Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
дүйшөмбү, 20-январь, 2020 Бишкек убактысы 01:41

Борбор Азия

Муриватов: Чек арада чыр чыкса жүрөгүм сыздайт

Кадыр Муриватов.

Рудаки атындагы коомдук бирикмесинин вице-президенти, тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин башкы редактору Кадыр Муриватов менен жазуучу Мирзохалим Каримов маектешти.

Салттуу эмес диндин лидерлери менен бийликтин ортосундагы так талашуунун кесепетинен тутанган саясий согуш оту Тажикстанда 100 миңден ашуун адамдын өмүрүн кыйып, миңдеген атуулдарын башка өлкөлөргө качып кетүүгө аргасыз кылган.

Өзбекстан ошол кезде Тажикстан менен алакасы жакшы болбогону үчүн чек араларын бекитип салганы маалым. Ошол себептүү, качкындардын басымдуу бөлүгү кыргыздар жашаган Жерге-Тал району аркылуу Кыргызстандын Чоң-Алай районуна өтүп кетүүгө үлгүрүшкөн.

Кыргызстан аларга каалгасын кенен ачып, качкындардын жолун торогон эмес. Тажикстанда тынчтык орногондон кийин, алардын көбү өз өлкөсүнө кайта баштаган.

Алардын арасында Кыргызстанда калып, атуулдук алып, биротоло жашап калгандар да бар. Ошолордун бири – КМШ журналисттеринин Конфедерациясынын мүчөсү, чыгыш таануучу, Кыргызстандагы тажиктердин А.Рудаки атындагы коомдук бирикмесинин вице-президенти, тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин башкы редактору Кадыр Муриватов менен баарлашкан элек.

Каримов: Кадыр мырза, Кыргызстанда канча жылдан бери жашап келатасыз?

Муриватов​: Тагдырдын буйругу экен, 1994-жылы жалпы тажик элинин башына мүшкүл түшкөн Кыргызстанга үй-бүлөм менен ооп келдим. Качкын болуп келген улутташтарымдын кеткени кетти, бирок мен ушул жердин тузун таттым, абасын жуттум, меймандос элинин ырайымын көрдүм да келген бойдон калып калдым. Кыргыз Республикасынын атуулдугун алдым.

Каримов: Өлкөңүздө саясий согуш чыкканга чейин эмне иш кылып жүргөнсүз?

Муриватов​: Тажик мамлекеттик университетинин Чыгыш таануу факультетин бүтүргөндөн кийин, 1979-1986-жылдары советтик армиянын жоокери катары Ооганстандагы согушка катышып, кийин ошол өлкөнүн Юстиция министрлигинде дари-орус тилдери боюнча котормочулук кызматты аркаладым. Ооганстандын ошо кездеги президенттери Бабрак Кармал, Наджибулла жана башка жетекчилер катышкан мамлекеттер аралык көптөгөн сүйлөшүүлөрдө котормочулук кылгам.

Каримов: Тарыхый мекениңиздеги туугандарыңыз менен байланыш барбы?

Муриватов​: Байланыш жакшы, каалаган маалда барып-келип турабыз.

​Каримов: Көчүп келгиле деп кыстабайбы алар?

Муриватов: Кыргызстан бир тууган өлкө, жашай бергиле, бизди унутпасаңар эле болду, башыбызга мүшкүл түшкөндө качкындарыбызды кучак жайып кабыл алган деп, Кыргызстанды абдан жакшы көрүшөт, алкап жүрүшөт ар дайым.

​Каримов: Саясий жаңжал башталганда СССРдин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, тажик Эл акыны, сиздин агаңыз Мумин Каноат да Бишкекке келип бир жылдан ашуун жашаган деп айтып жүрүшөт, ушул чынбы?

Муриватов: Ал киши саясатка аралашкан эмес, карапайым эл тарабында болгон. Бишкекке келип жашаганы чын. Анын улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен көп жылдар бою достошуп жүргөнүн сыймыктанып айта алам. СССР Жогорку Советинин төрт жолку чакырылыштарында депутат болуп шайланган, СССР Жазуучулар Союзунун төрагасынын орун басары болгон убагында.

Чыңгыз Айтматов жана тажик акыны Мумин Каноат.
Чыңгыз Айтматов жана тажик акыны Мумин Каноат.

Ошо кездерде Чыңгыз Айтматов менен биргеликте Орто Азия республикаларынын маданиятынын жана адабиятынын өнүгүшүнө байланышкан орчундуу маселелерди чечишкен. Мамилелери абдан жылуу болчу. Тилекке каршы, агам Мумин Каноат эки жыл илгери 86 жаш курагында Дүйшөмбү калаасында ааламдан өттү.

​Каримов: Таанымал инсандардан дагы кимдер Кыргызстанга качып келишкен?

Муриватов: Тажик Эл акыны Гулрухсор Сафиева, таланттуу акын жана адабиятчы, азыркы учурда Тажикстандагы «Садои Шарк» («Чыгыш үнү») журналынын башкы редактору болуп иштеп жаткан Рустам Вахаб, Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү, коомдук ишмер Шоиста Равшанова, чыгаан журналист Косим Бекмахамадов да качып келүүгө аргасыз болушкан. Айрымдары азыр деле мен сыяктуу Кыргызстандан кетпей жашап жүрүшөт. Ал согушта чыгармачыл инсандардын өмүрүнө абдан чоң коркунуч туулган. Алынган маалыматтарга караганда, 40тан ашуун чыгармачыл адамдардын өмүрү кыйылган.

​Каримов: Эми өзүңүз 11 жылдан бери редакторлук кылып келаткан тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин ишмердиги тууралуу маалымат берсеңиз.

Муриватов: Ай сайын чыга турган бул газета Кыргызстандагы 56 миң тажиктердин коомдук Бирикмесинин басма сөз органы болуп саналат. Анын алгачкы саны 2008-жылы август айында жарык көргөн. Жумуриятыбыздын ар кайсы аймактарында жашаган тажиктердин тилинин жана маданиятынын сакталышына, мектептердеги тажик класстардын окуучуларына окуу куралдарын кыргыз тилинен которуу жана басмага даярдап туруу сыяктуу маанилүү иштердин аткарылышына, коомдук бирикменин ишмердүүлүгүнүн чагылдырылып турушуна аталган басылманын салымы чоң.

Жер-жерлерде жашаган ар кайсы курактагы окурмандарыбыз он бир жыл ичинде газеталарына абдан кызыгып калышкан. Чынын айтсам, айылдык кабарчыларыбыз жазып жиберген кабарларга кээде орун калбай калууда.

Каримов: Өзүңүздүн чыгармачылыгыңыз, пландарыңыз жөнүндө да айта кетсеңиз.

Муриватов: Кыргызстанга келгенге чейин орус прозачыларын тажик тилине көп котордум. Айрыкча Антон Чехов менен Василий Шукшиндин чыгармаларына абдан кызыккам. Профессор А.Раимжанов экөөбүз Кыргызстандын Конституциясы менен Демократиялык кодексин тажик тилине которгонбуз. Авторлору көп китептерде, ар кайсы басма сөз беттеринде кыргыз-тажик элдеринин достугунун тарыхына байланышкан макалаларым байма-бай жарык көрүп турат. Берекелүү кыргыз жергесинде жашаган 26 жыл аралыгында көптөгөн таланттуу, дилгир, меймандос адамдар менен таанышуу, баарлашуу бактысына ээ болдум. Келечекте ошол асыл инсандар, алар менен болгон баарлашуулар тууралуу эскерүү китебин жазууну максат кылып жүрөм.

Каримов: Үй-бүлөңүз тууралуу да билсек болобу?

Муриватов: Өмүр шеригим Истодаой жогорку билимдүү, тажик тили жана адабият мугалими, КРнын маданиятынын мыкты кызматкери. Экөөбүз тең чыгармачыл адамбыз. Үч балабыз, неберебиз бар. Жашообуз жаман эмес. Бизди бооруна баскан кыргыз элине терең ыраазыбыз.

Каримов: Тажик тарап да, кыргыз тарап да тарыхый бир тууган элдербиз деп сыймыктанып айтканыбыз менен, чек араларыбызда ошол ыйык кандаштыкка көлөкө түшүргөн чыр-чатактарга, үрөйдү учурган ок атышууларга жол берип келатканыбыз абдан өкүнүчтүү. Ошол ар бир ок атылган сайын Манас Атабыз менен Санирабийга энебиздин арбактары урпактарына нааразы болуп жатышса керек…

"Чек арада чыр чыгыптыр" деген кабар угулса эле заманабыз тарып кетет. Биз, чыгармачыл инсандар айрыкча ушул маселеде кара кылды как жарган калыстыктан тайбашыбыз керек.


Муриватов: Көптөн бери жүрөгүмдү өйүтүп жүргөн суроону бердиңиз тууганым. "Чек арада чыр чыгыптыр" деген кабар угулса эле заманабыз тарып кетет.

Биз, чыгармачыл инсандар айрыкча ушул маселеде кара кылды как жарган калыстыктан тайбашыбыз керек. Нечен жылдардан бери чечилбей келаткан чек ара маселеси тууралуу сиздин жазган бир макалаңызды канааттанып окудум. Анда сиз чек ара маселесин чечүүнүн ачкычы – бул эки тараптын тең элдик дипломатиясын натыйжалуу пайдалануу деп эң туура белгилептирсиз.

Менин деле пикирим ошондой, чек ара маселесин эки тараптын тең аксакалдары менен абройлуу адамдары чече алат, дал мына ошолор менен иш алып баруу керек. Себеби, эл бийлик өкүлдөрүнө караганда ошолорду көбүрөөк угат.

«Ок атышпай касам кылгын, кыргыз-тажик урпагым» деп аталган Манас Ата менен Санирабийга Эненин монологун абдан жакшы жазгансыз. Эки элди тең ойлондура турган ойлорду ортого салгансыз. «Эгер эки бир тууган эл жер, суу талашып жакалашсаңар, ок атышсаңар, алардын баары адегенде Манас Атаңар менен Санарабийга Энеңердин жүрөктөрү аркылуу өтөрүн унутпагыла, тарыхый бир тууган экениңерге касам кылбасаңар, биздин жаткан жайыбыз жаннат болбой баратат» деп айтылган акыйкат сөздөрдү эки тарапка тең толук жеткире албай жүргөнүңүзгө мен да кыжалатмын.

Мирзохалим Каримов, жазуучу

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөндөр өөнөлгөн акчасын кайтарып алат

Түркмөн манаты.

Швейцария түркмөн коррупционерлеринен конфискацияланган 1 миллион 300 миң долларды Түркмөнстанга кайтарып берет.

Бирок ал каражаттар түркмөн бийлигинин колуна тийбейт. Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо долбоорлорун каржылоого берилет.

Швейцариянын Тышкы иштер министрлиги ири акча Түркмөнстандын кайсы коррупционеринен жана качан алынганын ачыкка чыгарган жок. Тек гана акча Түркмөнстанда саясий кызматтарды аркалаган чиновниктерден алынганын билдирип, жалпы суммасын гана ачыкка чыгарды.

"Мыйзамсыз табылган мүлктөрдү кайтаруу саясатынын негизинде Швейцария камакка алынган 1 миллион 300 миң АКШ долларын Түркмөнстанга кайтарат. Бул каражат Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо программасын каржылоого багытталат", - деп айтылган билдирүүдө.

Мындай макулдашууга Швейцария, Түркмөнстан жана БУУнун Өнүктүрүү программасы 15-январда Берн шаарында кол коюшту. 1 миллион 300 миң доллар эми кургак учукка каршы дары-дармектерди сатып алууга жумшалмакчы.

Расмий билдирүүгө караганда Түркмөнстанга кайтчу каражат саясий кызматкерлердин мыйзамсыз байышына каршы күрөш боюнча Швейцария өкмөтүнүн атайын программасынын алкагында конфискация болгон. Түркмөнстанда саясатчылар мыйзамсыз жолдор менен чыгарган каражаттын кайра өлкөгө кайтарылышы биринчи жолу болуп жатат.

Негизи эле түркмөн чиновниктеринин ири коррупциялык иштери тууралуу эл аралык маалымат каражаттарында маал-маалы менен айтылып жүрөт.

Маселен, учурда Германиянын MAN компаниясынын жооптуу кызматкерлеринин бири «Түркмөннефть» мамлекеттик компаниясынын чиновниктерине ири өлчөмдө пара берүүгө айыпталууда. Анын соту өткөн жылдын декабрында башталган. Немис прокуратурасынын маалыматына караганда, MAN компаниясы 2002-2007-жылдар аралыгында түркмөн чиновниктерине пара катары 8,4 миллион евро берген.

2010-жылы Германиянын Daimler компаниясы Түркмөнстандын эң жогорку даражалуу чиновниктерине пара бергени үчүн айыпталган. Тагыраагы, 2000-жылы машина куруучу Daimler концерни Түркмөнстандын мурдагы президенти Сапармурад Ниязовдун туулган күнүндө ага баасы 300 миң евролук чопкутталган "Мерседес" белек кылганы далилденген. Дал ошол 2000-жылдын башында түркмөн бийлиги менен Германиянын Daimler концернинин ортосунда жогорку даражалуу чиновниктерге люкс классындагы бир нече машина алуу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жаткан.

Айтылуу "Мерседес" үлгүсүндөгү машиналарды чыгарып, бүт дүйнөгө сатып келаткан бул компания ушул сыяктуу коррупциялык келишимдердин айынан 2010-жылы бир эле АКШга 185 миллион доллар айып төлөп берүүгө аргасыз болгон.

Ал арада Кыргызстан эки президентин коррупцияга айыптап тактан кулатканы менен качып кеткен мурдагы чиновниктерден эч нерсе өндүрө албай келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Абу Сахийдин» жетекчилерине иш козголду

«Абу Сахий» базары.

Өзбекстанда «Абу Сахий» базарынын жетекчилерине кылмыш иши козголду. Учурда базарды бир нече мамлекеттик орган ар тараптан текшерип жатат.

Бирок текшерүүлөрдүн түпкү максаты азырынча купуя бойдон калууда. Ташкенттеги «Абу Сахий» базарына 2017-жылга чейин Ислам Каримовдун кенже күйөө баласы Тимур Тилляев ээлик кылып келген.

5-январдан бери Өзбекстандын укук коргоо органдары «Абу Сахийдин» «Ташкент соода борбору» деген ат менен расмий катталган базарын текшерип жатышат.

Маалыматты ошол эле базар жетекчилеринин бири "Азаттыктын" өзбек кызматына өзү ырастаган. Ал текшерүүлөрдү Өзбекстандын Башкы прокуратурасынын алдындагы экономикалык кылмыштарга каршы күрөш департаменти көзөмөлдөп жатат.

Ташкент шаардык прокуратурасынын атын атагысы келбеген кызматкери да элге «Абу Сахий» деген ат менен таанылган «Ташкент соода борбору» ар тараптан текшерилип жатканы тууралуу маалыматты тактаган.

Анын билдиргенине караганда базарды мамлекеттик салык комитетинин, өрткө каршы күрөш башкармалыгынын жана санэпидем көзөмөл башкармалыгынын кызматкерлери текшерип, бир катар мыйзам бузууларды аныкташкан. Азырынча текшерүүнүн максаты жана натыйжалары тууралуу расмий маалымат таратыла элек.

"Азаттыктын" өзбек кызматынын кабарчысы «Абу Сахий» базары боюнча прокуратурага сурак берген соодагерлер менен байланыша алды. Эки соодагер тең "Абу Сахийдин" жетекчилерине мындан үч жыл мурда козголгон кылмыш иши боюнча күбө катары сурак беришкенин ырасташты.

Алардын бири - "Абу Сахий" базарында 2014-жылга чейин соода кылган Динара Латипова. Анын айтымында, прокуратура кызматкерлери андан «Абу Сахий» базарына чет өлкөнүн товарларын кантип ташып келгенин сурашкан.

– Тергөөчүлөр менин ишкер катары укугумду базар жетекчилери тепсегенин түшүндүргөнгө аракет кылышты. Аткезчилик схемасынын курмандыгы болгонумду айтышты. Бирок «Абу Сахий» карго кызматы ачылгандан кийин бизге окшогон соодагерлердин иши жеңилдеген да.

Динара Латипова Ташкент шаарынын прокурорунун орун басары А.Пулатовдун колу коюлган кагазды көрсөттү.

Кагазда «Ташкент соода борбору», «Мирабад дыйкан базары» жана башка бир нече субъектинин жетекчилерине карата "кызмат абалынан кыянат пайдаланган" деген берене боюнча кылмыш иши козголгону жазылган. Бирок бир да шектүүнүн аты аталган эмес.

Прокуратуранын сурагына чакырылган дагы бир соодагер атын ачык айтууну каалаган жок. Ал «Абу Сахий» базарында азыр да соода кыларын, прокуратурада базар жетекчилигине каршы көрсөтмө бергенин ырастады.

– Мен Дубайдан ташып келген товарымдын ар бир килограммына 5 доллардан төлөп жатам. Бирок тергөөчү аны аткезчилик деп атады. Демек, базар жетекчилиги менин ишенчээк мүнөзүмөн пайдаланып, аткезчилик кылмышынын катышуучусу кылыптыр деген чечимге келдим.

«Азаттык» менен байланышкандардын айтымында, бул текшерүүлөр базардагы сооданын жүрүшүнө таасир эткен эмес.

Белгилей кетсек, «Абу Сахий» базары 2017-жылга чейин маркум президент Ислам Каримовдун кенже кызы Лола Каримованын күйөөсү Тимур Тилляевге караштуу болчу.

Бул тууралуу «Азаттыктын» кыргыз кызматы, «Kloop» басылмасы жана «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» (OCCRP) биргелешип, 21-ноябрда жарыялаган иликтөөдө да айтылган.

Иликтөөдөн кийин «Азаттыктын» өзбек кызматынын кабарчысы Тимур Тилляевдин адвокаты Марк Раймонд менен байланышкан. Жактоочу «Абу Сахий» базарын Ислам Каримовдун кенже күйөө баласы Тимур Тилляев түптөгөнүн ырастаган.

–Тилляев мырза 2006-жылы Ташкент шаардык администрациясынан бош жаткан жерди сатып алып, ал жерге «Абу Сахий» базарын түптөгөн. 2017-жылы базарды сатып жиберген.

2018-жылы өлкөнүн «Ахборот 24» жана «Узбекистан 24» телеканалдарында «Абу Сахий» дүң соода базарынан 53,5 миллион доллар казынага төлөнбөй чет өлкөгө чыгарылып кеткени айтылган. Кийинчерек бийлик базарды кайра түзгөн соң мамлекетке түшкөн төлөмдөр көбөйгөнүн кабарлашкан.

Учурда расмий документтерде «Абу Сахий» базарынын директору катары Акмал Хусаинов деген жаран катталган. Мурдараак маалымат каражаттарында базардын чыныгы кожоюну чет өлкөлүк жаран экени жазылган. Бирок анын аты, ал ээлик кылган менчиктин түрү ачылбаган бойдон калып келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан Тажикстан менен жер алмашууну изилдей баштады

Баткен облусу.

14-январда кыргыз-тажик чек арасында «Кызыл-Бел» жана «Гүлистон» көзөмөл-өткөрмө жайларынын аймагында эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү болуп, алты маселе камтылган протоколго кол коюлган. 

Ал арада Кыргызстандын топографиялык жумушчу тобу протоколдун пункттарынын бирин аткаруу боюнча дароо эле ишке киришкени маалым болду. Бул тууралуу өкмөттүн маалымат кызматы билдирди.

Өкмөт кабарлагандай, "топографиялык жумушчу топко 2020-жылдын 1-мартына чейинки мөөнөттө Кыргыз Республикасынын Баткен облусундагы Баткен району менен Тажикстан Республикасынын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди өз ара алмашуу боюнча макулдашылган варианттарды иштеп чыгуу тапшырмасы берилген".

Ошондой эле өкмөт "кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча Өкмөттөр аралык комиссиянын кезектеги жыйынына тиешелүү материалдар иштелип жатканын" маалымдады.

Бишкек менен Баткендеги акциялар

Бүгүн, 15-январда Жогорку Кеңештин алдында кыргыз-тажик чек арасы боюнча маселени чечүү жана Баткенде чек ара чырына байланыштуу камакка алынган Көк-Таш айылынын төрт тургунун бошотуу тууралуу талап менен нааразылык акциясы өттү.

«Чек ара» коомдук бирикмесинин мүчөсү Бекназар Айталиев акцияга чыккандар бийликке алты талап коюп жатышканын жарыялады:

- Президент чек ара маселесин көтөрүп жер-жерден келген жарандарды кабыл алсын. Баткенде жалган жалаа менен кармалган төрт киши тез арада бошотулсун. Чек арага жакын жашаган элди коргоо үчүн элдик кошуундар түзүлсүн. Чек арачылар кошумча техника менен камсыздалып, саны көбөйтүлсүн. Дагы бир талабыбыз - вице-премьер-министр Жеңиш Разаков кызматтан кетсин!

Чек араны чечүүнү талап кылгандар акцияга чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:13 0:00

Баткен районунун Көк-Таш айылынын төрт тургуну чек арадагы окуяларга байланыштуу «Массалык башаламандык» жана «Ээнбаштык» беренелери боюнча шек саналып 11-январда кармалган. Кадамжай райондук соту 13-январда аларды бир айга камакка алды.

Алардын бошотулушун талап кылган нааразылык акциясы Баткен шаарында да өттү.

Баткендеги нааразылык акциясы.
Баткендеги нааразылык акциясы.

Ал арада вице-премьер-министр Жеңиш Разаков Баткен облусундагы иш сапарынын алкагында Көк-Таш айылынын жашоочулары менен жолукканын өкмөттүн басма сөз кызматы кабарлады.

«Бир катар маселелер, анын ичинде айылдын чагымчылдык аракеттер үчүн шектүү төрт жашоочусунун камакка алынышы талкууланды. Белгиленгендей, бул маселе мыйзам чегинде кылдат каралат», деп айтылат маалыматта.

Ал эми өкмөт Бишкектеги нааразылык акциясынын катышуучуларынын «Жеңиш Разаков кызматынан кетсин!» деген талабы боюнча комментарий бере элек.

Чек ара сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгы

14-январда кыргыз-тажик чек арасында «Кызыл-Бел» жана «Гүлистон» көзөмөл-өткөрмө жайларынын аймагында эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү болуп, алты маселе камтылган протоколго кол коюлду.

Ал арада кыргыз өкмөтү эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында кол коюлган протокол боюнча кененирээк маалымат таратты.

Маалыматка караганда, жолугушуунун жүрүшүндө кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасынын калган тилкелеринде аймактарды аныктоо иштерин улантууну жандантуу боюнча пикир алмашылды. Анын жыйынтыгында алты маселени камтыган протоколго кол коюлду. Анын алкагында:

1. Укуктук жумушчу топторго 2020-жылдын 15-февралына чейин 114 чакырым аралыктагы чек ара аймагын аныктоо боюнча макулдашылган позицияны берүү тапшырылды;

2. Топографиялык жумушчу топторго Баткен районунун жана Исфара шаарынын ортосундагы «Самаркандек» жана «Көк-Таш» тилкелеринин ортосундагы жерлерди аныктап, жерлерди алмашуу боюнча макулдашылган сунуштарды 2020-жылдын 1-мартына чейин иштеп чыгуу тапшырылды;

3. Тараптар Чоркух - Ак-Сай - Ворух, Көк-Таш – Ортобоз автоунаа жолдорунда биргелешкен күзөтүн улантууга, Исфара-Ворух жана Баткен-Исфана автоунаа жолдорунун кесилишинде жол чырактарын, байкоо камераларын орнотууну макулдашты;

4. Чектеш облустардын жергиликтүү бийлик органдарына чыр-чатактарга жол бербөө, ошондой эле чектеш райондордун калкынын зарыл маселелерин чечиш үчүн түшүндүрүү, алдын алуу иштерин жүргүзүүнү күчөтүү тапшырылды;

5. Социалдык-экономикалык жана маданий-гуманитардык мамилелерди өнүктүрүү, чыр-чатактардын алдын алуу максатында Баткен облусунун жана Согди облусунун жергиликтүү бийлик органдарынын ар тараптуу кызматташуусу күчөтүлөт;

6. Тараптар кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча комиссиянын, жумушчу топтордун ишин, чек ара маселелери боюнча жолугушууларды жалпыга маалымдоо каражаттарында чагылдыруу боюнча макулдашууларды бекем сактооо тууралуу бир пикирге келишти.

Жолугушууда кыргыз делегациясын вице-премьер-министр Жеңиш Разаков, ал эми Тажикстандын делегациясын тажик вице-премьер-министри Азим Иброхим жетектеди. Жолугушууга эки өлкөнүн күч түзүмдөрүнүн жетекчилери катышты.

Чек ара көйгөйү кантип чечилет?

Мурдагы депутат Нооманжан Аркабаев чек араны чечүүдө сабыруулук керек деп эсептейт.

- Манас атабыздан бери ата-бабаларыбыз тажиктер менен, алар биз менен өтө сый, бири-бирин колдоп, жакын дос, тууган болуп жашап келген, - деди ал. - Мына ушул жагдайды эске алганда биздин тамырыбыз бир десек да болот. Динибиз да бир, үрп-адатыбыз да бир. Кээ бир адамдар бар, «бул жер биздики, тигил жер биздики» деген. Бирок муну менен маселе чечилбейт. Бул жерде президент маселени түздөн-түз көзөмөлгө алып туруп, өз деңгээлине жараша тажик тарап менен сүйлөшүүнү жүргүзүшү керек. Бул ишке саясатылар гана эмес, элдик дипломатиянын өкүлдөрү, биздин даанышман аксакалдар да тартылышы зарыл. Чек араны акыл жана тынчтык жолу менен чечиш керек. Бири-бирине күнөө жана орунсуз талаптарды коюу кырдаалды курчутат.

Чек ара маселеси парламентте да сөз болду. Жогорку Кеңештин «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев чек ара боюнча өкмөт чабал иштеп жатканын айтып, аны сынга алды. Бул тууралуу ал парламенттин 15-январдагы жыйынында билдирди.

Депутат 2019-жылы Жогорку Кеңеш чек ара маселесин бир нече жолу талкуулаганы менен жыйынтык чыкпай жатканын кошумчалады.

- Кийинки жумада чек ара маселесин дагы талкуулайбыз. Баягы эле сөз, эч нерсе чечилбейт. Өкмөт так план, стратегия менен келип Баткенге канча акча бөлүнгөнүн айтышы керек. Коалицияны уят кылып, президентти артка тартып жатасыңар. Ошондуктан элге канча ссуда берилет, канча камера коюлат, канча каражат бөлүнөт жана чек арада канча элдик кошуун иштейт - так маалымат менен келиш керек. Болбосо «сүйлөшүү жүрүп жатат» деп эле эч жыйынтык чыкпайт, - деди Төрөбаев.

Ал арада өкмөт 16-январда Баткен шаарында вице-премьер-министр Жеңиш Разаков чек ара маселелери боюнча координациялык кеңешме өткөрө турганын кабарлады. Ага Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин, Мамлекеттик чек ара кызматынын, Ички иштер министрлигинин, Баткен облусунун жергиликтүү бийлик органдарынын жетекчилери катышмакчы.

Кеңешмеде чек ара аймактарында коомдук коопсуздукту жана тартипти камсыз кылуу, облустун социалдык-экономикалык өнүгүүсү боюнча маселелер каралат. Ошондой эле тажик тарап менен сүйлөшүү процесси боюнча калк арасында маалыматтык-түшүндүрүү иштерин жүргүзүү, чек ара кызматташтыгын бекемдөө тууралуу маселелер талкууланмакчы.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Күйөө баласын байыткан Рахмон

Тажик президенти Эмомали Рахмондун "Зумрад" курортуна барган кези.

(OCCRP) кыргызча «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» тажик президентинин туугандарынын коррупциялык иштери тууралуу жаңы иликтөөсүн жарыялады.

Тажик президенти Рахмондун кол алдындагы жетекчилерди маал-маалы менен чогултуп, кантип иштөө керектиги тууралуу акыл үйрөтүп, тилдеп турган адаты бар. Ал дайыма өлкөдө коррупциянын тамыр жайышына принциби жок чиновниктер айыптуу экенин белгилеп келет.

- Аткезчиликке көз жумган, коррупциялашкан уятсыз чиновниктердин айынан өлкө казынасында улам эле тартыштык жаралууда. Бюджетти кантип толтурабыз, кайда карап отурабыз? Жүздөгөн миллиондор, миллиарддар казынага түшпөй жатат, - деп каңырыгы түтөп сүйлөйт.

Бирок Тажикстанды 27 жылдан бери башкарып келе жаткан Рахмон өлкөдө өзү баштаган аткезчиликке каршы күрөштөн туугандарын коргоп келет. Маселен, 2019-жылдын март айында өз буйругу менен үч ири компанияны бажы жана кошумча нарк салыгынан бошоткон.

Салыктан бошотулган үч компаниянын экөө күйөө баласына таандык. Ал компаниялар Тажикстанга курулуш каражаттарын дүңү менен сырттан ташып келип сатат.

Өткөн жылы «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» OCCRP Рахмондун жети кызынын биринин күйөөсү Шамсулло Сахибов башкарып келе жаткан «Фароз» фирмасы тууралуу иликтөөсүн жарыялаган. Президент тарабынан салыктан бошотулган компаниялар да мына ошол эле Сахибовдун үй-бүлөлүк кланына таандык болуп чыкты.

Тажикстанда бүтүндөй Борбор Азияга таанымал "Зумрад" курорту жайгашкан. Анда бир эле учурда 500 адамды тейлесе болот. Курортто эс алуу үчүн суткасына 11ден 25 долларга чейин төлөө керек. Мына ушул курорт 2015-жылы 1.1 миллион долларга бааланган.

Ошол эле жылы аны «Сомон-Сугд» фирмасы 950 миң долларга сатып алган. 91 миң долларга курорттун айланасындагы 600 гектар жер аянтын да алышкан. Мына ошол «Сомон-Сугд» фирмасы президент Рахмондун күйөө баласы Шамсулло Сахибовдин иниси Нарзулло Сахибовго таандык болуп чыкты.

Тажикстандагы дагы бир чоң курорт - "Шамбари" миң адамды тейлеген кудретке ээ. Аны «Рухафзо-2015» фирмасы сатып алган. Фирманын кожоюндарынын бири Зайнулло Сахибов болуп чыкты. Зайнулло президент Рахмондун күйөө баласы Шамсулло Сахибовдун иниси.

Ушинтип тажик экономикасынын бардык тармагында президенттин күйөө балдары отурат. Мисалы, күйөө бала Шамсулло Сахибовдун «Фароз» компаниясы 2015-жылы Тажикстандагы жалгыз тоо лыжа курортун чоң жеңилдик менен алды. Бир жылдан соң анын ачылышына барган президент «бизнесмен-патриотту» мактап, ага ыраазычылык билдирди.

2016-жылдан тарта «Фароз» компаниясы өлкөдөгү авто мектептерди колго алган. Өз бетинче иштеп жаткан авто мектептердин үчтөн экисин жаптырып, өзүнө караткан. Жабылбай калган авто мектептерди «Фароздун» гана аянттарын пайдаланууга милдеттендирген.

Ошентип, өлкөдөгү эң ири эки курорт, жалгыз тоо лыжа комплекси, авто мектептер, курулуш каражаттарын ташып келип сатуу, дары чөптөрдү кайра иштетүү, дары-дармек сыяктуу эң кирешелүү тармактар президенттин үй-бүлөсүнүн карамагында турат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гүлистондо кыргыз-тажик чек ара сүйлөшүүсү өттү

Кыргызстандын вице-премьер-министри Жеңиш Разаков менен Тажикстандын вице-премьер-министри Азим Иброхим. 14-январь, 2020-жыл.

14-январда Баткен районунун Кызыл-Бел айылына чектеш Тажикстандын Гүлистон айылындагы Гүлистон чек ара бекетинде Кыргызстан менен Тажикстандын өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү өттү.

Эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү 14-январда түнкү саат 11:30да аяктады. Узакка созулган сүйлөшүүнүн жыйынтыгында эки тарап күн тартибиндеги алты маселени макулдашып, протоколго кол коюшту. Кыргыз делегациясын жетектеген вице-премьер-министр Жеңиш Разаков алты маселени айтып өттү:

  1. Буга чейин кыргыз-тажик топографиялык тобу иштеп чыккан 114 чакырым аралыктагы макулдашылган чек ара аймагын аныктап, укуктук негиздерин бир айдын ичинде негиздөөгө сунуш берилсин.
  2. Чек ара аймагында шахмат түрүндө жайгашып калган жерлерди аныктап, адегенде бир тараптуу чечип, анан жерлерди алмашуу боюнча сунуш ушул жылдын 1-мартына чейин берилсин.
  3. Чыр-чатак көп катталган, эки эл жанаша жайгашкан аймакта кыргыз-тажик күч кызматтарынын биргелешкен күзөтүн күчөтүү каралсын.
  4. Кыргыз-тажик чектеш аймактарында көчөлөр жарыктандырылып, видео байкоо орнотулсун. Эгерде чыр-чатак болуп кетсе видео тасманы эки тарап бирдей карап, талдоого алсын. Ош-Баткен-Исфана эл аралык автожолунун Жака-Өрүк аймагынан өткөн жериндеги Исфара-Ворух жолунун кесилишине жол чырак орнотулсун.
  5. Кыргыз-тажик элинин ортосунда соода-сатык алакасын, маданий кызматташууну өркүндөтүү каралсын.
  6. Кыргыз-тажик чек арасында аткарылып жаткан жумуштарды алдын ала жалпыга маалымдоо каражаттары аркылуу жайылтпоо макулдашылсын.

Кол коюлган протоколго ылайык, жогорудагы алты маселеге эки тарап бирдей жоопкерчилик алып, жумуш чогуу аткарыла тургандыгы айтылды. Тажик вице-премьер-министри Азим Иброхим сүйлөшүү жакшы жыйынтыкталганын айтып, жер алмашуу аркылуу чек арадагы маселе оң жагына чечилерин белгиледи.

Түшкө чейин эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн биринчи айлампасы аяктаган.

Кыргыз делегациясынын курамында башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин жетекчиси Орозбек Опумбаев, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев, Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров, Кыргызстандын Тажикстандагы элчиси Жаныш Рустенбеков бар.

Тажикстан тараптан да ушундай эле мамлекеттик органдардын жетекчилери келген. Тажик тараптын делегациясын вице-премьер-министри Азим Иброхим баштап жүрөт.

10-январга караган түнү кыргыз-тажик чек арасында чыр чыккан. Тажик тараптан ок туш келди атылганы кабарланган. Бул чатактан соң Кыргызстан окуя үчүн тажик жарандарын айыптаса, Тажикстан чатакка кыргыз жарандарынын аракети түрткү болгонун билдирген. Кыргыз чек арачылары тажик тараптын маалыматын четке каккан.

Кыргыз-тажик чек арасындагы тирешүү, ок атып, таш ыргытышуу бир айга жетпеген аралыкта 2-3 жолу кайталанып кетиши чек арадагы талаштуу маселелерди тездетип чечүүнү кайрадан башкы маселеге айлантты. Акыркы бир жылда кыргыз-тажик чек арасында ок атуу бир нече жолу кайталанып, тирешүүдө жалпысынан эки тараптан жети кишинин өмүрүн алган атышуу фактылары болду.

Чек арадагы талаштуу абалды жөнгө салып, маселелердин чечилишине кызыкчылыгы бар экенин көрсөтүш үчүн Кыргызстан менен Тажикстандын президенттери чырлуу аймактан жолугуп, чек араны тактоону тездетүү, маселени чечиш үчүн укуктук документти тактоо боюнча тапшырмаларды да беришкен. Бирок андан кийин эки тараптуу чек араны тактоо боюнча жумушчу топтун иши жанданганы менен, азырынча алдыга жылганы билине элек.

Маселени чечиш үчүн акыркы убакта эки өлкөнүн өкүлдөрү 20 ирет жолугушкан. Техникалык топтун ишинин акыркы маалыматтары боюнча, ири масштабдагы 34 топографиялык карта даярдалган. Жолугушууга Кыргызстандан барган топтун жетекчиси, вице-премьер-министр Жеңиш Разаков талаштуу болуп жаткан аймактардан жерлерди алмаштыруу боюнча сунуш тажик тарапка берилгенин маалымдады. Бул иш канчалык турмушка ашарын айтуу кыйын. Анткени ушундай эле демилге 2013-жылы да көтөрүлүп, бирок ишке ашпай кала берген.

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00

Чек арадагы талаштуу учурларды тездетип чечип, абалды жөнгө салыш үчүн эксперттер өз сунуштарын айтып келишет.

Тажикстандык серепчи Негматулло Мирсаидов буга чейинки маектеринде эки өлкөнүн мамлекет башчылары Ворухтун маселесин чечиши керек, 40 миң калкы бар айыл Исфарага тоскоолдуксуз кирип-чыкканга мүмкүнчүлүк алышы зарыл деген оюн ортого салган.

- Ворухтун макамы тууралуу чечим совет мезгилинде ошол кездеги жетекчилер тарабынан кабыл алынган. Анда бул чечим аймактын баары СССРге тиешелүү деген концепциянын негизинде ишке ашкан, - деген эле ал. - Эгер совет мезгилинде айыл тургундары эч кандай кысылууну сезбесе, азыр ал жол, суу жана жер ресурстарын пайдаланууда тоскоолдуктарга туш болууда.

Талдоочунун көз карашында, Кыргызстан менен Тажикстандын ортосундагы чек ара маселесин чечүү абдан ачык-айкындыкты талап кылат, ал эми эки өлкөнүн жарандарына ар бир жолугушуунун жана сүйлөшүүнүн жыйынтыгы тууралуу маалымат берилип турушу зарыл. Мирсаидов сүйлөшүү жараянына чек ара маселесин жакшы билген эксперттерден, журналисттерден турган коомдун кеңири катмары тартылышы кажет деп эсептейт.

Бир катар адистердин оюнда көп жылдык тажрыйба жана чек ара чырларынын тарыхы эки тарапка тең, жогорку бийлик адамдарына да, айыл тургундарына да мунасалуу чечимдерди кабыл алууну талап кылып турат. Анын ичинде чек арадагы талаштуу деген участокторду алмашуу боюнча сунуш көбүрөөк айтылып келет.

Борбор Азияда бир канча жыл жашаган британиялык изилдөөчү Маделайн Ривз - Манчестер университетинде социологиялык маселелерди изилдеген окумуштуу. Ал талаштуу тилкелер чек аранын эки тарабында жашаган элдин гана кызыкчылыгын эске алуу жана саясий ыкмалар аркылуу чечилиши керек деп эсептейт.

Окумуштуунун сөзүнө караганда, саясатчылар электоратты жоготуп алуудан коркуп оор чечимдерди кабыл алуудан чочулашат. Ошол эле кезде алар чек ара маселесин узак максатты көздөп жана системалуу негизде чечүү жергиликтүү элдин жыргалчылыгына кызмат кыла турганын да эстен чыгарбашы зарыл.

Ривз жөнгө салуу иштери чек ара сызыгын аныктоодо так юридикалык эреженин алкагында жасоону, делимитация жана демаркация ишиндеги так принциптерди макулдашып алууну талап кыла турганын кошумчалады.

Бир топ жыл бою Баткен облустук укук коргоо жана коргонуу тармагын жетектеп иштеп турган Таштемир Эшалиевдин пикиринде, чек ара маселелерин чечүүдө эң жогорку бийликтин саясий чечими зарыл. Антпесе чек араны тактоодо же чечүүдө жоопкерчиликти алуудан тайсалдаган өкмөт жана комиссия башчылары чечим кабыл ала албай калып иш создугуп жаткандай.

- Чек араны тактоодо эки өлкөнүн президенттери баш болуп, өкмөт да ушул маселени чечүүгө киришиши керек, - деди ал. - Антпесе облус жетекчиси же чек арачы милиция бул ишти чече албайт. Алмаштырчу жер болсо алмаштырып, тактачу жерин тактап, тикен зымды тартып ким кайсы жерге ээлик кылаарын тактап көрсөтүп, анан мыйзамдуулукту сактап жашай беришет.

Чек ара маселеси боюнча соңку кезде эки өлкөнүн өкүлдөрү 20 ирет жолугушкан. Техникалык топ ири масштабдагы 34 топографиялык карта даярдаган.​

Кыргызстан менен Тажикстандын жалпы чек арасы бир миң чакырымга жакын аралыкты түзүп, анын 60% эки тараптуу такталган. Талаштуу экени айтылып жаткан 40% жакын чек арада 70тей талаштуу участок бар. Такталбай калган аймактар калк жайгашкан айылдарга туура келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек парламенти жашарды

Өзбек парламентиндеги 150 орунга талапкерлерди шайлоонун экинчи туру 5-январда болуп өткөн.

Президент Шавкат Мирзиёевдин демократия тууралуу убадаларынан улам Өзбекстанда жакында болуп өткөн парламенттик шайлоого эл аралык коомчулук дыкат көз салып турду. Шайлоонун жыйынтыгына ылайык, парламент депутаттары жашарып, аялдардын саны да өстү.

Мирзиёев өзүн өлкөдө кескин өзгөрүүлөрдү жасап жаткан лидер катары көрсөткөнгө аракет кылууда. «Реформа» деген сөздү саясий модага айландырган. Өзбек райсмийлери арасында «реформа» эң көп колдонулган сөзгө айланды.

Өзбек парламентиндеги 150 орунга талапкерлерди шайлоонун экинчи туру 5-январда болуп өттү. Эртеси күнү шайлоонун жыйынтыгы жарыяланды. Парламентке мурункудай эле беш партия өтүп келди.

Бардык беш партия тең мурункудай эле азыркы президенттин саясатын колдой турганын айтып чыгышты. Оппозициялык партиялар жана көз карандысыз талапкерлер бул жолу да шайлоого жолотулган жок. Мурдагыдай эле аткаруу бийлиги мыйзам чыгаруу бийлигине үстөмдүк кылып келет. Беш партияга мандаттарды бөлүштүрүү да мурунку бийликтен дээрлик айырмаланган эмес.

Өзбекстандын борбордук шайлоо комиссиясынын маалыматына караганда, партиялар алган мандаттар дээрлик өзгөргөн жок:

Либерал-демократтар партиясы мурунку 53 мандаттын ордуна бул жолу 52 мандат алышты. Улуттук кайра жаралуу партиясы мурункудай эле 36 мандатын алды. Адилет партиясында мурда 22 мандат болсо, бул жолу 24 мандаттуу болушту. Элдик демократия партиясы мурунку 27 мандаттын ордуна бул жолу 22 орун алышты. Өзбекстандын экология партиясы 15 орун алды. Жаңы шайланып келген депутаттардын 64,7%ын 30дан 50 жашка чейинкилерди түзсө, 6%ы 30 жашка чейинкилер. Алардын 48и гана мурда депутат болгондор.

Өзбекстандагы парламенттик шайлоо.
Өзбекстандагы парламенттик шайлоо.

"Өзбекстан авазы" гезитинин башкы редактору, 71 жаштагы Сафар Остонов жаңы депутаттардын эң аксакалы болсо, 26 жаштагы Шерзод Рахманов аттуу жигит эң жаш детутат болуп катталды.

Жаңы шайланып келген депутаттардын 30%ын аялдар түзөт. Буга чейин өзбек конституциясында жазылган аялдардын 30%дык квотасы аткарылбай келген. Бийликтин убадасы бул жолу аткарылып, 48 аял депутат болуп келди. Парламенттин мурунку чакырылышында 24 гана аял депутат бар эле.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек ара жаңжалы: кезектеги жолугушуу жана сунуштар

Жаңжал чыккан Баткен району

Кыргыз-тажик чек арасын жөнгө салуунун жолдору талкууланып жатат.

10-январга караган түнү жаңжал чыккан Баткен облусунун аймагында, кыргыз-тажик чек ара тилкесинде кырдаал турукташты. 14-январда Кыргызстан менен Тажикстандын өкүлдөрү жолукканы жатат. Улам-улам кайталанган чек ара көйгөйү кантип биротоло жөнгө салынат деген суроо актуалдуу болууда.

Кезектеги жолугушууга даярдык

13-январда чек арадагы кырдаалга байланыштуу президент Сооронбай Жээнбеков кеңешме өткөрдү. Анда чек арада чыр-чатактарды алдын алуу, анын ичинде Баткен облусунун кыргыз-тажик бөлүгүндөгү чек аранын коопсуздугун камсыз кылуу боюнча аракеттер талкууланган.

Чек арадагы абал боюнча кеңешме. 13-январь, 2020-жыл
Чек арадагы абал боюнча кеңешме. 13-январь, 2020-жыл

Ал эми шейшембиде Кыргызстан менен Тажикстандын өкмөт өкүлдөрү чектеш аймакта жолугуп, акыркы кырдаалды жөнгө салуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөнү турат.

Бул жолугушууну эки өлкөнүн президенттери Сооронбай Жээнбеков менен Эмомали Рахмон 11-январда телефон аркылуу сүйлөшкөндө макулдашкан.

Бул сүйлөшүүгө кыргыз делегациясын жетектеп барганы жаткан вице-премьер-министр Жеңиш Разаков жолугушуунун жүрүшүндө каралчу маселелерди төмөнкүчө тизмектеди:

- Жолугушууда биринчи болуп чек ара аймактарындагы коопсуздук маселелерин, элдин коопсуздугун коюшубуз керек. Ошол эле учурда биз чек арада делимитациялоону кантип ылдамдатуу боюнча өз ойлорубузду айтабыз. Мисалы, талаштуу жерлерди алмашуу боюнча сунуштарыбыз бар. Биз өз тарабыбыздан алар менен катуу иштегенге даярбыз.

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00


Разаковдун айтымында, акыркы бир жылда чек араны тактоо боюнча бир нече жолугушуу өткөн. Анын жыйынтыгында 34 топографиялык карта даярдалып, бир нече тилкени алмашуу боюнча сөз болгон.

Бирок алардын айрымдарын алмаштырууга тажик тарап макул болбой жатканын вице-премьер кошумчалады.

Өкмөткө сын

Эми акыркы сүйлөшүүлөрдөн эмне жыйынтык чыгат жана ал утур-утур кайталанган жаңжалдардын алдын алабы деген суроо турат.

Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков сүйлөшүүлөрдөн жыйынтыгы чыкпай жатканына өкмөттүн ишинин чабалдыгы себеп болуп жатат деген пикирде:

Рыскелди Момбеков
Рыскелди Момбеков

- Эки жылдан бери эки метр жер чечилген жок. Эми 14-январда дагы жолугушуу болот экен. Чек араны делимитация жана демаркация кылуу иши токтоп турат. Сентябрда чоң чыр чыккан. Ошондо өкмөт башчы Жогорку Кеңешке ынанымдуу келип «маселени кабыргасынан койдук, тажик тарап да макул болду. Эми иш башталат» деп айткан. Кана, иш башталганы? Чек ара маселесин чече албаганы үчүн өкмөттү кызматтан кетиргенге толук негиз бар. Ушуну менин кызматташтарым кабыргасынан койбой жатат, - деди Момбеков.

Чынында эле ар бир жолугушуудан соң тараптар чек ара чатактарын алдын алуу боюнча сүйлөшүү жүргүзгөнүн жарыялаганы менен, бир канча убакыт өтпөй чыр-чатактар кайталанып келе жатат.

Алтүгүл былтыр июль айында эки өлкөнүн президенттери алгач Тажикстанга караштуу Ворух анклавында, андан соң Ысык-Көлдө жолугушуп, чек арадагы кырдаалды талкуулаган.

Буга чейин чек арадагы талашты чечүү үчүн өлкө жетекчилеринин кийлигишүүсү жана саясий эрки керек деген түшүндүрмөлөр айтылып келген эле. Бирок Жээнбеков менен Рахмондун жолугушуусунан соң деле чек арадагы чатактардын аягы тыйылбай жатат.

Акыркы он жылда кыргыз-тажик чек арасында эле 150гө жакын чатак орун алды. Алардын айрымдарында курал колдонулуп, эки тараптан набыт кеткендер болду.

Кыргыз президенти Жээнбеков кыргыз-тажик чек арасы боюнча маселени чечүү кыйын болуп жатканын моюнуна алып, абалды “минада отургандай" деп сыпаттаган болчу.

Баткендиктердин үнү

Дал ушундай кырдаалда Баткендин тургундары деле тажап, кандай болбосун коопсуздукту жана туруктуулукту камсыз кылууну суранышууда. 13-январда Бишкекте маалымат жыйынын уюштурган баткендиктер эң талаштуу жерлерди алмашууга деле жергиликтүү эл макул болуп калганын билдирди.

- Бул маселени чечиш үчүн биз себебин аныкташыбыз керек. Чек арада кыргыз менен тажиктер аралашып жашап, тамдар шахмат тактасы сыяктуу курулган. Биздин азыркы сунушубуз - ошол жерлерди алмаштырууну айтсакпы деп жатабыз. Кайсы жерлерди алмаштыруу боюнча сунуштарыбыз бар. Ушул сунуштарды биздин өкмөт карап чыгып, чек араны тактабаса, чыр-чатак улана берет, - деди баткендик Саатбек Халматов аттуу тургун.

Чек арадагы акыркы чатакка жана кырдаалга байланыштуу абалды убактылуу эле жөнгөрүүнүн айласын көрбөй, стандарттуу эмес жолдорун издеш керек деген пикирлер айтылууда.

Маселен, парламенттеги эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук комитетинин төрага орун басары, депутат Абдывахап Нурбаев тиешелүү органдар чатактарды гана басуунун айланасын көрбөй, бул багытта узак мөөнөттүү стратегия иштеп чыгышы керектигин айтууда:

Абдывахап Нурбаев
Абдывахап Нурбаев

- Өкмөт учурда айрым чечимдерди кабыл алуудан коркуп жатат. Анткени, кээде биз өз тарабыбызга алган аймакты айтпай эле жерди берип салды деген түшүнүк болуп калууда. Бирок биз элдик дипломатияны колдонуп, ар кыл стандартуу эмес чечимдерди кабыл алуу менен узак мөөнөттүү стратегиялык негизде иш жүргүзүш керек. Бул учурдагы өкмөттүн колунан келеби билбейм.

Кыргыз-тажик чек арасынын узундугу 970 чакырымдан ашык. Анын 50 пайызга жакыны гана такталган. Ал эми эки өлкө ортосунда 70ке жакын талаштуу тилке бар.

Ак үйдө чек араны чечүү талабы менен акция өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00

Ак үйдө чек араны чечүү талабы менен акция өттү

Ак үйдө чек араны чечүү талабы менен акция өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

Айкынов: Чек араны чеччү дипломаттар жок

Хаитали Айкынов.

Кыргыз-тажик чек арасындагы абалды кантип жөнгө салса болот? Акыркы окуялардан улам жергиликтүү элдин бийликке карата маанайы кандай болуп жатат? Стратегиялык кандай тажрыйбаларга таяныш керек?

«Азаттыктын» ушул жана башка суроолоруна жарандык активист, эксперт Хаитали Айкынов жооп берди.

«Азаттык»: - Кыргыз-тажик чек арасындагы чыңалуу улам эле кайталанып жатпайбы. Мунун токтотуш үчүн кандай кадамдарды жасаш керек жана эмне жетпей жатат?

Хаитали Айкынов: - Мамлекет аралык чек араны тактоо - өтө кыйын иш. Бир тараптуу эле аракеттер жасалса аны ишке ашыруу мүмкүн эмес. Бирок бул маселени чечүүдө дипломатиялык чеберчилик, сүйлөшүүлөрдүн тактикасын, стратегиясын туура баамдоо деген нерсе болбой жатат. Тарыхта белгилүү болгондой эле чечен, иш билги дипломаттар мындай маселени чечүүгө чоң өбөлгө болуп келген да. Ал эми биздин учурда сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн паритеттүү комиссия колдо болгон маалыматтардын негизинде эле өз деңгээлинде сүйлөшүүлөрдү жүргүзө албай жатат окшойт. Себеби, мамлекеттик ыйгарым укуктуу органдарга барган адамдардын бардыгы эле дипломат эмес. Азыркы түзүлгөн кырдаалда тажиктер менен сүйлөшүш үчүн алардын бардык өңүтүн, ички көйгөйлөрүн билген, бир маселени койсо экинчисин айттырбай чечкен кыраакы адам жок болуп жатпайбы.​

Кыргыз-тажик чек арасы.
Кыргыз-тажик чек арасы.

«Азаттык»: - Эгерде мындай кырдаал тынымсыз эле улана берсе, чек ара жак тынчыбаса жергиликтүү элдин бийликке болгон маанайы кандай өзгөрөт? Бул элдин жашоосуна кандай таасир этет?

Хаитали Айкынов: - Бул чырлар улам создугуп, маселе чечилбеген сайын Баткенде жашаган элдин бийликке болгон ишеними улам азайып баратат. Мисалы, вице-премьер-министр келип-кетип эле жатпайбы. Чек арадагы Аксай, Самаркандек, Ак-Татыр айылындагы 30 миңден ашуун эл азыр ал келип, бир маселени чечерине деле ишенбей калды.

Анан эми ошол жактагы элдин ордуна ар бирибиз өзүбүздү коюп көрүшүбүз керек. Түн ортосунда тополоң чыкса коопсуз жакка элди көчүрүп, бала-бакыраны коргоп калыш керек деп жан үрөшөт да. Ушуга дейре Баткен шаарына чейин эл качып барган учурлар болгон. Бир жумалап, он күндөп талаа-түздө жашап, анан кайтып барып атат. Ушунун баары элдин моралдык-психологиялык абалына өтө чоң зыян келтирип жатат.

«Азаттык»: - Абалды жөнгө салыш үчүн тактикалык эмес, стратегиялык кадамдарга азыр ошол сиз айткан дипломаттар эле жетишсизби? Себеби, эл арасында «чек арадагы жолду бууп салышса болмок, тажик тарапты таптакыр өткөрбөш керек эле» дегендер да чыгып жатпайбы?

Хаитали Айкынов: - Жараткан бизди коңшу кылып койгондон кийин жолду тосуп койсо эле маселе чечилбейт. Биргелешип жашоонун эл аралык нормалары бар да. Маселен, Ворух анклавын эле эч кимди чыгарбай тосуп алсак туура эмес болуп калбайбы. Азыр мунай мыйзамдуу, мыйзамсыз ушул чек ара аркылуу кирип жатат, тажик тарап бизден көмүр, цемент алып жатат. Мунун баары муктаждыктан улам ишке ашууда.

Товардын баары эле мыйзамдуу эмес, аткезчилик менен да келип-кетүүдө. Анан калса ушул аймактагы суунун башы Кыргызстанда, көбүн пайдаланган тажик тарап болуп турат. Ушул карым-катыштын баарын кыркып, тосуп коюш мүмкүн эмес. Буга кошумча жолдун аркы өйүзү коңшу өлкөнүн аймагы же бирөөнүн дубалы да чек арага кирип калышы мүмкүн. Мындай талаштуу жерлерди алмаштырса болот. Өзбекстан менен бул тажрыйба жакшы жемишин берген. Кыскасы, эл аралык тажрыйбадагы чек араны тактоого байланыштуу бардык тажрыйбаны колдонушубуз керек деп ойлойм.

«Азаттык»: - Сиз айтып жатпайсызбы, «бизде бул талаш-тартыштарды чече билген кыраакы дипломат жок» деп. Тажик тараптагы абалды байкадыңызбы? Алардын бийлик органдарында ошондой дараметтүү адистер барбы?

Хаитали Айкынов: - Тажик тарапта адис жок деп айтууга болбойт, албетте, бар. Аларда ушул талаштуу Ворух, Чорку, дегеле Исфара району менимче, Тажикстандагы эң көйгөйлүү аймак болуп саналат. Бул аймакта кыйынчылыктар аябай көп. Биринчиден, эл өтө тыгыз, Ферганадагы калкы эң көп жер эмеспи. Элинин маселесин албетте, алар чечип жаткандыр. Алар эми кээде өз кызыкчылыгын көздөп, чек ара маселесин мүмкүн болушунча өз ыңгайына жараша чечүүгө аракеттенет да. Мамлекет аралык комиссиянын жумушчу тобунун мүчөлөрү менен сүйлөшүп калсаң, ушул маселени чечүүгө аз калганда эле «жогору жак менен макулдашышыбыз керек» деп жылдырып коюп жатышпайбы. Ушундан улам кырдаал ого бетер татаалдашып жатат да.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЕАЭБ: кыргыз өкмөтүн түйшөлткөн эрежелер

Кыргыз-казак чек арасындагы автоунаалар. (Архивдик сүрөт).

Кыргызстандын премьер-министри Мухаммедкалый Абылгазиев казак тараптын чек арада транзиттик жүктөрдү кошумча текшерүү жүргүзгөнүн сындады.

Аны өкмөт башчысы Евразиялык экономикалык биримдиктин жобосуна сыйбаган эреже катары баалап, казак тарапты товарларды эркин өткөрүү боюнча кабыл алынган милдеттенмелерди так аткарууга чакырды.

Мындай билдирүүнү өкмөт башчы кыргыз-казак чек арасынын “Ак-Тилек-автожол” өткөрмө бекетиндеги жүк ташуучу автоунаалардын тыгынына байланыштуу жасады.

Казакстандын өкмөтүнүн Кирешелер боюнча мамлекеттик комитети аткезчиликти жана каттоого алынбаган товарларды чектөө үчүн транзит менен өткөн оор жүк ташуучу автоунааларга электрондук пломбалар коюлуп жатканын ырастады.

Өкмөт башчысынын чукул билдирүүсү

Кыргызстандын премьер-министри Мухаммедкалый Абылгазиев кыргыз-казак чек арасынын “Ак-Тилек автожол” өткөрмө бекетинде кезек күткөн жүк ташуучу автоунаалардын тыгынына байланыштуу тынчсыздануусун билдирди.

Билдирүүдө өкмөт башчы казак тараптын чек ара аркылуу жүктөрдү алып өтүүдөгү кошумча текшерүүлөрдү киргизгени Евразиялык экономикалык биримдиктин (ЕАЭБ) ченемдерине каршы келерин эскерткен.

Премьер-министрдин маалымат катчысы Адилет Султаналиев кыргыз өкмөтү казак тарапты биримдиктин алкагында товарлардын эркин жүгүртүлүшүн камсыздоо милдеттенмесин так аткарууга чакыра турганын билдирди:

- Казак тараптын Кыргыз Республикасы менен Казак Республикасынын мамлекеттик чек арасы аркылуу товарларды жана жүктөрдү алып өтүүдөгү кошумча текшерүүлөрдү киргизгени Евразиялык экономикалык бирликтин нормаларына каршы келет. Казак тараптын бир тараптуу кабыл алган чечиминен улам Чүй облусунун Ысык-Ата районундагы «Ак-Тилек автожол» өткөрүү пунктунун жанында оор жүк ташуучу автомобилдер топтолууда. Бул жагдайга байланыштуу Кыргыз Республикасынын өкмөтү тынчсыздануусун билдирип, Казакстанды интеграциялык бирликтин алкагында товарларды эркин өткөрүү боюнча кабыл алынган милдеттенмелерди аткарууга чакырды.

Кыргыз өкмөтү казак тараптын бир жактуу чечиминен улам «Ак-Тилек автожол» чек ара өткөрмөсүндө кезек күткөн оор жүк ташуучу автоунаалар топтолуп калганын билдирген.

Анын себеби жүк ташуучу автоунааларга электрондук пломба басууга байланыштуу экени айтылган. Жүк ташуучулардын кызыкчылыгында Казакстан аркылуу товарларды тоскоолдуксуз ташуу үчүн навигациялык пломбалар менен жүктөрдү текшерүү мурда макулдашылган.

"Бирок товарларды көзөмөлдөөнүн бул эки тараптуу чаралары тараптар аны колдонуу механизмдерин так сактаган мезгилде гана мааниге ээ”, - деп айтылат кыргыз өкмөтүнүн аталган билдирүүсүндө.

Казак тараптын жообу

Ал эми Казакстандын Кирешелер боюнча мамлекеттик комитетинин расмий өкүлү Олжас Отар басылган пломбалары бузулбаган жана документтери туура жүк ташуучулар чек арадан тоскоолдуксуз эле өтүп жатканын белгиледи.

Ал казак өкмөтү өткөн жылдан тарта экспорттук көзөмөл чарасын киргизип, анын натыйжасында товарларды Казакстандын аймагына мыйзамсыз алып кирген учурлар катталганын билдирди.

Ошондуктан Олжас Отар Казакстандын аймагы аркылуу өткөн транзиттик жүктөрдү көзөмөлдөө аркылуу казак өкмөтү өз кызыкчылыгын коргоп жатканын бышыктады:

Мисалы, соңку үч айдын ичинде 601 мыйзам бузуу фактысы аныкталды. Алардын документтеринде жүктү Казакстан аркылуу Орусияга ташып жеткирүү жагы көрсөтүлгөн. Бирок аталган товарлар Казакстандын аймагында сатылган.
Олжас Отар.


- Мисалы, соңку үч айдын ичинде 601 мыйзам бузуу фактысы аныкталды. Алардын документтеринде жүктү Казакстан аркылуу Орусияга ташып жеткирүү жагы көрсөтүлгөн. Бирок аталган товарлар Казакстандын аймагында сатылган. Жалпы баасы 5 млрд. теңгеге барабар бул соода жүгүртүүдөн 600 млн. теңгеге чукул салык алынышы керек эле. Мына ушундай көрүнүштөргө жол бербөө максатында бизде транзит менен өтүп бараткан оор жүк ташуучу автоунааларга электрондук пломбалар коюлуп жатат. Анткени жол документтери боюнча Орусияга жүк тартып баратканы көрсөтүлгөн жүктөрдүн көпчүлүгү Казакстандын шаарларында калып, ал жактагы базарларда сатылып жаткан учурлар катталган. Мына ошол электрондук пломбалар аркылуу спутниктен жүк ташуучу автоунаалардын каякка баратканы байкоого алынып, алардын товарлары Казакстандын аймагында калганы аныкталганда тиешелүү чаралар көрүлүп, жүк артка кайтарылат. Ошондуктан коюлган пломбалар аркылуу транзиттик жүктөрдүн каерде баратканы бизге көрүнүп турат.

Кыргыз-казак чек арасынын "Ак-Тилек - Кара-Суу" автожол өткөрмө бекетинде кезекте турган оор жүк ташуучу автунаалардын тыгыны пайда болуп, Кыргызстан тарабындагы айдоочулардын алды үч аптадан бери Казакстандын аймагына кире албай турушканын айтып, даттанышкан. Айдоочулар казак тарап жүктү текшерип, электрондук пломбаларды бастырууну талап кылып жатканын айтышкан.

Казакстандын Кирешелер боюнча мамлекеттик комитети өткөн жылдын 10-декабрынан тарта транзиттик жүктөрдү текшерүүнү күчөткөнү айтылган.

Экспорттук көзөмөл - ЕАЭБ эрежесине каршы

Муну Казакстан өкмөтүнүн Кирешелер боюнча мамлекеттик комитетинин расмий өкүлү Олжас Отар дагы ырастап, экспорттук көзөмөл былтыр февраль айынан баштап киргизилгенин жана ал аткезчиликтин агымын ооздуктоого байланыштуу экенин "Азаттыктын" казак кызматына билдирген.

Ошол эле кезде кыргыз өкмөтүнүн ЕАЭБ иштери боюнча атайын өкүлү Алмаз Сазбаков экспорттук көзөмөл биримдиктин жобосуна каршы келерин айтып, бул жагдайды жөнгө салуу өтүнүчү менен Евразиялык экономикалык комиссияга билдирүү жиберилгенин белгиледи:

Алмаз Сазбаков.
Алмаз Сазбаков.

- Экспорттук көзөмөлдү киргизүү ЕАЭБ алкагында кабыл алынган келишимге каршы аракет, товарларды эркин жүгүртүүгө тоскоолдук катары эсептейбиз. Биз буга толугу менен каршыбыз. Ошондуктан биз бул жагдайды жөнгө салуу өтүнүчү менен Евразиялык экономикалык биримдиктин алкагында бир нече ирет билдирүүлөрдү жасаганбыз. Анткени бул жерде ЕАЭБ келишиминин эң негизги принциби - товарларды эркин алып өтүү эрежелери бузулуп жатат. Экспорттук көзөмөл деген негизде товарларды текшерүүлөр бүгүн эле пайда боло калган жок. Чек арада товарларды текшерип, фискалдык кароо жүргүзүү туура эмес. Бул ЕАЭБнын жоболоруна каршы келет.

Казакстандын мурдагы премьер-министри Бахытжан Сагинтаев 2017-жылы Кыргызстанды чек арадагы чабал бажы көзөмөлү үчүн сындап, аткезчилик тыйылбай жатканын жүйө келтирген.

Буга байланыштуу 2017-жылы жайында кыргыз-казак чек арасы бир нече күнгө жабылып, кыргыз ишкерлери зыян тарткан. Кыргызстан аны экономикалык басым көрсөтүү катары кабыл алып, кандайдыр бир доомат болсо, чек араларда үч тараптуу бажы көзөмөлүн киргизүүнү сунуштаган. ЕАЭБ келишими капиталды, товарларды жана жумушчу күчүн эркин жүгүртүү принцибине таянып, түзүлгөн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уэллс: АКШ Борбор Азиянын кызматташуусун каалайт

Элис Уэллс, Дүйшөмбү. 2019-жыл.

Тажикстанда эки күндүк иш сапары менен болгон АКШнын дипломаты Элис Уэллс Борбор Азия өлкөлөрүн өз ара кызматташтыкка үндөп, Вашингтон мындай алакага кызыкчылыгы бар экенин белгиледи.

Кошмо Штаттардын мамлекеттик катчысынын Түштүк жана Борбор Азия боюнча жардамчысы Элис Уэллс Дүйшөмбүдөгү иш сапарында Вашингтон чөлкөмдөгү коопсуздукту бекемдөөгө, экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү өрчүтүүгө кызыкчылыгы бар экенин айтты.

Мындан бир ай мурда АКШнын мамлекеттик департаменти Вашингтон Борбор Азиядагы өлкөлөр менен дипломатиялык алака-катнашын кеңейтип жатканын билдирген.

«Азаттык» радиосунун тажик кызматына курган маегинде дипломат Элис Уэллс мындай кызматташтык үчүн «көбүрөөк мүмкүнчүлүк» түзүлгөнүн белгилеген.

Биз кээ бир мамлекет же уюмдардын Тажикстандын эл аралык коомчулук менен кызматташуусуна тоскоолдуктарды жаратышына тынчсызданып турабыз. Биз түшүнүксүз экономикалык долбоорлор менен айлана-чөйрөнү коргоону эске албаган долбоорлорго каршыбыз.
Элис Уэллс.


- C5+1 форматында аймактык кызматташтык үчүн эбегейсиз мүмкүнчүлүктөр бар деп ойлойм. Борбор Азиядагы өз ара жана АКШ менен кызматташтык тууралуу айтып жатам. Бир эле мисал, Өзбекстандын башына Шавкат Мирзиёев келип, чек аралар ачылып, аймактагы мамлекеттердин интеграциясына мүмкүнчүлүк түзүлдү. C5+1 форматында биз экономикалык долбоорлорду да талкуулап жатабыз. Терроризм менен күрөшкө байланыштуу маселелер, анын ичинде мурдагы согушкерлерди мекенге кайтаруу маселеси каралып жатат. Тажикстан C5+1 форматында коопсуздук боюнча жумушчу топту жетектеп турат. Биз Ооганстандагы кырдаалды да карай алабыз. Борбор Азия өлкөлөрүн «же ал жакка, же бул жакка» деген тандоого такабайбыз. Кошмо Штаттары мамлекеттердин башка эл аралык жана аймактык биримдик же союздарга катышуусуна каршы эмес. Бирок биз кээ бир мамлекет же уюмдардын Тажикстандын эл аралык коомчулук менен кызматташуусуна тоскоолдуктарды жаратышына тынчсызданып турабыз. Биз түшүнүксүз экономикалык долбоорлор менен айлана-чөйрөнү коргоону эске албаган долбоорлорго каршыбыз. АКШ Тажикстанга ишенимдүү, кирешелүү узак мөөнөттүү долбоорлорду сунуш кыла алат деп эсептейбиз.

Вашингтондун өкүлү Борбор Азия өлкөлөрү Жакынкы Чыгышта согушкан жарандарын артка кайтарып жаткан кезде «терроризмге каршы күрөш» сыяктуу орток көйгөйлөр турганына токтолуп, Вашингтон коопсуздук маселесинде көмөк көрсөтө берерин кошумчалаган.

- Биз Ооганстандагы терроризмге каршы күрөшө беребиз. Ооганстанды Тажикстанга же АКШга, же өнөктөштөрүбүзгө каршы терроризмдин айдыңы катары колдонууга каршыбыз, - деди Уэллс.

Мындан тышкары америкалык дипломат Кошмо Штаттары Борбор Азиядагы коңшулардын энергетика тармагындагы байланыштарын кеңейтип, электр энергиясын башка өлкөлөргө экспорттоо демилгелерин колдой турганын, жалпы чөлкөмдүн өнүгүшүнө таасир эте турган CASA-1000 сыяктуу долбоолордун ишке ашырылышына кызыкчылыгы бар экенин кошумчалай кеткен.

Вашингтондун мындай аракеттери Кытай аймактагы саясий жана экономикалык таасирин күчөтүп жаткан кезде жүрүп жатат.

Буга чейин Дональд Трамптын администрациясы Бээжиндин бул өлкөлөрдүн өкмөттөрүн Шинжаңдан качып, башпаанек сураган жарандарын чыгарып берүүгө көндүрүп жатканына тынчсыздануусун билдирген.

Мындан тышкары Тажикстанда «Озоди» радиосунун журналисттери аккредитация ала албай жатканына байланыштуу Элис Уэллс бийлик өкүлдөрү менен сүйлөшүүлөр болгонун айтып, бул маселенин жакын арада чечилишине үмүт артты.

- Көз каранды эмес маалымат каражаттары өлкөлөрдүн өнүгүшүндө маанилүү роль ойнойт. АКШ алардын ролун жогору баалайт. Быйыл парламенттик жана президенттик шайлоо өтө турган Тажикстанда ачык жана эркин талкуулар сөзсүз болушу керек, - деп кошумчалады Уэллс.

Былтыр октябрда Тажикстандын Тышкы иштер министрлиги «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун тажик кызматынын 11 журналистинин ичинен жетөөнүн гана аккредитациясын үч айдан алты айга чейин узарткан.

Өлкөдөгү мыйзамдарга ылайык уруксат кагазынын жоктугунан улам радионун башка журналисттерине иштөөгө тыюу салынган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Кызыбызды күйөөсү жанчып салган экен". Кочкордогу окуянын чоо-жайы

Баткен: чек арада кайрадан чыңалуу

10-январга караган түнү кыргыз-тажик чек арасында чатак чыгып, тажик айылы тараптан кыргыз тарапка туш келди ок атылганы кабарланган.

Алматыдагы активисттердин талабы

Алматыдагы активисттердин талабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:36 0:00

Иликтөөчү журналист чак түштө сабалды

Иликтөөчү журналист чак түштө сабалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:15 0:00

Оштун чиркөөсүндөгү Рождество майрамы

Оштун чиркөөсүндөгү Рождество майрамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:00 0:00

Кабарсыз кеткен кытайлык кыргыз студенттер

Тургуналы Жусуп Мамай Көчмөндөр оюндарында. 5-сентябрь, 2018-ж.

Кыргызстандын жогорку окуу жайларында билим алып жаткан 40тан ашуун кытайлык кыргыз студент 2018-жылы жайкы каникулга кеткен бойдон окууга кайтып келген эмес. Кыргыз бийлиги Кытайдан келип билим алып жаткан боордоштор тууралуу маалымат кийинчерээк берилерин билдирди.

2019-жылы апрель айында «Кытайлык кыргыздарды колдоо комитети» Кыргызстандын жогорку окуу жайларында билим алып жаткан 40тан ашык кытайлык студент 2018-жылы жайкы каникулга кеткен бойдон окууга кайтып келбегенин билдирген. Учурда комитет бул кытайлык студенттерге байланыштуу эч кандай кабар жок экенин, дегеле Кыргызстандагы кытайлык кыргыздар жөнүндө маалымат чогултуу кыйын болуп калганын белгиледи.

Жусуп Мамайдын урпагынын тагдыры

Кытайдагы залкар манасчы Жусуп Мамайдын урпагы Тургунаалы Кыргызстанга 2014-жылы билим алганы келген. Тургунаалы Турсунаалы уулу бул жакта маданий чөйрөдө тез эле популярдуу болуп, «Манас» айтуудан сырткары кыргыз бийин жайылтуу менен аты чыккан.

Өнөрлүү жигит өлкөдөгү ар кандай маданий иш-чараларга жигердүү катышып, бир нече сыйлыкка татыган. Ошондой эле «Жусуп Мамай бабамдын баяны» деген китепти да чыгарган. Манасчынын чөбөрөсү журналисттер менен баарлашып калса Кытайдагы кыргыздардын абалы тууралуу дайыма жакшы маанайда гана сөз кылчу.

- Жуңго өкмөтү аз улуттардын маданияттын коргоого жакшы көңүл бөлөт. Бул жагынан аябай жакшы. Кыргыз эле эмес, бардык улуттарды коргойт. «Маданиятыңарды жайылтып, өркүндөткүлө» деп турат, - деп такай айтчу.

2017-жылы Тургунаалы Кыргыз улуттук университетинин филология факультетин аяктап, эки жылдык магистратурага тапшырган. Бирок 2018-жылы октябрь айында Кытайга кетип, ошол боюнча кайтып келген эмес. 2019-жылы апрель айында анын Бишкектеги жакын досу Урмат Майрамбек уулу буларды айтып берди эле:

- «Эртең кетем» деп жатканда жолуктум. Маанайы жок болчу. «Эмне кылсам?» деп ойлонуп турган чагы экен. Калып калганга мүмкүнчүлүгү бар эле. Биз кеңеш берип, «жогорку жактарга кайрылып жардам сурайлы» дедик. Бирок өзү «ата-энем, бир туугандарым бар, аларга оор болуп калышы мүмкүн» деди. Ошентип, кеткенден бери байланышка чыга алган жокпуз.

Таланттуу жигит Бишкекте жүргөндө Интернетти активдүү колдончу. Бирок Кытайга кеткени куш тилиндей кабар берип же Интернетке да чыккан эмес.

2019-жылдын март айында Америкалык «Foreign Policy» басылмасы Кыргызстандын жогорку окуу жайларында окуп жүрүп жайкы каникулда Кытайга кетип, кайтып келбеген кытайлык кыргыздар жөнүндө макала даярдаган. Анда басылма «Кытайда жергиликтүү бийлик Тургунаалынын чоң атасынын китептерин конфискациялап, чөбөрөсү чоң атасынын китептеринин кайсы бир бөлүгүн сактап калууга аракеттенген болушу мүмкүн» деп жазды. Ошондой эле басылма Тургунаалы «кайра тарбиялоочу лагерге» түшүп калышы ыктымал деп боолгологон.

«Шинжаңдагы курмандыктардын базасы» деп аталган сайтта «26 жаштагы Тургунаалы Турсунаалы 2018-жылдын октябрында камалып, ошол жылдын декабрында бошонгон» деп жазылып турат.

Бирок 2019-жылы 14-май күнү Тургунаалы Турсунаалы уулу Бишкекке келген. Ал жергиликтүү «Баракелде» сайтында учкай гана маек куруп, Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусуна караштуу Ак-Чий ооданында жашап жатканын, үйлөнгөнүн, жубайы мугалим экенин баяндаган. Ошондой эле Кытайда манасчылардын башчысы, Жусуп Мамайдын мураскери болуп дайындалганын да кошумчалаган. Бирок Кытайдагы башка кыргыздар, «кайра тарбиялоочу лагерь» жөнүндө ооз ачкан эмес.

Тургунаалынын жакын тааныштары ал бир айдан ашуун жүрүп, сынактарды мөөнөтүнөн мурда тапшырып, Кыргыз улуттук университетинин эки жылдык магистратурасынын дипломун алып кеткенин маалымдашты. Тургунаалы Кыргызстандагы тааныштары менен ошол бойдон байланышкан эмес.

Дайынсыз кеткен кыргыз студенттер

2019-жылы жаз айларында «Кытайлык кыргыздарды колдоо комитети» Кыргызстандын жогорку окуу жайларында билим алып жүрүп, жайкы эс алууга кетип кайра келбеген 45 студенттин тизмесин түзгөн. Комитеттин өкүлү Марат Тагаев тизмедеги маалыматтар Бишкекте жүргөн кытайлык кыргыздардан алынганын айткан болчу. Анда Тагаев дайыны чыкпай жаткан 45 кишинин арасында жогорку окуу жайын бүтүп кеткендери бар экенин айткан эле:

- Алар Кытайга кетип келбей калган студенттерди тизмектеп беришкен. Маалымат боюнча 45 студент болчу. Бирок алар боюнча так кабар жок. Такталбаган маалыматтар боюнча алардын көбү «лагерге» кирип чыккан.

Бул макала жазылып жатканда жогорудагы маалыматты тактоо иретинде «Кытайлык кыргыздарды колдоо комитети» менен кайра байланышканыбызда кытайлык студенттер жөнүндө таптакыр маалыматы жок экенин гана биле алдык. Ошондой эле анын өкүлдөрү Кытайдан келген кыргыздар жөнүндө маалымат чогултуу кыйын болуп калганын белгилешти.

Учурда Бишкектеги жогорку окуу жайларында билим алып жаткан кытайлык кыргыздар да бар. Алар журналисттер менен эмес, бейтааныш бирөө менен да сүйлөшүүдөн чочулашат.

2019-жылы апрель айында микрофонго сүйлөөдөн баш тартып, атын-жөнүн жашырган кытайлык кыргыз студент төмөнкү маалымат менен бөлүшкөн.

- Азыр сүйлөп берсек ал жактагы ата-энебизге зыяны тийип калат. Бул жакта калгандардын көбү эле жарандык алып алган. Бирок канчасы жарандык алган же канчасы ала элек экени айтылбайт. Анткени бири-бирибизге билдирбей эптеп жашап жатабыз. Кытайлык кыргыздар Улуттук консерваторияда, Улуттук университетте, «Манас» университетинде, Бишкек гуманитардык университетинде окуп жатышат. Азыр «Манас» университетинде окугандардын баары эле кетип, бирок келген жок. Бишкек гуманитардык университетиндеги жети баланын бешөө кетип, келген жок. 2017-жылы кеткен бир бала Үрүмчүдөн түшүп калган боюнча үйүнө да барбаптыр.

Бул атын жашырган студент менен кайра байланышканыбызда журналисттер менен жолугушуудан баш тартты.

Дайыны чыкпай жаткан 45 студенттин тизмесинде жүргөн Өмүржан Мамбетемин Кыргызстанга 2010-жылы келип, Кыргыз улуттук университетин 2016-жылы аяктаган экен. Алты жыл ичинде Өмүржан Кытайга бир жолу барып келген. Ушул тапта аны Бишкектеги жубайы Чынара издеп жатат. Ал студент кезинде кыргыз жараны Чынара менен баш кошуп, алар эки кыздуу болушкан.

Чынаранын айтымында 2017-жылы күйөөсүнө Кытайдан чакыруу келип, үй-бүлөсү менен кошо кетүүнү көчүп кетүүнү пландашкан. Бирок Чынарага виза берилбегендиктен Өмүржан жалгыз жөнөгөн. Жубайы андан бери Өмүржандын эч дайыны чыкпай, былтыр гана бир нече жолу гана байланышка чыкканын айтып берген эле:

- Акыркы жолу 23-февралда чалды. Эки кызын сурады. «Кыйналып атасыңарбы?» деди. Ашыкча сөз сүйлөгөн жок. Төрт мүнөт сүйлөштүк. Биринчи чалганда: «Сен каяктасың?» деп сурадым. Ал жакта ачык-айрым «лагердемин» деп айта албайт. Сүйлөшүп жатканда кыйналып жатканын жүрөгүң менен эле сезесиң.

Былтыр Чынарага барып жолукканыбызда атасын сагынып саргайган эки кызын кучактап, көз жашын агызып күйөөсүн күтүү менен күн кечирип жатканына күбө болгонбуз. Эми ага байланышканыбызда, мурдагыга караганда күйөөсү менен телефондон көбүрөөк сүйлөшүп калганын айтып берди. Бирок дагы эле Кытайдагы башка кыргыздар, «кайра тарбиялоочу лагерге» түшүп-түшпөгөнү жөнүндө, Бишкекке эмне себептен келе албаганын ачык айтпайт. Чынара күйөөсү «кайра тарбиялоочу лагерден» чыккан окшойт деп божомолдоп турган чагы. Бирок бул үй-бүлө качан биригери азырынча белгисиз.

Өнөрпоз кытайлык кыргыздар

Ак таңдай акындардын сынагында баш байге талашкан кытайлык кыргыз Гүлкайыр Айбаш кызы 2018-жылы Бүбүсара Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик маданият жана искусство институтунун студенти болчу. Гүлкайыр төкмө акындар арасында дүбүртү катуу чыгып келаткандардын бири деп таанылган.

Ал 2018-жылы жайында Кытайга жакындарына кетип, кайра окууга келген эмес. Анын күйөөсү, кытайлык кыргыз Ажыбек Дүйшө уулу да колунан комуз түшпөгөн таланттуу өнөрпоз катары таанылып келаткан.

Кыргызстандык төкмө акын Баян Акматов бул үй-бүлө менен чыгармачылыктан тышкары жакын санаалаш болчу.

- Кытайлык акындар менен көп эле чогуу жүрдүк. Эң кызыгы - аларды бири-бири менен сүйлөштүрбөй койгон деңгээлге жеткиришкен. Себеби бири-биринен «сатып коёт, тыңчы» деп шек санашчу. Арасында тыңчылар да бар окшойт же мага ошондой байкалдыбы, билбейм... Ажыбек менен Гүлкайыр кеткенде өлүмгө башын байлаган сыяктуу эле кетишкен. Аларга Интернет бербегенден кийин байланыша алган жокмун. Элден укканым боюнча алар үй камагында окшойт, - деди Баян акын.

Гүлкайыр менен Ажыбек Кыргызстанда баш кошуп, тун кызынын атын төкмө акын Майра Керим кызынын урматына Майра коюшкан экен. Ажыбек Кыргыз улуттук университетинде билим алып жаткан.

Такталбаган сандар

Билим берүү жана илим министрлигинин маалыматына караганда, жыл сайын Өзбекстандагы, Казакстандагы, Тажикстандагы, Түркиядагы жана Кытайдагы кыргыздарга Кыргызстандын жогорку окуу жайларынан 75 бюджеттик орун берилет. Министрлик кытайлык кыргыз студенттердин канчасы жайкы эс алууга кетип, келбей калганы тууралуу кийинчерээк маалымат берилерин кабарлады. Буга чейинки расмий маалыматта 2016-2017-окуу жылдары он, 2017-2018-жылдары эки гана кытайлык кыргыз студент билим алууга келгени айтылат. Азырынча 2019-2020-жылдын маалыматы белгисиз.

Былтыр жазында кытайлык кыргыздар көп тапшырат деген жогорку окуу жайларынын өздөрүнөн маалымат чогултууга аракет кылганбыз. 2019-жылы Бишкек гуманитардык университетинин өкүлдөрү кытайлык жети студент окуп жатканын билдирген. Ал эми Кыргыз улуттук университетинин жетекчилиги жалпы жонунан 20дай кытайлык кыргыз жайкы каникулга кетип, алардын бирөө гана кайтып келгенин маалымдаган.

Кыргыз улуттук консерваториясы 2019-жылы алты кытайлык кыргыз окуп жатканын, алардын ичинен бир студент эки жыл мурун Кытайга кеткен бойдон кайтып келбегенин билдирди. Андан алынган маалыматка караганда, консерваториядагы алты студент эки жылдан бери жайкы каникулда Кытайга барбай калган.

Ал эми Кыргыз мамлекеттик маданият жана искусство институтунун салттуу музыка жана фольклор кафедрасынын башчысы Самат Көчөрбаев 2015-2016-2017-жылдары алты кытайлык кыргыз студенттин ичинен төртөө Кытайга кеткен боюнча дайыны чыкпай калганын айтып берген.

- Дегеле кытайлык кыргыз туугандар бул жактан окууну бүткөнчө тоскоолдуктар боло берет экен. Барып келгенден кыйнала беришет экен. Ал жактан ар кандай документтерди талап кылат окшойт, - деди Самат Көчөрбаев.

Көчөрбаев менен азыр байланышканыбызда, кеткен студенттеринен ошол боюнча куш тилиндей кабар жок болуп жатканын айтып, эки жылдан бери Кыргызстанга кытайлык кыргыздар жогорку окуу жайларына келбей калышканын кошумчалады.

Буга чейин кытайлык кыргыздар ар кандай иш-чараларда, майрамдарда же кандайдыр бир көйгөйлөрдү чечүүдө чогулуп калышчу. Азыр боордоштор бир шаарда турушса да бири-бири менен жолуккандан, баарлашкандан чочулашат. Кытайдагы «лагерь» темасы боюнча ооз ачышпайт.

Бул макала жазылып жатканда кытайлык кыргыз студент, мугалим, чыгармачыл чөйрөдөгү бир нече адам менен жолугуп, дайынсыз кеткен студенттер, Кытайдагы лагерлер жөнүндө сүйлөштүк. Алардын көпчүлүгү атын-жөнүн, кала берсе журналисттер менен жолукканын дагы сыр бойдон калтырууну суранышты.

Алардын маалыматына караганда 2018-жылы дайынсыз кеткен студенттердин кээ бири бир жылдан кийин Кыргызстанга келип кетишкен. Айрымдары окуусун улантып жатышат. Алар бир жыл эмнеге келбей калганынын себептерин айтышпайт, айрымдары гана «Бишкекте жүргөн жылдардын отчетун бердик» деп кыска жооп беришет.

Кытайда жашаган башка аз улуттардын өкүлдөрүнүн арасында кыргыздар да камакка алынып жатканы жөнүндө кабар 2018-жылы күз айларынан баштап тарай баштаган. «Кытайдагы кыргыздарды колдоо комитетинин» такталбаган маалыматына ылайык, Бээжин расмий түрдө «саясий тарбиялоочу лагерь» деп атаган жайларда 50 миңдей кыргыз отурат. Кыргыз бийлиги бул маалыматты расмий тастыктаган эмес.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Агелеуов: ӨЭУ жөнүндөгү мыйзам бийликке курал болот

Казакстандагы «Либерти» укук коргоо уюмунун башчысы Галым Агелеуов.

Кыргызстанда коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдардын ишин жөнгө салуучу мыйзамдарды өзгөртүү жөнүндө сунуш коомдук талкууга коюлду. Документке ылайык, коммерциялык эмес уюм жыл сайын каржы маселелери тууралуу отчёт берип турууга милдеттүү болот.

Ушундай эле мыйзам эки жыл мурда Казакстанда кабыл алынган.

Коңшу өлкөдөгү «Либерти» укук коргоо уюмунун башчысы Галым Агелеуовдун айтымында, казак бийлиги өкмөттүк эмес уюмдарга байланышкан мыйзамды өзүнө жакпаган уюмдарга басым жасаш үчүн колдонуп келет.

«Азаттык»: - Галым мырза, коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдарды каржылоо булагын ачыкка чыгарууну милдеттендирген мыйзам Казакстанда да эки жыл мурда кабыл алынган эле. Бул мыйзам силердин уюмга кандай таасирин тийгизип жатат, өз жон териңиздер менен эмнени сезип жатасыздар?

Галум Агелеуов: - Бул мыйзам күчүнө кирери менен дароо эле үч уюмду сот олчойгон айыппул төлөөгө милдеттендирди. Ал уюмдардын мурунку жылдан калып, кийинки жылга өткөн каражаты да киреше катары эсептелген. Бул уюмдар коммерциялык эмес уюмдардын тизмесинде эмес эле жана алардын демөөрчүлөрү да кошумча салык алынбаган грант берүүчүлөрдүн катарында болгон. Ошого карабай, бийлик бул уюмдардын Казакстанда болуп жаткан окуяларды чагылдыруудагы жигердүүлүгүн азайтуу максатында аларды жазалап, басууну көздөгөн. Аларга айыппул салуу менен ишмердигин токтотууну же таптакыр жаагын жабууну көздөшкөн. Казакстанда коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөргө ылайык, эгер өкмөттүк эмес уюм чет өлкөдөн алынган грантка тренинг же кандайдыр бир иш-чара өткөрсө, 10 күндүн ичинде анын каржы булактары тууралуу салык органдарына же башка тиешелүү мекемелерге билдириши керек. Эгер кайсы бир себептерден улам бул мөөнөттө жетишпей калса, дароо айыпка жыгылат. Маселен, биздин укук коргоочу «Либерти» уюмубузга да ушундай себептен улам айып пул салынган. Биринчиден, мыйзам кабыл алынганда бизге эч кандай маалымат берилген эмес. Экинчиден, грант которулганда деле анын финансы документтери ошол замат келбейт. Мындай жагдайлар эске алынбайт, дароо жазалоого өтүшөт. Бийлик ушундай жолдор менен өзүнө ыңгайлуу эмес уюмдарды басууну көздөйт. Биздин уюмдун эсептери да өткөн жылдын июнь айынан бери камакта турат. Буга уюмду негиздегендердин бири, Бишкектен экстрадицияланган Мурат Тунгышбаевдин «террорчу, экстремисттердин» тизмесине кирип калышы түрткү болду. Баарына белгилүү болгондой, ал жөн гана жарандык активист. Андыктан Кыргызстандагы коммерциялык эмес, өкмөттүк эмес уюмдар бул мыйзамдын кабыл алынышына жол бербеши керек.

«Азаттык»: - Ушундай мыйзам Казакстандан мурун Орусияда кабыл алынган эле. Эми Кыргызстанда да айрым депутаттар сунуш кылып жатышат. Эки жыл мурда «чет элдик агенттер» жөнүндө мыйзам долбоору даярдалганда аны «Орусиядагы мыйзамдын көчүрмөсү» деп сындашкан эле. Чындап эле Кыргызстан менен Казакстан Москванын жолуна түшүп атышабы?

Галым Агелеуов: - Ооба, толугу менен эле Орусиядагы мыйзамдын көчүрмөсү. Москва биздин мамлекеттерге жаман жагынан үлгү болуп жатат. Ансыз да өрчүп бараткан авторитаризм мына ушундай репрессивдүү мыйзамдардын кабыл алынышы менен да тереңдеп баратат. Казакстандын, Кыргызстандын, Орусиянын коопсуздук кызматтары тыгыз байланышта. Эгер Орусияда бир мыйзам кабыл алынса, Казакстан жана Кыргызстан Москванын жолуна түшүп, аныкынан да начар мыйзам кабыл алат. Эки жыл мурда Кыргызстанда «чет элдик агенттер» жөнүндө мыйзам сунушталып, артка кайтарылбады беле. Анда жол берилген эмес. Эми алардын каржы булактары аркылуу басым көрсөтүүгө аракет кылышууда.

"Азаттык": - Кыргыз бийлиги өлкөдөгү адам укуктары жана сөз эркиндигин коргоо жагынан башкаларга мактанып келет. Эгер бул мыйзам кабыл алынса, өлкөнүн эл аралык аброюна канчалык доо кетет?

Галым Агелеуов: - Албетте, мындай мыйзамдын кабыл алынышы Кыргызстан үчүн абдан эле терс таасирин тийгизет. Анткени укук коргоо уюмдары коңшу мамлекетте абдан жигердүү жана өкмөттүк эмес сектор чындап эле адам укуктарынын сакталышы үчүн жандуу аракеттенип келет. Ошондой эле бул тармактан күчтүү, көз каранды эмес көп лидерлер өсүп чыккан. Ошондуктан Жогорку Кеңеш ушундай жумшагыраак көрүнгөн мыйзамдын жардамы менен өкмөттүк эмес секторду көзөмөлгө алууну көздөп жатат. Эгер бул мыйзам кабыл алынса, укук коргоочулар баарына батыл карай албай, абайлап калышат. Кескин реакция кылуудан айбыгып турушат, анткени ага жооп катары бийлик дароо чоң айыппулду мойнуна илиши мүмкүн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кытайдан качкан казактардын соту башталды

Шинжаң аймагынан качып келген Мурагер Алимулы жана Кастер Мусаханулу, 6-январь, 2020-жыл.

Казакстандын Зайсан шаарында Кытайдын Шинжаң аймагынан качып келген Мурагер Алимулы жана Кастер Мусаханулу аттуу эки казак жигиттин соту башталды.

Кытайлык казак жигиттер чек арадан мыйзамсыз өткөн деп айыпталууда. Бул соттук териштирүү качкындарга болушкан нааразылык менен коштолуп жатат.

Казакстандык активисттер Кытайдан качып келген Мурагер Алимулы жана Кастер Мусаханулу аттуу эки казакты коргоп калууга коомчулукту чакырып чыгышты. Казакстанда качкындарды коргоо боюнча аракеттер өлкөнүн Улуттук коопсуздук кызматынын расмий билдирүүсүнөн кийин жанданды. Казакстандык коомдук ишмер Төлөгөн Жукеев басма сөз жыйынын өткөрүп, «өз мекендештерин коргобогон өлкө өз жарандарын да коргой албайт» деп казак бийлигин сындады:

- Эгер биз аларды азыр коргоп калбасак, биз өзүбүздү эч качан коргоп кала албайбыз. Бул чоң чакырык. Биздин бийликтин позициясы абдан начар. Бул биринчи окуя эмес. Буга чейин Сайрагүл өзүнүн мекенинен орун таппай бул жерден чыгып кетти.

Өткөн жумада Казакстандын Улуттук коопсуздук кызматынын жетекчисинин орун басары Дархан Делмановдун «Кытайдан качып келген эки казак Кытайга кайтарылышы мүмкүн» деген пикири Интернетке тараган. Бул билдирүүдөн кийин казак активисттеринин арасында нааразылык маанай күчөй баштаган. Активисттер басма сөз жыйынын өткөрүп, казак бийлигине эскертүү беришти. Активист Жанболот Мамай Кытайдан келген Мурагер менен Кастерди кайтарууну аларды өлтүрүп салууга теңеди.

- Эгер бийлик Мурагер менен Кастерди чындап эле кайра Кытайга өткөрүп берчү болсо, чоң нааразылык митинги башталат, - деди ал. - Менин оюмча бул жолу бүт эл, бүт коом көтөрүлүп чыгат. Ал митингдин жанында буга чейин өткөн митингдер жөн гана оюнчук болуп калат. Менин оюмча казак эли бул эки жигитти коргоп калууга даяр.

Активисттердин ою боюнча Мурагер менен Кастердин Казакстанда калышына мыйзамдуу бүт негиздер бар. Алар Казакстанга келип, дароо эле качкын статусун алууга арыз беришкен. Ал тургай качкындык сурап жатканы тууралуу күбөлүк да алышкан. Жактоочу Бауржан Азановдун пикиринде, бул жагдай алардын укуктарын коргоого казак бийлигин милдеттендирет.

Бауржан Азанов.
Бауржан Азанов.

- Аларда коргоо сурагандыгын ырастаган күбөлүк бар. Ал күбөлүктү берүү менен бийлик аларды коргоо милдетин алат. Алардын качкындык сурап жатканын далилдеген күбөлүгү бар. Демек алар Казакстандын аймагында калууга мыйзамдуу укугу бар. Алар октябрь айынан бери Казакстандын аймагында мыйзамдуу жашап жатышат. Алар качкындык макамды алуу мөөнөтүн мыйзамдуу өтөп жатышат. Мындай учурда аларды мажбурлап артка кайтарууга, кайсы өлкөдөн качып келсе кайра ошол жакка кайтарып берүүгө мыйзам жол бербейт.

Казак коомчулугу жалпысынан кытайлык качкындарды коргоп калууга чакырган активисттердин ою менен макул. Бирок эл арасында качкындарды коргоого алуу тууралуу пикир бир кылка эмес.

- Качкындыктын аларга эмне кереги бар? Алар ал жакка да, бул жакка да кереги жок бекерпоздор. Кытайда 1,5 миллионго жакын казак бар. Алар Кытайда жакшы эле жашап жатышат.

- Бул эки бала өз элинен, өз улутунан, өздөрүнүн тарыхый мекенинен коргоо сурап келди. Эмне үчүн биз аларды кайтарып беришибиз керек? Аларды Кытайга кайтарып берүүгө болбойт.

- Ар бир өлкөнүн өзүнүн мыйзамы бар. Ал мыйзамды бузууга болбойт. Чек арадан мыйзамсыз өтүү - кылмыш. Бирок бул жерде ар бир окуяны, ар бир тагдырды өзүнчө караш керек.

Эскерте кетсек 2019-жылдын күзүндө кытайлык эки казак эч кандай документи жок Кытайдан качып келген. Алгач алар аз улуттардын өкүлдөрүнө Кытайдын бийлиги көрсөтүп жаткан басым тууралуу журналисттерге айтып беришкен. Андан соң казак бийлигине өз ыктыяры менен багынып беришкен. Тергөө учурунда алар Кытайдын «саясий кайра тарбиялоо лагерине» түшүп калуудан чочуп качып келишкенин айтышкан. Казакстандын Улуттук коопсуздук кызматы коомчулуктун бул нааразылыгына азырынча жооп бере элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эски жылдагы экономика, жаңы жылдагы жагдай

Президент Сооронбай Жээнбеков «Бишкек» эркин экономикалык аймагынан кабар алган учуру. Иллюстрациялык сүрөт.

2019-жылы Кыргызстан макроэкономикалык көрсөткүчтөрүн туруктуу сактоо менен чыкты. Өкмөт ички дүң өнүмдүн өсүшү мерчемделгендей жыйынтык берди деп ишендирүүдө. Бирок айрым көрсөткүчтөрдө өсүш күтүлгөндөй болгон жок.

Ошол эле кезде өтүп бараткан жылы өлкөнүн тышкы соодасы кыскарды. Анын ичинде импорт азайып, экспорт өскөндөй болду. Арийне сатылган товарлардын көбүн алтын түздү. Алдыда 2019-жылдагы экономикалык тенденцияларга сереп салабыз жана 2020-жылга күтүлгөн көрсөткүчтөрдү талдайбыз.

Ички дүң өнүмү

2019-жыл толук аяктаганы менен 12 айлык көрсөткүчтөр эсептелип бүтө элек. Ошол себептүү биз баяныбызда тогуз, он жана он бир айлык жыйынтыктар менен талдоо жүргүзөбүз.

Демек, экономикадагы эң негизги көрсөткүч катары саналган ички дүң өнүмү (ИДӨ) өкмөттүн алгачкы эсебинде 2019-жылы 604 млрд. 707,4 млн. сом болот деп мерчемделген. Башкача айтканда, анын өсүү темпи 4,0% деп болжолдонгон. Ал эми «Кумтөр» кен казуу ишканасын эсепке албаганда, өсүш 3,8% деп күтүлгөн.

Азырынча 11 айдын эсебинде ИДӨ 513 млрд. сомду түздү жана өсүү темпи пландан ашып түшчүдөй болуп турат. Бирок "Кумтөрсүз" көрсөткүч мерчемделген өсүшкө жетпей калышы мүмкүн.

Экономика министрлигинин макроэкономикалык саясат бөлүмүнүн башчысы Насирдин Шамшиев жагдайды мындайча чечмеледи.

Насирдин Шамшиев.
Насирдин Шамшиев.

- 2019-жылы макроэкономикалык туруктуулукту сактап калдык. Биз бул жылы өсүү 4% болот деп болжолдогонбуз, 11 айдын жыйынтыгы менен жалпы көрсөткүч 4,9% болду. Ал эми «Кумтөр» кенин эске албаганда өсүү темпи 3,5% болду. Жалпы көрсөткүчтө 4,9% өсүш камсыздалганына «Кумтөр» кенинде алтын өндүрүүнүн көбөйүшү себеп болду. Былтыркы жылы анда 17,2 тонна болсо, быйылкы жылдын аягына чейин 18,2 тоннага чейин алтын өндүрүлөт деп жатышат.

Өкмөт адатта ички дүң өнүмдүн жалпы көрсөткүчүнүн ичинен негизги тармактарга да өзүнчө болжол сунуштайт. Маселен 2019-жылы өнөр жай тармагы 5,1%, айыл чарба, токой жана балык чарбасы 3,0%, курулуш тармагы 9,0%, кызмат көрсөтүү (тейлөө) тармагы 2,9% өсөт деп эсептелген. Бирок реалдуу көрсөткүчтөр мындан такыр алыста калды.

- Албетте кээ бир тармактарда бир аз төмөндөө бар. Айыл чарбасында 3,0% өсүү күтүп жатсак, азыр болгону 1,9% болду. 11 айдын жыйынтыгында жыйын-терим толук бүттү, бирок декабрдын башында кызылча түшүмдөрү калган. Жыл аягына чейин малдын төлү да толугураак такталат. Ошону менен жок дегенде 2,2% чейин жетебиз деген план бар. Ал эми өсүү курулуш тармагында 9,8%, кызмат көрсөтүү тармагында 2,8 пайызга чыкты. Акыркы айды кошкондо бул экөө тең биз биз пландаган көрсөткүчкө чыгат деп ойлойбуз. Бизде өнөр жайда бир аз көйгөйлөр пайда болду. Биринчиден, соттук териштирүүлөр жана кээ бир маселелердин негизинде Кара-Балтадагы “Жунда” мунай иштетүүчү заводдо өндүрүш дээрлик эки эсе аз болду. Себеби токтоп турду. Жаңы жылдын башынан тарта кайра иштейт деген божомол бар. Экинчиден, быйыл жаз жылуу болду, ошондуктан электр энергиясын өндүрүү төмөнүрөөк болду. Анын үстүнө суунун тартыштыгы болуп жатпайбы, ошого 2019-2020-жылкы кыш мезгилине үнөмдөштү. Ошондуктан электр энергиясын чыгаруу жыл башынан бери басаңдап, ал жалпы өнөр жайдын өсүшүнө терс таасир этти.

Баса, эгер айларга бөлүп караганда ИДӨнүн өсүү темпи 2019-жылдын башында 4-5% болуп турган. Июнь-июль айларында ал тургай 6,4-6,9 пайызга чейин жетти. Августтан тарта өсүү темпи акырындап, 11 айдын жыйынтыгында жогоруда белгиленгендей 4,9% чейин түшүп отурат.

Экономикалык өсүш каалагандай чекти бербей жатканына адистер да бир нече себептерди атап жатышат. Жогорку Кеңештин депутаты, мурдагы экономика министри Акылбек Жапаров буларга токтолду:

Акылбек Жапаров.
Акылбек Жапаров.

- Буга инвестициялардын көлөмү анча жакшы болбой жатканы да себеп болууда. Экинчиден, Евразия Экономикалык Биримдигинин (ЕАЭБ) алкагында биздин ишканалар атаандаштыкка туруктуу болбой калды. Мына, карап көрсөңүздөр, бизде 2 миң компания 70% салыкты берет. Ошонун 300ү салыкты эки эсе аз төлөдү. Демек алар чыгарган өндүрүм Кыргызстандын ичинде сатылбай жатат, анткени Орусия менен Казакстандын товарлары кирип биздин өлкөнү каптап кетти. Же алар өздөрү да ЕАЭБдин башка өлкөлөрүнүн рыногуна товар алып чыга албай жатат. Аткезчилик бул экономикада өсмө (рак) оору сыяктуу эле. Ошондуктан экономиканын структурасы өзгөрүшү керек. Модернизация деп жатканыбыз ошондон, аны жасабасак болбойт. Фискалдаштырууну жандантсак гана ички дүң өнүм туруктуу өсө баштайт.

Улуттук статистика комитетинин баштапкы эсебинде, 2018-жылы өлкөнүн ички дүң өнүмү (ИДӨ) 557 млрд. сомду түзгөн (2017-жылга салыштырмалуу 3,5 пайыз өсүү деп белгиленген). Натыйжада 2019-жылкы 4,0% өсүү темпи мына ушуга чагылып, сунушталган.

Бирок Статком 2019-жылдын декабрында 2018-жылдын ички дүң өнүмү боюнча такталган статистикасын жарыялады. Ага ылайык, 2018-жылы жалпы республика боюнча ИДӨнүн көлөмү 569 млрд. ашык сомду түздү жана 2017-жылга салыштырмалуу 3,8 пайызга көбөйдү. Эми 2019-жылкы өсүү темпинин катышы да ушуга карата чыгат жана алгачкы базалык сан өзгөргөндүктөн жыйынтык өкмөт күткөндөй болбой калышы ыктымал.

ИДӨнүн өсүү темпи 2014-жылдан бери 4 пайыздын тегерегинде кармалып келе жатат.

Тышкы соода жүгүртүү

Кыргызстандын башка өлкөлөр менен алып-сатуу алакасы боюнча азырынча он айдын гана санагы чыкты.

Улуттук статистика комитетинин баштапкы маалыматтарына ылайык, тышкы соода жүгүртүү 2019-жылдын январь-октябрында 5,6 млрд. АКШ долларын түздү жана 2018-жылдын январь-октябрына салыштырмалуу 2,1 пайызга төмөндөдү. Мунун ичинен импорт 7,2 пайызга кыскарып, экспорт 14,1 пайызга көбөйдү.

Сыртка товар сатуудагы жылышты өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев жана президент Сооронбай Жээнбеков жыл бою ийгилик катары атап келишти. Мамлекет башчысы жыл жыйынтыктаган басма сөз жыйынында да ушул темага кайрылды.

Сооронбай Жээнбеков басма сөз жыйынында.
Сооронбай Жээнбеков басма сөз жыйынында.

- Жалпысынан алганда 562 миллион сомго ветеринардык жана фитосанитардык лабораториялар курулду, оңдоо жана жабдуу иштери жүргүзүлдү. Талас, Кара-Көл, Баткен жана Балыкчы шаарларында төрт ветеринардык лаборатория жаңыдан салынды. Быйыл Кыргызстандын ветеринардык көзөмөл системасы ЕАЭБ өлкөлөрү тарабынан эквиваленттүү деп табылды. Бул жана башка аткарылган иштердин натыйжасында экспорттун көлөмү жогорулады, айрыкча айыл чарбасыныкы. Баса белгилей кетүүчү жагдай ЕАЭБге мүчө мамлекеттерге айыл чарба азыктарын экспорттоочу ишканалардын саны беш эсе өстү. 2017-жылы алардын саны 21 болсо, бүгүнкү күндө жүздөн ашты. Орусия Федерациясы тарабынан 2007-жылы коюлган ветеринардык убактылуу чектөө быйыл алынды, Кытай Эл Республикасына экспорттолуучу кээ бир товарлар боюнча макулдашууларга жетиштик. 2019-жылы Кыргызстандан Кытайга экспорттолгон товарлар 25% өстү. Экспортту дагы да көбөйткөнгө мүмкүнчүлүгүбүз бар,-деди Сооронбай Жээнбеков 25-декабрдагы басма сөз жыйынында.

Деген менен ЕАЭБге экспорт өскөн жок. Ал тургай импорт да кыскарды. Ошол эле Улуттук статистика комитетинин эсебинде, 2019-жылдын январь-октябрында Кыргызстандын ЕАЭБдин мүчө-мамлекеттери менен өз ара соодасынын көлөмү 2 млрд. 185,0 млн. АКШ долларын түздү жана 2018-жылдын январь-октябрына салыштырмалуу 3,8 пайызга азайды.

Мунун ичинен экспорттук жөнөтүүлөрдүн 2,5 пайызга, ошондой эле импорттук келип түшүүлөр 4,1 пайызга кыскарганы белгиленди. Республиканын ЕАЭБнын мүчө-мамлекеттери менен өз ара соодасынын эң чоң үлүшү Орусияга (61,6 пайызы) жана Казакстанга (36,3 пайызы) туура келди.

Кумтөрдүн алтыны.
Кумтөрдүн алтыны.

Эгер жалпы экспортту алсак, эт жана эт азыктарын, жер семирткичтерди, цементти, жер-жемиштерди, тамеки жана тамеки буюмдарын башка өлкөлөргө сатуу аз-аздан көбөйгөн. Бирок негизинен жалпы көрсөткүчтүн өсүшү алтын менен гана байланыштуу.

Тагыраагы, алтын 2018-жылы экспорттун 31 пайыз үлүшүн гана түзсө, 2019-жылы ал жогорулап 41,5 пайызды түзүп жатат. Же дагы толугураак айтсак, 2018-жылдын январь-сентябрь айларында 9 тонна 296,2 килограмм (382,6 млн. доллар) алтын сыртка сатылса, 2019-жылдын тиешелүү мезгилинде 13 тонна 094,6 килограмм (563,3 млн. доллар) алтын экспорттолгон.

Кыргызстан экспорттогон негизги товарлар. Улуттук статистика комитетинин маалыматы.
Кыргызстан экспорттогон негизги товарлар. Улуттук статистика комитетинин маалыматы.

Жылдын толук жыйынтыгы чыкканда алтындын экспортунун өсүү темпи мындан да көбүрөөк болушу мүмкүн. Өзүңүз байкагандай, бул чоң эле көрсөткүч жана ал жалпы экспорттун көлөмүн арбыгандай көрсөтөт.

Муну мурдагы вице-премьер-министр, Жогорку Кеңештин депутаты Аалы Карашев да белгиледи:

Аалы Карашев.
Аалы Карашев.

- Биздин өндүрүш негизинен тоо-кен тармагына, анын ичинде өзгөчө Кумтөр кенине гана байланып жатат. Кумтөрдө алтын өндүрүү көбөйсө, биздин өндүрүш да өсөт. Ал жерде казууга бай кен катмары туш келип калган жылы бизде экспорт да өсөт. Быйыл да ошондой болуп, Кумтөрдө алтын көбүрөөк өндүрүлдү. Ошонун эсебинен экспортубуз өстү. Ошондуктан биз бир эле алтын кендин гана көзүн карап отура бербей, башка тармактарды да өнүктүрүшүбүз керек. Болбосо мен баягыда алты айбы, же сегиз айдынбы көрсөткүчүн алганымда, жеңил өнөр жай товарларын экспорттоо 60% төмөндөп кетти, бут кийимди экспорттоо 50% кыскарыптыр. Буга окшогон тармактардын үстүнөн өкмөт максаттуу программа менен иш алып барышы керек. Өкмөт атамекендик товар өндүрүүчүлөргө, өзгөчө экспортко ылайыкталган товар өндүрүүчүлөргө колдоосун күчөтүшү керек. Аларга жеңилдетилген насыяларды береби же Кыргыз-орус өнүктүрүү фондунан береби тезирээк чара көрүшү кажет.

Ооба, Улуттук статистика комитетинин эсебинде, ошол эле кийим жана кийимге тиешелүү буюмдарды экспорттоо 1,7 эсе, бут кийимдерди экспорттоо 1,7 эсе азайган. Кара металл 26,8 пайызга, жездин калдыктары 25,1 пайызга, чийки мунайзат 23,9 пайызга, ошондой эле айнек 5,2 пайыз азайган.

Мындай жагдайды өкмөт да моюнга алып жатат. Ошол себептүү бийлик жалпы өндүрүштө жана экспортто Кумтөрдөн көз карандылыктан чыгуу аракеттерин көрүп жатканын билдирет. Мында биринчиден башка алтын кендерин ишке киргизүү жана башка тармактарды колдоо.

Экономика министрлигинин макроэкономикалык саясат бөлүмүнүн башчысы Насирдин Шамшиев кайрадан кепке кошулду.

- Жалпы экспортто алтындын үлүшүн биз 30 пайыздын тегерегинде эсептейбиз. Эми ал 41 пайызды түзүп калганын мен кооптуу жагдай деп айта албайм. Ооба, келерки жылдары Кумтөрдө алтындын запасы азаят. Бирок биз анда экспорттун ордун толтуруучу башка ишканаларга колдоо кылып жатабыз. Маселен кайра иштетүүгө, Жогорку технологиялар паркын түзүп, текстил ишканаларын ишке киргизүүгө аракет кылып жатабыз. Биздин экспорттук потенциал айыл чарба тармагында да бар, муну да жандантышыбыз керек. Талды-Булак сол жээктеги алтын заводу, Токмоктогу айнек заводу толук экспортко иштей баштайт. Алдыда ишке кире турган цемент заводдор да экспортко чыгат, Тажикстан менен Казакстанга көмүрдү, мунайды экспорттоону күчөтөбүз. Башкача айтканда бизде кийин алтын экспорту азайып кетсе анын ордун толуктай турган өндүрүштөр да жанданып калат.

Ал эми импорттун азайышын өкмөт алгач Кыргызстанда чет элдик товарлардын ордун толтуруучу өндүрүштөр ишке кире баштаганы менен байланыштырган. Кийинчерээк реэкспорттун кыскарышы менен түшүндүрдү.

Кыргызстан импорттогон негизги товарлар. Улуттук статистика комитетинин маалыматы.
Кыргызстан импорттогон негизги товарлар. Улуттук статистика комитетинин маалыматы.

Улуттук статистика комитетинин такталган эсебинде, 2018-жылдын 12 айында Кыргызстандын тышкы соода жүгүртүүсү жалпысынан 7 миллиард 128,8 миллион доллар болгон. Мунун 1 миллиард 836,8 млн. доллары экспортко туура келет. Башкача айтканда, 2018-жылкы экспорт 2017-жылкы (1 миллиард 764,3 миллион) сандан бир аз ашкан.

Бюджет, инвестиция жана мамкарыз

2019-жылы өкмөт салык чогултуудан көп кыйналды. Ал тургай айрым ишкерлер салыкчылар алардын келерки жылдагы салыгын да жыйнап алганын даттанып жатышты. Бажы төлөмүн жыйноодо да акыбал ушундай болду. Он айдын жыйынтыгында эле салыктан 3,5 млрд. сом, бажы төлөмүнөн 4,5 млрд. сомго планга жетпей калды.

Натыйжада өкмөт 2019-жылга карата бюджет боюнча мыйзамды өзгөртүүнү парламенттен суранып, салыктык кирешелерди пландалган бюджеттегидей 117,9 млрд. сом эмес, 111,7 млрд. сом өлчөмүндө азайтып берүүнү суранды. Ортодогу 6 млрд. сомдон ашыгыраак чогултулбай калган акчаны өкмөт Кумтөрдөн түшкөн акча менен, атайын каражаттар жана трансферттерден түшкөн акча менен жапты.

Аткарылган жана пландалган бюджеттерди салыштыруу. Финансы министрлигинин маалыматы. «Азаттыктын» инфографикасы.
Аткарылган жана пландалган бюджеттерди салыштыруу. Финансы министрлигинин маалыматы. «Азаттыктын» инфографикасы.

Ноябрдын ортосунда кабыл алынган бюджет ошентип 155,3 млрд. сом киреше, 165,3 млрд. сом чыгаша менен өзгөртүлүп, жыл аяктады.

Доңуз жылында ошондой эле өкмөт тышкы инвестицияны тартууну көбөйткөнүн кабарлады. Мында да 12 айдын жыйынтыгы чыга элек, бирок тогуз айдын жыйынтыгында салыштырмалуу тикелей чет өлкөлүк инвестициялардын келип түшүү агымы 67,3 пайызга көбөйдү жана 576,8 млн. АКШ долларын түздү. Бирок мында белгилеп койчу жагдай бул сумма салыштырылган 2018-жылдын көрсөткүчү өзү мурдагы жылдарга салыштырмалуу азыраак болчу.

Мамлекеттик карыз боюнча көрсөткүчтүн декабрдагы эсебин ала элекпиз. Эгер 2019-жылдын 31-октябрына карата алсак, Кыргызстандын ички-тышкы карызы 316 млрд. 279,22 млн. сомду же 4 млрд 530,78 млн. АКШ долларын түздү.

Бирок эгер 2018-жылдын 31-октябрдагы көрсөткүчтү алса, мамлекеттик карыздын көлөмү 308 млрд. 497,99 млн. сомду же 4 млрд. 427,11 млн. АКШ долларын түзгөн. Башкача айтканда бир жыл ичинде карыздын өскөнү көрүнүп турат. Ага карабай бийлик жагдайга позитивдүү карайт.

Президент Сооронбай Жээнбеков азыркы жана мурдагы экономика министрлери менен чогуу Бишкек эркин экономикалык аймагын кыдырып жүрөт.
Президент Сооронбай Жээнбеков азыркы жана мурдагы экономика министрлери менен чогуу Бишкек эркин экономикалык аймагын кыдырып жүрөт.

25-декабрдагы басма сөз жыйынында президент Сооронбай Жээнбеков буларга токтолду.

- Сырткы карыздын туруктуу түрдө төмөндөп жатканын да айта кетишим керек. Мамлекеттик карыздын ички дүң өнүмгө карата катышы мурдагы жылы 53 пайызды түзсө, 2018-жылы 48 пайызды түздү. 2019-жылдын жыйынтыгы менен мамлекеттик карыз ИДӨгө карата катышы 44-45% чейин төмөндөйт. Тышкы карыздар боюнча да саясатты өзгөртүп жатабыз. Биз пайда алып келе турган, айрыкча ирригацияга, жумушчу орунду түзө турган кайра иштетүү өнөр жайына, орто жана чакан бизнести өнүктүрүүгө гана, гранттык элементтери бар насыяларды алууга аракеттерди жасап жатабыз. Билесиздер дүйнө жүзүндө андай каражаттар көп, аны издеп тапсак болот. Биздин донорлор да ушуга көңүл буруп жатышат.

2019-жылдын январь-ноябрь айларында Кыргызстандын мамлекеттик карызын төлөөгө республикалык бюджеттен 24 634,6 млн. сом жумшалды. Анын ичинде тышкы карызга – 12 962,5 млн. сом, ички карызга 11 672 млн. сом төлөндү.

Жалпы карызды тейлөөгө 2016-2017-жылдары 20 млрд. сомдон жумшалса, 2018-жылы бул сумма 23 млрд. сомдон ашкан. Бирок 2020-жылдан тарта бул дагы өсөт жана мамлекеттик бюджетке күч келе баштайт. Ушундан улам бир катар саясатчылар өкмөттүн буга даярдык көрбөй жатканын сынга алышууда.

Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы, “Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев буларга токтолду.

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

- 2024-жылга барып мамлекеттик карыздын максимум төлөмү жылына жарым миллиард доллардай акча төлөп турабыз. Муну бюджет көтөрө албайт. Анын ордун кайсы тармактан түшкөн киреше менен жабарыбызды өкмөт бүгүн билбейт. Эмдиги жылы, эки-үч жылдан кийин эмне болору бүдөмүк. Менин таң калганым, кыжырданганым, өкмөттүн карызды кечтирүү же узартуу бюнча иш алып барганын көрбөй жатам. Бүгүн өкмөт дегенде президентти кошо түшүнүшүбүз керек. Мына ошол өкмөт иши боюнча парламенттин, коомчулуктун алдында отчет бергенин көрбөй жатам.

Расмий маалыматтарга ылайык, Кыргызстан 1992-жылдан 2018-жылга чейин сырттан 10 млрд. 193 миллион доллар жардам алган. Анын 7 млрд. 320 млн. доллары насыя, 2 млрд. 873 млн. доллары грант болгон.

2020-жылга болжол

Кыргыз өкмөтү жаңы жылга карата да чоң үмүт берип, экономикалык өсүү 2019-жылдан көбүрөөк болот деп ишендирүүдө. Натыйжада ал өлкөнүн бюджетине жана жарандардын жашоосуна да оң таасир этерин билдирүүдө.

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев Жогорку Кеңеште 2020-жылга карата бюджет мыйзамын коргоо учурунда бул жылга карата макроэкономикалык көрсөткүчтөргө мындайча токтолду.

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- 2020-жыл да биз үчүн маанилүү жылдардан болот. Эң башкысы – биз негизги багыттарыбызбы аныктадык. Негизги параметрлерге кыскача токтолсок. 2020-жылга ИДӨнүн реалдуу өсүш темпи 5% болот, номиналдык көлөмү 667,1 млрд. сомду түзөт деп жатабыз. Инфляцияны 3,7% деңгээлден ашпайт деп жатабыз. Бюджеттин киреше бөлүгү 163,7 млрд. сом өлчөмүндө болжолдонду. 2019-жылга салыштырмалуу 8,4 млрд. сом өсүш болот. Чыгаша – 173,7 млрд. сом. 2019-жылга салыштырмалуу 8,3 млрд. сомго көбөйөт. Бюджеттин тартыштыгы 9,9 млрд. сомду түзөт. Ал көрсөткүч ИДӨгө карата 1,5% түзөт. Тартыштыкты азайтуу саясаты күчөтүлөт.

Өкмөт 2019-жылы ЕАЭБден алган жеңилдиктер жана айрым чаралар 2020-жылы Кыргызстандын экспортуна да оң таасир этет деп үмүт артууда.

Ошол эле кезде өкмөттүн эки жылдык аракетин жана жасап жаткан иштерин талдоо менен кирип келген жылдан көп секирик күтпөгөндөр да бар. Экономист Төлөнбек Абдыров колду-бутту байлаган бюрократиялык чаралар жоюлбаса, реформалар ишке ашпаса 2020-жыл деле көп жылдардын бири болоорун боолгоолойт.

Төлөнбек Абдыров.
Төлөнбек Абдыров.

- 2020-жылга экономикалык өсүш 3,5-4%дын тегерегинде эле болот. Мамлекет аракет кылбаганда күндө деле жыйынтык ушундай болот. Башкача айтканда инерция менен келе жаткан нерсе, ошол бойдон келе берет. Эгерде биз “өсөлү, мындан жакшыраак жыйынтыкка жетели” десек, анда реформаларды жасашыбыз керек. Ошондо гана өсүштөр болот, өсүү темпи кеминде 7-8% чейин чыгат, балким андан да ашыкчараак болот. Мына президент баштап, сот реформасын жандантабыз, укук коргоо органдарын, милицияны реформалайбыз деп жатышат. Мындай караганда бул экономиканын өзөгү. Себеби кримчөйрөнүн басымына кабылган, менчигин тарттырган жана соттон акыйкат көрбөгөн ишкерлер өнүкпөйт. Иштеп жаткан ишканалар, инвесторлор жабыр тартат. Натыйжада экономика да аксайт. Эгерде ушул реформалар натыйжалуу болбосо анда абал ушул бойдон калат. Ал тургай абал күндөн күнгө начарлап, ошол эле 3-4% өсүш да болбой калышы мүмкүн.

2020-жылы эң чоң саясий иш-чара катары – Жогорку Кеңештин жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын депутаттарын шайлоо деп аталып жатат. Өкмөт өзү да, адистер да бул окуяга даярдыктар, саясий жарыштын жүрүшү жана анын жыйынтыгы да экономикага таасир этерин болжошууда. Ал таасир оң болобу, же тескери болобу кайра эле шайлоонун жыйынтыгынан көз каранды.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Базардагы жаңы жыл шааниси

Базардагы жаңы жыл шааниси
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:04 0:00

Жүрөктү жылыткан мекендештер

Жүрөктү жылыткан мекендештер
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:06 0:00

Алматыдагы учак кырсыгы 12 өмүрдү жалмады

Алматыдагы учак кырсыгы 12 өмүрдү жалмады
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:51 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG