Оштун Өзгөн районунда бир айдын ичинде өз өмүрүнө кол салган үч учур катталды. Анын экөө мектеп окуучулары болгон. Өспүрүмдөрдүн жакындары алардын өлүмгө жеткирген себептер ачылбай жатат деп айтууда. Кыргызстанда өз өмүрүнө кол салган өспүрүмдөр жылдан-жылга көп катталып жатканына кабатырлануулар күч. Өткөн жылы жүз өспүрүм өз жанын кыйган. Буга эмне себеп? Миграция, мектеп рэкетчилиги жана коомдогу агрессиянын таасири канчалык? “Данисте” ушул суроолорго жооп издеди.
Кыргызстан
“Бааны түзүү жөнүндө” мыйзам долбоору боюнча 25-майда парламенттик угуу өттү. Депутаттар, өкмөт өкүлдөрү, ишкерлер катышкан талкууда Кыргызстан импортко көз каранды экени, сырткы жагдайлардын таасирине катуу тушугуп жатканы айтылды. Бааны ооздуктоодо көзөмөлдү кеңейтүү маселеси кабыргадан коюлду.
Кыргызстанда инфляциянын деңгээли өсүүдө. Улуттук банктын эсебинде майга карата расмий инфляциянын көрсөткүчү 10,9% жетти. Айлык акы инфляцияны кууп жете албай келет. Азык-түлүк баасы менен кызмат көрсөтүүнүн акысы кескин өстү. Ошол эле маалда күйүүчү май жакынкы күндөрү 100 сомго чейин көтөрүлүшү мүмкүн экени айтылууда.
Кыргызстандагы бааларды негизсиз көтөрүп, ашкере кымбатчылыкты жараткан жагдайларда өкмөттүн көзөмөлү кеңейиши керек деген маселе “Бааны түзүү жөнүндө” мыйзам долбоору боюнча парламенттик угууда талкууланды.
Жеткирүүчүлөр жана дистрибюторлор ассоциациясынын жетекчиси Гүлнара Ускенбаева импортко көз каранды өлкө катары Кыргызстан сырткы жагдайлардын таасирине катуу тушугуп жатканын айтты.
“Азыр эл аралык жагдай абдан өзгөрүп турат. Дүйнөдө жалпы эле баанын өтө өсүп, бат-баттан өзгөрүп жатканы бизди кабатырга салууда. Биз сырттан азык-түлүктү абдан көп алып келебиз. Жеткирүүчүлөр бааны жума сайын өзгөртүп жатышат. Баалар бир-эки пайызга эмес, олуттуу өсүүдө. Мындай кымбаттоого валютанын оош-кыйыштары да кошулуп жатат. Ага карабай, биз бааны кармап турганга аракет кылуудабыз. Калкыбыздын сатып алуу жөндөмүн түшүнүп турабыз. Бирок, баа биз кармагандан да ылдам өсүп жатат”.
Бизнес-ассоциациялардын өкүлдөрү өкмөттүн базар баасын административдик жол менен кармоо чаралары ишкер чөйрө менен инвестициялык климатка тескери таасир этерин айтууда. Алар базарды эркин коюп, курч атаандаштыкка шарттарды түзүү менен гана абалды жөнгө салууга чакырып жатышат.
Арийне, айрым депутаттар керектөөчүлөрдүн кызыкчылыгын жогору коюуну туура жол катары көрүшөт. Жогорку Кеңештин депутаты Дастан Бекешев базар баасын жөнгө салууга өкмөт да кызыкдар болгону жакшы деп эсептейт.
“Негизи, мамлекет баага киришпегени жакшы. Бирок, ачык эле айталы, кээ бир учурда ушундай каражат керек. Биз дайыма “ишкер-ишкер” дей берсек, кечирим сурайм, анда жөнөкөй жарандарыбыз эмне болот? Жөнөкөй жарандын дагы кызыкчылыгы бар да, керектөөчүлөр бар. Ошон үчүн биз аларды дагы унутпашыбыз керек”.
Ишкерлердин коңгуроо кагышынын олуттуу себептери бар. Соңку кездери базар баасынын арышы кескин ылдамдап барат. Расмий көрсөткүчтөр боюнча, жыл башынан бери керектөө баалары 10% ашуун, анын ичинен эт менен жумуртканын баасы дээрлик 12%, кызмат көрсөтүү 13% өстү. Ал эми бейформал көрсөткүчтөр андан бир кыйла жогору болуп чыгат. Мунайдын баасы беш айда 4 пайыздан 14 пайызга чейин көтөрүлдү. Өкмөт кымбаттоолор алдыда дагы уланарын эскертүүдө.
Улуттук банктын сайтында инфляциянын деңгээли 10,9% экени көрсөтүлүп турат. Көрсөткүч ай сайын улам көтөрүлүп барат – мартта 11% болсо, жыл башында 9,4% болчу.
Мекеме соңку жарыялаган маалыматында өлкөдөгү инфляцияга негизги таасир тышкы шарттардан жана мамлекеттин административдик чараларынан болуп жатканын билдирген.
“Кыргыз Республикасында учурдагы инфляциянын факторлору тышкы драйверлердин жана ички шарттардын таасиринин сакталышынын алкагында монетардык эмес мүнөзгө ээ болууда, буга электр энергиясынын жана турак жай-коммуналдык кызмат көрсөтүүлөрдүн тарифтеринин пландаштырылган жогорулашы, салык жол-жоболорун фискалдаштыруу боюнча жүргүзүлүп жаткан реформалардан улам, мейманкана жана ресторан кызматтарынын бааларынын жогорулашы жана жогорку ички суроо-талап себеп болууда”.
Улуттук банк эмгек акылар менен акча которуулардын өсүшүнөн улам калктын керектөө активдүүлүгү ички суроо-талапты көбөйтүп жатканын белгилейт. Мекеменин божомолу боюнча, өлкөдөгү инфляциянын мындан аркы динамикасы көбүнчө тышкы шарттар, айрыкча дүйнөлүк азык-түлүк жана чийки зат рынокторундагы баа конъюнктурасы менен аныкталат.
Бул өңүттө Жакынкы Чыгыштагы кырдаалдын мүнөзү жана узактыгы өзгөчө мааниге ээ болот.
Айткандай эле, эл аралык чыр-чатактар, андан улам жаралган соода жана логистикалык татаалдыктар, ага кошул-ташыл болгон мунай тартыштыгы экономиканын бардык тармактарына кымбаттоолорду жайылтып жатат.
Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары Данияр Амангелдиев “Кабар” маалымат агенттигине курган маегинде калктын реалдуу кирешелерин өстүрүү учурдун маанилүү маселеси болуп жатканын билдирген.
“Мисалы, күйүүчү-майлоочу майлардын баасынын өсүшү тейлөө чөйрөсүнөн баштап бардык тармактарды өзү менен кошо артка тартат, бул кошумча наркка да таасирин тийгизет. Андан тышкары, дүйнөлүк тамаш-аш бааларынын кымбатташы да өз таасирин тийгизүүдө. Бирок, ушул көрсөткүчтөрдү байкоо менен биз дагы алдын ала чараларды көрүп жатабыз. Алардын эң башкысы айлык-маянаны көтөрүп, андан тышкары олку-солку бааларды турукташтыруу маселеси да каралуда. Бизде бул маселелер кошумча нарк салыгын жөнгө салуу же субсидиялоо алкагында каралып турат”.
Амангелдиев айткандай, инфляциялык басымга каршы туруу үчүн кыргыз өкмөтү апрелдин башынан тарта мугалим, дарыгер өңдүү социалдык тармактагы кызматкерлердин эмгек акысын эки эсеге чейин көтөргөнүн жарыялады. Арийне, ага болбой эле, мындай көтөрүүлөр базардагы улам арыш керип бараткан кымбатчылыкка шайы жетпей турган чак.
Финансылык талдоочу Кубан Чороев инфляциянын өсүшүнө жол ачкан ички жагдайлар да бар экенин белгилейт. Ал улуттук валютаны атайылап туруктуу кармоо саясаты да өлкөдөгү инфляциянын күчөшүнө таасир берерин айтат. Муну менен катар сырттан келип жаткан акча которуулар менен көтөрүлгөн эмгек акы товар менен кызматтарга суроо-талапты кеңейтерин эске салат. Андыктан, ички өндүрүштү масштабдуу колдоого алган акча саясатын жолго салууну сунуштайт.
“Анан, албетте, бюджеттен айлык акынын бардыгын көбөйтүп атат. Бул экономикада суроо-талапты жаратат да. Мисалы, ошол көбөйгөн айлыгына ал көбүрөөк эт, жумуртка жана башка товарларды ала баштаса, бирок ошол товарлардын өндүрүшүнүн темпи көбөйбөгөн болсо, албетте баалар көтөрүлөт. Ошол себептүү монетардык саясат жүргүзгөндө ушул жагын теңдеш керек. Биздин Улуттук банк өндүрүштү, айыл чарбаны колдоо саясатын активдүү жүргүзбөсө, албетте, экономикалык өсүш дагы өзүнүн артынан инфляцияны алып келе берет”.
Соңку маалыматтарга караганда, Кыргызстандын экономикасында акча массасынын көлөмү улам өсүп барат. Маселен, Улуттук банк 2025-жылы тапкан 60 млрд сомдон ашуун таза пайдасын мамлекеттик бюджетке которуп берген. Мурда бюджетке пайдасынын 70-90% бөлүшүп келген мекеме, 2023-жылдан тарта толугу менен берүүгө милдеттенген.
Эксперттер Улуттук банктын каражатын бюджетке алып коюу натуура чара экенин, экономикада акча массасынын ашкере көбөйүп кетиши да инфляциянын күчөшүнө таасирин тийгизирен айтышат.
“Өлкөдө бакубаттуулук акчанын көптүгүнөн эмес, товарлар менен кызматтардын канчалык кеңири өндүрүлгөнүнөн жана алардын бааларынын жеткиликтүүлүгүнөн келет. Ушул себептүү, бизде акча массасы бир топ көбөйүүдө. Мисалы, өткөн айларда Эл аралык валюта кору дагы биздин Улуттук банктын кирешесин бюджетке которбоо боюнча сунуш берген. Анткени, киреше алгандай Улуттук банк ишкана эмес да. Бирок, бизде тажрыйба бар, Улуттук банк кирешесинин бир бөлүгүн өкмөткө берип коё берет. Бул деген жөн эле акчаны басып туруп, бюджетке берип койгон менен барабар. Ошондуктан, Эл аралык валюта корунун сунушунун дагы негиздери бар”, - дейт Кубан Чороев.
Алтын баасынын кескин кымбатташынан улам, Кыргызстандын эл аралык корлорунун көлөмү соңку кездери 10 млрд долларга чукулдап турат. Кубан Чороев мындай процесс ар дайым эле сактала бербешин, андыктан аны экономиканын түзүмүн өзгөртүүгө жумшоо керектигин айтат.
“Экономика деген ар дайым цикл менен жүрөт. Бирок, мына ушундай мүмкүнчүлүк пайда болуп атканда, (биз керектөөчү экономиканы түзүп койгонбуз) ошону кайрадан өндүрүштү жандандыруучу экономикага өтүш үчүн Улуттук банк банк системасына атайын өндүрүштү, айыл чарбаны колдоочу узак мөөнөттөгү капиталдарды түзгөнгө шарттарды активдүүрөөк түзүш керек. Мен таптакыр эле жок деп айта албайм, аракеттер бар. Бирок, активдүү саясат жүрбөсө, инфляцияны элдин кирешелери кууп жете албай калат”.
Кыргызстандагы инфляциянын көрсөткүчү Борбор Азия чөлкөмү боюнча эң жогору болуп, такай өсүү жолунда баратканы менен айырмаланат. Апрель май айына карата инфляциянын көрсөткүчү Кыргызстанда 11,4% болсо, Казакстанда 10,6%, Өзбекстанда 7%, ал эми Тажикстанда 3,5% болууда.