "ушул буга таандык экен, же андай эмес экен" деген да жооп болбой жатпайбы. Жөн эле кагазга ороп, эптеп убакытты чоюу аракети байкалууда.

Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн «Азаттык» радиосуна, кабарчы Али Токтакуновго, «Kloop.kg» жана «24.kg» сайттарына каршы жазган доо арызы боюнча соттук иш Бишкектин Свердлов райондук сотунда каралууда. Баштапкы соттук угуу 2019-жылдын 19-декабрында өтсө, иштин мазмунун териштирүү 2020-жылдын 20-январында өттү. Отурум 29-январда уланат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңы күчтөр партияга бирикти

Солдон оңго карай: Элдар Абакиров, Сейтек Качкынбай жана Жанарбек Акаев.

Жогорку Кеңештин депутаты Жанарбек Акаев баштаган жаш саясатчылар прогрессивдүү жаштардын партиясын түзгөнүн жарыялашты. Партия Бишкекте кеңсесин ачып, алгачкы жолугушуусун Ошто өткөрүүдө. Бул - быйылкы жылы өтө турган парламенттик шайлоого камылгасын ачык баштаган алгачкы партия.

Саясий майданга жаңыдан кошулуп жаткан партиянын курамында депутат Жанарбек Акаев, саясат талдоочу Сейтек Качкынбай жана экономика министринин мурдагы орун басары Элдар Абакиров баштаган жаштар бар. Бул тууралуу Акаев «Фейсбуктагы» жеке баракчасында жарыялады:

- Жаңы жүздөрдөн, билимдүү, прогрессивдүү жаштардан куралган жаңы партиянын бет ачарын өткөрөбүз. Таза, жаңы Кыргызстанды куруу ниети бар жарандарыбыздын баарын бизге кошулууга чакырам, - деди Акаев.

Азырынча аты жарыялана элек партия бет ачарын жакында өткөргөнү жатат. Саясат таануучу Сейтек Качкынбай партия күзүндө өтчү парламенттик шайлоого катышуу камылгасын көрүп жатканын маалымдады. Анын ырасташынча, бул партия мурда эле негизделген. Учурда позициясы шайкеш келген саясатчылар, ишкерлер, активисттер менен сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Жакында партиянын съездин өткөрүшөт.

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

- Юстиция министрлигинде мурда эле катталып, иштеп жүргөн партия. Биз ошол партиянын жаңыланган версиясы менен чыгып жатабыз. Шайлоо бул оной-олтоң иш-чара эмес. Ошондуктан биз жакын санаалаштардан, союздаштардан, пикирлештерден куралдык. Арабызда чет өлкөдө иштеп жүргөн ишкер мекендештерибиз, досторубуз бар. Алар каражат жагынан жардам беришет.

Эл саясатта жаңы жүздөрдү көрүүгө зар болуп турганы менен, шайлоо өтө көп каражатты талап кылат. Мындай пикирин билдирген саясат талдоочу Чолпонбек Сыдыкбаев жаштардан куралган бул партиянын артында башка да саясий күчтөр болушу мүмкүн деп эсептейт:

Чолпонбек Сыдыкбаев.
Чолпонбек Сыдыкбаев.

- Албетте, саясатчылардын эл ичиндеги кадыр-баркы - бул алардын көзүр картасы. Бирок үгүт иштери барып эле акчага такалат. Бизде азыр цивилизация эмес, жапайы капитализм күчүнө кирген убак. Буга саясатчылардын эле эмес, шайлоочулардын да кызыкдар катмары бар. Анткени "шайлоо башталса, үйүмдү кайсы бир партияга штаб кылып берип, үгүт иштеринен акча таап калайын" деп отургандар толтура. Мындай шартта материалдык чыгым роль ойнойт.

Ал эми Башкаруу академиясынын ректору, саясат талдоочу Алмазбек Акматалиев жаштардын өз алдынча партия түзүп жатканына кубануу эрте деп эсептейт. Ал "Партиянын алып чыккан программасы кандай болот?" деген суроо койду:

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

- Партия кандай программа менен чыгып жатат - ошол маанилүү. Мисалы, "Башкаруу системасы кандай болушу керек, ЕАЭБ менен кандай мамиле кылыш керек, Американын базасын чыгарганыбыз туура болдубу, ЕАЭБдин бирдиктүү валютасы керекпи, коррупцияга каршы кандай чаралар керек, медицина, билим берүү тармагы, Тажикстан чек арасын кантебиз?" деген сыяктуу маселелерге жаңы партиянын позициясы кандай? Негизи эле партиянын багыты кандай болот? Бул маселелер өтө маанилүү, партиялар өздөрүнүн идеологиялык баалуулуктарынын тегерегинде түзүлүшү керек деген принциптер ишке ашышы керек.

Быйылкы парламенттик шайлоо акыркы 10-15 жылда саясий майданда жигердүүлүгүн көрсөтүп жаткан партиялар кризисте турган убакта өткөнү турат. Мисалы, КСДП азыркы президент Сооронбай Жээнбековду жактагандар жана мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогондор болуп экиге бөлүнүп кеткен.

Парламенттеги "Республика-Ата Журт" жана "Ата Мекен" партияларында да кризистик абал жаралган.

Жогорку Кеңештин депутаты Чыныбай Турсунбеков азыркы партиялардын абалы күзүндө өтчү парламенттик шайлоого таасирин тийгизиши мүмкүн деп эсептейт. Бирок ошол эле убакта жаштардын жаңы партиясы да колдоого татышы ыктымал деген ойдо.

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

- Добуш берүү - бул кайсы бир саясатчыга ишенүү менен байланыштуу эмес. Көп учурда жеке кызыкчылыктар болуп кетет. Ал эми азыркы саясаттагы кризистик кырдаалды эске алсак, жаштардын партиясы жеңишке жетиши мүмкүн. Анткени эл кимдир бирөөгө үмүт артып жашашы керек. Ошондуктан элге үмүт бере турган партия болсо, алар сөзсүз колдоого алынат.

Азыркы бийликке ыктаган саясатчылар «Биримдик» партиясын түзүп жатканы жакында эле кабарланган. Бул партиянын курамында Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын айрым депутаттары бар экени айтылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Камактагы саясатчы коюлган күнөөнү четке какты

Равшан Жээнбеков.

Оор кылмыштар үчүн шектүү катары камакта отурган Равшан Жээнбеков өзүнө коюлган айыптарды саясий чечим деп баалайт. Бул тууралуу анын жактоочусу 28-январдагы басма сөз жыйынында билдирди.

Кой-Таш окуяларына байланыштуу козголгон кылмыш иштери үчүн шектүү катары камакта отурган мурдагы парламент депутаты Равшан Жээнбековдун адвокаты Замир Жоошев «Саясатчы эмнеге дароо кармалган эмес?» деп суроо салат. Ал күч органдары тергөөнүн материалы менен Жээнбековдун күнөөсүн дароо аныктай алган эмес, бирок кийин башка шектүүлөрдүн көрсөтмөсүнө таянып эле камап койгон деген ойдо.

Замир Жоошев.
Замир Жоошев.

- Былтыр август айында Жээнбеков бир нече жолу суракка чакырылган, - деди адвокат. - Эгерде Равшан Жээнбековдун кандайдыр кылмышта күнөөсү болсо, анда эмнеге ошондо кармашкан эмес? Себеби, анда күнөөсү бар экенин табышкан эмес. Беш ай өткөндөн кийин да табышкан жок. Таба алышпайт дагы. Биз видео далилдерди тергөө органдарына бергенбиз. Эмнеге беш айдан кийин жоопко тартып жатышат? Биздин түшүнүгүбүздө кээ бир адамдар тергөө менен кызматташууга келишим түзгөн. Бирок алар берген көрсөтмөдө деле кылмыштын белгилери жок.

Замир Жоошев кошумчалагандай, Равшан Жээнбеков өзү тергөө менен кызматташуудан баш тарткан. Ал тергөөнүн купуялыгына кол коюп бергенине байланыштуу көп нерсе айта албай турганын белгиледи. Адвокат 2019-жылдын 7-8-август күндөрү Кой-Таштагы чыңалган абалды жөнгө салыш үчүн барганын айтып, саясатчы өзү козголгон кылмыш иштерин «саясий чечим» деп атаганын билдирди. Саясатчынын соттогу коргоочусу Жоошев Жээнбеков Кой-Таш окуясынан кийин эки жолу Европага барып келгенин белгилеп, күнөөсү жок экенин далилдей алат деп ишенет.

Басма сөз жыйынында Жээнбековдун тарапташтары бийликти сындап, саясатчынын камалышын оппозициянын оозун басуу аракети катары баалашты. Алар Жээнбековдун экс-депутат экенин эске салып, үй камагында деле тергөө жүргүзүүнү сунуш кылышты. Алардын бири Манас Султанов Жээнбеков өлкөдө демократиянын баалуулуктарын жайылтууга салым кошконун, кайсы бийликтин болбосун кемчилигин айтып жүргөн деген оюн ортого салды:

- Равшан Жээнбеков бизге эмнеге баалуу? Көпчүлүк аны америкачыл деп жүрөт. Андай эмес, ал накта кыргызчыл демократ. Демократ катары Атамбаевдин бийликти узурпациялоо аракетин сындаган. Кийин Атамбаев куугунтукка учураганда жанына адам укугу бузулбасын деп барган.

Ички иштер министрлигинин Тергөө башкармалыгы экс-депутат Равшан Жээнбековду Жазык кодексинин жети беренеси менен айыптоодо. Алар - «Бийликти күч менен басып алууга аракет кылуу», «Калайман башаламандык уюштуруу», «Барымтага алуу», «Тергөөгө каршылык көрсөтүү», «Адамды кооптуу абалда калтыруу» жана «Адамдын ден соолугуна зыян келтирүү» беренелери. Бул оор беренелер менен күнөөлүү деп табылган адам 15 жылга эркинен ажыратылышы мүмкүн.

Ал эми Ички иштер министрлигинин басма сөз кызматкери Бакыт Сейитов мындай жооп берди:

Бакыт Сейитов.
Бакыт Сейитов.

- Тергөөнүн алгачкы жүрүшүндө чогултулган материалдар, көрсөтмөлөр, видео тасмалардын баары мыйзамдын талаптарына, ага коюлуп жаткан айыптарга туура келет. Биз тергеп бүткөндөн кийин акыркы сөздү сот айтат, жалган же чын болгонун.

Оппозициячыл саясатчы Равшан Жээнбеков Алмазбек Атамбаевди кармоо учурунда Кой-Таш айылында болгону үчүн алгач күбө катары суракка чакырылып, кийин 14-декабрда эки айга камалган. Равшан Жээнбеков убагында Алмазбек Атамбаевдин жана азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун да бийлигин кескин сындап жүргөн. Бирок Атамбаев менен Жээнбековдун саясий тирешинде мурдагы президенттин таламын талашып келген. Равшан Жээнбековдун саясий каршылаштары ал 2001-2005-жылдары Мамлекеттик мүлктү башкаруу комитетин жетектеп турганда мамлекеттик мүлк арзан сатылып кеткен деп сындап келишет.

Жогорку Кеңештин V чакырылышынын депутаты Равшан Жээнбеков саясий айдыңда батышчыл саясатчы катары сыпатталат. Ал парламентке «Ата Мекен» партиясынан шайланып келип, кийин лидери Өмүрбек Текебаев менен тил табыша албай партиядан чыгарылган. Экс-депутатка санаалаш саясатчылардын бири Өмүрбек Абдрахманов Равшан Жээнбековдун «бийликти басып алууга аракет кылды» дегенине ишенбейт.

Өмүрбек Абдрахманов.
Өмүрбек Абдрахманов.

- Менин оюмча Равшанды коё бериш керек, - деди ал. - Бул демократияга дагы байланыштуу. Ачык айтканда парламентте Равшан экөөбүздөй демократияны жайылтууга эч ким киришкен жок. Азыр деле жок. Эми демократия оңоло албай жатканда Равшанды камап койгондон бийлик абийир таппайт.

Былтыр 7-8-августта Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) жана Ички иштер министрлиги (ИИМ) Чүйдүн Кой-Таш айылында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо операциясын жүргүзгөн. Анда бир офицер курман болуп, 200дөй адам жабыркаган. Бул боюнча козголгон кылмыш ишинин алкагында мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган 14 киши кылмышка шек саналууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оштун кампайбас казынасы

Оштогу Токтогул паркы.

Ош шаардык кеңешинин депутаттары 27-январь күнү өткөн сессияда калаанын бюджетин бекитип беришти.

Ош шаарынын 2020-жылдагы бюджети 1 млрд. 325 млн. сом болуп бекитилди. Бул мурдагы жылга салыштырмалуу көбүрөөк. Бирок ал киреше салыгы эми жергиликтүү казынага да бөлүнө баштаганынан улам болуп жатат. 2017-жылдан баштап калаанын бюджети көбөйүп жатканы менен эксперттер казынадагы каражаттар утурумдук эле социалдык маселелерге жумшалып, ишканаларды курууга же болбосо олуттуу бир чоң маселелерди чечкенге багытталбай жатканын белгилешет.

Ош шаардык кеңешинин депутаттары 27-январь күнү өткөн сессияда калаанын бюджетин бекитип беришти. Шаардык бийлик бул жылы казына өткөн жылга салыштырмалуу 17,6% көбөйгөнүн билдирди. Мэриянын экономика, каржы жана инвестиция бөлүмүнүн кызматкери Эрлан Атабаев бюджеттин көбөйүшүн негизинен киреше салыгынан түшкөн каражаттын 85 % жергиликтүү бийликке калып жатканы менен түшүндүрдү:

Эрлан Атабаев.
Эрлан Атабаев.

- Бюджет былтыркыдан 17,6% көбөйүптүр. Башкача айтканда сумманы 197 млн. 979 миң сомго көбөйтүүнү сунуш кылдык. Былтыр 1 млрд. 127 млн. 634 миң сомго бекитилген эле. Быйыл дээрлик 200 млн. сомго көп.

Ошондой эле ал быйыл каражаттын эң көп бөлүгү турак жай менен коммуналдык чарбага жумшаларын кошумчалады:

- Социалдык коргоого 1% жумшалып атат, жалпы мамлекеттик кызматтагыларга 20% которулуп атат, коргонуу тармагына 0,4%, экономикалык маселелерге 10,4%, турак жай жана комуналдык чарбага 32%, андан кийин билим берүүгө, 4-класска чейинки балдардын тамак-ашына бөлүнөт.

Ош мэриясы бюджет арбыганын жарыя кылып жаткан учурда экономикалык эксперт Эркин Абдразаков азыркы инфляцияны, шаардагы жашоочулардын санын эске алганда муну өсүш катары эсептөөнү аша чапкандык деп эсептейт.

Эркин Абдразаков.
Эркин Абдразаков.

- Шаарда бюджетти түзө турган мекеме-ишканалар деле дээрлик жок, - деди ал. - Жеке ишкерлердин, калктын эсебинен гана өсүш болуп жатат. Көзгө көрүнөрлүк чоң ишканалар салынган жок. Курулуш тармагына бул жактан алып кетип калып, кайра республикадан (казынадан) 150-200 миллиондун тегерегинде кайта кайтарып берет. Ошону да «биздики» деп кошуп алып, көбөйтүп жатканы туура эмес деп эсептейм.

Ошондой эле Абдразаков шаардагы кафе-ресторандар жапырт салык төлөп жатканынан күмөн санай турганын, көпчүлүк ишканалар филиал катары ачылып, салыктан качып жатканын кошумчалады:

- Ош шаарында ресторан менен кафе, чайкана, эмне гана жок? Сауна, мончолор дагы толтура. Ошолордун бардыгы эле толук салык төлөйт дегенге ишенбейм. Мындай мониторинг кылып, ошонун баарын салык төлөтүп алганга духу жетпей атабы же колу жетпей жатабы, билбейм. Жер салыгын баягы бечералар эле төлөйт.

Антсе да Ош шаарынын мэриясы өз казынасынан 34 салыкчыны каржылап иштетип келет. Аларды каржылаш үчүн шаар бюджетинен жыл сайын болжол менен 6 млн. сомдой акча сарпталат.

«Интербилим» коомдук бирикмесинин Оштогу өкүлү Гүлгаакы Мамасалиева шаардын бюджетинин коомдук талкууларына жигердүү катышып, өзүнүн сунуштарын да киргизип келет. Анын айтымында, шаардык кеңеш сунуштарды кабыл алып, айрымдарды ишке ашырууга да макул болгон. Бирок жергиликтүү кеңештин бул ийкемдүү мамилесин ал шайлоонун жакындыгы менен байланыштырды.

Гүлгаакы Мамасалиева.
Гүлгаакы Мамасалиева.

- Депутаттар да жыл аягында шайлоо жакындаганда өз ишмердүүлүгүн жандантып, биздин сунуштарды жакшы кабыл ала баштайт, ЖМКда чыр жарата турган суроолор болбошу үчүн.

Маселен 23-январда өткөн коомдук талкууда Мамасалиеванын жана башка уюмдардын өкүлдөрүнүн социалдык долбоорлорду колдоо тууралуу сунушун шаардык кеңеш эске алган. Алардын ичинде кризистик борборлорго каражат бөлүү, пенсионерлердин мончо акысын төлөп берүү, үй-жайсыз кишилерди кышкысын турак менен камсыз кылуу сыяктуу сунуштар бар.

Ал эми Ак-Буура дарыясынын боюн тазалап, көрктөндүрүү долбоору - эгер башталып калса мэрия убада берген быйылкы эң ири иштердин бири. Анын долбоорун түзүүгө эле 1 млн. 200 миң сом бөлүнгөн. Ишке ашырууга дагы канча каражат жумшаларын мэрия азырынча эсептеп чыга элек. Бирок анын ишке ашарынан күмөн санагандар да кездешет.

Мындан тышкары быйыл Ош шаарынын кире беришине болжолдуу 400 миң сомдой каражатка беш стелла орнотула турган болду. Интернеттин айрым колдонуучулару каражатты бала бакча, таза суу, канализация, тротуар маселелерине жумшоо туура болмок деген пикирлерин айтышты.

Жакында эле өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев өлкөдө жалпысынан 400 миңдей бала бакчага барбай турганын билдирген эле.

Ал эми Ош шаардык кеңешинин төрөгасы Жапар Ормонов журналисттер менен болгон маегинде 2020-жылы үч бала бакча куруу пландалып жатканын айтты:

- Бүгүн сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Негизинен ушул шаарда быйыл дагы үч балдар бакчасын куруу боюнча маселе каралып жатат. Бул боюнча алдын-ала макулдашылды. Андан сырткары шаарыбызда көптөгөн маселелер бар. Жарыктандыруу, канализация, суу маселеси жана башка багыттарга да акча каражаты берилет.

Эксперттер Ош жана Бишкек республикалык маанидеги шаарлар болгону менен Оштун бюджети Бишкектикинен 10 эсе аз экенин айтышууда. Анын себеби адистер көмүскө бизнестин кулач жайганына, салыктан качкан жарандардын көптүгүнө жана бюджетти толтуруучу ири ишканалардын жоктугуна байланыштырышат.

Бишкек шаарынын 2020-жылкы бюджети 10,98 млрд. сомдон ашык деп эсептелинди. Бул 2019-жылга салыштырмалуу 2 млрд. сомго көп.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Он миллион сомго эки сериал тартылат

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз өкмөтү быйыл кино тартууга 30 миллион сом бөлдү. Анын 10 миллион сомуна телесериал тартылат. Калган каражат мекенчилдик темасын чагылдырган, балдарды руханий өнүктүрүүгө жана тарбиялоого багытталган башка тасмаларга берилет.

Маданият министрлиги сериал тартуу боюнча жаңы комиссия түзүп, сценарийлердин сынагын жарыялайт.

Буга чейин медиа каражаттары өкмөт сериал тартыш үчүн Маданият, маалымат жана туризм министрлигине 30 миллион сом бөлгөнүн жазган. Ал сумма бир нече тасма тартууга бөлүндү. Бул тууралуу Кинематографисттер союзунун төрагасы, режиссер Айбек Дайырбеков кеп кылды:

Айбек Дайырбеков.
Айбек Дайырбеков.

- «30 миллион сом сериалдарга бөлүндү» деген маалымат туура эмес. 30 миллион сом жалпы аудиовизуалдык өндүрүмгө бөлүндү. Менин билишимче анын ичинен 10 миллионуна сериалдар тартылат. Ал эми 20 миллион сомго балдарга арналган тасмалар же мекенчилдик темасын чагылдырган тасмалар тартылат. Факты боюнча карай турган болсок кино тууралуу мыйзам боюнча киного бюджеттин 0,01% бөлүнүшү керек эле. Жыл сайын эле кино тармагына бул сумма толук бөлүнбөй, мыйзам аткарылбай келет. Чындыгында 30 миллион сом аздык кылат. Мындан да көп бөлүнүшү керек эле.

Өкмөттүн сериал тартуу боюнча демилгеси кыргыз сериалынын эгемен Кыргызстандын тарыхында жарк деп жанып, кайра жалп этип өчкөн аянычтуу тагдырын эске салды. Кыргыз киночуларынын сериал тартууга ышкысы өткөн кылымдын 90-жылдары башталып, 2000-жылдардан кийин ал тасмалар кадыресе өз күйөрмандарын таап, бирок бул иш көп өтпөй токтоп калган.

Ошол кезде «Апамдын махабаты», «Чиркин өмүр», «Кууш жолдо», «Каражолтой» сыяктуу сериалдарды тарткан актер, режиссер Мурат Мамбетов анын себебин мындайча түшүндүрдү:

- Жеңишгүл Өзбекова менен бирге биз акырындап сериал тартуу боюнча тажрыйба ала баштаганбыз. 2007-2008-жылдары кыргыз сериалы кыргыздарга керек эмес дегендей кылып, «Кыргыз сериалы» студиясын жаап салды. Биздин колдон эмне келмек? Бардык иштерди жогорку жактагылар чечет турбайбы. Менин билишимче, бардык мамлекеттин өз сериалы бар. Алыскы өлкөлөрдү албай эле коёюн. Коңшу Өзбекстанды эле алып көрөлү. Кандай укмуш сериалдары бар! Алар өз сериалдары аркылуу улуттук идеологияны жайылтууда. Негизи эле өзүн сыйлаган улуттун өз сериалы болот.

Мамбетов убагында Мамлекеттик телерадио корпорациянын жетекчилиги бир камера менен болсо да аракеттенип жаткан чыгармачыл топтун «Кыргыз сериал» студиясын жаап, иш токтоп калганына өкүндү.

Адистин айтымында, Орусияда, Казакстанда жана башка өлкөлөрдө жеке менчик студияда тартылган сериалдар болсо аны телеканалдар сатып алып, элге көрсөтөт. Бул маселе Кыргызстанда азырынча жолго коюла элек. Бул өзүн өзү актабаган жанр, ошондуктан жеке менчик кино студиялар сериал тартканга кызыкпайт.

Кино адистери бир кезде кыргыз коомчулугун Бразилия жана Мексиканын телесериалдары, акыркы жылдарда корей жана түрк сериалдары каптап, өз таасирин тийгизип жатканын айтып жүрүшөт.

«Кыргызфильм» киностудиясынын жетекчиси Айбек Жангазиев өкмөттүк каржыга тартыла турган тасмаларда эң башкы үч тема – адам, үй-бүлө, мекен болушу керек экенин, эң башкысы мамлекеттик идеология камтылууга тийиш экенин билдирди.

- Сериалга он миллион сом бөлүнөт, - дейт ал. - 10-12 сериядан эки сериал тартылышы керек. Бул үчүн маданият, маалымат жана туризм министри өзүнчө көркөм кеңеш түзөт. Ал комиссия бир айдын ичинде сценарийдин сынагын жарыялайт. Ким утса биз аларга акча бөлүп беребиз.

Жангазиев сериалдарды тартуу качан башталып, качан соңуна чыгары сценарий аныкталгандан кийин гана белгилүү болорун айтты.

Коомчулукта кино тартууга мамлекеттик казынадан жыл сайын миллиондогон каражат жумшалып жатканы айтылып, бирок ал акчага кандай тасмалар жаралганы, тартылган тасмалар өздөрүн канчалык деңгээлде актаганы тууралуу маалыматтар ачык айтылбай жүргөнү тууралуу сын пикирлер айтылып келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөттү түйшөлткөн көмүскө экономика

Кыргыз өкмөтү 2019-жылы ички дүң өнүмдүн көлөмү 590 млрд. сомго жетип, реалдуу өсүш 4,5% чыкканын, 2020-жылы өсүштү 5% жеткирүүнү максат кылып жатканын билдирди.

Ошол эле учурда көмүскө экономиканын деңгээли жогору бойдон калууда. Расмий маалымат боюнча ал 130 млрд. сом же ички дүң өнүмгө карата 23,6% түзүүдө. Экономисттер өкмөттүн бул статистикалык маалыматтары реалдуулуктан алыс экенин, ички дүң өнүмдүн өсүшү төмөн, ал эми көмүскөдө айланган акчанын көлөмү алда канча көп экенин айтып жатышат.

27-январда өкмөттүн өткөн жылдын жыйынтыгы жана ушул жылга карата пландары боюнча кеңейтилген жыйыны болду. Анда премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев былтыр ички дүң өнүмдүн көлөмү (ИДӨ) 590 млрд. сомго жетип реалдуу өсүш 4,5% түзгөнүн, Кумтөрдү кошпогондо өсүш 3,8% жеткенин жарыялады.

Чакан жана орто ишкердиктин ички дүң өнүмдөгү үлүшү мурда 37% болсо, азыр 39,5% көбөйүп, ишканаларда 6449 жумуш орундары түзүлгөнү, чет элдик инвестициялардын келиши 67,3%, ошол эле кезде капиталдын чыгышы 56% жеткени кабарланды. Абылгазиев өкмөт быйыл ички дүң өнүмдүн өсүшүн 5% чейин жеткириши керек экенин айтты.

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- Урматтуу кызматташтар, мен баарыңарды 2020-жылы ички дүң өнүмдүн өсүшүн болжолдогон 3,6% эмес, 5% деңгээлге чыгарыш үчүн болушунча күч-аракетиңерди жумшоого чакырам, - деди Абылгазиев.

Өкмөт быйыл Кыргызстанга 250 млрд. сомдон кем эмес инвестиция тартууну карап жатат. Абылгазиевдин сөзүнө караганда, жакынкы жылдары «Жерүй», «Этибакыр-Терексай», Оштогу «Кыргыз унаа курулуш» менен «Кыргыз текстил», Кайыңды «Металл кени» ишке кирет жана «Чаарат ЗААВ», «Жамгыр» алтын кендерин иштетүү пландалууда. Жалпы инвестициянын көлөмү 400 млн. долларга чыгат деп эсептелген.

Өкмөт экономиканын Кумтөр кенинен көз карандылыгын азайтууну да көздөп жатат. Кумтөрдөн көз карандылыкты 2020-жылы 10%, 2023-жылга 25% чейин азайтуу каралган. Премьер-министр бул максатка жетиш реалдуу деп эсептейт.

Аткаруу бийлиги өлкө экономикасы өскөнү боюнча бир катар статистикаларды келтиргени менен экономисттер бул сандарга ишене бербейт. Эркин экономист Мейманбек Абдылдаев ички дүң өнүмдүн көлөмү боюнча өкмөттүн маалыматы тууралуу мындай комментарий берди:

Мейманбек Абдылдаев.
Мейманбек Абдылдаев.

- Кыргызстанда 1992-1993-жылдан бери экономика өскөн жок. Бирок калк көбөйүп жатат. Ал эми ички дүң өнүмдүн көлөмү 4,5% көбөйдү деген сомдун девальвация болгону үчүн инфляциянын өскөнүнө гана байланыштуу. Мисалы, ал кезде бир доллар 3,5-4 сом болчу да. Азыр доллар 70 сомго чыкты. Ошондо инфляция 18 эсе көбөйүп жатат. Ошонун негизинде эле «ИДӨ өстү» деп жатышат. Ал эми калктын саны менен алганда, киши башына бөлгөндө ИДӨ тескерисинче ылдый түшүп жатат. Кумтөрдөн башка инвестиция да келген жок. Элдин жашоо шарты жакшырып, маяна да көбөйгөн жок. Мамлекет жарандарга көрсөткөн кызматтар, билим берүү, саламаттык сактоо начар. Бул экономиканын өспөгөнүнө байланыштуу.

Ал эми быйылкы республикалык бюджеттин жалпы кирешелери 163 млрд. 710 млн. сом, чыгашалары 173 млрд. 663 млн. сом, таңсыктыгы 9 млрд. 953 млн. сом деп бекитилди.

Жыйында өкмөт башчы андан тышкары көмүскө экономика боюнча маселе көтөрдү. Расмий маалымат боюнча, учурда көмүскө экономиканын деңгээли болжол менен 130 млрд. сомду же ички дүң өнүмгө карата 23,6% түзүүдө. Премьер-министр Абылгазиев көмүскө экономика дагы деле жогору бойдон калып жатканын моюнга алды. Ал 13-январда салык жана бажы жол-жоболорун санариптештирүү боюнча жыйында да эксперттер көмүскө экономиканын үлүшү 24-43% чейин жетерин айтып жатканын билдирген.

Эл аралык «Transparency International» уюмунун Кыргызстандагы бөлүмүнүн жетекчиси Айгүл Акматжанова «Азаттыктагы» маегинде Кыргызстанда көмүскө экономиканын деңгээли расмий сандарга салыштырганда бир топ эле жогору экенин айткан.

- Эл аралык эсептерге караганда бизде бизнестин 40% көмүскөдө, ал эми расмий эмес маалыматтар боюнча 60-70% компаниялар ачык-айкын иштешпейт. Мына ушул эки фактор биздин ишкерлик тармакка абдан кедергесин тийгизип жатат, - деди Акматжанова.

Аткаруу бийлиги көмүскө экономиканын маселесин салыктык иш-аракеттерди фискалдаштырып, бажы өткөрмө жайларына видео камераларды орнотуп чечерин, 2020-жылы бул боюнча иш алып барыларын убада кылып жатат.

Жогорку Кеңештин депутаты Марлен Маматалиев өкмөт бул сөздөрдү кайталап эле келатканын, бирок жыйынтык жок экенин айтып, буларга токтолду:

Марлен Маматалиев.
Марлен Маматалиев.

- Муну канча жылдан бери эле айтып келатышат, бирок көзгө көрүнөөрлүк жумуш жок. Көмүскө экономиканын деңгээлин түшүрүш үчүн биринчи фискалдаштыруу, санариптештирүү жана үчүнчүсү аткезчиликти токтотуу зарыл. Өкмөттүн фискалдаштыруу боюнча алдын-ала даярдалган планын көрдүм. Азыр алар кагазда эле турат. Эгерде ал ишке ашса, көмүскө экономиканы 10%га чейин азайтса болот. Бирок ошону өкмөт аткара алабы - бул чоң маселе.

Кыргызстанда салык жана бажы тармактарындагы ыраатсыздыктан улам коррупция күчөп, ишкер чөйрө көмүскөгө кетүүгө аргасыз экенин эксперттер айтып келишет. Ушундан улам өкмөт салык саясатын кайра карап чыгышы зарыл деген пикирлер көп.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Англис тил мугалимин өлтүргөн киши соттолду

Маркум Али Абубакар (Сүрөт "Фейсбуктагы" баракчасынан алынды.

Бишкектеги «Cambridge School» тил үйрөтүүчү мектептин директору, Нигериянын жараны Али Тижжани Абубакарды өлтүрдү деп шектелген адам 7,5 жылга кесилди. Бул адам өлтүрүү айыбы үчүн берилген эң төмөнкү жаза катары бааланууда.

Жогорку соттун басма сөз кызматынын өкүлү Адил Жаныбек уулунун билдиришинче, айыпталуучу Жазык кодексинин беренеси боюнча күнөөлүү деп табылган. Ал 7,5 жылга эркинен ажыратылып, 90 миң сом айып төлөөгө милдеттендирилген. Соттун мындай өкүмүн Бишкек шаарынын Свердлов райондук соту чыгарды.

- Айыпталуучу Жазык кодексинин 138-беренесинин 3-бөлүгүнүн 1-пункту боюнча жоопко тартылды. Тактап айтканда, этиятсыздыктан киши өлтүрүүгө жеткирген кылмыш иши боюнча соттолду.

Нигериялык мугалимдин өлүмүнө шектелип соттолгон 23 жаштагы жигит учурда Кыргызстандагы түзөтүү мекемелеринин биринде жазасын өтөп жатат. Анын жакындары Свердлов райондук сотунун чечимине макул эместигин билдирип, шаардык сотко апелляциялык арыз жазганы белгилүү болду. Бирок соттолгон адамдын апасы уулуна чыккан өкүм тууралуу пикирин айтууну каалаган жок:

"Эч кандай комментарий бере албайм".

34 жаштагы Али Тижжани Абубакар 2019-жылы 2-июлда Бишкектеги «Айчүрөк» соода борборунун жанында сабалып, ооруканада эки күн комада жаткандан кийин көз жумган.

Кылмышка шектүү киши нигериялык жаран менен кокустан чырдаша кеткенин, экөө мурда тааныш болбогонун айтып, көрсөтмө берген.

Ал арада маркум Алинин атасы Тижжани Абубакар уулун өлтүргөн адамды кечирип, милицияга тосмо арыз жазып бергени белгилүү болду. Буга айыптуунун ата-энесинин кечирим сурап келгени себеп болгон экен:

- Баламдын тагдыры ушундай экен. Балким анын маңдайына “сен Кыргызстанда өлөсүң” деп жазып койгон. Ал жазыктан эч кайда кача албайбыз. Уулумду урган баланын ата-энеси кечирим сурап келишти. Ал деле атайын кылган жок да. Макул болуп тосмо арыз жазып бердим. Менин 11 балам бар. Али төртүнчү балам болчу. Балдарымдын дагы бири Кыргызстанда иштейт, калганы Нигерияда жашашат. Алинин артында бир кызы калды. Азыр ал Нигерияда. Кыргыз сотуна жана баламды өлтүргөн адамга эч доом жок. Баламдын тагдыры ушул экен,- деди Алинин атасы Тижжани Абубакар.

«Баламды өлтүргөндү кечирдим»
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:50 0:00


Бишкектин чок ортосунда, чаламандын чак түшүндө Али Тижжани Абубакардын өлтүрүлүшү өз убагында кыргыз коомчулугун бир топ эле дүрбөткөн. Айрымдар бул окуяны өлкөнүн беделине сокку урган окуя катары баалашкан. Чет элдик медиада бул кылмыш Кыргызстандагы криминалдык кырдаалдын күчөшү катары мүнөздөлгөн. Ошол эле кезде эксперттер өлкөнүн туризм тармагына жана инвестициялык климатына терс таасирин тийгизиши мүмкүн экендигин айтышкан.

Ал эми социалдык тармактарда бир топ блогерлер "чет элдик мугалимди уруп, өлтүргөн кылмышкер мыйзамда каралган тийиштүү жазасын алышы керек" деп талап кылышкан.

Юрист Клара Сооронкулова адам өлүмүнө жеткирген бул кылмыштын күнөөкөрүн 7,5 жылга эркинен ажыратылышы жаңы кодекстердеги гумандуулук принцибине байланыштуу болгон деп эсептейт:

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Жаңы кодекстер боюнча кылмыш иштерине, анын ичинен киши өлтүргөнгө берилген жазалар жеңил болуп калган. Мурда жазанын жогорку чеги 30 жыл болсо, азыр 20 жыл болуп калган. Балким бул иште башка жагдайлар да болгон чыгаар. Ошондуктан ошол жагдайларды эске алып, балким сот жаңы кодекс боюнча гумандуулук принцибин колдонуп, эң аз 7,5 жылдык мөөнөт бергендир. Бирок ошол эле маалда башка жазаларды да салыштырып көрөлү. Мисалы, коррупцияга шектелген мурдагы өкмөт башчы Сапар Исаковго сот 14 жыл берди. Ага салыштырмалуу киши өлтүрүү оор кылмыш да. Адам өмүрүнөн кымбат эмне бар?

Нигериялык Али Абубакар Бишкектеги «Cambridge School» мектебинде 20 жылга жакын иштеген. Анын сөөгү 2019-жылы 5-июлда Байтик айылындагы көрүстөнгө коюлду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Баламды өлтүргөндү кечирдим»

«Баламды өлтүргөндү кечирдим»
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:50 0:00

Памирден келгендер сабатын ачууда

Памирден келгендер сабатын ачууда
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:01 0:00

Кыялына жеткен балбан

Кыялына жеткен балбан
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:01 0:00

Кордук көргөн аял, коргобогон коом

Кордук көргөн аял, коргобогон коом
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:58 0:00

Улакчылар тарткан жол азабы

Улакчылар тарткан жол азабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:39 0:00

Кыргызстан коронавируска каршы чараларды күчөттү

Гонконгдогу метродо беткап тагынып бараткан жүргүнчүлөр. Гонгконг, Кытай. 23-январь, 2020-жыл.

Тышкы иштер министрлиги Кытайдын коронавирус чыккан Ухань шаарында Кыргызстандын 15 жараны бар экенин билдирди. 

Өпкөнү сезгентүүчү 2019-nCoV аттуу вирус тездик менен жайылып, Кытайдын өзүндө эле 2300дөй киши ооруга чалдыкты. Өлгөн адамдар күн санап көбөйүп, 27-январда 80 кишиге жетти. Кыргызстандын аймагында коронавирус жугузгандар катталган жок.

Кыргызстан Кытайга кошуна мамлекет болгондуктан оорунун алдын алыш үчүн чаралар көрүлүп, чек ара өткөрмө бекеттеринде санитардык карантиндик көзөмөл күчөтүлүп, оорунун алдын алуу боюнча ыкчам штаб түзүлдү.

Ар бир учуп келген авиа каттамдар, темир жол жана кара жолдор, Кытайдан алынып келип жаткан бардык өндүрүм катуу көзөмөлдөн өтүп жатканын премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 27-январда өкмөттүк жыйында билдирди:

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- Аэропорттордо адамдын дене табын текшерүүчү тепловизорлор колдонулууда. Кошуна мамлекеттер менен чек арада кошумча 22 көзөмөл-өткөрмө бекеттеринде санитардык көзөмөл пункттары уюштурулду. 23-январдан баштап Кытай менен каттам токтоду. «Торугарт» жана «Эркечтам» бекеттери Кытайдагы Жаңы жылга байланыштуу жабылат, бирок биз чектөөнү күчөттүк. Ал жерде адамдардын кыймыл-аракети да, өндүрүм ташып келүү да токтоду.

Саламаттык сактоо министрлиги өкмөткө көп киши чогулган жерлерде көзөмөлдү күчөтүп, жарандарды беткап кийип жүрүүнү жана тамак-аш колдонууда бардык санитардык нормаларды сактоону сунуш кылып жатат.

Космосбек Чолпонбаев.
Космосбек Чолпонбаев.

- Саламаттык сактоо министрлиги жүз миңден ашык атайын маалымат баракчаларын чыгарды. Бул маалымат баракчалары чет жактан учуп келген жүргүнчүлөргө, бейтапканага келген жарандарга таратылып, маалымат жана сунуштар берилет. Учурда Кыргызстанда коронавирус менен ооруган киши катталган жок. Социалдык тамактарда ар кандай жалган маалыматтар тарап жатат. Анын баары туура эмес. Коронавирус ошондой эле кошуна Казакстанда менен Өзбекстанда да катталган жок, - деди саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев. ​

Министр учурда кампаларда 3,5 миллиондой беткап бар экенин билдирди. Ал чек ара бекеттеринде коронавирусту аныктоочу 13 тепловизор иштеп жатканын жана алар жетишсиз экенин да кошумчалады:

- Бизде 13 тепловизор бар. Ошонун баары адамдар көп каттаган чек арага коюлду. Жетпеген тепловизорлор боюнча иш алып баруудабыз. Беткап, шприц, антибиотиктер базарда бар. Кампаларда 3,5 миллиондой беткап бар. Жеке коргонуу каражаттарынан 1468 атайын халат, көз айнек эпидемиологдорго таратылып берилди, алар даяр турат. 22 санитардык көзөмөл өткөрмө пункттары такталган. Бажы биримдигине киргенде биздин ички чек аралардагы санитардык пункттар жоюлган экен. Жакын аранын ичинде биз он чакты санитардык пукнтту кайра калыбына келтирип иштетип жатабыз. Аталган пункттарда 170 эпидемиолог иштеп жатат.

Тышкы иштер министрлиги коронавирус чыккан Ухань шаарында Кыргызстандын 15 жараны бар экенин билдирди. Алардын 14ү студенттер жана бирөө жеке ишкер.

Нуран Ниязалиев.
Нуран Ниязалиев.

- Кытай бийлиги Ухандагы чет өлкөлүк жарандарды кантип алып чыгып кетүү боюнча чечим кабыл ала элек. Азыркы тапта Борбор Азия өлкөлөрүнүн Уханда жашап жаткан жарандарын алып кетүү иштери каралууда. Биздин жарандарыбыздын ичинде коронавируска чалдыккандар жок, - деди тышкы иштер министринин орун басары Нуран Ниязалиев.

Анын айтымында, аталган шаарда жалпы жонунан 50 кыргызстандык болгон. Каникулга байланыштуу алардын көпчүлүгү Кыргызстанга кайтып келишкен же Кытайдын башка шаарларына чыгып кетишкен.

Кытайдагы кыргыз студенттери

Кыргызстандык студент Темирлан Оторбаев жашап жаткан Чжэцзян провинциясынын Ханчжоу шаары Ухань шарынан 700 чакырым аралыкта жайгашкан. Бул шаарда да коронавирусту жугузуп алгандар катталган. Бирок эч кандай тынчсызданууга себеп жок экенин айтып, Темирлан буларга токтолду:

Азыр Кытайдын жаңы жыл майрамы болуп, эч жер иштебейт. Бул вируска байланыштуу эмес. Жыл сайын жаңы жылда ушундай.


- Бизде баары тынч. Эч кандай ызы-чуу жок. Азыр Кытайдын жаңы жыл майрамы болуп, эч жер иштебейт. Бул вируска байланыштуу эмес. Жыл сайын жаңы жылда ушундай. Мен жашаган шаар ооруну жугузуп алган адамдардын саны боюнча үчүнчү орунда турат. Алардын саны 43 киши болуптур. Бирок бизде абал туруктуу. Кабатыр болгонго негиз жок. Бизди мугалимдер күндө текшерип жатышат. Эгер бөлмөбүздөн дүкөнгө же сыртка чыга турган болсок каттоого алышат. Канчада чыгып бара жатканың, кайра канчада келгениң жазылат. Бир жума мурун бизде окуган африкалык студент бала Ухань шаарына саякаттап барган экен. Мугалимдер ал азыр карантинге алынганын айтышты. Менин дос кызым болсо үйүндөгүлөр тынчсызданганынан Кыргызстанга учуп кетти. Мен жашаган шаарда аэропорттор иштеп жатат. Бирок көзөмөл күчтүү. Биз бул жакта маалыматтарды карап турабыз. Баары ачык-айкын. Каза тапкандардын көпчүлүгү жашы улгайгандар болуп жатат. Анткени алардын иммунитети начар болуп, вирус аларга бат жугат экен.

Темирлан окуган университетте кантип вирусту жугузбоонун эрежелери түшүндүрүлүп, өздүк гигиенаны сактоо боюнча маалыматтар берилген.

Темирлан Оторбаев.
Темирлан Оторбаев.

- Биздин декан өзү бизге маалымат берип, кантип гигиенаны сакташ керек экенин айтты. Менин түшүнүшүмчө бул вирус аба аркылуу жукпайт. Ал оорулуу менен кол кармашканда же коомдук жайларда оорулуу кармаган кармоочтордон жугушу мүмкүн экен. Андыктан сыртка чыкканда беткап, мээлей кийип, көчөгө чыгып келгенден кийин колду жакшылап жууш керек экенин эскертишүүдө. Күндө кечинде колубуздун эн белгисин тапшырып, абалыбыз тууралуу маалымат берип турабыз. Эң кызыгы - биздин жана Орусиянын маалымат каражаттары аябай ызы-чуу көтөрүп жатышат. Бизде баары туруктуу. Уханда окуган студенттер абал туруктуу экенин айтып, кечээ кат калтырышкан. Тынчсызданууга негиз жок экенин билдиришкен.

Ухань шаарынын Кытайдын Геология илимдери боюнча университетинде төрт кыргызстандык студент бар. Алардын бири Алибек учурда шаарда беткаптар аз экенин жана кымбаттаганын айтты. Ал шаарда абал туруктуу, эч кандай ызы-чуу жок экенин «Азаттыкка» айтып берди:

- Ухань шаарында учурда карантин жарыяланып, коомдук транспорт ишин токтоткон. Аэропорттор жана вокзалдар жабык. Эл көчөгө көп чыкпай эле. Чыкса да баары беткапчан жүрөт. Вирус башталганда тамак-аш бир аз кымбаттады. Андан сырткары Кытайдын жаңы жыл майрамы болгондуктан баары алдын-ала сатып алып коюшту. Беткаптар да кымбаттады. Кээ бир дарыканаларда беткаптар жок. Болсо да кымбат сатылууда. Баары мурдагыдай эле, болгону көчөгө аз чыгып калдык. Шаарда эч кандай ызы-чуу жок. Бизге университет колдон келген жардамын көрсөтүп, күнүнө экиден беткап берип жатат. Көчөгө сөзсүз беткап кийип чыгуу шарт. Кире бериште дайыма температураны өлчөгөн аппараттар менен текшерип турушат. Кимдин температурасы 37 градустан өйдө болсо ооруканага жөнөтүшөт. Коркунучтуу деле эч нерсе жок. Болгону коопсуздук чараларын сактап жатабыз. Вирус кээде аба аркылуу, кээде тамак-аштан жугушу мүмкүн деген маалыматтар айтылып жатат. Эң башкысы - тамак-ашты колдонордо жууп-тазалап, өздүк гигиенаны сакташ керек экенин эскертишүүдө. Окуу качан башталары белгисиз.

Буга чейин Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция Кытайдан эт азыктарын ташып келүүгө убактылуу чектөө киргизген. Ушундай эле чаралар Борбор Азиянын Кытайга коңшулаш жашаган башка мамлекеттеринде да көрүлүп жатат.

Жугуштуу оорулардын республикалык ооруканасында коронавирус аныкталган шартка даярдалып, атайын үч палата орнотулганын Саламаттык сактоо министрлиги билдирген.

27-январда эл аралык маалымат агенттиктери Кытай бийлиги ички жана сырттан келгендерге туристтик каттамдарды токтотту деп жарыялады. Ошол эле учурда Кытайдагы коронавируска байланыштуу кыргызстандык туристтер буга чейин алган жолдомолорунан баш тартып жатканын жергиликтүү туристтик агенттиктер кабарлашты.

"Кытай багытындагы туристтерди башка өлкөлөргө которуп жатабыз"
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00
Түз линк


Ал арада Кытай бийлиги оору күчөп баратканына тынчсызданууда. Өпкөнү сезгенткен вирус тездик менен жайылып, Кытайдын өзүндө эле 2300дөй киши ооруга чалдыгып, 80ден ашык киши каза тапты.

Вирус жуккандар Кытайдын сырткары АКШда, Таиландда, Вьетнамда, Сингапурда, Жапонияда, Түштүк Кореяда, Тайванда, Непалда, Францияда жана Австралияда да катталды.

Алгач Кытайда коронавирус биринчи катталган Ухань шаарынын тургундарына сыртка чыкпоо жөнүндө көрсөтмө берилди. Миллиондогон киши жашаган бул калаада коомдук транспорт тыптыйпыл токтоду. Бийлик темир жол вокзалы менен аэропортту да убактылуу жапты жана туристтерди Ухандан оолак болууга чакырып жатат.

"Кыргызстанда коронавирус катталган жок"
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:28 0:00
Түз линк


Андан соң Хубэй провинциясында Ухандан башка дагы ондон ашык шаарда коопсуздук чаралары күчөтүлдү. Мамлекеттик маалымат каражаттары Личуань, Чиби, Сяньтао өңдүү шаарларда да коомдук транспорттун каттамына чектөө киргизилгенин жазышты. Баш калаа Бээжинде жаңы жылдык иш-чаралар өткөн жок.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Мусулман агайындардын» эки өңүтү

Каирдеги «Мусулман агайындардын» митинги. Архивдик сүрөт.

«Мусулман агайындар» уюму 1928-жылы Египетте пайда болгон, кийин эл аралык бирикмеге айланган.

«Азаттыктын» «Биз жана дин» түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышында 1928-жылы Египетте пайда болгон, кийин эл аралык бирикмеге айланган «Мусулман агайындар» уюмунун негизги идеологиялык платформасы туралуу кеп кылдык. Мындан тышкары Жакынкы Чыгыштагы түрдүү чыр-чатактарга бул кыймылдын катышы, көптөгөн мамлекеттерде алардын ишмердигине тыюу салуу себептери, Кыргызстандагы жактоочулары менен тарапташтары жана келечеги тууралуу суроолорго жооп издедик.

Маселени эксперт Канатбек Мурзахалилов менен теолог Данияр Мурадилов талкуулады.

Канатбек Мурзахалилов: - «Мусулман агайындар» кыймылынын негизги идеологиялык платформасы кандай?

Данияр Мурадилов: - «Мусулман боордоштор» же болбосо «Мусулман агайындар» деген партиянын идеологиялык платформасын 1928-жылы Хасан аль-Банна деген киши Египетте түптөгөн. Ошол убакыттан бүгүнкү күнгө чейин булардын эки негизги багыты болгон. Алгач алардын идеологиясы пацифисттик, социалдык-саясий негизде ишке ашкан. Андан кийин бара-бара радикалдашууга өткөн деген изилдөөчүлөрдүн пикири бар.

Уюмдун радикалдашуусу Хасан аль-Баннадан кийинки келген жетекчиси Саид Кутубдун идеологияга жаңылык же өзгөртүү киргизишинин натыйжасында пайда болгон. Саид Кутубдун киргизген идеологиясы боюнча, мусулман адам азыркы биздин дүйнөбий жашообуздагы мыйзам менен жашабашы керек. Ал булардын баары «Жахилия» же болбосо караңгылык, түркөйлүк, отпарастык деген көз карашта болгон. Бул түшүнүктүн негизинде өзүн мусулманмын деп эсептеген жаран кайсы өлкөдө болбосун Алланын гана эркине баш ийип, адам баласы чыгарган мыйзамдарына баш ийгенде гана «чыныгы мусулман» боло алат. Мындай куралдардын бири катары «такфир» - «мусулманчылыктан каапырлыкка чыгаруу» да болуп саналат. Тагыраак айтканда кандай гана өлкөнүн башчысы болбосун, эгерде шариат менен башкарбаса, ал каапыр болуп саналат.

Саид Кутубдун идеологиясынан Хасан аль-Баннанын көз карашынын эң негизги айырмасы - ушул күнгө чейин бири-бири менен тирешип келген исламдын эки чоң багыты - салафийлик менен суфийликти бириктирүү, жараштыруу болгон. Тагыраак айтканда, партиянын идеологиясында теологиялык талаш-тартыштарга тыюу салып, оор басырыктуулукка, саясий жана социалдык ишмердүүлүккө багытталып, көңүл бурулган. Ал эми Саид Кутуб болсо көбүнесе коомду «жогортон төмөн карай өзгөртүү» ыкмаларына ыктаган.

Канатбек Мурзахалилов: - Акыркы күндөрү массалык маалымат каражаттарында Тажикстанда тыюу салынган «Мусулман агайындар» уюмунун мүчөсү деген шектенүү менен 70тен ашуун киши камакка алынганы тууралуу маалымат тарап жатат. Бирок расмий тажик бийлиги бул тууралуу комментарий бере элек. Сиздин оюңузча кошуна өлкөнүн мындай кадамдары эмне менен байланыштуу?

Данияр Мурадилов: - Ар бир өлкөнүн өзүнүн ички саясаты болот. Менимче, ушул ички саясаттын негизинде алар кандайдыр бир туура эмес иш-аракеттерге же болбосо Тажикстандын дүйнөбийлик принциптерине шек келтире турган бир иштерге барса керек. Дагы бир нерсени унутпашыбыз керек. Борбор Азия чөлкөмүндө демократияга көбүрөөк багыт алган өлкө - Кыргызстан эле. Ал эми Тажикстан бизге караганда бир аз авторитардык түзүмгө көбүрөөк жакын.

Канатбек Мурзахалилов: - Жакынкы Чыгыштагы «араб жазы», Египеттеги аскердик кутум, Сирия менен Ирактагы, араб-израил чыр-чатактарына да «Мусулман агайындардын» тиешеси бар деген маалыматтар айтылып жүрөт. Чындыгында бул кыймыл ушундай эле коркунучтуубу?

Данияр Мурадилов: - Бул уюмдун канчалык коркунучтуу экендиги ар бир өлкөнүн ички саясатына, шартына, саясий-экономикалык жана башка көптөгөн факторлорго жараша аныкталат. Мындан тышкары, жогоруда айтып өткөн Хасан аль-Банна менен Саид Кутубдун эки идеологиялык багытын карманган «Мусулман агайындар» кыймылына карата дүйнө жүзү боюнча бир өңчөй эмес болгон түшүнүк бар. Керек болсо кээ бир өлкөлөрдө кыймылдын мүчөлөрү парламенттин депутаттыгына чейин жеткен учурлар болгон. Алар бир учурда Египет парламентинде 40% чейинки орундарды ээлеген. Эң эле аз дегенде шайлоого катышкандардын 20% добушун алган мезгил да болгон. Мындан тышкары, бул уюм Тунисте, Иорданияда жана башка көптөгөн өлкөлөрдө бар. Алар саясий партия катары кабылданып, диний багытта, диний өңүттө болбогон, диний фактор аралашпаган саясий-либералдык партиялардын курамына кирип, саясатка аралашып, мүчөлөрү парламенттин депутаты болгон учурлар кездешет. Бул кыймылга тиешелүү айрым оң же терс көрсөткүчтөр геосаясаттын бир бөлүгү болсо керек ойлойм.

Саудияда, Орусияда жана башка мамлекеттерде бул уюмдун ишине тыюу салынган. Керек болсо террористтик деп табылган. Алсак, Орусияда «Имарат Кавказ» деген уюмга жардам берди деген айып менен «Мусулман агайындардын» ишине тыюу салынып, террористтик деп табылган.

Менин билишимче, «араб жазына» булардын катышы жок. «Араб жазы» болуп жатканда алар массалык маалымат каражаттары аркылуу «болуп жаткан окуяларга эч кандай тиешебиз жок» деген билдирүүлөрдү таратышкан. Ал эми Мухаммед Мурсинин бийликке келишин, анын бийликтен четтетилишин «араб жазы» бүткөндөн кийинки окуя, постфактум катары кабыл алганыбыз жөндүү. Мухаммед Мурси менен Абдел Фаттах Ас-Сисинин бийлик алмашуусу - бул башка бир геосаясий оюн.

Канатбек Мурзахалилов: - Ушул сөзүңүзгө улай, 2013-жылы Египетте биринчи жолу демократиялык негизде шайланган президент Мухаммед Мурсинин бийликтен четтетилиши жалпы эле «Мусулман агайындарга» урулган сокку болдубу? Булардын мисалында бир өлкөнү диний негизде түзүлгөн уюм башкарууга жөндөмдүү болуп, саясий исламдын, демократия менен демократиялык процесстердин өнүгүшүнө же артка кетишине кандай таасир эте алды деп эсептейсиз?

Данияр Мурадилов: - «Мусулман агайындардын» кайсы бир демократиялык түшүнүктөргө түрткү болуп же артка тартышын айта албайт экенмин. Бирок «ислам фактору» диний фактор катары саясатка аралашуусунун алкагында көптөгөн ийгиликке жетишкен, ийгиликтүү да болуп келе жаткан өлкөлөр бар.

Мисал катары Малайзияны, Түркияны, Пакистанды, Саудияны, Иранды алсак болот. Диний фактор саясатта кадимкидей эле бар. Эч жашырылбай эле «дүйнөбий өлкөбүз» деп эле динди саясатка колдонуп келе жатышат. «Диний фактордун» саясатка аралашуусу салыштырмалуу түрдө бир өлкөдө көп, кээ бир өлкөлөрдө аз болушу мүмкүн.

Канатбек Мурзахалилов: - Кыргызстанда «Мусулман агайындар» уюмунун жактоочулары, аларга тиешелүү болгон же алардын идеологиясын жактаган кыймылдар бүгүнкү күндө барбы?

Данияр Мурадилов: - Кыргызстанда көптөгөн кайрымдуулук фонддору бар. Алардын ишмердиги мечит салууга, социалдык маселелерди чечүүгө, диний билим берүү тармагына багытталган. Балким булардын арасында болсо керек. Эгер болсо да менин оюмча булар Хасан аль-Баннанын идеологиясын тутунгандар болушу мүмкүн. Бирок бул фонддордун ишинен бүгүнкү күнгө чейин эч кандай коркунуч жарала элек.

Канатбек Мурзахалилов: - Сиз жумшак факторду айтып жатасыз. Эгер кокусунан Тажикстандагыдай окуялар бизде болуп кетсе, анда бул кыймыл келечекте Кыргызстан үчүн кандай коркунучтарды жаратышы мүмкүн?

Данияр Мурадилов: - Коркунуч жаратат деген ойдон алысмын. Себеби, ушул күнгө чейин күч органдары, коопсуздук түзүмдөрү жөн отурбай, кызматын кылып, бул багытта иш жүргүзүп келатышат. Алар канчалык коркунуч туудура тургандыгын мен байкоочу, эксперт катары так кесе айта албайм. Бирок жогоруда сиз айтып өткөн кутум сыяктуу ыкмаларды колдоно турган болсо, анда коркунучтардын жыйынтыгы кандай болорун күч түзүмдөрүндө иштебегендиктен толук айта албайт экенмин.

Канатбек Мурзахалилов: - Демек, сиздин сөзүңүз боюнча коопсуздук, күч органдары бул маселеге да жакшылап көңүл бөлүшү керекпи?

Данияр Мурадилов: - Албетте, көңүл бөлүшү керек. Ошон үчүн бул органдар бар да. Ар бир орган өзү аткара турган кызмат, милдет катары бул маселени терең карап, «тамырды» кармап турушу зарыл.

Канатбек Мурзахалилов: - Коопсуздук органдарынан тышкары, ислам багытындагы диний чөйрө да радикалдуу кыймылдардын иш-аракетине каршы кандай алдын-алуу иштерин жүргүзсө жакшы болмок?

Данияр Мурадилов: - Радикалдуу кыймылдардын ишинин алдын алууда билим берүүнүн ролун мен такай эле айтып жүрөм. Билимсиздиктен, маалыматсыздыктан, чала сабаттыктан же болбосо маселенин маңызын түшүнбөй туруп, үстүртөн окуп же угуп алып эле өкүм чыгара берген туура эмес.

Маалыматсыздык - бул Кыргызстандын диний чөйрөдөгү эң чоң душманы.

Дүйнөбий көз карашты карманган адам болобу, динге ишенген адам болобу, эки жактын бири-бирине болгон карама-каршы пикири түшүнбөстүктөрдү жаратат. Көбүнчө диний чөйрөдөгү көйгөйлөрдүн баары, радикалдашуу да маалыматсыздыктан келип чыгат. Мисалы, медреселерде жалпы билим берүү предметтери окутулбай жатканы маалыматсыздыктын бир бутагы болуп эсептелет. Медресенин бүтүрүүчүсү жалаң эле диний сабактарды окугандыктан, кууш диний ой жүгүртүүгө ээ болот. Дүйнөдө эмне болуп жатканына академиялык, илимий өңүттөн баа бере албаганы аларды туура эмес чечимдерге, өкүм чыгарууга алып келиши мүмкүн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кара-Суудагы аламан улак

Кара-Суудагы аламан улак
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:17 0:00

Мамлекет коомдук уюмдарды тескегиси келет

Өкмөттүк эмес уюмдардын мындан мурунку митинги. 2017-жыл.

Бир катар депутаттар коммерциялык эмес уюмдардын ишин көзөмөлдөп, алардын каржы булактарын ачыкка чыгаруу боюнча демилге көтөрүп, мыйзамга сунушталып жаткан өзгөртүүлөрдү коомдук талкууга коюшту.

Мыйзам долбоору уюмдардын киреше булактарын ачык көрсөтүүнү, алар тууралуу маалыматты толук бойдон ачык жайгаштырууну талап кылат. Мыйзамдын авторлору ал коммерциялык эмес уюмдардын ишин чектебей турганын айтышканы менен, мыйзамга каршы чыккан жарандык коомдун өкүлдөрү мамлекеттик эмес уюмдардын ишмердиги ансыз деле ачык-айкын жүрүп жатканын айтып, муну сөз эркиндигин чектөө, жарандык коомдун үнүн басуу аракети катары баалап жатышат.

Мыйзамдын автору, Жогорку Кеңештин депутаты Бактыбек Райымкулов буларды айтты:

Бактыбек Райымкулов.
Бактыбек Райымкулов.

- Коммерциялык эмес уюмдарга эч кандай чектөө же коркунуч жок. Аларга текшерүү иштери жок. Болгону алардын кылган ишин ачык-айкын көрсөтүү. Бүгүнкү күндө биздин мамлекеттин алып барып жаткан иши, өкмөттүн, Жогорку Кеңештин иши ачык-айкын болуп жатат, түз эфирде берилип жатат. Булардын да иши ачык болсун. Балким аларга болгон элдин ишеними мындан да жогорулашы мүмкүн.​

Талкуунун жүрүшүндө Жогорку Кеңештин V чакырылышынын депутаты Надира Нарматова бул мыйзамга сөзсүз түрдө чет өлкөлүк агенттер макамы тууралуу өзгөртүү киргизилиши керек экенин айтты:

- Отчёт берүү, ачыктыкты талап кылуу керек. Бирок иретке салып, тартипке чакырып, мамлекеттин коопсуздугун, өзүбүздүн ички саясий башкаруу системасын, саясатын жолго коюуда ашыкча сырткы күчтөрдүн таасирине тоскоолдук кылыш үчүн бул мыйзамды колдойм. Биздин ошол мезгилде сунуш кылган мыйзамды эске алып, чет өлкөлүк агенттер деген макамды сөзсүз түрдө киргизиш керек.

Сунушталып жаткан мыйзамга каршы пикирин билдирип келген жарандык коомдун өкүлдөрү да каршылыгын кескин түрдө билдирип, авторлорду сындап чыгышты.

«Интербилим» коомдук бирикмесинин өкүлү Гүлгаакы Мамасалиева депутаттар cунуш кылган мыйзам президент Сооронбай Жээнбеков жүргүзүп жаткан коррупция менен күрөш саясатына каршы келерин айтты:

Гүлгаакы Мамасалиева.
Гүлгаакы Мамасалиева.

- Мыйзам кабыл алынгандан баштап коррупция менен күрөш алсырайт. Бул мыйзам президенттин саясатына каршы келет. Коррупция менен күрөшүү, ачыктык, санариптештирүү... Булар президентти уят кылып жатат. Уялбайсыңарбы? Жөнөкөй жарандар силерди сындап жатат. Бизге бөгөт койгондон ал сын азайып калбайт. Бул мыйзамды кабыл алсак эле баары оозун басып унчукпай калат деп ойлоп жатасыңарбы?

Парламентке чогулгандар мыйзамга юридикалык баа берип, ал комитетке ушул турган формада киргизилиши мыйзамга каршы келерин айтышты.

«Адилет» укуктук клиниканын юристи Искендер Какеев сунушталган мыйзам Баш мыйзамга каршы келерин жана ал юридикалык жаткан да экспертизадан өтө элек экенин айтты:

Искендер Какеев.
Искендер Какеев.

- Кайсы гана чектөө болбосун, ал Конституцияда жазылган мыйзамдуу максаттарга негизделиши керек. Бул долбоордо андай негиздеме жок. Экинчиден, дискриминациялык элементтер бар. Себеби, бизде коммерциялык эмес уюмдардын 20 түрү болсо, алардын үчөөнө гана тиешелүү болгону жатат. Үчүнчүсү - азыркы мыйзамдар кайталанып калууда. Анткени коммерциялык эмес уюмдар азыр ансыз деле отчёт беришет. Төртүнчүдөн, мыйзам долбоору милдеттүү түрдө жасалуучу экспертизадан, мониторингден өткөнү тууралуу тастыктамалар жок. Бул одоно ката.

Юрист Какеев мыйзамга өзгөртүүлөр кабыл алынып калса, ар бир коммерциялык эмес уюмдун жана анын кызматкерлеринин аты-жөнү, дареги сыяктуу маалымат ачык жарыяланарын айтып, алардын коопсуздугуна коркунуч жаралышы мүмкүн деп сарсанаа.

Эгер мыйзам кабыл алынса, коммерциялык эмес уюм жыл сайын каржы маселелери тууралуу өкмөт аныктаган формада отчёт берип турууга милдеттүү болот. Бул талапты аткарбаса мыйзам чегинде жоопко тартылат. Мыйзам 1-февралга чейин коомдук талкууга коюлду.

Ушул жылдын башында эле «Human Rights Watch» эл аралык укук коргоо уюму Жогорку Кеңештин депутаттарын коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдар жөнүндө мыйзам долбоорун колдобоого чакырган.

Улуттук статистика комитетинин маалыматына ишенсек Кыргызстанда 7,7 миң коммерциялык эмес уюм бар. Анда 60 миңдей киши эмгектенет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Быйыл Анталияда иштечү мигранттар азаябы?

Анталиядагы мейманканалардын бири.

Ушул тапта Түркиянын мейманканалары 2020-жылдын туристтик сезонуна даярдык көрө баштады. Бирок түрк иш берүүчүлөрү мигранттардын айлык акысын жөнгө салган жаңы мыйзамга байланыштуу чет өлкөлүктөрдү ишке алуудан баш тартышууда.

Жаңы жылдан тартып Түркиянын Үй-бүлө, эмгек жана социалдык кызматтар министрлиги өлкөгө эмгек визасы менен иштегени келген чет өлкөлүктөрдүн айлык акысын жана Социалдык фондго төгө турган төлөмдөрдү жогорулаткан мыйзам кабыл алды. Бул мыйзамга ылайык 2020-жылы үй кызматында иштеген мигранттардын минималдык айлык акысы 400 долларга жакын, ал эми мейманканаларда эмгектенген чет өлкөлүктөрдүкү болжол менен 570 доллар болушу керек. Мындай айлык акыны расмий эмгек визасын алган мигранттар гана талап кыла алышат.

Чет өлкөлүктөрдүн айлык акысын көбөйтүүгө милдеттендирген жаңы мыйзам жыл сайын миңдеген мигранттарды жумуш менен камсыз кылган Анталиядагы мейманканалардын жетекчилерин ойлонтпой койгон жок. Анткени апрель айында башталчу туристтик сезонго январдан баштап жумушчуларды кабыл ала башташат.

Анталия шаарындагы «Лина консалтинг» агенттигинин жетекчиси Халук Атлы быйыл иш берүүчүлөр чет өлкөлүк мигранттардан баш тартат деп болжоп турат.

- Бул мыйзамдын залакасы абдан тиет, - деди ал. - Айлык акысын гана көтөрүп тим болбостон, иш берүүчү ар бир мигрант үчүн ай сайын түрк Соцфондуна төлөмдөрүн кымбат бериши милдеттүү болуп калды. Көп мейманканалар чет өлкөлүк мигранттарды алуудан баш тартып жатышат. Былтыр 100 мигрант иштеткендер быйыл 50, ал эми 50 кишини иштеткендер такыр эле албайбыз деп жатышат. Ушундай маселелер көп.

Жаңы жылды утурлай Бишкектен Анталияга иштегени кетмек болгондор агенттиктерге кайрыла башташат. 80ге жакын агенттик Түркиядагы мейманканалардан келген талаптарга ылайык жумушчуларды жөнөтөт. Бишкек шаарындагы Иш менен камсыз кылуу боюнча жеке менчик агенттиктер ассоциациясынын жетекчиси Шерболот Обозов Түркияда иштегиси келгендерге талап катуу болуп жатканын баса белгиледи:

- Жылдагыдай эле Түркиядагы мейманканаларга кете тургандарды декабрдан баштап ала башташат. Бул жылы мейманканадан келген тизмелер кечигүүдө. Бирок агенттикке келип «ишке барабыз» дегендер көп. Анткени Түркия - биздин жарандар үчүн иштөөгө оптималдуу өлкө. Айлык акысы, жумуш шарттары мигранттарды канааттандырат. Мисалы, акыркы жылдары араб өлкөлөрүнөн талаптар бар, бирок ал жактагы мейманканалар чет өлкөлүктөрдөн англис, немис тилдерин жакшы билүүнү талап кылышат.

Түркиянын Маданият жана туризм министрлигинин статистикасына ылайык, өлкөгө 2019-жылы 43 миллионго жакын чет элдик турист келген. Анын 15 миллионго жакыны Анталия аймагындагы мейманканаларда эс алган. Жыл сайын бул аймактагы мейманканаларга түмөндөгөн мигранттар келип иштешет. Негизинен Кыргызстандан, Украинадан, Өзбекстандан жана Ооганстандан келген мигранттар эмгектенишет.

Анталиядагы «Туризм ишмерлери» бирикмесинин жетекчиси Мустафа Йахйаоглу мигранттардын айлык акысын жогорулаткан мыйзам кабыл алынса деле алардын иш шарттары өзгөрбөй турганын айтты:

- Биздин бирикмеге түрк жарандарын гана кабыл алганыбыз үчүн Анталияда иштеген айрым мигранттардын укуктарын коргой албайбыз. Анткени иш берүүчү аз акчага көп иштетип, жаман жерге жаткырып, аз тамак берип, өзү көп киреше тапкысы келет. Мигранттар андайга кайыл болуп иштеп жүрө беришет. Мейманканада иштеген мигранттардын айлыгы көтөрүлсө деле 10 саат тикесинен тик тургузуп иштете беришет. Эч кандай өзгөрүү болбойт деп ойлойм.

Ал эми жалпы Түркияда расмий 30 миңден ашык кыргызстандык катталган. Алардын 6 миңге жакыны гана расмий эмгек визасы менен иштейт. Бирок расмий эмес туристтик виза менен иштеген кыргызстандык мигранттар миңдеп саналат. Алардын басымдуу бөлүгү Стамбул, Анкара, Анталия сыяктуу ири шаарларда жашап, окуп же эмгектенет. Жайында Түркияда иштеген кыргызстандыктар мындан бир топ көбөйөт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айылга кетип калган ата

Иллюстрациялык сүрөт.

Нуржигит Кадырбеков - адеп-ыйман маселесин эрикпей козгоп келаткан авторлордон. Анын ырлары, кара сөз чыгармалары тез-тез жарыяланып турат.

Кыргыз аңгемесинин классикасынан автордун «Калпак сыры» деген чыгармасы тууралуу кеп кылабыз.

Эмнеге кетти?

Карыганда шаардын ызы-чуусу менен түтүн-ышынан жадап айылга кеткен адамдар бир кыйла. Кийинки кездери айыл менен шаардын айырмасы азайды, таза суу менен жылуулук, технология жетишкендиктери ал жерлерге деле жетти. Экологиялык таза азык, жерге жакын болуу урбанизациядан тажагандарды элетке байыр алдырууда. Айылдын таза абасы, туулган жердин касиети кимди да болсо өзүнө тартары бышык. Бирок ал жерде тирилик кылууга шаардык болуп калган айылдыктардын баары эле батына бербейт.

Шаарды айылга алмаштыруудан улам жеке турмушумда күбө болгон бир окуяны ушул ирет ортого салгым келип туру. Мындан беш-алты жыл илгери коңшу айылга жакшы иш менен барып сый үстүндө шаардан айылына келе берген бир агам менен сүйлөшүп отурганбыз. Туугандардын айтуусунда, агабыз пенсияга чыккандан кийин айылга келиптир, жакшылык-жамандыкта жакындарынын кашында экен. Бир ойлонтчу жагдай: жеңебиз, бала-чакасы жайкысын эс алууга гана келишпесе, шаардагы жылуу үйүндө эле жашап атышыптыр. Анан кыш келип күн сууганда агабыз деле көнгөн шаарына кетип калат экен.

Айыл менен шаардын ортосу 200 чакырымга жакын, атайын чыгынып эле чыкпасаң кыйла узак жол. Ошол агамдын айылдык «одиссеясынан» улам менде дагы бир ой пайда болду. Айыл канчалык жакшырып, жолуна асфальт төшөлүп, булак суусу үйлөрүнө кирип, коммуналдык «жыргалдары» арбыганы менен, шаардыктар жабылып кайра айылына кайтат деп айтыш кыйын. Заман, коом шарты шаарга ыктап, шаар үстөмдүк кылган заманда айылдар азайып, шаардык болуу жараяны ургаалдуу жүрө берет деп айтууга негиз бар.

Алдыда кеп кылчу Нуржигит Кадырбековдун «Калпак сыры» аңгемесинин каарманы да «үч кыз, бир уулу менен аялын таштап» айылына кетип калат. Айтылуу жазуучу Кубатбек Кердегейдин жолоюна түшүп алган ал кишинин эмне үчүн анткени жакындарына табышмак бойдон калат.

Кеп башында белгилей кетчү жагдай, Кадырбеков сюжет куруу, каармандардын аракет-кыймылын ырааттуу баяндоо жагынан кыйла ийгиликтерге жетише алган. Боорукер атанын үй-бүлөсүн таштап, айылга кетип калышы кимди да болсо ойлонтпой койбойт: эмнеге кетти, эмне үчүн кетти? Аялы, балдары атасы макул десе ошол эле күнү келишке даяр экен. Атасы келтирбей атыптыр. Эмнеге, эмне үчүн?

Аңгемеде аты аталган Кубатбек жазуучунуку белгилүү. Бу жалгандын чындыгына жетем деп кечил жашоого өткөн улуу жазуучунун алдына койгон бийик максаты бар, күндөлүк азгырыктардан алыс болуп, түбөлүктүүлүктүн ырахатына баш-оту менен кирип кетүү. Нуржигит Кадырбековдун каарманы андай бийик материяны алдыга жайбайт, тек гана көнгөн уясынан өзүн күч менен бөлүп салат. Себебин да айтпайт, эмнеге кеткенин сурагандарга жооп бербейт. Артынан келген аялын урушуп, балдарын жолотпой, жалгыз жашоого өтөт.

« - Мындан ары келбей эле кой. Балдар да келбесин, - деди, алып кетүүгө кылган аракети көр чычкан казган ийинге шурулдаган бойдон агып кирип пайнаптай текке кетип, айласы алты түгөнүп кайтып бара жаткан жубайына бурк эте…

Албетте, бул окуя ынтымагы бекем, ырыскысы берекелүү үй-бүлөгө өтө күтүүсүз жана катуу тийген муштай болду. Жылан чакпай, жылкы теппей туруп, ортодогу ошончо мотурайган балдарга да карабай күйөөсүнүн өз алдынча жашаганга бөлүнүп кетиши аялга аброй алып келбеши айдан ачык. Демейде ажыдаардай оозунан от, мурдунан түтүн бүрккөн ажаан ургаачылардын жубайлары ошентип куттуу очогунан безе качып кетиши мүмкүн эмеспи. Деген менен Робинзон Крузонун жашоосун тандаган бул кишинин аялы ак көрпө жайыл, күйөөгө күйүмдүү, бүлөгө бүйрө, колу ачык, маанайы жарык, ак жолтой, мээнеткеч жан. Акылга салсаң эри андан ат менен тартып, күч менен түртсөң да кетмек эмес. Анда эмне болду экен? Баарына табышмак».

Чыгарманын сюжети мына ушул табышмакты жандырууга багытталган. Урушпай-талашпай ынтымакта жашап аткан үй-бүлөнүн таламандын тал тушунда ыдырап бөлүнүп кетиши кимди да болсо ойлонтпой койбойт. Автор жабык сырды чыгарманын аягына чейин ачпайт, окурмандын ышкысын козгойт. «Эмне үчүн?» деген суроону ачык калтырып, кульминациялык чекит коюуга шашпайт. Чынында эле урушпаса-талашпаса, ынтымакта жашаса, анан күндөрдүн бир күнүндө «жылан чакпай, жылкы теппей» эмне үчүн жакшы аялын таштап күйөөсү кетип калды?

Баарынан да аялына убал болду. Ал байкуш күйөөсүнө жаман сөз айтып, көңүлүн оорутуп, үйүндө күндө жаңжал чыгарып турса айылга кетишти түшүнсө болор эле. Байкуш аялдын санаасы сапырылып, кайсы бир күдүк ой көңүлүн ээлеп, «башка бир ойсекени таап алды бекен» деген ойго токтолот. Таап алса анысы кандай болду экен? Келин андай шек-шыбааны деле сезбеди. Болбосо өп-чап турмуштан тажадыбы? Экөөнүн тапканы бир үйгө кенен жетип, өтө бай болушпаса да тың жашап, эл катары тирилигин өткөрүп келатышкан. Анан эмне болду?

Балдардын убалы кимге?

Эчен ирет ойлонуп бу бечара колго илинер себебин таба албады. Баарынан да балдарынын кусаланганын, жалгыз уулунун үңкүйүп отуруп калганын көргөндө айласы куруп, эмне кыларын билбей калчу. Кырктан өткөндө төрт баласы менен күйөөсү таштап кетет деген анын оюна да келчү эмес. Көрсө таштап кетет экен. Себебин айтпай, унчукпай чыгып кетип, артынан издеп барса оңчулуктуу сүйлөшпөй, кагып-силкип байкуш келинди азапка салбадыбы. Пенде баласы буга да көнөт экен. Көнбөгөндө кантмек? Балдарынын «Атам кана, атам качан келет?» суроосуна тыңгылыктуу жооп таба албай, күчүн ыйдан чыгарып убакыт өткөрүп жатты. Ойдо жок ажырашуудан эс кирип калган уулу өзгөчө жабыркады.

«Дээринен унчукпай ичтен сызма мүнөзү бар неме эч кимге айтпай купуя кичирди, өксүдү, капаланды. Тирүү туруп таштаган ата үчүн уялып азап тарткандан көрө, тарых китебинен окуган Сталиндин убагында эл душманы аталып атылган адамдардын биринин баласы болсо өзүн мынчалык осол сезмек эмес. Өлгөн жандан айла жок үмүт үзөсүң, түңүлөсүң. Саясатың кургур акыйкатты темирдей ийип, теридей ийлеп, самандай өрттөп туруп акты кара, адалды арам, жакшыны жаман деп кулактарга куюп, жүрөктөргө жүгүртүп адамзатты түгөл бойдон ынандырып койгон күндө да, акылман кыргыз көзү өткөн кишини жамандабайт. Көрүндө тынч жатсын үчүн эстесе «жакшы адам болчу» деп тек гана жагымдуу сөздөр менен эстеп, тил учунан болсо да «бейиши болсун» деп рухуна ак тилегин багыштайт. А бул дүйнөдө алты саны аман туруп караанын ката качып кеткен жандын жагдайы такыр башкача экен. Артынан ушак уңулдап, жалаа жаңырып, жалган-чыны аралаш жагымсыз сөздөр жамгырдай жаап, канча адамдардын күнөөгө батышына, канча көңүлдөрдүн иренжишине, маанайлардын чөгүшүнө, жүрөк-жүлүндөрдүн сыздап оорушуна, жан дүйнөлөрдүн жабыркашына, абийир-намыстын телпектей тепселишине, ичти иритер шек-күмөндөрдүн жөргөмүштүкүндөй торуна оңойлук кутулгус болуп илинүүсүнө себеп болот экен.»

Окуянын кийинки жүрүшүнөн катылган сырдын бир келеби ачыкка чыгат. Көркөм сүрөттөөгө караганда публицистикалык илеби күчтүү кыска үзүндүдөн сыгылып чыккан ой баланын азап тартышын баяндоо экени баамга урунат. Чыгармада баланын, атанын, катышкан каармандардын бары-жогунун аты жок, тек жалпы аталыш менен атасы, аялы деп баяндалат, уулу, кызы деп сүрөттөлөт. Алдагыдай жалпы аталыштын маани-жайы барып-келип көркөмдүк жалпылоого барып байланышат. Автордун кылычынан кан тамган сталиндик заманды эскерүүсү бекеринен эмес.

Айтса, кылым турчудай дымактуу өкүмзор-буйрукчул бийлик системасынын тарых тактысынан урап түшүшү, өзүнөн-өзү жок болуп кетиши артынан «коммунизм балдарынын» эзиле эстешин «социализмди эңсөө ностальгиясын» пайда кылды. Бир үй-бүлөнүн тарыхы ошентип коомдук маани-мазмун алып социализмдин капыс жоголушун эске салып иет. Социализм деле себеп-жөнүн айтпай ордун башка коомдук түзүлүшкө бошотуп бербедиби.

Көнүмүш жашоо ыргагынын капыс өзгөрүлүшү артынан толгон-токой проблемаларды ала келет, жөнөкөй пенде баласын мүңкүрөтүп, кусалыкты күчөтөт. Ал эми кусалык жалаң инсанды эмес, бүтүндөй бир муунду, коомду капсалаңга капталтат. Чыгармада жеке үй-бүлө менен коом байланышы өтмө катар чырмалышып, бир бүтүндүктө сүрөттөлөт.

Нуржигит Кадырбековдун аңгемесинде улам-улам эскерилген тарыхый ассоциациялар жеке адам жана коом байланышын дагы ырастап, тактап берет. Атасынын таштап кетиши «балага тим эле Нагасакиге түшкөн атом бомбасындай оор тийди, алаамат туюлду…». Алыстан туруп азап чеге бербей, атасы жашаган айылга барып сагынычын жазып, учурашып келейин десе апасы ал жакка барууга тыюу салып койгон. Барганда эмне деп айтмак? Кусага малынган бала атасы жашаган айылдан келчү автобусту күтүп отурууну адатка айлантып алган.

«Ала кеткен бир сумке кийимин көтөрүп кадимкисиндей жаркылдап бир күнү ичинен атасы чыга келчүдөй сезиле берет. Бирок, кудум эле асмандагы күн сыяктуу улам келип, улам кетчү автобустан бели бекчейген кемпирлер, ак сакалы жайкалган абышкалар, суйкайган сулуулар, жигердүү жигиттер, мотурайган бөбөктөр, таяк таянган сыркоолор, ылжыган мастар, галстук тагынып, костюм-шым кийе чыкчырылган тың чыкмалар, жайдаңдап күлгөндөр, кабагын түйгөндөр, ал тургай козу, улак жетелегендер, айтор кимдер гана чубуруп чыкпайт, бирок, эзиле эңсеп, күйүгө күткөн аскар зоодой атасынын балпайган карааны көрүнбөдү. Эң акыркы адам түшүп, айдоочу чыйылдата от алдырып, артынан түтүнүн бурулдата бош автобусту буруп баратканда да, капилет токтоп атасы чыга калчудай үмүттө артынан санаа жана куса толгон каректери менен бир топко чейин узатып, анан гана үмүту эртең кечке чейин кайра жагылбачу шамдай жалп өчүп, башын шылкыйта басып кетер эле…»

Күткөн менен атасы келбеди, баланын кусалыгы бөксөрбөдү. Эр жеткен бала баарына кайыл болуп атасына барууга камынды. Атасын көрсө бала кездеги көксөөсү басылып, мээримине канар. Айылдагы эки бөлмө эски үйдө жашаган атасы аябай жүдөп калыптыр. Уулунун алып кетем дегенине макул болбоду, барбай турганын кесе айтты. Ошол жерде атасы канча жылдан бери сактап келген сырын ачты. Көрсө ал «оорум жугат» деп балдарын, аялын таштап айылга баса берген экен.

Бир үй-бүлөнү кыйла жыл санаага салып, чырактай кыздары менен уулун, сүйүп алган жарын таштап айылына келе берген атанын жашырган сыры ушул экен. Көркөм чындыкка караганда диний уламышка көбүрөөк жакын икаянын кульминациялык чечилиши ушундай. Көркөм чындык дегенибиз чыгарманын сюжеттик-композициялык тулку боюнан сыгылып чыгып, окуган адамды ынандырган, ойдон табылган окуялардын ыктуу мотивдеринен куралат го. Өкүнүчкө, чырактай балдарын кыйла жыл азапка салууга негиз берчү себеп ишенимдүү чыкпай калган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: урушкан президент, Ухандагы илдет

Коопсуздук кеңешинин соңку жыйыны.

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (20-26-январь, 2020-жыл).

Кыр ашпаган коррупцияга каршы күрөш

Апта соңунда Кыргызстанда Коопсуздук кеңеши жыйынга чогулду. Анда президент Сооронбай Жээнбеков коррупцияга каршы күрөштү сынга алды жана прокурорлор менен сотторду «коррупционерлерди калкалап жатат» деп айыптады.

Жээнбеков анда 12,5 жылга соттолгон, кийин абактан сот чечими менен чыгып, качып кеткен Мамлекеттик каттоо кызматынын мурдагы жооптуу кызматкери Насирбек Алмаматовдун окуясына токтолду:

- Мага сөз тийип жатпайбы! Мен жасагандай, тапшырма бергендей болуп жатат! Силер отурасыңар, былтыйып! Мына ушинтип элдин мамлекеттик бийликке ишеничи кетет. Көрүнөө жасалып, чара көрбөй жатасыңар. Эмне деген акмакчылык? Өзүңөр аралашкансыңар! Башкы прокуратура, сот, өзүңөр аралашкансыңар, ошондуктан чара көрө албай жатасыңар. Мен бул боюнча декабрда эле айткам. Ошондон бери чара көрбөй жатасыңар. Ушул боюнча эмнеге чара көрүлбөйт?

Президент башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов менен Жогорку соттун төрайымы Гүлбара Калиевадан Алмаматовду бошотуп жиберген судья менен ага каршы арызданбаган прокурорго эмнеге чара көрүлбөгөнүн сурады, бирок алар үн каткан жок.

Коопсуздук кеңеши: 30 кызматкер жазаланат
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:14 0:00

Насирбек Алмаматов мындан эки жылдан ашыгыраак убакыт мурун Мамлекеттик каттоо кызматынын Автотранспортту каттоо жана айдоочулук күбөлүк берүү департаментинин Бишкек шаардык бөлүмүн жетектеп турганда камакка алынган. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) ал автоунааларды каттоо, кайра каттоо иштеринде, айдоочулук күбөлүк берүүдө коррупциялык айла-амал түзүп алганын билдирген жана атайын видеотасманы да жарыялаган.

Былтыр мартта Бишкектеги Октябрь райондук соту Алмаматовду 12,5 жылга кескен. Ошондон көп өтпөй эле Бишкек шаардык соту аны 3,3 миллион сомдук айыпка жыгып, абактан бошотуп жибергени маалым болгон.

Жогорку сот Бишкек шаардык сотунун 2019-жылдын 9-июлунда чыгарган өкүмүн жокко чыгарып, райондук соттун чечимин күчүндө калтырган. Ошол кезде Алмаматов качып кеткени маалым болуп, милиция ага издөө жарыялаган.

Сооронбай Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин жыйынында коррупцияга каршы күрөштү аксаткан аткаминерлерди кызматын тапшырууга чакырды. Ал УКМКга караштуу Коррупцияга каршы кызматка, Финансы полициясы менен мамлекеттик кызматтарды көрсөткөн мекемелерге ишкерлер менен эл нааразы экенин айтты:

- «Реформа кылып жатабыз» деп айтып жатасыңар. Аны айтыш оңой, бирок ишке ашырыш, сөз менен ишти айкалыштыруу кыйын. Муну эрки жана ыйманы бар, баласынын, өлкөнүн келечегин ойлогон гана жетекчи кыла алат. Укук коргоо органдарынын жетекчилери, өзүңөрдүн ичиңердеги коррупция менен күрөшүүгө көңүл кош мамиле кылып жатасыңар. Коррупция менен күрөшүш үчүн биринчи укук коргоо органдары тазаланышы керек. Министр, губернатор, акимдер өздөрү таза болмоюнча муну ишке ашырыш кыйын. Ошондуктан колуңардан келбесе арыз жазып кеткиле да. Колунан келген адамга орун бошоткула.

Бирок эч ким ошол коррупцияга каршы күрөштө чабалдык кылып жатканын мойнуна алып, ордунан туруп кеткен жок. Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев өкмөткө коюлган дооматтарды негиздүү деп тапты:

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- Министрлердин, өкмөт мүчөлөрүнүн аткаруучулук тартибинде маселе бар. Жасалбай калган иштердин көбү өзүбүздүн шалаакылыгыбыз жана көңүл кош мамилебиз болуп жатат. 22-январда жыйын кылып, 49 адамга чара көрүү жөнүндө чечим кабыл алдык.

Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев билдиргендей, 2018-жылы коррупциялык жана кызматтык кылмыштар боюнча дээрлик миңге чукул иш козголгон. Былтыр болсо мындай фактылар бир канча эсе көбөйүп, төрт миңге чамалаган.

Анткен менен мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогон Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мүчөсү Адил Турдукуловдун пикиринде, коррупцияга каршы күрөштө азыркы бийликке артылган ишеним акталган жок.

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- 2018-жылы Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөш боюнча Коопсуздук кеңешинде сүйлөгөн сөзүнөн кийин коомчулукта ага ишеним пайда болгон, - деди ал. - Бирок ошол ишеним акталган жок. Коррупциялык иштерди прокуратура, УКМК жана башка күч органдары эмес, жарандык коом жана журналисттер ачып жатат. Негизи бул иштердин башында укук коргоо органдары турушу керек эле. Бирок мунун саясий жоопкерчилиги президентте.

Жыйын соңунда 30 мамлекеттик кызматкерге чара көрүш керек экендиги айтылды. Алардын ичинде Социалдык фонддун жетекчиси Медер Ирсалиевге, Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитеттин төрагасы Эмил Осмонбетовго жана анын эки орун басарына катуу сөгүш берүү, ал эми Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекциянын жетекчиси Жолдошбек Жунушевди кызматтан алуу сунушталды. Бирок Коопсуздук кеңешинин жыйынында кийинки убакта «Азаттыктын» иликтөөлөрүндө айтылган бажы тармагы тууралуу сөз болбогону коомчулукта талкуу жаратты.

Разаковго айтылган сын

Бул жумада Жогорку Кеңештин депутаты Жанарбек Акаев вице-премьер-министр Жеңиш Разаков чек ара боюнча нааразылык акциясына чыккандардан кечирим сурашын талап кылды. Ал өкмөт өкүлүнө «чек араны чечип бергиле деп суранган элди жамандады» деп нааразы болду:

Жанарбек Акаев.
Жанарбек Акаев.

- «Чек арага жардам бергиле, тактап бергиле» деп чыккан элди «акчага чыккандар» деп атады. Бул элди мазактоо. Разаков же сот алдында жооп бериши керек же кызматын тапшырып же бүгүндөн калбай элдин алдына чыгып кечирим сурасын. Факт жок! Баткенден, айыл-ападан келип, радикалдуу сөздөрдү эмес, карапайым элдин талабын айтып жатса «акчага чогулгандар» деп атады. Бул абдан чоң ката.

Разаков мунун алдында Бишкекте өткөн аптадагы митинг «акчага уюштурулган» деген оюн ачыкка чыгарган эле:

- Менин жеке оюмда, алар акча менен чыгарылган адамдар. Эгер «кимдин адамы көп» десеңер мен да адамдарымды чыгарып көрөйүн. Баткенди көтөрөйүн, анда биз элди көтөрүп эле жүрө берели. Мен мамлекеттик кызматкермин, мага андай болбойт.

Жогорку Кеңештин алдында 15-январда чек ара маселесин чечүүнү, Баткендин Көк-Таш айылында кармалгандарды бошотууну талап кылып нааразылык акциясы өткөн. Анда «Разаков кызматтан кетсин» деген да сөз болгон.

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:49 0:00

Ал арада журналист Канышай Мамыркулова Жеңиш Разаковду сотко бергени маалым болду. Журналист 23-январда доо арыз менен Бишкек шаарынын Биринчи май райондук сотуна кайрылганын, адамдык кадыр-баркына жана жарандык ар-намысына шек келтиргени үчүн Разаковдон 5 миллион сом айып пул өндүрүүнү талап кылып жатканын «Азаттыкка» айтып берди:

- Эгер ошол каражат өндүрүлсө, биз Баткен элинин социалдык ал-абалын чыңдоого жумшап берет элек. Бул жөн гана жарандык позиция. Болбосо Разаковдун акчасына ким байыйт?

Разаков буга байланыштуу азырынча үн ката элек. Анын аты «Азия Ньюс» гезитинин редактору Асланбек Сартбаевдин ишинде да аталып жатат. Журналист өткөн аптада Аскер прокуратурасына бир канча сурак берип чыккан. Сартбаев өзү тергөөгө байланыштуу маалыматты сыртка чыгарбоо тууралуу тилкат жазып бергенин жүйө кылып, комментарий берген эмес. Бирок бир катар маалымат каражаттары жана жарандык активисттер журналист Жеңиш Разаковдун арызы боюнча суралып жатканын айтып чыгышкан.

Былтыр март айында «Азия Ньюс» гезити Жеңиш Разаков тууралуу макала басып, анда ал Тажикстанда кармалып чыкканын жазган. Басылма буга далил катары Разаков 2010-жылы Баткен облусунун ички иштер башкармалыгынын кылмыш иликтөө бөлүмүнүн башчысы болуп турган учурда жетекчисине жазган түшүнүк катын жарыялаган.

Жеңиш Разаков буга чейин «Азаттыктагы» маегинде өзү жөнүндө таратылган маалыматтарды УКМК текшерип, эч кандай мыйзам бузуу жок деген тыянак чыгарганын билдирген.

Кыргыз-тажик алмашылчу жерлер

Ал арада Кыргызстан менен Тажикстан алмашканы жаткан эки жер боюнча айрым маалыматтар ачыкка чыкты. Анда Баткендин Көк-Таш айылындагы Арык-Асты тилкеси менен тажикстандыктар жашаган Майский айылы алмашыла турганы айтылды. Экинчиси болсо Кыргызстандын Самаркандек айылы менен Тажикстандын Чорку айылы чектешкен аймактагы жерлер экени белгилүү болду.

Деген менен кыргыз өкмөтү Кыргызстан Тажикстанга алмашат деген жерлер тууралуу азырынча расмий комментарий бере элек. Тажик бийлиги да үн ката элек. Эки өлкөнүн чек ара маселелери боюнча жумушчу топтору 22-январда Бишкекте жолугуп алмашылчу жерлерди талкуулады.

«Азаттык» алмашылганы жаткан жерлер тууралуу жергиликтүү бийлик өкүлдөрү жана тургундарды кепке тартты. Көк-Таш айылынын башчысы Разия Өсөрованын «Азаттыкка» берген маалыматына караганда, мурда Арык-Асты участогунун аянты 17 гектар болчу. Кийин кыргызстандыктар жерлерин сатып жиберип, учурда 14 гектардай жер бар. Бул аймакта 2014-жылга чейин 30дан ашык турак жай болгон. Тажикстан менен чек ара чырларынан улам кыргызстандыктар көчүп кетип, учурда Арык-Астыда кыргыз жарандары жашабайт.

Дахма аймагында кыргыздар жашайт жана ал жер бизге калат.

- Дахма аймагында кыргыздар жашайт жана ал жер бизге калат. Ал эми Дахмадагы Майский деген айылда тажиктер жашайт. Жер алмашылгандан кийин алар Майскийден көчүп Арык-Астыга кетишет. Бул маселени эки президент гана сүйлөшүп чече алат экен. Башка эч ким чече албайт. Жеңиш Парпиевичтин айтканы боюнча ушул жерлерди алмашууга Тажикстан макулдук бериптир, - деди Өсөрова.

Жергиликтүү тургундар өкмөттөн алмашылчу жерлер боюнча так маалымат берип, элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүшү керек экенин айтып жатышат. Ак-Сай айылынын жашоочусу Зайнидин Дубанаев бул тууралуу мындай деди:

- Чек ара боюнча сүйлөшүүлөр кандай болгону тууралуу маалыматтар жергиликтүү тургундарга жетпей калып жатат. Ушуну бизге түшүндүрүп, «мына ушундай болуп жатат» дешсе жакшы болмок. Биз болсо сыналгыдан гана маалымат алуудабыз.

Эки өлкө алмашканы жаткан жерлер маселеси тууралуу Жогорку Кеңеште да сөз болду. «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев парламенттин 22-январдагы жыйынында өкмөттөн маалымат талап кылды:

- Өкмөт Жогорку Кеңеш документтерди ратификация кылардын алдында депутаттарга алмашылып жаткан жерлердин аянты, баалуулугу бирдейби - ушул боюнча маалымат берсин. Биз ушуга жараша эл менен сүйлөшүп, акылдашып туруп ошого жараша чечим кабыл алабыз. Эртең жалган мекенчилдер сындап чыгат.

Жергиликтүү эл жер алмашууда жердин аянтынан тышкары анын сапаты, суунун жеткиликтүүлүгү сыяктуу маселелер эске алынышы керек деп эсептейт. Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

2014-жылы Кыргызстан менен Тажикстан жер алмашуу боюнча сүйлөшүүлөрдү баштап, анда да Арык-Асты тилкеси алмашылчу жерлердин тизмесине кирген. Бирок белгисиз себептер менен иш токтоп калган. Дахмада кыргызстандыктар менен тажикстандыктардын көчөлөрү аралашып жайгашып калган жана чек ара чыры көп катталган аймак деп эсептелет.

Расмий кабарларга ылайык, быйыл 10-11-январь күндөрү кыргыз-тажик чек арасында болгон чатак да ушул Дахма тилкесинде башталган. Тажикстан кыргыз тарап менен алмашылчу жерлер боюнча азырынча эч кандай маалымат таратпай турат. Тажикстандагы «Азия-Плюс» агенттиги тажик өкмөтүндөгү булактарына таянып, тажик тарап былтыр эле жер алмашуу боюнча Кыргызстанга 60тан ашык сунуш киргизгенин жазды.

14-январда кыргыз-тажик өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында алты пункттан турган протоколго кол коюлган. Анын негизинде топографиялык жумушчу топтор 1-мартка чейин Кыргызстандын Баткен району менен Тажикстандын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди алмашуу боюнча сунуштарды иштеп чыгышы керек.

Кытайдан тараган вирус

Кытайда өпкөнү сезгенткен вирустан өлгөндөрдүн саны 40тан ашты. Бул оору жүздөгөн адамга жукту жана алардын айрымдарынын абалы оор. Вирус жуккандар Кытайдын сырткары АКШда, Таиландда, Вьетнамда, Сингапурда, Жапонияда, Түштүк Кореяда, Тайванда, Непалда, Францияда жана Австралияда да катталды.

Алгач Кытайда коронавирус биринчи катталган Ухань шаарынын тургундарына сыртка чыкпоо жөнүндө көрсөтмө берилди. Миллиондогон киши жашаган бул калаада коомдук транспорт тыптыйпыл токтоду. Бийлик темир жол вокзалы менен аэропортту да убактылуу жапты жана туристтерди Ухандан оолак болууга чакырып жатат.

Андан соң Хубэй провинциясында Ухандан башка дагы ондон ашык шаарда коопсуздук чаралары күчөтүлдү. Мамлекеттик маалымат каражаттары Личуань, Чиби, Сяньтао өңдүү шаарларда да коомдук транспорттун каттамына чектөө киргизилгенин жазышты. Баш калаа Бээжинде Жаңы жылдык иш-чаралар өткөн жок.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун Чукул кырдаалдар комитети 22-январда чукул жыйынга чогулду. Анда комитеттин башчысы Дидье Уссин абалды байкап-талдап жатышканын айтты:

- Чукул түзүлгөн комиссиянын жыйынында вируска байланыштуу жагдайга, анын жайылып кетүү коркунучуна баа бердик. Бизде албетте, Кытай бийлиги гана берген маалымат бар. Ал жакында катталган фактылар менен гана чектелет. Комитет бул маалыматты терең талдап, уюмдун жетекчилигине сунуштарды берет.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму Бээжиндин илдетке каршы чараларына жогорку баа берди. Бирок вируска байланыштуу өзгөчө абал жарыялаган жок.

Кыргызстанда коронавируска байланыштуу жагдайды көзөмөлдөш үчүн ыкчам штаб түзүлдү. Ал штабдын курамына Саламаттык сактоо министрлигинин жана бир катар тийиштүү мамлекеттик органдардын адистери кирген. Ыкчам штабдын мүчөлөрү Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун өкүлдөрү менен байланышып, ыкчам маалымат алмашып турушат.

Кыргызстанда Кытайдын аймагында чыккан коронавирус учурлары катталган жок. Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча, 2019-жылдын декабрынан тартып жаңы вируска чалдыгуунун биринчи учурлары катталгандан кийин эле адистер тийиштүү алдын алуу жана даярдык иштерин жүргүзүүдө.

Коронавирустун алдын алыш үчүн кыргыз-кытай мамлекеттик чек арасынын бардык көзөмөл-өткөрмө жайларында, Бишкек жана Ош шаарларынын аэропортторунда оорунун белгилерин аныкташ үчүн дене табын өлчөөчү жабдыктар орнотулду. Санитардык карантин пунктунун адистери бул жабдыктар менен Кыргызстанга Кытайдан жана үчүнчү өлкөлөрдөн келгендерди текшеришүүдө.

Жугуштуу оорулардын республикалык ооруканасында коронавирус аныкталган шартка даярдалып, атайын үч палата орнотулду. Дарыгерлер үчүн зарыл болгон коргоочу каражаттар сатып алынды.

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Кытайдагы мекендештерди жана коңшу өлкөгө барууга камынып жаткан жарандарды сак болууга чакырып, сунуш кылынган чараларды, анын ичинде коргоочу бет каптарды милдеттүү түрдө колдонуу керек экенин эскертет.

Буга чейин Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция Кытайдан эт азыктарын ташып келүүгө убактылуу чектөө киргизген. Ушундай эле чаралар Кытайга коңшулаш жашаган Борбор Азиянын башка мамлекеттеринде да көрүлүп жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Интерактивдүү тасма: каармандын тагдырын көрүүчү чечет

Интерактивдүү тасма: каармандын тагдырын көрүүчү чечет
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:09 0:00

Өкмөт байкоочу кеңештерден жардам сурады

Иллюстрациялык сүрөт.

25-январда «Ала-Арча» мамлекеттик резиденциясында коомдук байкоочу кеңештердин иши талкууланды.

Иш-чарага премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев катышып, мамлекеттик органдардын ишмердүүлүгүндөгү ачыктыкты жогорулатууда коомдук кеңештердин ролу чоң экенин белгиледи. Ошондой эле премьер-министр көмүскө экономиканы ачыкка чыгаруу үчүн коомдук кеңештерден жардам сурады:

- Көмүскө экономикада 35-40 млрд. сом жатат. Таасирдүү адамдар көмүскөдө акча жасап отурушат. Аны ачыкка чыгаруу коомдук кеңештин колунда. Эгер көмүскөдөгү акчаны чыгарсак көп маселе чечилет.

Өкмөт башчы тышкы карызды чечүүнүн жолдорун ойлонуу мезгили келгенин белгилеп, 2019-жылы бюджеттен 200 млн. доллар тышкы карызга, ушундай эле көлөмдөгү акча ички карызга төлөнгөнүн маалымдады.

Коомдук кеңештер өкмөткө кол кабыш кылууда укугу чектелүү дегендер да бар. Мамлекеттик экотехинспекциянын коомдук кеңешинин төрагасы Элдияр Карачалов ​аталган инспекция ишкерлерди текшерүүдө алсыз деп эсептейт:

- Өкмөт ишкерлерди текшерүүгө мораторий киргизип койгон. Бирок ошол эле убакта Кыргызстан Эл аралык эмгек уюмунун 81-конвенциясы ишке ашырабыз деп жоопкерчилик алган. Ал жерде эмгекти коргоо боюнча мамлекеттик көзөмөлдү жүргүзгөн инспектор күнү-түнү, жарыя кылбай эле кайсы бир ишкерди текшерсе болот. Бирок биз бул нерсени мораторий менен чектеп койдук. Мына, карама-каршылык ушул жерде. Ошондуктан өкмөт бардык маселени комплекстүү караса жакшы болмок.

Эл арасында «коомдук кеңештер бийликтин камчысын чаап калды», «коомдук кеңештердин бардыгы эле таасирдүү иштеп кеткен жери жок» деген көз караштар айтылып жүрөт.

Коомдук кеңештер мамлекеттик органдар менен элдин ортосундагы көпүрө болушу керек. Мындай ойду Мамлекеттик миграция кызматынын Коомдук кеңешинин төрайымы Нурбүбү Керимова белгиледи:

- Азыр мамлекеттен, өкмөттөн элдин көңүлү калды. Иштебейт деген сөздөр көп. Ошол пикирди биз өкмөткө жеткирип, маселени чогуу чечкенге аракет кылышыбыз керек.

Коомдук байкоочу кеңештер 2010-жылы Роза Отунбаева президент болуп турганда мекемелердин ишинин айкындуулугун камсыз кылыш үчүн түзүлгөн. Алардын курамын коомдук кеңештерди тандоо комиссиясы бекитет. Кеңешке ошол тармакты жакшы билген коомдук жана мамлекеттик ишмерлер, эксперттер кириши керек жана курамы кеминде жети кишиден туруп, 15 адамдан ашпоого тийиш.

Бирок коомдук кеңештин курамы дайыма эле күчтүү эксперттерден курала бербейт дегендер четтен чыгат. Алардын бири - аталган кеңеште жарандык коомдун өкүлү катары иштеп келген Айгүл Жунушалиева.

- Элдин таламын талаша билген эксперттер болушу керек, - дейт ал. - Тилекке каршы, бардык эле кеңеште андай эмес. Коомдук кеңешке өз ишин билбеген кишилер келип жатышат. Айрым коомдук кеңештердин күчтүү боло албай жатканынын себеби мына ушунда.

Коомдук кеңештер 36 мамлекеттик мекемеде негизделген. Азыр анын 25инде байкоочулар толук курамда иштеп, калганында тандоо сынагы жүрүп жатат.

Мамлекеттик органдарга караштуу коомдук кеңештер эки жылга, КТРКда беш жылга шайланат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызбай менен Кыргызгүлдүн баяны

Бишкек.

Кыргыз үй-бүлөсүнүн түмөн түйшүгү тууралуу акын Шайлообек Дүйшеевдин чыгармасы. Ыр 1989-жылы жарык көргөн.

Калаанын Кызыл-Аскер

Жагындагы чекесинде.

Орустун жалдап кирме

Күпкөдөй бир кепесинде

Кыргызбай деген жигит,

Кыргызгүл деген келин турак кылат.

Кыргызбай бүгүн мына кыркка чыгып,

Кожойке кемпирине энекелеп:

- Маша эне, бүгүн бир аз,

Казанга аш кылууга,

Катуураак сүйлөп бир аз каткырууга,

Айылдан агам-жеңем келишти эле,

Бир түнгө батириме баткырууга,

Уруксат болобу? -

Деп сурап турат.

Кыргызбай деген жигит,

Кыргызгүл деген келин,

Бул шаарды турак кылат.

Кыргызбайдын бүтүк көз

Терезесин үлүңдөтүп,

Онунчу чырак турат.

Кыргызбай кыркка чыгып,

Кыз-уулу «атакелеп»,

Куттуктап жетине албай

«Маша эне уруксат берсе экен» деп,

Чыдап турат.

... Жыйырма жыл мурун мунун,

Жан күйөр жакташы жок,

Жалаң иш,

Андан башка максаты жок,

Жанында жарты тыйын акчасы жок,

Кыргызбай кирип келген кыргыз шаарга,

Кылт этме,

Куудуң-шуудуң

Маскасы жок.

Жыйырма жыл мурун мунуң

Кырчындай жигит эле,

Кыялы кыздар тийсе

Шыңгырап күмүш эле,

Кыйналбай иштеп алса

Кыргызбай кыргызына

Не деген үмүт эле?

Заводдор сынык-сунук тетиктерин

Кыргызбай менен жамап,

Заводдор

Майда-чүйдө тешиктерин,

Кыргызбай менен кадап,

Айына элүү сомдон үчтү ыргытып,

«Чыйт» түкүрүп,

Кыргызбайдын өмүрүн турган санап

Күндөн бери «жылт» деп жыл, ай,

Жыйырма жыл өткөн экен.

Кыргызбай там алганча

Кыргыздын борборунан

Кыйла жыл өткөн экен...

«Алтын баш» адис эмес,

Маскөөдөн колдоо көргөн,

Афгандык жоокер эмес

Жоодон келген.

Кыргызбай кыргыз эле карапайым

Кыргыздын борборуна

Тоодон келген.

Кызыл-Аскер тараптагы

Күпкөдөй бир кепеде

Чырактын чөгөт нуру,

Кыргызбай кыркка чыгып бүгүн бир аз

Төгөт бугун...

Кыргызбай ырысы жок,

Кыйкырып кылычы жок,

Кыркка чыктың,

Кызымтал болуп алып,

Кээ күнү тышка чыктың.

Кыргызбай кимге ишендиң,

Кылжыйып иштей берип кыркка чыктың?

Кырк жашка чыккычакты

Кысылып ачыла албай,

Кыйналган турмушуңду

Кыйшайган калпагыңа жашыра албай,

Кыштактан атаң келсе,

Кыштактан апаң келсе

Кыйылып батириңе батыра албай,

Кырк жашка чыккычакты

Кыргызча үйгө мейман чакыра албай

Балаңдын тыңшап турдуң басыгын бек,

«Кожоюн урушпасын,

Акырын,

Айланайын акырын» деп.

Кыргызбай, турак-жайың

Кырк жашка чыккычакты

Кылайган алкак болду,

Кысылган бурчта жашап,

Кыз-уулуң жалтак болду.

Кыргызбай тааныштарың:

- Ишиң барбы? - деп сурашпай,

- Кишиң барбы? - деп сурашат.

Мээңи көзөп мезгил учат:

«Киши, киши, киши...» деген,

ГорИСПОЛКОМ,

БТИ... деген.

Кыргызбай гезитти ачса,

«Жакында чоң кызматта бир жубанга

Төрт бөлмө там бериптир ити менен»

Деген жазуу...

Шаарды араласаң

Капкара дөбөттөрүн сүлкүлдөтүп,

Капталын бүлкүлдөтүп,

Катар-катар кабат тамдан

Сүлүктөй балдар түшөт,

Сүмбөдөй кыздар түшөт

Сүлкүлдөшүп,

Алар шаарга ити менен узап чыгып,

Газонго алып барып ушаттырып,

Гүлбактын саясында бөпөлөшүп,

Гүлзардын арасында жетелешип,

Итин алар,

Үшүсө кийинтишип,

Ысыса ваннасына

Күндө бир маал киринтишип,

Баладан артык көрүп

Бапестеп үч бөлмөнүн

Биринде алып жатса,

Дасторкондун четин керип,

Колбаса, этин берип,

Кааласа бетин берип,

Жалбарып багып жатса,

Кыргызбай, Кыргызгүлдөр

Жай кылар жай табалбай,

Таянар тал табалбай,

Көк түтүн көөдөнүнөн агып жатса,

Ар жыл сайын

Батир издеп,

Көрүнгөн Машалардын

Көпкөлөң дөбөттөрүн ырылдатып,

Көрүнгөн Сашалардын

Эшигин чырылдатып,

Кагып жатса,

Кыргызбайдын мончо тургай,

Таранар тарагы жок,

Колбаса, эти тургай табагы жок,

Наристесин тойгузар тамагы жок,

Иштээрге иш табалбай,

Беш чиедей баласын жеңден сүйрөп,

Көчөдө калып жатса,

Кыргызгүл Кыргызбайга жар болбосо,

Кыргызгүл гүлдөгөндөй

Төрүндө жай болбосо,

Кыргызгүл, Кыргызбайлар

Бай болбосо,

Кыргызгүл, Кыргызбайлар

Кыргызга тукум улап түтүн булаар,

Астында иш,

А үстүндө там болбосо,

Кыргызгүл, Кыргызбайда барк болбосо,

Кыргызгүлдү жеңе кылар

Жеринде шарт болбосо,

Кыргызгүлүн кыргызга эне кылар

Элинде нарк болбосо,

Кыргызгүл, Кыргызбайдын

Тагдырын ойлой турган калк болбосо,

Кыр-кырда мал деп жүрүп,

Кыргызгүл, Кыргызбайда тиш калбаса,

Кыйналган турмушунан

Кыргызга из калбаса,

Кыргызгүл, Кыргызбайды

«Келегой» деп

Ишке албаса,

Кантип анан

Кыргызбайлар

Жеринен бакыт таппай,

Жем издеп Ата Журттан

Жер кезип жөнөбөсүн!

Кантип анан

Кыргызгүлдөр

Элинен бакыт таппай

Эси жок эркектерден

Эри жок төрөбөсүн!

Кантип анан

Кыргызбай, Кыргызгүлдөр

Жай тапкан жакты көздөй

Ашыкпасын!

Кантип анан

Кыргызбайлар

Көр оокат азабы үчүн

Көрүнгөн жакты көздөй качышпасын!

Кантип анан,

Кыргызгүлдөр

Апаппак денелерин

Акчага сатышпасын!

Эй кыргыздын

Кызматы чоң,

Үйү чоң,

Айлыгы чоң,

Басып койгон байлыгы чоң уландары,

Улуу Кытай чебине окшоп,

Дуулдаган дубалдары,

Кыргызбайды кыжынтып акмак кылбай,

Кыргызбайды калааңа каттаттырбай,

Каттаттырсаң каалгасын канторуңдун

Милийсаңа тостуруп аттаттырбай,

Кыргызбайдын жүрөгү сыздаганын,

Угуп турдуң чалкалап сен калааңда,

Улуп турду ит болуп эл талааңда,

Кыйла жылдар жыргабай жата берип,

Кыргызбайлар айланды наркоманга,

Кыргызгүлдөр айланды жел таманга.

Эй кыргыздын

Үйү чоң,

Айлыгы чоң,

Басып койгон байлыгы чоң уландары,

Улуу Кытай чебине окшоп

Дуулдаган дубалдары,

Кыйырыңа кычырап завод толуп,

Кыргызбайдын кычырап жаны от болуп,

Кыргызбайга бу да жок, а жок болуп,

Кыргызбайың кыйналып там алганча

Канча идеяң жок болду мамонт болуп,

Канча балаң жок болду аборт болуп?!

1989-жыл.

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мугалимдерди урушкан губернатор жемеге калды

Иллюстрациялык сүрөт.

Өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров 22-январда Кызыл-Кыядагы педагогикалык институтка барганда мугалимдерди "Эмне үчүн галстуксуз жүрөсүңөр?" деп жемелегени талкуу жаратты.

Бул окуя парламентте да сөз болуп, мугалимдик кесипти аркалагандардын шарт-жагдайын эске салды. Депутаттар жана аткаминерлердин катардагы кызматкерлерди жемелеген окуялары буга чейин да болгон.

"Жүрүшүңөрдү карагылачы"

Өкмөттүн облустагы өкүлү Акрам Мадумаров менен мугалимдер окуу жайда жолукканы тартылган тасма 22-январда "Акипресс" сайтына жарыяланган. Анда өкмөттүн өкүлү мугалимдердин кийимин сынга алып, "жүрүшүңөрдү карагылачы" деп жемелеп жатканын угууга болот.

Акрам Мадумаров
Акрам Мадумаров

- Адам адегенде өзүнөн башташы керек. Мына, силер мугалимсиңер. Мен бардык мугалимдер менен учурашып келе жатам. Бирөөңдө да галстук жок. Жүрүшүңөрдү карагылачы. Мен ошон үчүн сурап жатам. "Азыр ишпи?" десем "иш" деп жатасыңар. Эмне үчүн галстуксуз жүрөсүңөр?

Мугалимдер имаратта ремонт иштери менен алектенип жүрүшкөндүктөн ишке галстугу жок келишкенин айтышкан.

- Сабак учурунда кадимкидей галстук менен келебиз. Азыр ремонт иштери болуп жатат.

Баткен облустук администрациясынын басма сөз катчысы Чолпон Бердикулова жетекчисинин айткандарын мыйзам ченемдүү көрүнүш катары баалап, мугалимдер студенттерге үлгү болушу керек деп белгиледи:

- Университетте студенттерге эркин кийинүүгө уруксат берилгени менен мугалим деген мугалим да. Булар - жогорку окуу жайда окутуучу. Башкаларга, жаштарга үлгү боло турган адамдар.


Өкмөттүн өкүлү менен жолугушууда институттун жетекчиси Камалидин Миталипов да болгон. Ал Мадумаровдун мугалимдерди зекигенин туура эле кабыл алганын айтты. “Бирок бир аз башкача формада айтса болмок” деди.

- Эч бир жерде “галстук тагынып келсин” деген мыйзам жок. Каалагандай кийинип келсе болот. Ал мугалимдин өзүнө байланыштуу. Бирок таза кийинип, тыкан болуп келиши керек. Баары эле галстук тагынып жүр дегенге болбойт. Жакшы эле сөз. Бирок башкачараак кылып, уяткарбай сүйлөсө болмок. Оюндагысын айтты да.

Рыскелди Момбеков
Рыскелди Момбеков

Акрам Мадумаровдун галстук талап кылганы соцтармактарда талкууга жем таштады. Бул окуя 23-январда Жогорку Кеңеште да сөз болду. Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков өкмөт элдин кыжырына тийип жатканын айтты.

- Чычкан жылы башталбай эле чыйкан жылы башталдыбы? Мен түшүнбөй калдым. Жыл башталбай жатып эмне балакет жылан чагып жиберди, бир вице-премьер элеттеги элдин жашоосун эшектин азайганына теңеди. Дагы бир вице-премьер чек арада чыдабай чыгып кеткен адамдарды “чыккынчы” деди. Кечээ өкмөттүн дагы бир өкүлү “галстугуңар жок” деп мугалимдерди зекип жатат. Баткендеги адамдардын жашоосу галстук менен оңоло турган болсо, анда бюджеттен акча карап, галстук сатып берели. Бул эмне деген дөөпөрөстүк? Элдин кыжырына өздөрү тийип жатат, өкмөттүн башка эрмеги жокпу?

Мугалимдерди саясатка аралаштырып, шайлоодо, ишембиликтерде, жөө жүрүштөрдө, айтор өкмөт өткөргөн иш-чараларда пайдаланып, алардын сабактарын үзгүлтүккө учуратканы кокого жеткенин эки жыл мурун Ош мамлекеттик университетинин окутуучусу жазып чыккан.

Асылбек Жооданбеков
Асылбек Жооданбеков

Билим берүү тармагы боюнча адис, психолог Асылбек Жооданбеков да мугалимдерди чарбалык иштерге аралаштырууну туура эмес баалап, "өкмөт өкүлүнүн сөзү - билим берүүнү сыйлабастык, алысты көрө албастык" деди.

- Университеттин болобу, мектептин болобу мугалимдери, педагогикалык жамааты булар — менеджер эмес. Булар — башкаруучу эмес, чарба маселесин чечишпейт. Булар өзүнүн функционалдык милдети болгон окутууну, жаштарга билим берүүнү, кесиптик багыттоону жогорку деңгээлде аткарышы керек. Ал эми Кызыл-Кыяда, же башка окуу жайда болобу мугалимдер күнүмдүк чарбалык иштер менен жүрбөшү керек да.

Сейтек Качкынбай
Сейтек Качкынбай

Саясат талдоочу Сейтек Качкынбай бул сыяктуу көрүнүштөр Советтер союзунан калган эски ыкма экенин жана жетекчилердин кол алдындагыларды башкаруу билими, менеджмент боюнча сабаты жетишсиз экенине токтолду.

- Инсанды сыйлабоо, чоң болуп алып басмырлоо Советтер союзунан калган эски ыкма. Таасир этүүнүн башка жолдору бар да. Ушундай жаатта өзүнчө иштеген киши болушу керекпи дейм же болбосо деле ошону тартипке чакыруу үчүн этикага ылайык сураш керек.

Мамлекеттик кызматкерлердин кийими талкуу жараткан бул жалгыз окуя эмес. 2019-жылдын 16-январында Жогорку Кеңешке ак көйнөк кийип келбегени үчүн Билим берүү жана илим министрлигинин кызматкери Талантбек Тынысов вице-спикер Мирлан Бакировдун талабы менен жыйындан чыгарылган.


Ошол эле күнү парламентке свитер кийип барганы үчүн депутаттардын каарына калган аткаминердин окуясы кыргыз коомчулугунда катуу талкууланып, бир күндөн кийин Мирлан Бакиров андан кечирим сураган.

Мындан сырткары депутат Жылдыз Мусабекова элеттеги мектеп мугалимдеринин кийимин сынга алып, бирдиктүү форма киргизүү керектигин сунуш кылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Абакта айыкпас дартка кабылган

Иллюстрациялык сүрөт.

Майрайым Мотушева - совет бийлиги менен жашташ тарыхый инсан, 1917-жылы төрөлгөн.

1938-жылкы азапка туш келип, айыптуу деп табылып эки жылга камалган. Ал жерден айыкпас дартка кабылып, эркиндикке чыккандан кийин айылында каза болгон.

Музейдеги төртөө

Ак-Талаа районунда тарых музейи уюштурулган. Анда сталиндик репрессияда жок кылынган инсандар тууралуу да маалыматтар топтолгон. Cовет бийлиги үчүн каруусун казык кылып жан аябай эмгектенип, анан 30-жылдардын азабына туш келген кайрандар Нуркул Кулназаров, Гулсакун Мергенбаев, Мааданбек Барашов, Майрайым Мотушеванын өмүр баяны, элине сиңирген эмгеги эскерилип турат.

Майрайым Мотушева Октябрь революциясы менен жашташ, жаңы бийликтин тушунда билим алып, зээндүүлүгү, уюштуруучулук жөндөмү, билимге ынтызардыгы аркылуу көптүн арасынан суурулуп чыккан. А бирок зирек инсандын жооптуу кызматтарга көтөрүлүшү канчалык тез болсо, «эл душманы» деп айыпталып, жок кылынышы ошончолук ыкчам жүргөн. Мотушевага ошол кездеги «улутчул, буржуазиячыл, социал-туранчы» деген көнүмүш айыптар коюлган. Андай катаал жазага тартуу тууралуу көрсөтмөгө ылайык миңдеген адамдар камакка алынып, жок кылынган.

Репрессия курмандыктарын изилдеп, буга чейин аты аталбай келген кыргыздын алгачкы муун интеллигенциясынын кайгылуу өмүр жолун жалпыга жарыялап жүргөн илимпоз Жумагул Байдилдеевдин айтымында, Майрайым Мотушева иш билги уюштургучтугунун аркасы менен коомдук иштерге эртерээк аралашкан. Анын республиканын саясий документтер архивинде сакталып калган партияга талапкер катары өтчү мүнөздөмөсүндө мындай маалыматтар камтылган:

«Мотушева Майрайым 1917-жылы туулган.

Улуту кыргыз. Айылдык мектептин үчүнчү классын бүткөн. Ата-теги дыйкан (колхозчу) өз турмушу да дыйкан.

1934-жылдан комсомолдун мүчөсү, комсомол активи, жаза алган эмес. 1932-жылдан 1936-жылга чейин колхозчу жана колхоз бригадири. 1936-жылдын октябрь айынан бери райондук жана айылдык кеңеш кызматтарында иштейт. Кызматын дайыма кынтыксыз аткарып, эч жаза алган эмес. Партиянын устав программалары менен тааныш. Аялдардын арасынан чыккан активистка.

Жолдош Мотушева Майрайымдын кепилдери жана документтери толук, партияга өтүүгө даяр болгондуктан эки жылдык стаж менен партияга мүчөлүккө талапкерликке алынсын».

Жаңы турмуштун жандуу агымына туш келип, тоо арасындагы саясий-экономикалык, маданий иштерге кызуу катышып, катарлаштарынын арасынан суурулуп чыгышынын өзү эле анын кимдигин, кандай болгонун кашкайтып көрсөтүп турат.

Түрмөдөгү эки жыл

Совет бийлиги жаңыдан орун-очок ала баштаган кезде билимдүү адамдын табылышы кыйын эле. Кийинчерээк кыска мөөнөт окуу курстарынан окуп сабаты ачылгандар, партиялык мүнөздөмөдө белгиленгендей, чылгый кедей-кембагалдардын арасынан чыккан инсандар болчу. Сталиндик репрессия күчөгөн маалда айыпка жыгылып жаткан инсандардын социалдык тегине деле көңүл бурулбай калган. Кандай да болсо «эл душманын» таап, билимдүүлөрдүн текши баарын буржуазиялык улутчул деген тикенек айыпка жыгып, ага кошумча «Социал-туран партиясынын мүчөсү же жактоочусу» деп соттой беришкен. Анан да, темир торго түшкөндөрдүн көбүн эң оор жазага тартышкан, суроо-сопкуту жок атып салышкан, калганын узак мөөнөт сүргүнгө айдашкан же абакка отургузушкан. Баарынан өкүнүчтүүсү, бул иш пландуу жүргүзүлгөн, коопсуздук кызматкерлери арасында ашынган душмандарды табуу боюнча «социалисттик жарыш» башталган. Майрайым Мотушева репрессия чалгысы күчөп, адам өмүрү түккө турбай калган кездин курмандыгы болгон.

Майрайым Мотушеванын ата-энеси кандай адамдар болгону белгисиз. Тек социализм заманындагы калыптанып калган салт боюнча «колхозчунун үй-бүлөсүндө төрөлгөн» деп жазылып калган. 1917-жылы кыргыз жеринде колхозчу, коллективдүү чарба түшүнүгү жок эле. Айылдан чыккан алгачкы активист айым 1917-жылы Ак-Талаа өрөөнүндө төрөлгөн. Болжол менен отузунчу жылдардын башында үч класстык билим алууга жетишкен. Бул учур ээн-жайкын жашаган калктын сабатын ачып, баарын бир жерге чогултуп отурукташтыруу күчөгөн кез болчу. 1932-жылы жаңы чарбанын ишине катышып, комсомолдук иштерге тартылганынан улам Майрайым Мотушева беш көкүл кезинен коомдук иштерге аралашканын баамдоого болот. Кийин ал комсомол мүчөлүгүнө өткөн. Комсомолдук активдүү кызды бригадирликке көтөрүшкөн. Иши кылып, Чолок-Кайың айылындагы жаңы иштердин бир тобуна тирикарак кыз катышып, эл оозуна илинген окшобойбу.

Чарба ишиндеги активдүүлүгүн көрсөткөн комсомолка көп өтпөй райондук аткаруу комитетине катчы болуп калган. Нарын облустук архивинде Майрайым Мотушеванын жазган баяндамалары, айылдык кеңеш башчыларына жиберген каттары, буйруктары, колу коюлган жыйналыш кагаздары сакталып турат. Иш кагаздарынын баарында «Райондук аткаруу комитетинин катчысы М. Мотушева» деген колу турат.

Райаткомдун катчысы болуп иштеген тирикарак кызды көп өтпөй Ак-Талаа районунун Кара-Бүргөн айылына айылдык кеңештин төрагасы кылып шайлашкан. 1938-жылы ВКП(б)нын катарына өткөн. Партияга талапкер кезинде толтурулган мүнөздөмөсү жогоруда эскерилди. Аттиң, тирикарак кыздын ийгиликтүү башталган кызмат тепкичи дал ушул жерге келгенде чон тоскоолго кабылып, 1938-жылдын күзүндө камакка алынган.

Бир жыл илгерирээк же жарым жыл мурдараак түрмөгө салынса Майрайым Мотушеванын тагдыры мындан да кайгылуу болор беле? Себеби ал кезде кандуу жазалоонун катаал башчысы НКВДнын жетекчиси Ежов, анын Кыргызстандагы жасоолу Лоцмановдор кызматтан алынып, атып-асуунун эпкини бир аз солгундай түшкөн эле. Майрайым Мотушева абакта эки жылдай жаткан. 23 жаштагы коммунист кыз сталиндик абактан оорулуу бойдон, айыкпас дартка кабылып боштондукка чыккан. Алышкан оорунун азабынан оңоло албаган Майрайым айылына келгенден кийин каза болгон.

Ак-Талаадагы тарых музейинин жетекчиси Мыктыбек Апилов Майрайым Мотушева жаңы бийликке чын дилден кызмат кылганын, ишмердик сапаты аркылуу жаш кезинде жооптуу кызматтарга көтөрүлгөнүн белгиледи:

- Мындайча айтканда, Ак-Талаанын Уркуясы да. Ак-Талаанын Чолок-Кайың айылында туулган. Жаштайынан чыйрак өсүп, ата-энесине жардам берип, мектепти жакшы бүткөн. Анан 1932-жылдан тартып чарбанын ар түрдүү жумуштарына катышып, демилгелүүлүгүн көрсөткөн, комсомолдук иштерде иштеген. 1934-жылы Ленин атындагы колхоздо комсомолдун катчысы болгон. 1935-1936-жылдары колхоздо бригадир болуп, чарбанын ийгиликтерин арттырган. Көп жакшы иштерди жасаган. Ишке жөндөмдүүлүгүн жогору жактагылар да байкап, Майрайым Мотушеваны райондук аткаруу комитетине кызматка көтөрүшкөн. Ал жерде да жакшы иштеген. Райондон Мотушеваны, биздин райондо Кара-Бүргөн деген айыл бар, ошол айылга айылдык кеңештин төрайымы кылып жөнөтүшкөн. 1938-жылы партиянын катарына өткөн. Ошол жылы каардуу репрессияга туш болуп, жалган жалаа менен камалып кеткен. Абакта бир жарым жыл отурган. 1939-1940-жылы ошол абакта катуу ооруга чалдыгып бошотулган. 1940-жылы абактан чыгып айылына келип кайтыш болуп калган. Бул кишинин иниси Мамбеткадыр Мотушев деген бар. Көп аракет кылып, тиешелүү жерлерге кайрылып жатып эжесинин акталгандыгы тууралуу кагазын алган. Майрайым Мотушевага партияга өткөндөн кийин жалган жалаа жабышып, Социал-туран партиясынын мүчөсү дегендей айып коюшкан. «Эл душманы» дешкен. Баары жалган жалаа болгон. Камакка алышкан. Биздин музейде репрессияга кабылгандар боюнча атайын бурчубуз бар.

Замандаштарынын айтуусунда, Майрайым Мотушева 1917-жылдын жайында төрөлгөн экен. Ал кезде көчмөн эл жайлоо, күздөө, кыштоо деп журт которуштуруп турган. Кийинчерээк Чолок-Кайың айылы түптөлгөн. Майрайым Мотушеванын туулган жери деп ошол айыл көрсөтүлүп келатат.

Майрайым Мотушеванын иниси Мамбеткадыр Мотушевдин айтымында, эжеси абактан келгенден кийин бир жылга жетпей өз айылында каза болгон.

- Бирөөлөргө катуураак айтып койду, тиги-бу деген маселелер кеткен окшойт. Илгери ишке катуу талап коюшчу эле го. Анан эжем талап койгон болсо керек. Абакта эки жылга жакын жатып калыптыр. Эки жыл болсо керек. 28 жашта экен. Азыр эми ойлойм да, аял киши болсо, түрмөдө жатса. Ал жерде ачка-ток болгон да. Түрмөдөн акталып чыкканы менен, катуу оорудан айылда жумушка жарабай үйдө бир жылдай ооруп жатып кайтыш болуп атпайбы. Коңорчок, андан ары Чолок-Кайың деген эки айыл бир колхоз болгон мурда.

Чолок-Кайың Ак-Талаа районунун Жерге-Тал айыл өкмөтүнө караштуу, өрөөндүн түштүк-батыш тарабында жайгашкан калктуу конуш.

Майрайым Мотушеванын ысмы 2002-жылы Ак-Талаа районунда Тарых музейи уюшулганда дагы бир ирет эскерилди. Музейде элден чогултулган 3 миңге жакын экспонаттар сакталып турат. Анда тарыхый инсандардын айкелдери, фотосүрөттөрү, документтери жайгаштырылган. Өрөөндүн тарыхы, райондо жашаган, ушул жерден чыккан белгилүү тарыхый инсандардын эмгектери, өмүр жолу, дагы башка маанилүү маалыматтар топтолгон. Райондук демилгечилердин аракети менен Ак-Талаа районунун энциклопедиясы чыгарылган. Музейдин директору Мыктыбек Апилов тарыхый-маданий баалуулуктарга өзгөчө көңүл бурган инсан. Анын демилгеси, аракети менен сталиндик репрессиядан жабыр тарткандар тууралуу материалдар топтолуп, өткөндүн сабактарын жаңы муунга жеткирүү, тарыхты унутпоо аракети жасалууда. Музей экспонаттарын жыл сайын толуктап, байытып келатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.



Тууну бийик көтөргөн жеткинчектер

Тууну бийик көтөргөн жеткинчектер
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:21 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG