Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
жума, 28-февраль, 2020 Бишкек убактысы 15:27

Кыргызстан

Орусия Канттагы базасын чыңдаганы жатат

Эки өлкөнүн Эсептөө палаталары бул аскердик аба базанын эки жылдагы ишин текшеришти. Ал ортодо Орусия Канттагы базасы үчүн каражатты эки эсе көбөйтөөрү айтылууда.

Орусия Кыргызстандын аймагында 2003-жылы жайгаштырган авиабазасын бул өлкөнүн Эсептөө палатасынын төрагасынын орун басары Александр Семиколенных баштаган 3 аудитору менен Кыргызстандын Эсептөө палатасынын мамлекеттик башкы инспектору Кубанычбек Карабаев жетектеген тобу бир убакта текшеришти.

Эсептөө палатасынын төрагасы Искендер Гаипкуловдун “Азаттыкка” билдирүүсү боюнча, текшерүүдө негизинен базанын иштешине негиз берген макулдашуунун аткарылышы каралды:

- Орусия менен алгачкы келишим 2003-жылы түзүлгөн. Андан бери убакыт өтүп, кызмат көрсөтүү акылары, коммуналдык кызматтын жана башка тармактардын баалары өсүп жатпайбы. Ошондуктан бүгүнкү күндүн баасы менен өзгөртүүлөрдү киргизгиле деген сунуштарды бердик. Каржылык же башка маселелер боюнча мыйзам бузуулар жок. Жалпысынан макулдашуунун аткарылышы боюнча бири-бирибизге эч кандай доомат жок. Анткени, макулдашуу толук аткарылып жатат.

Искендер Гаипкуловдун билдирүүсү боюнча, текшерүүдөн кийин кызмат көрсөтүүлөрдүн акысын азыркы учурдагы бааларга жараша өзгөртүп, авиабазаны жайгаштыруу тууралуу макулдашууга толуктоолорду киргизүү тапшырмасы Коргоо министрлигине берилди.

Орусиянын авиабазасы Кантка Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна кирген мамлекеттердин чечими менен 2001-жылы түзүлгөн Борбор Азиялык жамааттык ыкчам күчтөрдүн бир тобу катары жайгаштырылган. Азыр ал жерде 300гө жакын аскерий жана техникалык кызматкер иштеп, СУ-25 тибиндеги 5 аскерий учак, Л-39 тибиндеги машыгуу жүргүзүлчү 4 учак жана МИ-8МТ маркасындагы эки тик учма бар.

Бул база регионго жана ЖККУга кирген мамлекеттерге террорчул же башка багыттагы коркунуч келген учурда колдонууга багытталган. Орусия базанын каржылоо үчүн жылына 5 миллион долларга жакын каражат бөлгөн менен аскерлери социалдык көйгөйлөрдүн чечилбегенине нааразы болгон учурлары бар.
Ошондуктан, Орусия 2009-2010-жылдар үчүн мурдагы каражатты эки эсеге көбөйтүп, эми жылына 1 миллиард 700 миллион рубль бөлөөрүн орусиялык маалымат каражаттары кабарлашты. Ал маалыматтар боюнча,мындан ары Орусия инвестициялык багытын да тактап, аскерлердин социалдык көйгөйлөрүн чечмекчи.

Кант авиабазасы менен “Манас” аэропортундагы америкалык авиабазанын ишмердигине байкоо жүргүзгөн бейөкмөт уюмдар ассоциациясынын жетекчиси Токтайым Үмөталиеванын айтымында, Кант авиабазасынын турушу шаардагы коммуналдык жана байланыш каражаттарын жакшыртып, жергиликтүү элге да экономикалык пайда алып келип жатат:

-Америкалык авиабаза менен Кант авиабазасынын ишмердигин салыштырып көрсөк, орусиялык базанын иши ачыгыраак. Себеби анын иштешине негиз берген макулдашууда канча жер ижарага берилгендиги жана ал жерде иштеген адамдардын Кыргызстандын мыйзамдарынын алдында жоопкерчилиги бар экендиги так жазылган. Экономикалык жагын алсак, былтыр биздин өлкөнүн казынасына 10 миллион сомдон ашык каражат түшкөн. Экинчиден, бул база Чүй облусунун социалдык жактан өнүгүшүнө көп жардам берип жатат. Ал эми америкалык авиабазанын иштеши боюнча макулдашууда мындай жоопкерчиликтер көрсөтүлгөн эмес. Ушу кезге чейин бир да эксперт базанын ичине кирип, көзөмөл жүргүзүү процессине катыша элек. Буга эч ким уруксаат ала элек. Эки базанын негизги айырмасы мына ушунда.

Анткен менен чет элдик эки авиабазаны өз аймагында жайгаштырган Кыргызстан дүйнөдөгү араздашкан ири өлкөлөрдүн калабасына калышы мүмкүн деп, аларды чыгарууну талап кылган акциялар көп жолу болгон.

Айрыкча америкалык базаны чыгаруу маселесин такай көтөрүп, бул боюнча сотко да арыз берип жүргөн "Сергий Радонежский жана Айкөл Манас" фондусунун мүчөсү Игорь Трофимов орусиялык авиабазанын турушу жергиликтүү тургундардын иштеши жана аймактын өнүгүүсү үчүн жакшы өбөлгөлөрдү түзгөн менен эртеби-кечпи аны чыгаруу зарыл деген ойдо:

-Кыргызстанда тиги да, бул да база болбош керек. Булардын баары кетиш керек. Кыргызстан эч кимден коркунуч келет деп күтпөй, бардыгы менен сый мамиледе болушу керек. Кыргызстанды булар өз кызыкчылыктары үчүн пайдаланып туруп, чыныгы коркунуч келсе карабай коюшу толук мүмкүн.

Бирок кыргыз өкмөтү америкалык авиабазаны эл аралык терроризмге каршы күрөшкөн дүйнө коомчулугуна колдоо иретинде жайгаштырып, өзүнүн согушчул саясатка каршы экендигин билдирип келет.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Караколдогу депутаттардын чыры

Каракол.

Каракол шаардык кеңешинин депутаты, «Табылга» партиясынын мүчөсү Азамат Айтбаев кызматташы, КСДПнын шаардык кеңештеги мүчөсү Тууганбек Чолпонбаев сабаганын айтып, УКМКга арыз жазды.

Шаардык кеңештин депутатына байланышкан ушул жана башка иштерди Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) териштире баштады.

Каракол шаардык кеңешинде 12-апрелде шайлоо өтөт. Тууганбек Чолпонбаев анын аты аталган окуяларды шайлоого байланыштырууда.

Каракол шаардык кеңешинин депутаты, «Табылга» партиясынын мүчөсү Азамат Айтбаев кызматташы, КСДПнын мүчөсү Тууганбек Чолпонбаевге каршы УКМКнын Ысык-Көл облустук башкармалыгына арыз жазды. Айтбаевдин «Азаттык» радиосуна айтканына караганда, ага депутат Тууганбек Чолпонбаев 25-февралда жыйындан кийин кол көтөргөн.

Азамат Айтбаев.
Азамат Айтбаев.

«Шаардык кеңештин сессиясында Каракол шаарынын мэринин былтыркы иши тууралуу отчётун укканбыз. Аягында мен кызматташтарымды мэрдин отчётун жактырууга чакырып, сөз сүйлөгөм. Мени 18 депутат колдоп, мэрдин отчёту кабыл алынды. Ошол замат эле Чолпонбаев мени залдан чакырып чыгып, коңшу бөлмөгө алып кирип алып, кулак түпкө сокту. Эшикти жаап алып, дагы бир нече жолу бети-башыма, ичке урду. Ал мени: «Мэрдин отчётун өткөрбөш керек эле, сен неге саботаж кылып жатасың?» деп соккулап жатты. Сабап туруп эле кайра «жүрү эшикке» деп, сыртка чыкканда кайра кучактап кечирим сурады», - деди Азамат Айтбаев.

Бирок Каракол шаардык кеңешинин депутаты Тууганбек Чолпонбаев кесиптеши Азамат Айтбаевдин «мени сабады» деген дооматын төгүндөп жатат. Анын айтымында, апрель айына белгиленген жергиликтүү кеңештин шайлоосу жакындаган сайын түрдүү саясий оюндар башталды.

Эгер мен Азаматты чапсам, бир жери көк ала болуп, изи калат эле.

«Менин ага колум тийген эмес, бул бала-менен аласа-бересем деле жок эле. Тескерисинче көп жерден колуман келишинче жардам бердим. «Жакында кайра депутаттыкка келесиңби?» десем: «Жок, мен келбейм» деди эле. Азыр эми Интернетте «мени сабады, коркутту» деди. Анын оюнда мэрдин бир жылдык отчётун кабыл алышыбыз керек эле. Бирок мэр өзү тыңгылыктуу иштебесе эмне үчүн «макул» деп кабыл алышыбыз керек? Мен Азаматтын атасындай болгон эле адаммын, эгер мен Азаматты чапсам, бир жери көк ала болуп, изи калат эле. Мен да эми сотко кайрылып, тийиштүү чара көрүлүшүн талап кылам. Менин оюмда Азамат болгону саясий оюндун куралы болуп калды», - деди ал.

Ал арада УКМК Каракол шаардык кеңешинин депутаты кызматташын сабады деп шек саналып жатканын 27-февралда расмий билдирди. Маалыматка караганда, депутат арам акчаны адалдаган, салык жашырган деп да шек саналууда. Бул фактылардын негизинде депутат жазык кодексине ылайык кылмыш жолу менен алынган кирешелерди адалдоо (215-берене), бийликтен аша чабуу (321-берене) боюнча шек саналып, сотко чейинки териштирүү жүрүп жатат.

Бирок Тууганбек Чолпонбаев УКМКнын маалыматын четке какты:

«Менин үстүмдөн УКМК эч кандай иш козгогон жок, бул шайлоо алдындагы оюндар. Мен бирөөнүн оокатын тартып алып көргөн эмесмин».

Тууганбек Чолпонбаев шаардык кеңештеги Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мүчөсү. Бирок быйыл апрелде өтө турган шайлоого ал ушул партия менен же башка партия менен катышар-катышпасы белгисиз.

Ал эми өкмөттүн Ысык-Көлдөгү өкүлү Акылбек Осмоналиев эки депутаттын ортосундагы окуяга укуктук баа берилиши керек деп эсептейт. Ошондой эле, ал бул маселени өз көзөмөлүнө алып, акырына чейин туура жыйынтыкты күтө турганын айтты:

Акылбек Осмоналиев.
Акылбек Осмоналиев.

«Бул жөн гана адамдар эмес, булар жергиликтүү кеңештин азыркы учурда иш алып барып жаткан депутаттары, анын үстүнө уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү деген да кептер чыгып калды. Демек, бул сөздөр жөн жеринен чыкпайт. Окуяны ийне-жибине чейин текшерип, ага укуктук баа бериш керек. Ал тургай келе жаткан шайлоого да катышууга акысы барбы же жокпу деген нерсе каралышы керек. Мен облустун жетекчиси катары бул маселени өз көзөмөлүмө алам».

Каракол шаардык кеңешине келерки шайлоо 12-апрелде болот. Учурда шаардык кеңеште «Табылга», КСДП, «Кыргызстан», «Республика - Ата Журт», «Өнүгүү-Прогресс» саясий партиялары жалпысынан 31 мандатка ээ. Көпчүлүк мандат «Табылга» (12), КСДП (6) партияларына таандык.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Биометрикалык паспорт: дагы бир тендер

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда биометрикалык паспорт басып чыгарууга кезектеги тендер жарыяланды.

Биометрикалык паспортко бланктарды сатып алуу боюнча кезектеги тендер 26-февралда жарыяланды. Мамлекеттик каттоо кызматы бул максатта 973 миллион сомдон ашык каражат бөлмөк болду.

Аталган кызматтын басма сөз катчысы Адилет Бейшеналиев тендерге катышууну каалаган ишканалардан арыз 19-мартка чейин кабыл алынарын билдирди:

Ушул тендерге катышкан фирманын тажрыйбасы жетиштүү болушу керек.

«Тендерге жергиликтүү жана чет элдик фирмалар катышса болот. Эң негизги талап - ушул тендерге катышкан фирманын тажрыйбасы жетиштүү болушу керек. Жок эле дегенде биометрикалык паспорт даярдоо боюнча башка өлкөлөрдө эки долбоорду ийгиликтүү ишке ашырышы зарыл. Аны далилдеген тиешелүү документтерди талап кылабыз. Тендерге канча компания катышканы жана кайсы компаниялар экени 19-мартта белгилүү болот».

Тендерден жеңүүчү болгон компания 1,5 миллиондон ашык бланкты Кыргызстанга алып келиши керек. Башкача айтканда, айына туруктуу түрдө 50 миң бланкты даярдашы зарыл.

Бул тендер эмнеге маанилүү?

Балким биометрикалык паспортко бланк сатып алуу боюнча тендер өлкөдө өткөрүлгөн көп сынактын бири болмок. Бирок тендерге кызыгуу жараткан бир нече жагдай бар.

Быйыл февралдын башында АКШ Кыргызстандын жарандарына виза берүүнү чектеп, иммиграциялык чектөө киргизген. Буга негизги себептердин бири өлкөдө биометрикалык паспорт бериле элек экендиги көрсөтүлгөн. Кошмо Штаттар электрондук паспорт бериле баштаса гана кыргыз жарандарына карата чектөөнү алуу каралаарын билдирген болчу. Дал ушул жагдай кыргыз өкмөтүн тендерди эртерээк жарыялоого түрткү болду көрүнөт.

АКШнын Кыргызстандын жарандарына виза берүүдөн баш тартуу тенденциясы.
АКШнын Кыргызстандын жарандарына виза берүүдөн баш тартуу тенденциясы.

Биометрикалык паспортко байланыштуу дагы бир чырлуу жагдай буга чейинки тендерге барып такалат. Тагыраагы 2018-жылы жарыяланган сынакта паспорт литвалык «Гарсу Пасаулис» компаниясы жеңүүчү болуп табылган. Бирок сынактын дагы бир катышуучусу, германиялык «Мүлбауэр» компаниясы «тендерде эреже бузууга жол берилди» деп, сынактын жыйынтыгын жокко чыгарууну талап кылган. Жыйынтыгында тендер боюнча кылмыш иши козголуп, бир катар жооптуу мамлекеттик кызматкерлер «литвалык компаниянын утушуна кызыкчылыгы болгон» деп айыпталган. Анын алкагында Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасынын орун басарлары Руслан Сарыбаев, Данияр Бакчиев жана «Инфоком» мамлекеттик ишканасынын жетекчиси Талант Абдуллаев күнөлүү деп табылып, акчалай айып салынды.

Чырдын айынан кылмыш иши козголгон Мамкаттоонун мурдагы төрайымы Алина Шаикова болсо изин жашырып, издөө жарыяланган. Бул чатакта УКМКнын мурдагы төрагасы Идрис Кадыркуловдун да аты аталып, ал өз арызы менен кызматтан кетүүгө аргасыз болгон.

Мына ушундай жаңжал менен коштолгон тендерден кийинки сынак кандай өтөт жана мурдагыдай мыйзам бузууга жол берилбейби деген суроолор жаралууда. Мамкаттоо мурдагы эрежелер көп деле өзгөрүлбөгөнүн, бирок талаптар күчөтүлөрүн билдирүүдө.

Ал эми Жогорку Кеңештин депутаты Элвира Сурабалдиева бул тендерге көзөмөлдү күчөтүү зарыл деп эсептейт. Депутаттын айтымында, бул жолку сынак коррупция же дагы башка мыйзам бузуу менен коштолсо, анда кесепети оор болот.

Элвира Сурабалдиева/
Элвира Сурабалдиева/

«Буга чейинки тендер жаңжал менен коштолуп, ушунча кылмыш иши козголгон соң мурда кетирген каталарды эске алып, өкмөт менен парламенттин көзөмөлү күчтүү болот деп ойлойм. Мурдагыдай кырдаал түзүлбөшү үчүн тендер баштан-аяк ачык жүрүп, эл маалымат алышы керек. Дал ушул маселеден улам АКШнын чектөө киргизгени чоң сокку болду. Муну эске алып, бардык тараптар бул маселени өзгөчө көзөмөлгө алышы зарыл. Ошол эле кезде бул тендерге канча жана кайсы компаниялар катышары белгисиз. Бул 19-февралда тендердин алгачкы айлампасында билинет», - деди ал.

Мамлекеттик каттоо кызматынын Коомдук кеңешинин төрагасынын орун басары, эксперт Канат Муканов маселе тендерди жарыялоодо эмес, эл аралык стандарттарга жооп берчү паспорт даярдаган компанияны тандоодо экенин белгиледи:

«Тендерди жарыялоодо «мурда эле катышып жүргөн беш-алты компания катышты, болду» деп отура бербей Мамлекеттик каттоо кызматы эл аралык деңгээлдеги компанияларга кайрылса жакшы болмок. Мисалы, ошол эле АКШдагы компаниялар катышып, утуп чыкса кандай жакшы! Бул багытта иш алып барган атактуу компаниялар белгилүү эле. Биз болсо «ачык тендер жарыяладык» деп коюп эле эч кандай аракет көрбөй отуруп калып жатабыз».

Электрондук паспорт деген кадимки эле 50 барактан турган документ. Бир гана өзгөчөлүгү - адамдын сүрөтү коюлган барагында электрондук чип орнотулат жана ичиндеги маалыматтар жогорку деңгээлде сакталышы керек.

Кыргызстанда жарандарга жалпы улуттук паспорт жана ички паспорт болуп саналган ID карт берилет. Биометрикалык ID карт 2017-жылдан тартып бериле баштаган. Ал үчүн бланктарды Түштүк Корея Кыргызстанга жардам иретинде бекер берип келет. Ал эми буга чейин жалпы улуттук паспортту британиялык «Де Ля Ру» компаниясы басып келген.

Кыргызстанда паспорт жасоо коррупциялашкан тармактардын бири болуп эсептелип, буга чейин дүйнөнүн бир нече өлкөсүндө террордук аракеттер жана башка кылмыштар үчүн шек саналган кишилер жасалма кыргыз паспортун колдонгону аныкталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кайра сунушталган эски мыйзамдын талашы

Кыргызстанда өкмөттүк эмес уюмдардын ишмердүүлүгүн көзөмөлгө алуу демилгесине каршы акция. Бишкек, 2016-жыл.

Жогорку Кеңеште 27-февралда коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдардын ишин жөнгө салуучу мыйзам долбоору талкууланды. Ал парламентте биринчи окууда каралып, добуш берүүгө жөнөтүлдү. Мыйзам долбоорун кароо учурунда депутаттар менен төраганын ортосунда талаш-тартыш болуп, долбоорду парламентке алып чыгууда мыйзам бузулганы айтылды.

Өкмөттүк эмес уюмдардын ишин катаалданткан мыйзамда кызыкчылыктар бар экени, аны чукул арада кабыл алуу аракети көрүлүп жатканы сөз болду. Документтин автору мыйзам элдин суроо-талабынан улам жазылганын, ал өкмөттүк эмес уюмдардын ачык иштешин шарттай турганын айтууда.

Биринчи окууда каралган бул мыйзам долбооруна парламент кийинки апталарда добуш берет. Регламент боюнча мыйзам долбоору үч окуудан кийин кабыл алынат.

Төрага менен депутаттардын талашы

Коомдо талкуу жараткан «Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө» жана «Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө» мыйзамдарга өзгөртүү киргизүү боюнча мыйзам долбоору 27-февралда каралды. Талкуу башталып-баштала электе депутаттар менен төраганын ортосунда талаш чыкты. Депутат Карамат Орозова мыйзам парламентке биринчи окууга киргизилердин алдында тиешелүү комитетте каралбаганын айтты:

Карамат Орозова.
Карамат Орозова.

«Бул мыйзамдын Социалдык маселелер, билим берүү, илим, маданият жана саламаттык сактоо боюнча комитетке тиешеси жок. Бул комитет туура эмес карап койгон. Регламент бузулуп жатат. Мыйзамды Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитет менен Бюджет жана финансы боюнча комитет карашы керек».

Ал мыйзам долбоорун күн тартибинен алып тиешелүү комитеттерге кайра кайтарууну сунуш кылды. Бул демилгени депутат Дастан Бекешев да колдоду.

Парламенттин төрагасы Дастанбек Жумабеков депутаттарга жооп берип: «Бул мыйзам регламент боюнча Социалдык маселелер, билим берүү, илим, маданият жана саламаттык сактоо боюнча комитетке туура келип жатат. Муну регламент аныктады», - деди.

Төрага Жогорку Кеңештин юридикалык бөлүмү өкмөттүк эмес уюмдар жөнүндөгү мыйзам Социалдык маселелер боюнча комитеттен каралышы керек деп чечкенин, бул мыйзамдуу экенин кошумчалады. Төраганын сөзүнө депутат Абдывахап Нурбаев кошулган жок.

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

«Бул мыйзам 2016-жылы да киргизилгенде Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитетте каралган. Мыйзам үчүнчү окууда кайра артка кайтарылган. Долбоор Конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттен кайра каралышы керек. Антпесе бул мыйзам бузуу болуп эсептелет», - деди ал.

Өкмөттүн ыкчам корутундусу

Депутаттардын бул сунушу колдоо тапкан жок. Ушундан улам Дастан Бекешев мыйзам Жогорку Кеңешке шашылыш киргизилип жатканын айтып, «мунун артында кызыкчылыктар бар» деп күмөн санады:

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

«Мыйзамды Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитет караш керек болчу. Сиз болсо (Жогорку Кеңештин төрагасы Дастанбек Жумабековго) «жок, болбойт» деп жатасыз. Бул жерде кызыкчылыктар бардай сезилип жатат. Мен андай эмес деп ойлойм. Силерден бирөө «бат-баттан өткөрүп бергиле» деп сурангандай болуп жатат. Керек болсо өкмөт да мыйзам боюнча ыкчам түрдө корутунду чыгарып берди. Өкмөт кайсы мыйзам долбооруна ушундай ыкчам корутунду чыгарып берчү эле? Керек болсо стратегиялык мааниси бар, президент суранган мыйзамга мынчалык бат корутунду бербейт».

Документ 2019-жылдын 31-декабрында коомдук талкууга коюлган. Быйыл февраль айында каттоодон өтүп, өкмөт 20 күндүн ичинде «мыйзам долбоорун кабыл алса болот» деген корутунду чыгарып берген.

Мыйзамдын авторлору көбөйдү

Депутат Бактыбек Райымкулов башында коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдардын ишин жөнгө салуучу мыйзамдын жалгыз автору катары чыккан. Азыр эми ага дагы жети депутат демилгечи катары кошулду.

Эгер мыйзам кабыл алынса, коммерциялык эмес уюм жыл сайын каржы маселелери тууралуу өкмөт аныктаган формада отчёт берип турууга милдеттүү болот. Бул талапты аткарбаса мыйзам чегинде жоопко тартылат.

Мыйзамдын негизги автору Бактыбек Райымкулов долбоордун маани-мазмуну тууралуу мындай деди:

Бактыбек Райымкулов.
Бактыбек Райымкулов.

«Эмне үчүн коммерциялык эмес уюмдардын иши жөнүндө маалымат жок?» деген суроо коомчулукта талкуу жаратууда. Ар бир демократиялык мамлекетте ар бир ишмердүүлүк элдин жана мамлекеттин өнүгүшүнө багытталышы керек. Мыйзам долбоорунун максаты берилген маалымат менен элди ыңгайлуу жана түшүнүктүү интеграцияланган форматта тааныштыруу болуп эсептелет. Мыйзам долбоору мамлекет тарабынан көзөмөлдөөгө багытталган эмес. Ал элге маалымат берүү коммерциялык эмес уюмдардын ишинин ачыктыгын камсыздоого багытталган».

Өкмөттүк эмес уюмдар эмне иш кылат?

Кыргызстанда өкмөттүк эмес уюмдар шайлоо жараяндарын жакшыртуу, демократиялык баалуулуктарды өркүндөтүү, сөз эркиндигин колдоо, мыйзамдардын сакталышын камсыз кылуу, андан тышкары аялдардын, балдардын жана азчылыктардын укуктарын коргоо жана башка тармактарда иш алып барат. Алардын бир топ бөлүгү чет элдик фонддордун, өкмөттөрдүн жана уюмдардын каражатына, алар жарыялаган сынактардан уткан гранттардын эсебинен иш жүргүзөт. Депутат Карамат Орозова сунушталып жаткан мыйзамды жарандык коомго болгон кысым деп баалады:

«Коммерциялык эмес уюмдар өкмөттүн колу жетпеген иштерди жасайт. Алардын кылган иши биздикине салыштырмалуу жакшы жана элге пайдасы көп тийет. Биз мыйзам кабыл алып жарандык коомго кысым көрсөтүшүбүз туура эмес. Алар ансыз деле каражаты боюнча маалымат берип турушат».

Жогорку Кеңештин вице-спикери Аида Касымалиева да ушундай эле пикирин айтып, мыйзам өкмөттүн жүргүзүп жаткан саясатына каршы келерин эскертти:

Аида Касымалиева.
Аида Касымалиева.

«Жөлөкпул, саламаттык сактоо, билим берүү, социалдык маселелер боюнча айылдарды көп кыдырам. Мамлекет азыр «социалдык буюртманы» жолго коё албай жатат. Мамлекеттин колу жетпеген абдан көп иштерди өкмөттүк эмес уюмдар жасап жаткан кези. Алар - биздин жарандар. Кийин ушул мыйзамды пайдаланып, бир уюм мамлекеттик органга жакпай калса, ага басым башталбашы керек. Ошону түшүнүп, тереңинен карашыбыз зарыл. Мыйзамдын негиздемесинде «Ачык өкмөт» деп жазылып турат. Ушул мыйзам ачыктык деген принциптерге, жалпы «Ачык өкмөт» жасап жаткан иштерге доо кетирген мыйзам болуп жатат».

Эски мыйзам, жаңы автор

Кыргызстанда өкмөттүк эмес уюмдардын ишмердүүлүгүн көзөмөлгө алуу аракети 2014-жылы да болгон, бирок ишке ашкан эмес.

Жогорку Кеңештин ошол кездеги депутаттары Турсунбай Бакир уулу, Нуркамил Мадалиев жана Надира Нарматова сырттан каржыланган уюмдарды «Чет элдик агент катары таануу жөнүндө» мыйзам долбоорун даярдап, бирок аны кабыл алууга ошол кездеги депутаттар жетишпей калган.

Бул мыйзам долбоорун азыркы депутаттар 2016-2017-жылдары эки окууда кабыл алып, бирок кийин ал депутаттардын көңүл сыртында калып кеткен.

Өкмөттүк эмес уюмдар боюнча Жогорку Кеңештин дагы бир депутаты Кожобек Рыспаев мындай оюн ортого салды:

Кожобек Рыспаев.
Кожобек Рыспаев.

«Өкмөттүк эмес уюмдардын баары эле жаман эмес. Арасында эл үчүн социалдык тармакта иштеп жаткандар бар. Бирок элдин арасында «ушул уюм туура эмес иштеп жатат. Элге акча таратып жатат» дегендерди биз эмне үчүн күтүшүбүз керек? Аларды бир жыл күтпөй шектүү дегендерди ушул мыйзам аркылуу текшеришибиз керек. Четтен келген акчаны колдонуп бүлүк салбашы керек».

Былтыр Европа Биримдиги Кыргызстандагы жарандык коомдун ролунун жакшы жагын баса белгилеп, өкмөттүк эмес уюмдардын каржылоосуна көзөмөлдү күчөтүү тууралуу чакырыктарга тынчсыздануусун билдирген.

Парламентте талаштуу мыйзам талкууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:35 0:00

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек-Лондон: Уурдалган акча, Максим Бакиев жана кызматташтык

"Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм"
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:10 0:00

Бишкек менен Лондон Кыргызстандан уурдалган акчаны артка кайтаруу багытында кызматташышы мүмкүн. Эки тарап бул боюнча сүйлөшүү жүргүзүп жатканын Улуу Британиянын Кыргызстандагы элчиси Чарльз Гарретт «Азаттык» менен болгон маегинде ырастады.

Элчи мурдагы президенттин уулу Максим Бакиевдин Британиядагы мүлкүн текшерүү тууралуу чакырыктарга да жооп берип, Кыргызстандагы демократия менен сөз эркиндигинин абалы, коррупциянын деңгээли жана өзүнүн популярдуулугу тууралуу да ой бөлүштү.

- Кыргызстанда Британиянын туруктуу элчилиги иштей баштаганына сегиз жыл толду. Албетте, эки тараптуу карым-катнаш ага чейин эле башталган. Эки өлкөнүн алакасы дайыма эле шайма-шай болгон эмес деп да айтсак болот. Британия менен Кыргызстандын ортосундагы мамиленин жана кызматташтыктын азыркы абалына кандай баа бересиз?

- Азыркы абалы жакшы деп айтар элем. Эки тараптуу мамиле бекем. Менимче, эки тарапка тең пайда алып келип жатат. Биздин дипломатиялык мамилелер, сиз айтып өткөндөй, бир кыйла убакыт мурда, 1992-жылы башталган. Элчилигибизди 2011-жылы ачтык. Ага чейин биздин Эл аралык өнүгүү боюнча департаментибиз (DFID) Кыргызстанда эки өлкөнүн ортосундагы кызматташтыкты өнүктүрүүдө жигердүү иш алып барып келди. Жылдар бою биз Кыргызстанга 150 миллион фунт стерлингден ашуун каражатты инвестиция кылдык.

Жарандар арасындагы байланыш да маанилүү. Кыргызстанда Британиядагы билим берүү программаларына катышкан адамдардын жигердүү биримдиги бар. Азыр анын мүчөлөрү 300дөн ашты. Алар «Chevening», «John Smith Trust», «Эл аралык лидерлик» программасына жана Британ кеңеши уюштурган программаларга катышкан.

Соодага келсек, Британия - Кыргызстандын Европадагы эң ири соода өнөгү. Чынында Кыргызстандын экспортунун 47% Британияга кетет. Инвестиция чөйрөсүндө да бизде жакшы көрсөткүчтөр бар. Бир мисалды айтсам, «Чаарат» тоо-кен компаниясы Чаткал өрөөнүндөгү кенди иштете баштаганда жергиликтүү тургундар үчүн 850дөй жумуш орундарын түзүп бермекчи. Ал Британиянын эрежелерине баш ийген компания экенин эске алганда, алар айлана-чөйрөнү коргоо жана кенде коопсуздукту камсыз кылуу жаатында өтө жогорку Европанын стандарттарын карманышмакчы.

Кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков менен британ элчиси Чарльз Гарретт (солдо), Бишкек, 11-сентябрь, 2019-жыл.
Кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков менен британ элчиси Чарльз Гарретт (солдо), Бишкек, 11-сентябрь, 2019-жыл.

Көп билинбеген дагы бир чөйрө бар. Ал коргонуу тармагындагы кызматташтык. Биз Кыргызстандын армиясынын өкүлдөрүнө англис тилинде машыгууларды өткөрүп келебиз. Биз адам укуктары жана коррупцияга каршы күрөш маселесинде да тренингдерди өткөрөбүз. Учурда Британиянын Падышалык аскердик академиясында Кыргызстандын армиясынын бир офицери бар. Бул тармактардын баарында бекем кызматташтык жүрүп жатат. Президенттин көп багыттуу тышкы саясатын эске алсак, Кыргызстан менен Британия абдан эле табигый өнөктөштөр.

- Багыттар тууралуу сөз болуп калды. Сиз Кыргызстандын тышкы саясаты чындап көп багыттуу деп ойлойсузбу? Же дагы эле бир же эки мамлекет менен эле мамиле кылабы?

- Көп багыттуу экени талашсыз. Кыргызстан менен Британиянын эки тараптуу мамилесиндеги мен айткан нерселердин баары тышкы саясатта бир же эки ири кызматташтыкка гана артыкчылык берилбей турганын көрсөтүп турат. Башка өлкөлөр сыяктуу эле Улуу Британия менен өнүгүп жаткан, эки тарапка тең пайдалуу мамиле бар.

Уурдалган акчанын убайымы

- Жакында сиз жана Британиянын Кылмыштуулукка каршы күрөшүү агенттигинин өкүлү Кыргызстандын Финансы полициясынын жетекчилери менен жолуктуңуздар. Анда Кыргызстандан чыгарылган акчаны артка кайтаруу боюнча кызматташууга көңүл бурулган экен. Британияда Кыргызстандан чыгарылып кеткен накталай каражат тууралуу кандай маалымат бар?

- Туура айттыңыз, бул абдан маанилүү тема. Бирок расмий өкүлдөрдүн ортосундагы сүйлөшүүлөрдүн же иликтөөнүн предмети болгон маселенин деталдары боюнча комментарий бере албай турганымды түшүнсөңүз керек. Андай cүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Британ өкүлдөрү Бишкектеги кесиптештери менен кабарлашып турушат. Эки тарап тең бул ишти алдыга жылдыра алабыз деп үмүттөнөт.

- Уурдалган акчаны артка кайтарып келүү маселесинде эки тараптын ортосунда кандай кызматташуу болушу мүмкүн?

- Бизде, Британияда «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» (Unexplained Wealth Order) аттуу абдан күчтүү бир каражат бар. Анын алкагында сот өз чечими менен Британияда жашаган кандай гана адам болбосун, аны булагы тастыктала элек [күмөндүү] деген байлыгынын чоо-жайын түшүндүрүп берүүгө милдеттендириши мүмкүн. Эгер андай буйрук чыкса жана ага туш болгон адам буйрукка баш ийгиси келбесе же анын талабын канааттандыра албаса, байлыгы конфискацияланат. Бул Британия менен Кыргызстандын расмий өкүлдөрүнүн ортосундагы сүйлөшүүлөрдүн предмети.

Максим Бакиевдин маселеси

«Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» Британияда жашаган бардык адамдарга карата колдонулушу мүмкүн. Теориялык жактан алганда сиздин сурооңузга «ооба» деп жооп берем...

- Кезинде мурдагы президенттин уулу Максим Бакиев британ-кыргыз алакасын чыңалтып койгону белгилүү. Кыргыз өкмөтү аны экстрадиция кылыш үчүн Британияга бир нече өтүнүч жиберген. Бирок алар канааттандырылган эмес. Британиядагы «Глобал Уитнесс» аттуу антикоррупциялык уюм Максим Бакиев Лондондун четиндеги Саррей районундагы кымбат үйдө жашап жатканын билдирип келет. Бул мыйзам Максим Бакиевди бутага алышы мүмкүнбү?

- Экстрадициялоо тууралуу өтүнүчтөр жана аны карап чыгуу маселеси абдан татаал. Мындай өтүнүчтөр абдан жогорку стандарттарга төп келиши керек. Кандай жыйынтык чыгары да ошого жараша болот. Биз Кыргызстанда ошол жогорку стандарттарга туура келген өтүнүчтөрдү көрө элекпиз.

- «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» Максим Бакиевге карата колдонулушу мүмкүнбү?

- «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» Британияда жашаган бардык адамдарга карата колдонулушу мүмкүн. Теориялык жактан алганда сиздин сурооңузга «ооба» деп жооп берем. Бирок мен айткандай, бул Британия менен Кыргызстандын расмий өкүлдөрүнүн ортосундагы жүрүп жаткан сүйлөшүүлөрдүн темасы.

- Максим Бакиев өзү саясий куугунтукка кабылганын билдирип келет. Бирок кыргыз бийлиги ал 2010-жылга чейин олуттуу кылмыштарды жасаган деп ишенет. Анын Британиядагы макамы, иммиграциялык макамы тууралуу эмне билебиз?

- Бул абдан олуттуу маселе экени анык. Эки тарап тиешелүү негизде алдыга кадам таштап, өздөрү канааттанган жооптуу алышы үчүн бул иш терең иликтениши керек.

- «Азаттык» «OCCRP» жана «Kloop» порталы менен биргелешкен иликтөөсүндө кыргыз-кытай жана кыргыз-өзбек чек арасындагы аткезчиликти жана жашыруун карго бизнесин ачыкка чыгарды. Ал жакта Абдукадыр аттуу кытайлык уйгурлардын үй-бүлөсү жана алардын Кыргызстандагы достору чоң акча жасап жатканы белгилүү болду. Ал акчанын бир бөлүгү Британиянын кыймылсыз мүлк тармагына салынган экен. Бул маалыматтар Британиядагы иликтөөлөргө себеп болушу мүмкүнбү?

- Британиянын бийлиги мыйзамсыз же күмөндүү каражаттар жана арам акчаны адалдоо сыяктуу кабарларды териштирип турат. Бул британ өкмөтүнүн ишинин маанилүү бөлүгү. Себеби бул биздин финансылык рыногубузду коргоонун эң жакшы жолу. Бул рынок экономикабыздын эң чоң бөлүгүн түзөт. Андыктан муну маанилүү иш деп эсептейбиз. Анын бир бөлүгү катары «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрукту» колдоно алабыз. Азыр эки өлкөнүн тең расмий өкүлдөрү бул суроолордун баарын караштырып жатат.

Сөз эркиндиги

- Өткөн жылы сиз «OCCRP», «Kloop» жана «Азаттык» жүргүзгөн журналисттик иликтөөсүн кубаттап чыккансыз. Эми бул медиа каражаттарын сотко берип жатышат. Сиз Кыргызстандагы басма сөз эркиндигинин абалын кандай баалайсыз? Мындай соттук иштер сөз эркиндигине, маалымат каражаттарынын эркиндигине кандай таасирин тийгизет?

- Соттошуу - бардык демократиялык өлкөлөрдө маанилүү каражат. Себеби алар жарандардын жеке купуялыгына болгон укугун коргоого жардам берет. Бирок сот системасы объективдүү чечим чыгарышы керек. Антпесе соттук иштер жарандардын жана коомдун кызыкчылыгына каршы колдонулуп кетиши мүмкүн.

Кыргызстандагы басма сөз эркиндиги тууралуу сөз кылсак, сиз айткан иликтөөлөрдүн жарыяланганы деле оң көрүнүш. Мындай иликтөө Борбор Азиянын башка өлкөлөрүндө, керек болсо өздөрүн демократиялуу өлкөбүз деп атаган дүйнөнүн башка мамлекеттеринде ишке ашпайт эле. Бул абдан чоң жетишкендик. Аны коргоп, өнүктүрүш керек.

Тыйындын экинчи, бир аз терс тарабы бар. Бул - журналисттерге каршы чабуулдар, анын ичинде Болот Темировго [Factcheck.kg] болгон соңку кол салуу. Тилекке каршы, дүйнө жүзүндө бул сыяктуу көп чабуулдар болуп жатат. Соңку бир канча жылда эле Словакияда, Мальтада жана Британияда да мындай кол салуулар болду. Бул тынчсыздануу жаратат.

Журналистика кооптуу кесип болбошу керек. Медиа каражаттары – демократиянын кычкылтеги. Алар өз кадамын туура тандашы үчүн добуш берүүчүлөрдү керектүү маалымат менен камсыз кылып турат. Албетте, журналисттер ыңгайсыз суроолорду беришет. Бул жагдай баарыбызды ойлондурушу керек.

Демократия менен коррупциянын кармашы

- Элчи мырза, көптөгөн эл аралык уюмдар Кыргызстандын саясий- экономикалык жактан өнүгүшүнө кедергисин тийгизип жаткан маселелердин башкы сабына коррупцияны коюшат. Сиз буга кошуласызбы? Өлкөнүн алдында дагы кандай маселелер турат?

- Аларга кошулат элем. Коррупция - өлкө үчүн абдан чоң мүшкүл. Мен бул жакка келгенден көп өтпөй Кыргызстандагы алгачкы таасирлерим тууралуу бир нече видео тарткам. Алардын бири коррупцияга байланыштуу болчу. Себеби Бишкектеги жана өлкөнүн ар кыл аймактарындагы мен сүйлөшкөн таксисттер жана базардагы соодагерлер сыяктуу далай адамдар коррупцияны өздөрүнүн турмуш-тиричилигиндеги эң негизги мүшкүл катары баалашты. Эмне үчүн экенин көрүп турам. «Эл аралык республикалык институттун» (IRI) жакында жарык көргөн баяндамасында коррупция менен жумушсуздук өлкөдөгү негизги эки маселе катары көрсөтүлгөн.

Коррупциянын кесепети бардык адамдарга тиет. Бул маселе тамыр жайган бардык өлкөлөрдө коррупция катардагы жарандардын капчыгына кол салат. Алардын каражаты адал эмгеги менен акча таппаган адамдардын капчыгына түшүп жатат. Коррупция экономиканы солгундатат, бизнестин кеңейишине жана жаңы иш орундарын түзүүгө тоскоолдук кылат. Экономиканы кирешеден куржалак калтырат. Баарынан мурда бул демократия менен мыйзам үстөмдүгүнүн баш оорусу. Жарандардын көбү негизги маселе катары коррупцияны көрсөтүшкөнүнө таң калган жокмун.

Мыйзам үстөмдүгүн орнотуу маселеси - дагы бир кыйынчылык. Мыйзам үстөмдүгү демократиянын пайдубалын түзөт. Эгер эл ага ишенбесе, анда демократияга шек келет. Өлкөдөгү демократиялык системаны бекемдеш үчүн парламентти жана башка институттарды күчтөндүрүш керек.

Британ тактысынын мураскери, принц Чарльз менен Британиянын Кыргызстандагы элчиси Чарльз Гарретт (оңдо). Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбук» барагынан алынды.
Британ тактысынын мураскери, принц Чарльз менен Британиянын Кыргызстандагы элчиси Чарльз Гарретт (оңдо). Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбук» барагынан алынды.

- Демократия жана мыйзам үстөмдүгү демекчи, Улуу Британия дүйнөдөгү демократиянын жана парламенттик өкмөттүн башатында турган мамлекеттердин бири. Кыргызстан 2016-жылдагы апрель окуяларынан кийин парламенттик системаны калыптандыруу максат кылган эле. Өлкө бул максатына канчалык жакындай алды?

- Туура айттыңыз. Британия демократиянын башатында турат. Биз демократиялык өнүгүү жолубузду 800 жылдан ашык убакыт мурда же «Магна карта» документине кол коюлганда баштаганбыз. Андан бери аны өнүктүрүүгө аракет кылып келебиз. Демократияга тынымсыз көңүл бурулуп, ал үзгүлтүксүз бекемделип турушу керек. Британиядагыдай эле Кыргызстанга да ушул жагдай мүнөздүү.

Коррупция экономиканы солгундатат, бизнестердин кеңейишине жана жаңы иш орундарын түзүүгө тоскоолдук жаратат. Экономиканы кирешеден куру-жалак калтырат. Баарынан мурда бул демократия менен мыйзам үстөмдүгүнүн баш оорусу...

Бул маселеде мыйзам үстөмдүгүнө башкы артыкчылык берилиши керек. Себеби эл мыйзамдын иштешин камсыз кылган институттарга ишеним артпаса, бул алардын демократияга болгон ишенимине да шек келтирип коёт. Элдин демократияга ишенбей калганы жана системанын алар үчүн иштебей калганы жакшы көрүнүш эмес. Себеби система эл үчүн иштеши керек.

- Кыргызстанга бул максатты ишке ашырыш үчүн эмне жетишпей жатат? Коррупцияга каршы натыйжалуу күрөшө турган демократиялык институттардын түптөп, бекемдеш үчүн эмне зарыл? Сиз эмнени байкадыңыз?

- Бул узак мөөнөткө созулчу иш. Бир түндө өзгөртө албайсың. Мыйзам үстөмдүгү жана коррупция - орчундуу маселелер. Алар демократияга колдоо көрсөткөн институттарга кедергисин тийгизет. Президенттин сот системасын реформалоону жана коррупцияга каршы күрөшүүнү көздөп жатканы жакшы көрүнүш.

Британ визасы жана мүмкүнчүлүктөр

- Сиз буга чейинки маектериңиздин биринде британ-кыргыз кызматташтыгынын «чоң потенциалы» бар экенин айткан экенсиз. Кандай мүмкүнчүлүктөр тууралуу сөз болуп жатат? Ошол эле сиз айткан мыйзам үстөмдүгүн орнотуу, коррупцияга каршы күрөшүү маселесинде кандай кызматташтык болушу мүмкүн?

- Абдан, чоң потенциал бар деп ойлойм. Кыргызстан демократияны өнүктүрүүгө бел байлады. Британия - демократияны колдогон институттарды бекемдөө маселесинде чоң тажрыйбасы бар, демократиянын башатында турган мамлекет. Бул чөйрөдө эки тарапты табигый өнөктөштөр десек болот. Биз бул тармакта көп иш жасап жатабыз. Биз соңку 22 жылдан бери мыйзам үстөмдүгүн күчөтүү маселесинде жигердүү иш алып барып келебиз. Биз парламент жана өкмөт менен иштешип жатабыз. Ушул чөйрөлөрдүн барында мыйзам үстөмдүгү менен демократияны бекемдөөгө, коррупцияга каршы күрөшкө көңүл бурулуп жатат.

Ошентсе да эки тараптуу кызматташтыкты өнүктүрүүгө өбөлгө түзө турган башка тармактар да бар. Мисалы экономиканы алсак, алтын Британия менен Кыргызстандын соода жүгүртүүсүнүн басымдуу бөлүгүн түзөт. Мен муну башка тармактарга да жайылткым келет.

Кайсы секторлор? Менимче, IT (маалымат технологиялары) тармагы - эң башкы артыкчылык бериле турган тармак. Британия - маалымат технологиялары боюнча дүйнөлүк лидер, Европадагы лидерлик позициядагы өлкө. Кыргызстанда да IT сектору тездик менен өнүгүп жатканын билем. 2019-жылы Кыргызстандын IT тармагы боюнча Британияга экспорту 2018-жылга салыштырмалуу 100% өстү. Бул тармак канчалык тез өсө аларын, кандай потенциалы бар экенин ушундан көрсө болот.

Мындан тышкары креативдүүлүк тармагын [реклама, архитектура, кино, музыка, мода ж.б.] да айтып келет. Британияда бул тармак ички дүң өнүмгө чоң салым кошот. Кыргызстанда анын мүмкүнчүлүгү чоң. Биз бул чөйрөдө мыкты карым-катыш түзө алабыз деп үмүттөнөм. Ушул жайда «Британ кеңеши» Кыргызстанда «Жаратман Борбор Азия» аттуу эл аралык иш-чара өткөргөнү жатат. Бул иш-чара Борбор Азиядагы жана Британиядагы жаратман, интеллектуалдык чөйрөгө аралашкан адистердин башын бириктирүүнү, муну менен экономикалык көрсөткүчтөрдү жаратууну көздөйт.

Мындан тышкары туризм сектору да бар. Тилекке каршы Британиядан Кыргызстанга келген туристтер кыйла аз. Биз Кыргызстанга туристтерин жөнөткөн он өлкөнүн катарына да кирбейбиз. Бирок тиешелүү деңгээлде жарнама жасалса, Кыргызстанда британ туристин тарта турган көп нерсе бар.

Кыргызстанды абдан жакшы көрөм. Көз жоосун алган, укмуштуудай кооз өлкө. Эли да меймандос. Бул жактагы ишим абдан кызыктуу...

Акыркы бир нерсени айтып коеюн. Бул – климаттын өзгөрүшү. Дүйнө жүзүндөгү бардык өлкөлөр бул маселенин ар кандай формасына туш болуп жатышат. Бул – Борбор Азиянын жалпы маселеси. Кыргызстанда мөңгүлөр эрип жатат. Мындай мүшкүлгө бир мамлекет жалгыз өзү туруштук бере албайт. Ал үчүн өлкөлөр ортосундагы узак мөөнөттүк кызматташтык керек. Британия климаттын өзгөрүшү боюнча Cop26 аттуу эл аралык конференция өткөрөт. Кыргызстан эл аралык кызматташтыкты бекемдөөнү көздөгөн бул иш-чарага жигердүү катышат деген үмүттөмүн.

- Жакында Кыргызстан АКШ визалык чектөөгө киргизген мамлекеттердин катарына кошулду. Британия да иммиграциялык реформалардын алдында турат. Ага ылайык, иш визаларын берүүдө жогорку билими жана чеберчилиги бар адамдарга артыкчылык берилет экен. Бул өзгөрүүлөр Британияда жашап, иштөөнү көздөгөн кыргызстандыктарга кандай таасирин тийгизиши мүмкүн?

- Бул туура. Британия - көп жылдан бери эле мигранттарды өзүнө тартып турган өлкө. Күчтүү экономика жана коомдогу ар түрдүүлүк көпчүлүктү кызыктырып турат. Бул процессти башкарыш үчүн баштан бери эле иммиграциялык эрежелердин мааниси чоң.

Британ элчиси менен «Чивнинг» программасынын жеңүүчүлөрү, 2019-жылдын август айы. Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбуктагы» барагынан алынды.
Британ элчиси менен «Чивнинг» программасынын жеңүүчүлөрү, 2019-жылдын август айы. Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбуктагы» барагынан алынды.

Соңку реформалар Британияга агылган миграцияны өлкөнүн экономикасынын талаптарына шайкеш келтирүүнү көздөйт. Экономикага тиешелүү шык-жөндөмдөргө муктаж. Эгер кыргыз жарандарында ушундай чеберчилик, жөндөм болсо алар Британияга виза алууга документ тапшыра алышат. Жаңы реформалардын таасири ушундай болот деп турам.

Бул маселеге байланыштуу кийинки окуу жылында баштала турган жаңы саамалык тууралуу айтып кетейин. Ага ылайык, Британиянын университеттеринде билим алган бардык чет өлкөлүк студенттер өлкөдө эки жыл иштөөгө уруксат алышат.

Кыргызстан жана кыргыз тили

- Бул кызык жаңылык экен. Мына эми март айында сиз Британиянын Кыргызстандагы элчиси болуп дайындалганыңызга бир жыл болот. Сиз буга чейин Чыгыш Азия, Балкан өлкөлөрүндө иштесеңиз да, бул сиздин Борбор Азиядагы алгачкы ири дипломатиялык миссияңыз болду окшойт. Кыргызстан жана Кыргызстандын эли жөнүндө таасирлериңиз кандай?

- Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм. Көз жоосун алган, укмуштуудай кооз өлкө. Эли да меймандос. Бул жактагы ишим абдан кызыктуу. Жумушум аркылуу Британия менен Кыргызстандын ортосундагы кызматташтыкты бекемдөөгө салым кошуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болдум. Мындан көптү кааламак эмесмин.

- Сиз кыска убакыттын ичинде эле Кыргызстандагы таанымал элчилердин бирине айландыңыз. Сиз социалдык тармактарда оюңузду эркин билдиресиз, өлкөнү ээн-эркин эле түрө кыдырып жүрөсүз. Жакында үй-жайсыз адамдардын борборуна барып, аларга ыктыярчылар менен кошо тамак бердиңиз. Троллейбус менен базарга барып, эт алып келдиңиз. Бардык элчилер эле муну кыла бербесе керек. Карапайым элге жакын болууга эмне түрткү берип турат?

- Менин буга мамилем жөнөкөй. Өлкөнү жакшы түшүнбөй туруп, ал өлкөдө элчи болуш өтө кыйын. Аны түшүнүш үчүн күнүмдүк дипломатиялык байланыштар жетишсиз. Катардагы тургундар менен сүйлөшүп, өлкөнү кыдырып, түрдүү адамдар менен баарлашып, алардын ой-пикирлерин угуу маанилүү. Андыктан Бишкектеги же Ат-Башыдагы базарга барып келүү, башка шаарларды көрүү, троллейбуста жүрүү сыяктуу бардык иш-аракеттер эл менен пикир алмашууга мүмкүнчүлүк берет.

Социалдык тармактар да мунун маанилүү бир өңүтү. Ал мага, дипломат катары өлкөнүн чар-тарабындагы адамдар менен карым-катнашта болуп турууга, британ-кыргыз алакасы жана мамлекеттин абалы тууралуу алардын оюн угууга мүмкүнчүлүк түзөт. Мунун баары байланыш.

- Социалдык тармактардагы билдирүүлөр демекчи, жакында Интернеттеги видеодон сиз кыргыздын белгилүү акыны Алыкул Осмоновдун ырынан үзүндү айтып жатканыңызды көрүп калдым. Сиз орус тилин мыкты сүйлөй турганыңызды билебиз. Эми сиз кыргыз тилин да үйрөнүп жатасызбы?

- Ооба, мен орусчаны эң мыкты деңгээлде сүйлөй албай турганымды айтып кетишим керек. Дайыма чеберчилигим жетишпей жаткандай сезилет. Бирок аны өнүктүрөм деп турам. Ошондой эле мен кыргыз тилин да өнүктүрүүгө бел байлап жатам. Бул абдан кооз тил. Биринчи жолу түрк тилдеринин биринде сүйлөөгө аракет кылып жатам. Мен кыргыз тилинин ыргагын жана тыбыштарын сүйүп калдым. Абдан поэтикалык тил. Залкар акындын ырын «Твиттерде» окуп берүү мага ырахат тартуулады.

Мен өткөн күздө ишеним грамотасын тапшыргандан кийин президент Жээнбеков менен жолукканымда да бул тууралуу сөз кылганбыз. Ишеним грамотасын тапшыруу иш-чарасында мен өз сөзүмдү кыргыз тилинде айтууга аракет кылгам. Андан соң президент да менин мүдөө-максатым тууралуу сурап калды. Тилдин кооз болгонунан мурда иштеп жаткан мамлекеттин тилин билүү же эч болбосо бир бөлүгүн үйрөнүү маанилүү. Бул - урмат-сыйдын бир бөлүгү. Ошондой эле тил өлкөнүн эли менен алака-катышыңды жакшыртууга мүмкүнчүлүк түзөт. Айтор, бул маанилүү.

- Чоң рахмат! Ишиңизге ийгилик!

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм"

"Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм"
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:10 0:00

Парламентте талаштуу мыйзам талкууланды

Парламентте талаштуу мыйзам талкууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:35 0:00

«Коопсуз шаар»: жыл жыйынтыгы

«Коопсуз шаар»: жыл жыйынтыгы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:15 0:00

Кыргызстан Кремлди кыйбай турат

Владимир Путин менен Сооронбай Жээнбеков. 2019-жыл.

27-февралда Москва шаарында Кыргызстан менен Орусиянын эриш-аркак жылынын расмий ачылышы өткөнү жатат. Ага катышуу үчүн Кыргызстандан президент Сооронбай Жээнбеков баштаган делегация Москвага барды.

«Орусия-Кыргызстан эриш-аркак жылынын» жарыяланышы, президент Сооронбай Жээнбековдун Москвадагы сапары Батыш Борбор Азия менен саясий байланыштарын жандандырып жаткан убакка туш келди.

Бул окуяларды айрымдар Орусиянын аймакта аскердик-саясий туруктуулукту камсыз кылган ролун жогорулатуу дымагы менен да түшүндүрүшүүдө.

«Эриш-аркак жылын» жарыялоону Владимир Путин былтыр Кыргызстанда өткөн расмий сапарында сунуш кылып, аны Сооронбай Жээнбеков колдоого алган. Бул жылы эки өлкөдө маданият, билим берүү тармагы менен экономикалык байланыштарды чындаган бирдей иш-чараларды өткөрүү пландалган.

Буга байланыштуу орус басылмаларында «иш-чаралык мамиле», «Москва менен Бишкекти маданият, инвестиция менен курал-жарак байланыштырды» деген өңүттөгү баяндар жарык көрдү.

Кыргыз президентинин маеги

Сооронбай Жээнбеков Москвадагы эки күндүк иш сапарынын алдында орусиялык ТАСС маалымат агенттигинин суроолоруна жооп берди.

«Орус тили расмий тил катары Конституцияда бекемделген. Ал макам калат жана өзгөртүлбөйт», - деп билдирди ал.

Президент ошондой эле учурда өлкөдө «латын арибине өтүү муктаждыгы жок», «латын арибине өтпөгөнүбүз туура чечим болгон» деп билдирди. Президенттин баамында республиканын маданий, илимий ийгиликтери кириллицага таянуу шартында жаралган.

Латын арибине өтүү боюнча акыркы жылдары кыргыз коомчулугунда демилге көтөрүлүп, бирок расмий колдоо тапкан эмес. Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен Казакстанда, Өзбекстанда латын арибине өтүү жараяны уланып келатат.

Кыргыз президенти ТАСС маалымат агенттигиндеги маегинде «Кыргызстан Орусиянын эң ишенимдүү өнөгү, тарапташы» болуп келгенин айтып, мындай мамиле бекемделе берерине сөз берген. Кыргызстандын ЕАЭБге киргени туура чечим болгонун белгилеп, «биримдиктеги кемчиликтерди андан алган пайдабыз жаап жатат» деген.

Журналист бир катар мамлекеттер ЕАЭБге мүчө болуу маселесин талкуулап жатышканын, Кыргызстан беш жылдан бери бул уюмга мүчө болгон өлкө катары аларга кандай кеңеш бере аларына кызыккан. Ошондой эле «Расмий Бишкекти ЕАЭБ канааттандырабы? Сиздин көз карашыңызда эмнени өзгөртсө болот?» деп суроо берген.

«Биздин ЕАЭБге кирүү боюнча чечимибиз туура болгон. Биримдикке мүчө болуу боюнча чечимди кабыл алуу оор жана аны көп тараптуу караш керек. ЕАЭБге тигил же бул мамлекеттин кошулушу биримдиктеги беш мамлекеттин позициясынан да көз каранды. Мен биримдиктеги кемчиликтерди андан алган пайдабыз жаап жатканын ишенимдүү айта алам», - деди Жээнбеков.

Кыргызстандын Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча, республиканын ЕАЭБдин курамындагы мамлекеттер менен өз ара соодасынын көлөмү 2019-жылдын январь-июнунда 1,2 млрд. АКШ долларын түзгөн. Бул 2018-жылдын январь-июнуна салыштырмалуу 11,7% төмөндөгөнүн түшүндүрөт. Ушул эле учурда экспорт 27,7%, ал эми импорт 6,1% азайган. Кыргызстандын ЕАЭБ мамлекеттери менен өз ара соодасынын эң жогорку үлүшү Орусияга (59,6%) жана Казакстанга (38,2%) туура келет.

Талдоочулардын пикири

«Орус-кыргыз алакасы туруктуу өнүгүү жолунда» деп баалаган Орусиянын Илимдер академиясынын Борбор Азияны таануу борборунун илимий кызматкери Станислав Притчин мындай алака көбүнесе бир тараптуу көз карандылыкка негизделип калганын белгиледи:

Кыргызстан Орусиянын инвестицияларына, эмгек мигранттары менен өндүрүшү үчүн орус базарына муктаж.

«Орус-кыргыз алакасы туруктуу өнүгүү жолунда. Буга коопсуздук маселесинде эки тараптын тыгыз байланышы, Кыргызстандын Орусия менен кызматташтыктан экономикалык көз карандылыгы сыяктуу бир нече жагдайлар таасир этет. Советтер Союзу таркагандан бери орус-кыргыз алакасында олуттуу кризис деле байкалган эмес. Азыр болсо Кыргызстандын экономикалык абалына байланыштуу Орусия менен мамилесин, өнөктөштүгүн сактап калуу аябай маанилүү. ЕАЭБдин алкагында Кыргызстан Орусиянын инвестицияларына, эмгек мигранттары менен өндүрүшү үчүн орус базарына муктаж. Ошондуктан азыр саясий-экономикалык мамиле мүмкүн болушунча бир нукта өнүгүп баратканын көрүп турабыз».

Путиндин Бишкектеги акыркы сапарында Орусиянын бирдиктүү аскер базасы боюнча келишим жаңыртылганы белгилүү. Орусиянын коргоо министринин орун басары Николай Панков февралдын башында Канттагы авиабазанын аянтын кеңейтүү, аба соккуларынан коргонуу тутумун жайгаштыруу жана учкучсуз учактарды Кыргызстан менен чогуу-чаран колдонуу боюнча өзүнчө эл аралык келишим даярдалып жатканын Мамлекеттик Думада билдирген.

Москвадагы Стратегиялык баалоо жана божомолдоо борборунун директорунун орун басары Игорь Панкратенко «Независимая газетадагы» маегинде «Орусия чөлкөмдөгү өзүнүн аскердик-саясий туруктуулукту камсыздоочу башкы ролунан баш тартпай турганын» белгилеген:

«Албетте, дал ушундан Кремлдин көзүндө Бишкектин баалуулугу жогорулап жатат. Ташкент менен Нур-Султан Москва менен макулдашпай, кыймыл- аракеттерин өз алдынча жасап турганда бул өзгөчө маанилүү».

Ташкент менен Нур-Султан Москва менен макулдашпай, өз алдынча аракеттенип турганда бул өзгөчө маанилүү.

Жаңы макулдашууга ылайык, Орусия бирдиктүү базага караштуу жерди пайдаланганы үчүн Кыргызстанга жылына 4 миллион 794 миң доллар төлөшү керек.

Ал эми Бишкектеги саясат талдоочу Алмаз Кулматов Орусия менен Кыргызстандын ортосунда «эриш-аркак жылынын» жарыяланышын жалпысынан жакшы демилге катары баалады:

«Кыргызстан менен Орусиянын мамилесин бекемдөөгө кошумча шарт түзө турган маданий иш-чара деп кабыл алсак болот. Мамлекет башчысынын барып жатканы, салмагын белгилеп жатканы дурус эле. Жоопкерчиликтүү өнөктөш экенибизди белгилеп койгонубуз жакшы».

Ошол эле кезде талдоочу Бишкек мындай саясий-дипломатиялык алаканы бардык мамлекеттер менен тең салмактуу, бирдей жүргүзсө деген оюн да кошумчалады:

Алмаз Кулматов.
Алмаз Кулматов.

«Ташкент АКШнын базасын унчукпай эле жайгаштырып алды. Нур-Cултан да Вашингтон менен мамилесин бекемдеп жатат. Бирок Москвадан алар алыстап кетти дегенге болбойт. «Же тигил же бул» деп тандабай, ар тараптуу саясат жүргүзө албаганыбыздан бир гана Орусияны «бир боор энем» деп, этегин кармаганга жакындап калдык. Болбосо биз АКШ, Кытай, Жакынкы Чыгыш менен да, Орусия менен да бир тараптуу эмес, ар тараптуу мамилени кармансак болмок. Тилекке каршы, азыркы абалыбыздан чыга албай жатат окшойбуз. Мисалы, Кыргызстандын энергетикалык өз алдынчалыгы орусиялык бир компанияга байланган абалга жетип калбадыкпы. Өзбекстан менен Казакстан болсо ал чекке жетпейли деп жатышат да».

Азыркы кезде орусиялык «Газпром» компаниясына Жалал-Абад облусунда мунай менен газ өндүргөн «Кыргызмунайгаз» компаниясынын активдерин сатуу боюнча өкмөттүк деңгээлдеги макулдашуулар бар.

Эриш-аркак жылынын ачылыш аземи эки өлкөнүн президенттеринин катышуусу менен Кремль сарайында өтөт. Жээнбековдун Москвадагы эки күндүк иш сапарында, мамлекет башчысынын басма сөз кызматы кабарлагандай, орус премьер-министри Михаил Мишустин, Коопсуздук кеңешинин төрагасынын орун басары Дмитрий Медведев менен жолугушуулар пландалган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кумга сиңген миллиондор: экспортчуларды сызга отургузган жагдай

Түштүк Кореядагы кыргыздардын дени сак

Билимбек Зымчыбеков.

Түштүк Кореянын коронавирусту жугузуп алгандар эң көп катталган Тэгу шаарында 20дай кыргызстандык студент бар. Учурда алардын саламаттыгы жакшы. Бул тууралуу «Азаттыкка» Түштүк Кореядагы кыргыз студенттер ассоциациясынын лидерлеринин бири Билимбек Зымчыбеков билдирди.

Билимбек Зымчыбеков Түштүк Кореядагы вирус эң көп катталган Тэгу шаарында окуйт. Ал Тэгу университетинин студенти. Жугуштуу илдет шаарда жайыла баштаганда Билимбек экзамендерин берип жаткан. Баарын тапшырып бүтөрү менен өткөн жумада шаардан чыгып кеткенин айтты:

«Кабарларда биздин көзүбүзчө эле вирусту жугузуп алгандар көбөйө баштады. Алгач алардын саны 100гө жеткени кабарланды. Анан тез эле 150-180ге чамалады. Башында көп деле кооптонуу болгон жок. Бирок вирус тездик менен жайыла баштаганда сыртынан билгизбегени менен баары эле корко баштады окшойт. Мен жума күнү Сеулга кеттим. Вируска чейин эле барып келүүнү пландап жаткам. Ошентсе да жолго чыгарда корктум. Анткени эл көп топтолгон вокзалга барып, анан үч жарым саат автобуста жол тартышым керек эле. Тескерисинче ошол жактардан жугузуп аламбы деп корктум. Кудайдан тиленип, эки ирекет намазымды окуп алып эле жолго чыктым».

Билимбектин айтымында, ушу тапта Тэгу шаарында 21 кыргызстандык студент бар. Ал «Түштүк Кореядагы кыргыз студенттер ассоциациясынын» лидерлеринин бири катары алардын баарынан кабар алып турат.

«Биздин жалпы чатыбыз бар. Мен алар менен такай байланышып турам. Буга чейин деле ден соолугун сурап, кабар алып турчумун. Эми күндө сурап тажатып жибердим окшойт. Азырынча баарынын саламаттыгы жакшы. Алардын көбү дагы эле Тэгу шаарында».

Билимбек Зымчыбек жана Эмилбек Калилов.
Билимбек Зымчыбек жана Эмилбек Калилов.

Тэгу шаары Түштүк Кореяда төртүнчү чоң шаар болуп эсептелет. Калкы 2,5 миллиондун тегерегин түзөт. Соңку маалыматтарга караганда, аталган калаада жана ал жайгашкан Кенсан-Пукто провинциясында эле 900дөй киши жугуштуу илдетке кабылды. Алардын көбү «Синчхончжи» сектасынын мүчөлөрү. Айрым кабарларга караганда, вирус дал ушул сектанын өкүлдөрү сыйынган чиркөөдөн жайыла баштаган. Учурда аймакка өзгөчө эпидемологиялык көзөмөл киргизилди. Түштүк Кореянын президенти Мун Чжэ Ин кырдаалды «абдан олуттуу» деп баалады. Баш калаа Сеулда көп мекемелерде иш токтоп, окуу жайлары убактылуу жабылды. Түштүк Кореядагы кыргыз диаспорасынын активисти, «Seoul Venture Information University» окуу жайынын докторанты Эмил Калилов да үйдөн иштеп жатканын айтып берди:

«Бийлик 24-февралдан баштап эки жумага окуу жайларын жапты. Мекемелерде да убактылуу жумуш токтоду. Көбү үйдөн иштеп жатышат. Мен да үйдөн иштеп атам. Зарыл учурда гана сыртка чыгып жатабыз».

Жалпысынан Түштүк Кореяда беш миңдей кыргызстандык бар. Азырынча журтташтар арасында коркунучтуу вирусту жугузуп алгандар жок. Учурда Кытайдан тышкары Иран, Италия, Түштүк Корея жана Жапония мамлекеттеринде вирусту жугузуп алгандар эң көп катталды.

26-февралга карата Евробиримдик өлкөлөрүндө өпкөнү сезгентчү бул илдетке кабылгандардын саны 400гө чукулдады. 12 киши көз жумду. Ал эми дүйнөдө коронавируска чалдыккандардын жалпы саны 80 миңден ашты.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жол ачкыла, аскер келатат, дивандагылар келатат!..

Кимбайке тарткан азил сүрөт. 5-июль, 2011-жыл.

Коомдук тармактардагы карикатурадан улам жаралган азил.

Мына, ошентип, менин да саатым келди! Диванда жатып алып күрөшкөндөрдүн кубаттуу армиясын түздүм да, калдым!

«WhatsApp» аркылуу бүгүн биринчи чалган киши.

- Урматтуу генерал, шашылыш баяндайын дедим эле! «Коронавирус боюнча шалаакы болуп жатат» деп Саламаттык сактоо министрлигине сокку урдум!

- Мен да окудум. Азаматсың! Эми «Фейсбуктагы» бул соккуну «Твиттер» аркылуу да кайтала!

- Жарайт!

Экинчи чалганы.

- Урматтуу генерал! «Экологиялык коопсуздук боюнча жүрүшкө эки эле киши катышты» деп коомчулукту «талкалап» салдым!

- Ой азамат! Муну каяктан көрдүң?

- Диванда жатып алып, кенже уулумду «балконго чыгып, чоң көчөнү карап келчи» деп жумшадым да!

- Ой баракелде! Тапкыч турбайсыңбы! Азамат! Бизге факты керек!

Үчүнчү чалган адам.

- Урматтуу генерал, жанагы дааватчы ажы секулярдык системадагы бир никеге каршы чыгып, көп аял алууга чакырып жатыптыр, ошону катуу сындап койдум. Мындай ажыны тымызын колдоп жаткан экс-депутаттар, экс-министрлер, экс-аткаминерлер да бар деп салдым.

- Баракелде! Кана, карайынчы! Ой, чунак, бул жакта менин атымды да жазып салыпсың го! Тизмедеги үчүнчү ысымды дароо өчүр!

- Опей, сиз өзүңүзгө «Чокчолой Баатыр» деп ат коюп алганыңыз менен чыныгы ысымыңыз ушундай беле? Кечирип коюңузчу!..

- Экинчи андай кылба! Бирок жалпы чабуулуң туура эле болгон. Ишиңди уланта бер!

Төртүнчү байланыш.

- Урматтуу генерал! Маркум Саймаитинин өлүмүнө байланыштуу кылмыш ишине кедерги кылып жаткандарга кичине каяша айтып койдум! Эриккенде окуп койсоңуз!

- Жакшы, жакшы... Бирок абайлайлы. Ошол кедерги кылып жаткандар кезектеги шайлоодо бизге демөөрчү болуп калышы мүмкүн. Эми Дивандагылар партиясын каттоодон өткөрөлү деп жатпаймынбы!

- Макул, кеменгер кол башчым!

Анан бешинчи жоокерим Интернеттен телефон чалды эле, ага жооп бере албадым. «Чарчадың го!.. Максым ичип алып кетсең, берекем!» деп жубайым ашканага чакырып калды. Максым деген максым да, иш күтө турат!

Алтынчы бирөө чалды.

- Урматтуу генерал! Мен чек ара боюнча Интернеттин коомдук тармагында өлө талкуу баштадым эле, бирок жеңилип баратам. Катуу каршылык көрсөтүп жатат. Эптеп таймашып жатам.

- Тирикарак эле көрүндүң эле, деги эмне болуп кетти?

- Мен болгону диван армиясынын сержантымын да. Аркы тараптагы каршылашым Сизге окшоп диван армиясынын карт бөрүсү - генералы экен!..

- Кана, кана, мага ошол шилтемени жөнөтүп койчу, эсебин табайын!

...Ошентип диванда жатып алып замбиректеримди октой баштадым. «Тез келчи! Куурдак муздап калат го!» деп элеп-желеп болуп чебеленген жубайымдын ашканага чакырганына да кайыл болдум.

Карап гана тургула! Бүт армиямды чек араны коргоого көтөрбөсөм элеби!..

P.S.

Мында биздин кас душманыбыз Токтосун Шамбетовдун «коргонуу системасын жакшылап уюштуруп, үйдөгү диванында бекем жайгашып алган куралдуу күчтөргө» каршы аргасыз каяшасы жарыяланган. Анын ж.б.лардын бөгөттөрүн эч тоотпойбуз. Алга, жоокерлерим!..

* * * * * * *

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Сириядагы кыздар суукта кыйналды»

«Сириядагы кыздар суукта кыйналды»
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:43 0:00

Эл аралык жардамды өөнөгөн элита

Кыргызстан соңку жылдары насыя жана гранттардын көбүн Кытайдан алган. (Иллюстрациялык сүрөт).

Дүйнөлүк банк алынган насыя жана гранттарды коррупциялык жол менен короткон өлкөлөр тууралуу изилдөөсүн жарыялады.

Акыркы күндөрү талкууланып жаткан изилдөөнү 18-февралда Дүйнөлүк банк жарыялады. Аны үч экономист жүргүзгөн. Авторлордун бири Дүйнөлүк банктын кызматкери.

"Эл аралык жардамды өөнөгөн элита. Офшордук эсептерден күбөсү" деп аталган изилдөөдө эл аралык институттардан көп насыя алган 22 өлкөдөгү абал талданган.

Анын ичинде постсоветтик жана Борбор Азия чөлкөмүнөн Кыргызстан менен Армения, ошондой эле Ооганстан кирген. Калгандары Буркина-Фасо, Бурунди, Гана, Гайана, Гвинея-Бисау, Замбия, Мавритания, Мадагаскар, Эфиопия сыяктуу Африка жана Азиядагы өлкөлөр.

Бул өлкөлөрдүн экономикасы жарды, банк системасы өнүкпөгөнү үчүн эл аралык жардам оңбогондой каражат катары көрүнөт жана сыртка которулганы жакшы байкалат.

Изилдөөдө Дүйнөлүк банктан жеңилдетилген насыя же гранттар алынган соң каражаттын бир бөлүгүн жергиликтүү аткаминерлер офшорго чыгарып кетери айтылган.

Ага ылайык, эгер жарды өлкөлөр ички дүң продукциясынын 1 пайызына тете жардам ала турган болсо, орто эсеп менен анын 7 пайыздан ашыгы өлкөдөн чыгарыларын аныкташкан.

Жардамдын көлөмү ички дүң продукциянын үч пайызына жетсе, өлкөдөн чыккан каражат 15 пайызга чейин көбөйүшү мүмкүн.

Ал эми окумуштуулар өлкөнүн ичинде келген каражат андан көп уурдалышы ыктымал деген жыйынтыкка келишкен.

"Бул аз гана каражат. Анткени, чет өлкөлүк эсептерге которулган каражаттар гана саналды. Ал эми кыймылсыз мүлк, башка кымбат баалуу буюм-тайымга коротулган каражат эсептелинген жок", - деп айтылат иликтөөдө.

Насыялардан өөнөлгөн акча негизинен Цюрих, Люксембург, Сингапур же Кайман аралдары сыяктуу өлкөлөрдүн банктарына которулат. Ал эми дүйнөнүн финансылык борборлору саналган Лондон, Нью-Йорктогу банктарга акча которулганы анча байкалган эмес.

Изилдөөдө Кыргызстан алган насыяны кимдер жана канчасын өөнөп жатканы ачык көрсөтүлгөн эмес.

Болормаа Амгаабазар
Болормаа Амгаабазар

Бирок Дүйнөлүк банктын Кыргызстандагы кеңсесинин башчысы Болормаа Амгаабазар "Азаттык" радиосуна эл аралык жардамдарды жергиликтүү элита уурдашына каршы аракеттер көрүлөрүн билдирди:

«Дүйнөлүк банк элитанын каражаттардын өзүнө ыйгарышы, тактап айтканда, бай жана артыкчылыкка ээ болгон адамдардын андан ары байып жатканы өнүгүүгө тоскоол болгон жана жакырларга сокку урган маселе экенин түшүнүп турат. Коррупция сыяктуу эле элитанын акчаны өөнөп алышы кедейлерге салык деп айтсак болот. Бул эл аралык коомчулуктун жалпы аракетин жана комплекстүү чечимдерди талап кылган глобалдык көйгөй. Биз коррупция дүйнөнүн бардык бурчунда бар экенин жана изилдөөдө көрсөтүлгөндөй тышкы жардамдан көз каранды өлкөлөрдө гүлдөп жатканын билебиз. Биз бул өлкөлөргө коррупция менен күрөшүүгө жардам берүү жаатындагы ишибизди дагы чыңдайбыз".

Дүйнөлүк банктын өкүлү бул жаатта бир катар программалар иштеп жатканын кошумчалады.

Эл аралык уюмдун кеңсеси Кыргызстанда коррупциянын көлөмүн так айтпаганы менен, документтеги башка өлкөлөрдөй эле насыя менен гранттан уурдалган каражаттын көлөмү арбын экенин адистер айтышууда.

Изилдөө менен таанышып, талдап чыккан «Transparency International Kyrgyzstan» борборунун өкүлү Адылбек Шаршенбаев эл аралык жардам өз максатына жетпей, коррупциялашкан учурлар көп экенин белгиледи:

Адылбек Шаршенбаев
Адылбек Шаршенбаев

"Изилдөө эки нерсени байланыштырып жатат. Бир жагынан эл аралык жардам берилип жатат, экинчи жагынан өлкөдө коррупция абдан өөрчүгөн мамлекеттик система ага туруштук бере албай жатат. Бул изилдөөдө коррупциянын деңгээлине карабастан өлкөдөн офшорго которулган каражатты эсептеп чыгышыптыр. Анын жыйынтыгында эл аралык жардамдын желип кеткени аныкталып жатат".

Минералдык ресурстар аз, экономикасы начар Кыргызстан финансылык институттардан түрдүү насыя жана гранттарды алууну адатка айланткан. Былтыркы жылдын эсеби боюнча өлкөнүн тышкы карызы 3 миллиард 850 миллион доллар же 268 миллиард сомдон ашуун каражатты түзгөн.

Өлкөдө насыяга алынган акчанын сарамжалсыз пайдаланылып, уурдалып жатканы боюнча буга чейин деле маселе көтөрүлүп келген.

Жогорку Кеңештин депутаты Дастан Бекешевдин айтымында, бул схемалар насыяны алуу шартында камтылып калган учурлар арбын:

Дастан Бекешев
Дастан Бекешев

"Ал изилдөөдө Кыргызстандан акча кетип жатат деп көрсөтүлбөптүр. Бирок ошол эле кезде Дүйнөлүк банк насыя жана гранттарды берген учурда өзү консультанттар аркылуу, долбоорлорду ишке ашыруу деп бөлүмдөрдү түзүп, жалпы каражаттын 10-15 пайызын алып калышат. Мындай маселе бар. Тилекке каршы, келген акчаны биз натыйжалуу пайдалана албай келгенибиз факт".

Дүйнөлүк банк Кыргызстандын негизги донорлорунун бири. 1992-жылдан бери өлкөдө 63 долбоорду ишке ашырууда. Анын жалпы суммасы 1, 69 миллиард долларды түзгөн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коронавирус: кыргыз өкмөтүнүн даярдыгы

Ирандагы коомдук транспортту дезинфекциялоо учуру.

Кыргызстанда эпидемиологиялык абал туруктуу, коронавирус жугузгандар жок экени маалымдалды. Ошол эле маалда Кыргызстан эпидемияны ооздуктай алабы деген суроо жаралды.

26-февралда өкмөт Жогорку Кеңеште коронавируска байланыштуу маалымат берди.

Вице-премьер-министр Алтынай Өмүрбекова дүйнөнү каптап жаткан эпидемияга Кыргызстандын даярдыгы кандай деген суроого мындай жооп узатты:

"Чек ара өткөрмө бекетинде 22 санитардык карантиндик пункт ачылган. Обсервация үчүн 964 орун даярдалды. Учурда стационардык шартта 158 адам медициналык байкоодо турат. 28-январдан бери Кытайдан 1083 адам келди, анын 415и кытай жараны".

Өмүрбекованын айтымында, Кытайдан келгендердин баары обсервациядан өтүп, анализдери таза чыккан.

Ошондой эле ал учурда Кытайда Кыргызстандын 271 жараны бар экенин, алардын 77си кайтып келүү ниетин билдиргенин кошумчалады.

Кыргызстан коронавируска байланыштуу төрт өлкөдөн келген жарандарды 14 күндүк карантинге алууну чечкен. Эгер буга чейин Кытайдан келгендер гана карантинге алынып жаткан болсо, эми Түштүк Кореядан, Жапониядан, Ирандан жана Италиядан келгендер боюнча да чара көрүлөт.

«26-февралга карата Кыргызстанда эпидемиологиялык абал туруктуу, коронавирус жугузгандар катталган жок. 158 адам стационардык негизде, дагы 408 адам жашаган жеринде дарыгерлердин көзөмөлүндө турат», деп билдирди Саламаттык сактоо министрлиги.

Бул отурумда Жогорку Кеңештин депутаты Зиядин Жамалдинов дүйнөдө коронавирусту жуктуруп алгандардын саны күн сайын көбөйүп жатканына байланыштуу чек арадагы көзөмөлдү күчөтүүнү сунуштады.

Депутат сырттан кирип жаткандарды текшерүү кандай жүрүп жатканын сурап, вирус катталган өлкөлөр менен карым-катышты токтото турууну сунуштады.

"Вирус катталган өлкөлөрдүн жетекчилерине Тышкы иштер министрлиги аркылуу сүйлөшүп, түшүндүрсөңүздөр, алар деле туура кабыл алат го дейм. Убактылуу жарандарыңар кирбейт десе, туура эле түшүнөт да. Эмнесинен чочуйбуз? Бизге элибиздин ден соолугу, өлкөдөгү акыбал биринчи орунда турат", - деди Зиядин Жамалдинов.

Коронавируска байланыштуу кыргыз-кытай чек арасы жабылганына бир айдан ашты. Ал арада базардагы айрым товарлардын баасы көтөрүлүп жатканы кабарланды.

Экономика министри Санжар Муканбетов 26-февралда өкмөткө маалымат берип жатып, кырдаалга байланыштуу кыргыз өкмөтү соода-сатыктын башка жолдорун караштыра баштаганын билдирди.

Анын айтымында, ишкерликти коргоо максатында атайын программа даярдалып жатат.

«Индияны, Пакистанды, Индонезияны, Түштүк Кореяны, Өзбекстанды, Түркмөнстанды жана Бириккен Араб Эмираттарын альтернатива катары караштырып жатабыз. Мартта Түркия менен чоң жармаңке өткөнү турат. Импорттун ордун толтурууну ошол жакка жылдыруу боюнча элчиликтерге тапшырма бердик. Негизинен синтетикалык кездеме Кытайдан эле чыгат экен. Өкмөт программа даярдап жатат», - деди Муканбетов.

Коронавирус же COVID-19 Кытайдын Ухань шаарында январь айында катталган. Эпидемияга байланыштуу шаар карантинге алынган. Учурда коронавируска чалдыккандардын жалпы саны 80 миңден ашты. Каза болгондордун саны 3000ге чукулдады.

Учурда вирус Кытайдан тышкары 30дан ашуун өлкөдө катталды. Айрымдарында киши өлүмү менен коштолду. Адистер коркунучтуу вирустун тарап кетишинин алдын алуу аракеттери ишке ашпай, пандемия жакындап келе жатканын айтышууда.

«Коронавирустун жайылуу коркунучу күч алды, дүйнөнүн башка бөлүгү анын алдын алууга даяр эмес», - деди Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун өкүлү Брюс Эйлвард.

Үстүбүздөгү жумада Африканын Алжир, Европанын Хорватия, Франция, Швейцария, Германия өлкөлөрүндө вирус жуккан адамдар катталды.

Италияда бул илдеттен көз жумгандардын саны 11 кишиге жетти. 332 адам ооруну жугузуп алган. Иранда 15 адам набыт болуп, жүз киши ооруга чалдыкканы расмий кабарланды. Бирок көз каранды эмес маалымат каражаттары Иранда вирустан өлгөндөрдүн саны 70ке чукулдаганын жазышууда.

Ал эми Орусияда Жапониядагы саякат кемесинен алынып келген үч адам карантинде жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлоо: саясий партиялардын салмагы

Шайлоо: саясий партиялардын салмагы
please wait

No media source currently available

0:00 0:46:06 0:00

Кой-Таш окуясы: чуулгандуу иш сотко өттү

Кой-Таш окуясы, 8-август, 2019-жыл.

2019-жылдын 7-8-августундагы Кой-Таш окуялары боюнча козголгон кылмыш ишин тергөө аяктап, сотко өткөрүлдү.

Кой-Таш окуясы Бишкек Жылуулук электр борборундагы коррупция, кримтөбөл Азиз Батукаевдин бошотулушу сыяктуу ири сот иштеринин бири катары каралууда. Бир офицердин өлүмү менен коштолгон иш боюнча мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган 14 адамга айып коюлган.

Мындан сырткары тергөө менен кызматташууга макул болгон беш адамдын иши өзүнчө каралууда. Бул тууралуу Башкы прокуратуранын коомчулук менен байланышуу бөлүмүнүн прокурору Жоомарт Максатбеков билдирди:

«25-февралда Башкы прокуратура айыптоо корутундусун бекитти. Анын көчүрмөлөрү айып коюлуп жаткан 14 адамга жиберилди. Ушул эле күнү ишти кароо Бишкек шаарынын Биринчи май райондук сотуна жөнөтүлдү».

Ал эми Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогон бөлүгүнүн расмий өкүлү Кундуз Жолдубаеванын айтымында, тергөөнүн корутундусу 491 беттен турат. Анда 14 адамга айып коюлган.

Алар - мурдагы президент Алмазбек Атамбаев, анын мурдагы кеңешчиси Фарид Ниязов, экс-депутат Равшан Жээнбеков, парламент депутаттары Ирина Карамушкина менен Асел Кодуранова. Ошондой эле партиянын мүчөлөрү жана Атамбаевдин тарапкерлери болуп саналган Кундуз Жолдубаева, Канат Сагымбаев, Мээрбек Мискенбаев, Фархат Баабиев, Канат Осмоналиев, Карыпбек уулу Рыспек, Марат Шаманов, Капарбек уулу Нооруз жана Асангелди Какебаев да бар.

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

«Биз иш менен толук таанышып бүттүк. 84 томдон турат экен. Айрым бөлүктөрүн купуя сыр кылып коюшуптур. Биз муну сот отурумдарын жабык өткөрүү аракети деп ойлоп жатабыз. Бирок биз соттун ачык өтүшүн талап кылабыз. Коомчулуктан жашыра турган эч нерсебиз жок. Алар бизге коюп жаткан ар бир айыпка конкреттүү жообубуз бар», - деди Жолдубаева.

Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссиянын мүчөсү, Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова соттун жабык өтүшүнө жүйөлүү себептер бар деп эсептейт. Анын айтымында, Кой-Таш окуясында эл менен чогуу жүргөн атайын кызматтын тыңчылары соттун жүрүшүндө негизги күбө катары өтүшү мүмкүн.

Ушундан улам сот алардын жүзүн жашыруу максатын көздөйт.

Клара Сооронкулова
Клара Сооронкулова

«Негизги маалыматты ошол жерде эл менен аралашып жүргөн жашыруун агенттер берсе керек, - деп божомолдоду ал. - Ошондуктан алардын маалыматы купуя болушу керек. Бирок мунун баары сотту жабык өткөрүүнүн шылтоосу. Менин оюмча сот ачык өтүшү керек. Эгер чындап купуя сыр болсо соттун жүрүшүндө ошол бөлүктү гана жабык карап, калган бөлүгүн ачык кылуу абзел».

Ошол эле кезде Кой-Таш окуясына катышкан айрым адамдар тергөө менен кызматташууга барган. Буга байланыштуу Алга Кылычов баштаган беш кишинин иши өзүнчө карала турган болуп жатат.

Саясат талдоочу Марс Сариев бул көрүнүш башка айыпталып жаткандарга психологиялык басым болот деген пикирде.

Марс Сариев.
Марс Сариев.

«Мындай нерсени эл түшүнбөйт, - деди ал. - «Бул жерде саясий иш болуп жатат» деп ойлойт. Ошондуктан сот да ачык өтүшү керек. Жалпыга маалымдоо каражаттары соттун жүрүшүн ачык чагылдырып турганы оң».

Кой-Таш окуясына байланыштуу 39 факт боюнча сотко чейинки өндүрүш жүрдү.

Буга чейин Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссия Кой-Таш окуясына Алмазбек Атамбаев жана анын тарапташтары жооптуу деген тыянакка келген.

Аталган комиссиянын мүчөсү, Жогорку Кеңештин депутаты Тынчтыкбек Шайназаров мындай деди:

«Сот процесси ачык өтүшү керек. Анткени акыркы чекитти сот коет. Күнөөлүүбү же жокпу сот гана аныктайт. Ошондуктан азыр бир нерсе деп айтканга болбойт».

Ал эми ошол эле убакта коомдук комиссия да бул окуяга өзүнчө баа берген. Коомдук комиссиянын төрагасы Улукбек Маматаев мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо боюнча операция абдан начар уюштурулганын айтып чыккан.

Кой-Таш окуясы боюнча коомдук комиссиянын дагы мүчөсү, адвокат Жамангул Жунусов комиссия бир жактуу иштегендиктен анын курамынан чыгып кеткенин «Азаттыктагы» маегинде билдирген.

Башкы прокуратура топтолгон материалдардын негизинде Жазык кодексинин «Киши өлтүрүү», «Киши өлтүрүүгө аракет кылуу» жана «Бийлик өкүлдөрүнө карата зомбулук» беренелеринин негизинде факт Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине катталганын кабарлаган.

2019-жылы 7-8-августта Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) жана Ички иштер министрлиги (ИИМ) Чүйдүн Кой-Таш айылында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо операциясын жүргүзгөн. Анда бир офицер курман болуп, 200дөн ашык адам жабыркаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз тили жардыбы?

Иллюстрациялык сүрөт.

Эсил кайран Дооронбек Садырбаев бир ирет элдин кайдыгерлигинеби, ашкере жооштугу менен ээрчимелигинеби, катуу кейигенде «кыргыз тилинде орустун «порядочность» деген түшүнүгүн туюндургудай сөз жок» деп чыккан эле.

Биздин тилибиз чын эле ушундай бечел, жардыбы? Же бүдөмүк түшүнүктөр – рухий бечелдиктин белгисиби?

Биздин тилдин дарамети орус тилинен кем эмес

1994-жылы Американын бир журналынан Чыңгыз Айтматовдун көлөмдүү макаласын көрүп калып, адегенде орусчага, анан кыргызчага которгом. (Ал чийки котормо ошондо «Кыргыз руху» гезитине жарыяланган эле. 2017-жылы текстти кайра редакциялап, жазуучунун акыркы 10 томдугуна бергем. Бир келкиси «Азаттыктын» сайтында чыккан:

Өтө машакаттуу ишти баштарын баштап алып, таштап салгым келбей, Мюллердин англисче-орусча сөздүгүн далай барактап убараланып жүргөм.

Ошондо орустун кээ бир сөздөрүнүн он чакты синонимине англисче бир эле лексикалык бирдик туура келерин көргөндө, Шекспир чыгармаларын жараткан бул дүйнөлүк тил кыйла жарды окшойт деп ойлоп калган элем. Кийинчерээк мунун себеби өзүмдүн бул тилдеги сөз байлыгым өтө чектелүү болгондугу экенин түшүндүм.

Котормонун теориясы жана практикасы боюнча студенттик дептеримди барактап отуруп, окутуучубуздун «бир тилдеги өзгөчө түшүнүктү билдирген сөз башка тилден табылбаган же ар кыл контексттерде ачыла турган маанилери такыр дал келбеген учурлар көп кездешет» деп айтканын таап алдым. Андай кубулушту орус жана кыргыз тилдериндеги айтымдарды салыштырганда байкадым.

Кезинде Айтматов өзү биздин тилди жарды дегендерге каяша иретинде мындай мисал келтириптир: кыргыз тилинде канаттуу конот, киши атка минет, орундукка отурат. Орус тилинде бул үч башка этиш бир гана сөз менен айтылат: птица села на ветку, человек сел на коня, сел на стул.

Дагы бир-эки мисал келтирели. Кыргызчада тегиз, жалпак нерсени калың же жука, жумуру нерсе болсо жоон же ичке дейт. Орусчада экөөндө тең бир гана «толстый/тонкий» антонимдик жуп сын атооч колдонулат. Шар же топ сымал нерсени тоголок, тегиз, жалпак формадагысын тегерек, калыңыраагын төгөрөк дейт. Орусчада «Земля круглая, диск круглый, труба круглая» деп айтылат. Мындай мисалдар атайылап издесе көп эле табылат. Бирок ушуларды эле карап, бир тилди башкасынан өйдө коюуга ашыкпаш керек.

Кароосуз калса, бак куурайт

«Тилди эл жаратат, аны сөз чеберлери иштеп чыгып, адабий тилге айлантат», - деген экен Максим Горький. Биздин адабий тилдин башаты өтө байыркы доорлордон башталат.

Жазма тилибиздин совет доорундагы өнүгүү жолундагы татаал жагдайлар жөнүндө бул макаланын этегинде сөз кылбай коё туралы. Азыр сөз байлыгыбызды сарамжалдуу, кылдат, жоопкерчилик менен колдонуу зарылдыгын гана белгилей кетели. Сөздүн анык, так маанисин эске албай, кооз, дүңгүрөк, бирок мазмунсуз кеп кураш / текст түзүш үчүн эле туш келди уруна бергендер өтө көп. Мисалы, «болжол менен» дегенге маанилеш «дээрлик» сөзүн «бүт бойдон», «толук» же «көпчүлүк» дегендей туура эмес колдонушат.

Раматылык Салижан Жигитов биздин авторлорду «сөздүк менен иштебейт» деп кейип калчу эле. Ар бирибиз колдон келишинче Константин Юдахин, Жээнбай Мукамбаев, Хусейин Карасаев сыяктуу лексикографтар түзүп кеткен сөздүктөрдү окуп-үйрөнүп, тилибизди семантикалык чаржайыттыктан сакташыбыз керек. Тилдин лексикабыз дайыма толукталып, сөздөрдүн маанилик чеги улам такталып турушу зарыл. Азыр Интернетке чыгарылган «Эл сөздүктөй» эмгектерди эл көп колдонуп, лексикалык бирдиктердин түшүнүлүшүн, колдонулушун талкуулап турганы жакшы көрүнүш. Коомдогу тил маданиятына талапты күчөтүп, айрыкча аттуу-баштуу замандаштарыбыздын сөздөрдү бүдөмүк же бурмаланган мааниде колдонушун катуу сындай жүрүшүбүз керек.

(Келеркиде Д. Садырбаев мисал келтирген түшүнүк жөнүндө сөз кылабыз)

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигранттардын соодаланган балдары

Иллюстрациялык сүрөт.

Орусияда бала сатуу үчүн айыпталып жаткан кыргызстандык келин 4,6 жылга түрмөгө кесилди. Дагы үч кишинин иши сотто каралууда.

«Москванын бир көчөлөрүнүн кесилишинде ыңаалаган ымыркайды эки эне ары-бери жулкулдатып, талашып турушат. Өзү бала бойдон болсо да, кан-жанынан жаралган наристесинин үнүн уккан сайын эмчегине сүт толуп, ийип турган жаш эненин көз жашы он талаа. Колундагы ымыркайды ансайын бооруна бекем кыскан орто жаштагы келинди карай «баламды бериңиз» деп жалбарат. «Мен сенин балаңды кор кылбай багып алам. Сен жашсың, турмушуңду оңдоп кетесиң» дейт беркиниси.

Москвада үй-жайлуу болуп, турмушун бекемдеп алган жубайлар бир гана балага зар. Гинеколог болуп иштеген таанышы никесиз боюна бүтүп калып же ичин челкейтип ата-энесине бара албай, же Москвада түнөк таба албай эки ача жолдо турган жаш кыз тууралуу кеп кылганда эле келин аны менен жакындан таанышып, жаш немени бал тилге салып алдап-cоолап, баласын багып алууга көндүрө баштаган. Алты айлык кезинде өзүнчө батир ижаралап, тамак-ашын белендеп, бар-жогун алып берип, көзүнүн агы менен тең айланган. Толгоосу башталганда ооруканага өзү алып барып, ымыркайды өзүнүн паспортуна жаздырып чыккан. Эми Кыргызстандагы туугандарына уулдуу болушканын сүйүнчүлөп, бешик тойго чакырып койгон маалда баласын кайтарып берүүнү суранып келген немеге ачуусу келип, ага кеткен чыгымдарды эскертип, аны зекип, бир чети ушунча жылдан бери өзүнүн согончогу канабай, энелик бакыттан кур жаралганына наалат айтып, шолоктоп жиберет».

Ушу тапта Москванын Пресненский райондук сотунун чечими менен Садырбаевдин үй-бүлөсү 22 жаштагы Айгүл менен бирге бала сатуу үчүн айыпталып, үчөө тең камакта отурат. Тергөөнүн божомолунда, былтыр августтагы макулдашуу боюнча төрөлө элек баласын Садырбаевдерге 150 миң рублга соодалаган Айгүл төрөтканадан чыкканда эле чүрпөсүн «сатып алуучуларга» өткөрүп берген. Айыпталуучулардын жактоочулары оозеки макулдашууну тастыктаган факты жок экенин, жубайлар кош бойлууну камкордукка алышканын айтып, аларды актоо аракетинде. Орусиянын Жазык кодексинде адам сатуу алты жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат.

Ал эми башында баяндалган көрүнүш - журналисттик ишмердигимде мен өзүм күбө болгон окуялардын бири.

Миграцияда никесиз төрөлгөн ымыркайлар, жоопкерчиликтен качкан аталар, таштанды балдар кадыресе көрүнүшкө айланып калса, эми наристелерди Интернетте соодалаган энелер чыга баштады. 17-февралда Москванын Преображенский райондук соту наристесин 1 миллион рублга баалаган 24 жаштагы кыргызстандык Барнохон кызы Расулжанды адам сатууга байланыштуу айыптап, 4,6 жылга түрмөгө кескенин жергиликтүү басылмалар кабарлашты.

Москвадагы кыргыз диаспорасынын өкүлү Аниса Жээнбекова жердештердин ата-энеси баш тарткан ымыркайлар тууралуу маалыматтарды жаап-жашырып, наристелерди жең ичинен тааныш-билиштерге асыроого берүү аракеттеринен улам Орусияда мигранттар эми бала сатуу үчүн айыпталып жатканына кейиди:

Аниса Жээнбекова.
Аниса Жээнбекова.

«Бул көрүнүш биздин укуктук сабатыбыз жоктугун билдирип жатпайбы. Билимдүү-илимдүү, элге аралашып жүргөн эле аялдар ушул иштер менен эбактан бери шугулданып жүрүшкөн. Кээ бирлери колго түшпөй жүрөт, качканы Кыргызстанга качып кеткен. Балдарды соода-сатыкка айланткандардын кээ бирин өзүм тааныйм. Наристелер балдар үйүндө чоңойгончо жакшы үй-бүлөгө туш болуп калышса унчукпайсың. Бирок, биз мыйзамдуу өлкөдө жашайбыз. «Кыргыздын менталитети, биздин убакта балдарды ушинтип эле багып алышчу» деп коюш такыр туура эмес. Мамлекеттик деңгээлде муну караш керек. Улуту кыргыз болсо, Орусияда деле мыйзам чегинде, документтештирип кыргыздарга багып алганга шарттар түзүлүшү керек. Орусиянын мыйзамдары боюнча баланы асырап алуу аябай татаал. Талаптары көп. Үй-жайыңа, жумушуңа чейин текшерет».

Кыргыз өкмөтү 2011-жылдан бери Орусияда кыргыз жарандары баш тарткан 100дөн ашуун наристени мекенине алып кеткен. 2014-жылы ишке кирген өкмөттүк токтомго ылайык, буга жылына 1,5 миллион сомдун тегерегинде акча бөлүнөт. Наристелердин ата-энелерин, туугандарын издөө же аларды асырап алчу башка үй-бүлөлөрдү табуу иштери Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигине жүктөлгөн. Бирок бул балдардын көбү балдар үйлөрүндө калат. Жалпысынан Кыргызстанда ар кандай багыттагы 127 балдар мекемесинде 11 миңден ашуун кароосуз бала тарбияланып жатат.

Аниса Жээнбекова Орусиядан Кыргызстанга алынып кеткен таштанды наристелердин азыркы абалы деле чоң суроо жаратарын кошумчалады:​

«Ал балдар деле кандай күн көрүп жатат? Мамлекет өзү кыйналып турат. Ата-энеси бар балдар деле зомбулукка кабылып, кандай шарттарда жашап жатканын билебиз. Анан балдар үйүндө өсүп жаткан наристелер эмне күн кечирип жатканын ким билет?»

Москва шаары менен облусунда кыз-келиндерге көмөк көрсөткөн «Кам көрүү» уюмунун башчысы Токтокан Эсенова миграцияда оор акыбалга туш болгон, зомбулукка кабылган аялдарга кризистик борбор ачуу зарыл деп эсептейт. Эсенова чет жерде ара жолдо калган кыз-келиндерге өз маалында убактылуу баш калкалоочу жай, адистик кеңеш сыяктуу керектүү жардам көрсөтүлсө, ымыркайларынан баш тарткан энелер азаят деген оюн айтты:

Токтокан Эсенова.
Токтокан Эсенова.

«Жакында эле ай-күнүнө жетип калган бирөөсүн баласынын атасы менен сүйлөшүп, турмушка бердик. Экинчисин ата-энесине байланышып, аларга акыбалды түшүндүрүп, Кыргызстанга жөнөттүк. Үчүнчүсү азыр төрөтканада. Азыр кыз-келиндерге өзүбүз эптеп баш паанек таап берип, ар кайсы батирлерге жашатып жатабыз. Мунун баары өз күчүбүз, коомчулуктун жардамы, мекенчилдик менен жасалып жаткан иштер. Москвада аялдарга кризистик борбор керек. Бул боюнча элчиликке кайрылып, кат жазгам. Жеке менчик клиникалар менен сүйлөшүп, психолог-психотерапевт, гинекологдорду жолугушууларга чакырып, азырынча биз өз аракетибизди жумшап жатабыз».

Ал эми Москвадагы «Умай клиник» медициналдык борборунда иштеген акушер-гинеколог Назгүл Каримова мигрант кыз-келиндерди бала сатууга чейин түрткөн көйгөйдүн өзөгүн кыргыз коомчулугунда жыныстык катнашта сактануу маселеси тууралуу сөз кылганга тыюу салынганы менен түшүндүрдү:

«Ушунчалык жүрөк ооруйт. 17-18 жаштагы кыздарыбыз ушундай чоң мүшкүл менен жалгыз калышат. Алданып калышат. Анан көздөрүн жалжылдатып «жардам бериңиз» деп отурушат. Жыныстык катнашта сактануунун жолдорун билишпейт. Жөнөкөй гигиенаны сакташпайт. Жапжаш туруп, бойдон түшүрчү ар кандай дарыларды ичип, ден соолугун талкалап жатышат. Балдарыбыз деле жыныстык жол менен жукчу оорулар жөнүндө кабары жок. Биз окуп жүргөн кезде дарыгерлер келип, кыздар менен өзүнчө жолугуп, мектеп партасынан көп нерсени түшүндүрүшчү эле. Анан биздин менталитетибиз. Биздин ата-энелер бул темада балдары менен эзели сүйлөшпөйт».

Назгүл Каримова.
Назгүл Каримова.

Каримова миграция агымы үй-бүлөлөрдү үчкө бөлүп койгон кезде үй-бүлө институту, эненин ден соолугу, бала төрөтүн пландоо сыяктуу маселелерге такыр көңүл бөлүнбөй калганын да белгиледи:

«Аялдар азыркы кезде сыртка чыгып, сырттын оокатын кылып, үйгө кирип үйдүн оокатын кылып жатышат. Кенедей кыздар чоң кишилердей иштеп жүрүшөт. Күйөөсү бар аялдар деле келишет. «Балага даяр эмеспиз, той кылышыбыз керек, анан насыябыз бар, ипотекабыз бар» дешет. «Эмне себептен анан баланын төрөтүн пландаган жоксуңар?» деп сурасаң: «Эми ушундай болуп калды» деп эле жооп беришет».

Кыргыз өкмөтүнүн маалыматына ылайык, чет жакта 840 миндей жаран эмгек миграциясында жүрөт. Анын ичинде Орусияда иштегендер 728 миңден ашат. Миграциядагы жарандардын дээрлик 50% аялдар түзсө, алардын көбү 35 жашка чейинки кыз-келиндер.

2018-жылы Санкт-Петербургда төрөп, чүрпөсүн иштебеген муздаткычка катып койгон кыргызстандык келин кармалган. Ушул эле жылы Пермде 18 жаштагы кыз жаңы төрөлгөн баласын өлтүргөн деп айыпталган. Былтыр сентябрда Москванын метросундагы дааратканада төрөп, наристени таштап кеткен кыргызстандык аял тууралуу кабарланган. Бул маалымат каражаттарында ачыкка чыккан гана окуялар.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сирияга кеткен кызын күткөн ата

Сирия.

Сузактын тургуну 25 жаштагы кызын жана эки небересин Сириядан алып келүүгө жардамдашууну өтүнүп, бийликке кайрылды. Ал бул тууралуу Сузак райондук мамлекеттик админстрациясындагы жыйын учурунда билдирди.

Мындан сырткары уулу Сириядагы согушта каза болгон ата-энелер да коомчулукка кайрылып, жаштарга көзөмөлдү күчөтүү зарыл экенин белгилешти. Кыргызстан коңшу мамлекеттерден айырмаланып, азырынча Сирия менен Иракта качкындар лагерлеринде отурган өз жарандарын алып келе элек.

Төрт баланын атасы, Сузактын тургуну Зияйдин Чырмашев Сириядагы кызы менен неберелерин кайтарууга жардам сурап, мамлекет менен коомчулукка кайрылды. Чырмашев учурунда 19 жаштагы кызы башка адамдын азгырыгы менен Сирияга кеткенин айтып, аны кечирүүнү коомчулуктан суранды.

Зияйдин Чырмашев.
Зияйдин Чырмашев.

«2014-жылы шартка байланыштуу Орусияга иштеп келүү максатында кеткем. Тун кызым Мамурахан ошол жылдары Жалал-Абад шаарындагы медициналык коллеждин 2-курсунун студенти эле. Мартта окуу жайынан телефон чалышып, «Мамурахан окууга келбей жатат» деп билдиришти. Сузактагы үйгө чалсам, анын дайынын таппай жатышыптыр. Укук коргоо органдарындагы тааныштарым аркылуу кызым 20-мартта Ош-Стамбул багыты боюнча учак менен өлкөдөн чыгып кеткенин билдик. Ошентип арадан бир канча убакыт өткөндөн кийин гана кызым менен социалдык тармактар аркылуу байланышып, ал Сириянын Ракка шаарында жашап жатканын айтты. Ага жигити Авазбек акча которуп, Түркияга чакыртып алганын айтты», - деди ал.

Сузак районунда өткөн жыйын.
Сузак районунда өткөн жыйын.

Кызын алты жылдан бери күткөн ата аны кайтара албай убара болуп жүрөт. Акыркы жолу кызы бир ай мурда атасынан жардам сурап чыгыптыр.

«Акыркы жолу Мамурахан менен 26-январда байланыштык, - деп сөзүн улантты ал. - Эки кызы менен ал Сириянын аймагынан чыгып, Түркияга жакын жердеги качкындар лагеринде турганын билдирди. Кызым балдарынын тамак-ашына акча керек болуп жатканын айтты. Ал жөнөткөн эсепке бир аз акча котордум. Неберелеримди алып кызым Кыргызстанга кайтууга даяр болгону менен ал жактан чыга албай жатышат. Мамлекет аларды кайтарууга чара көрсө деп суранат элем».

Диний экстремизмдин алдын алуу багытында Сузакта уюштурулган жыйында балдары Сирияга кетип калган башка ата-энелер да сөз алып, коомчулукту диний экстремизге каршы күрөшүүгө чакырышты. Жыйынга Сузак районунун акими баштаган жергиликтүү бийлик жана дин өкүлдөрү, укук коргоо органдарынын кызматкерлери жана 300дөй жергиликтүү тургун катышты.

Жалал-Абад облусунун казысы Абдулазиз Закиров исламдын жихад түшүнүгүн айрым экстремисттик топтор туура эмес колдонуп, бүтүндөй дүйнөгө жаманатты кылып жатканын белгиледи:

Абдулазиз Закиров.
Абдулазиз Закиров.

«Бүгүнкү күндө «жихад» терминин террористтик көз караштагы уюмдар бурмалап, коомчулукка жана дүйнөгө терс көрсөтүп койду. Пайгамбарыбыз «Жихад - бул ар бир адамдын өзүнүн напсиси менен күрөшү» деп айтты. Инсан өзүн жашоодо жакшы жагына оңдош керек. Адеп-ахлакка, жүрүм-турумга, мамилеге жана ыймандуулукка карай күрөш да чоң жихад. Исламдын эң чоң принциби башчыга моюн сунуудан башталат. Ошондуктан жихаддын максаты чындыкка жардам берүү, зордук-зомбулукту жоюу, тынчтыкты орнотуу болуп эсептелет. Эгер биз жакшы жашоону максат кылсак, анда биринчи кезекте тынчтыкты сакташыбыз керек».

Облустук милициянын маалыматына ылайык, быйыл январь айында эле аймакта диний экстремизге байланыштуу тогуз факт катталган. Өндүрүштөн токтотулган бир иштен башкасы боюнча сотко чейинки тергөө уланып жатат. Облус аймагынан ушул кезге чейин Сирияга 116 адам кетсе, алардын жүзгө жакыны Сузак районунан. Былтыр бир адам сүйлөшүү жолу менен алынып келген жана анын иши сотто каралууда. Жалпысынан 12 адам Кыргызстанга кайтып келген.

Сузак районунун акими Эрмек Омошев экстремизм менен күрөштө элден жардам сурады:

Эрмек Омошев.
Эрмек Омошев.

«Силер эл арасында жүрөсүңөр, диний экстремизм, терроризм боюнча кандай гана сөздөр болбосун биринчи кезекте бизге жана укук коргоо органдарына билдиришиңер керек. Бул балдарыбыздын жана үй-бүлөбүздүн тынчтыгы үчүн зарыл. Андай адамдарга толугу менен бөгөт коюшубуз керек. Мечиттерде жума намазда ар бир адамдын жүрөгүнө мээрим толтурушуңар керек. Бул залдан чыккан соң айтылган сөздөр ушул жерде калбай, башка тааныштарга жана туугандарга да жеткиргиле».

Буга чейин кыргыз өкмөтү кыргызстандыктарды жана алардын балдарын алып келиш үчүн эл аралык уюмдар жана Сириянын бийлиги менен кызматташуу уланып жатканын билдирген.

Расмий маалыматтар боюнча, Сирия менен Ирактагы террордук топторго ар кандай жолдор менен кошулуп калган кыргызстандыктардын саны 800гө жетет. Алардын көбү диний ишенимден, айрымдары акчага азгырылып экстремисттик топторго кошулуп калганы айтылып жүрөт. Кеткендердин 150гө жакыны аялдар. Айрымдары балдары менен кетсе, кээ бирлери ошол жакта төрөгөн.

Экстремизмдин тору, энелердин шору
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:36 0:00

Алардын арасында 200гө жакыны ошол жакта каза болгон. Учурда Ирактагы жана Сириядагы качкындар лагерлеринде отурган миңдеген кишилердин арасында кыргызстандык аялдар жана балдар бар. Былтыр Казакстан менен Өзбекстан Сирия менен Ирактагы жарандарын кайтара баштаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мамлекеттик карыздын жол салуудагы изи

Иллюстрациялык сүрөт.

Парламент депутаттары Кыргызстан эгемендик алгандан бери өлкөгө келген гранттардын жана насыялардын эсебин тактай баштады. Бюджеттик комитет алгач жол салууга бөлүнгөн каражатка жооптуу министрликтин отчётун укту.

1992-жылдан 2018-жылга чейин Кыргызстанга келген 10 млрд. доллардай сырткы жардамдын 26% транспортко жана жолго каралган.

Эл өкүлдөрүн «Бул салым өзүн экономикалык жактан канчалык актады?» деген суроо кызыктырууда.

Дал келбеген сандар

Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитети Транспорт жана жолдор министрлигинен 1993-2018-жылдар аралыгында аталган мекеме алган насыялардын жана гранттардын пайдаланылышы тууралуу маалымат сураган болчу. Министрлик 1996-жылдан берки эсебин гана ачыкка чыгарды.

Парламент комитетинин 24-февралдагы жыйынында транспорт жана жолдор министри Жанат Бейшенов буларга токтолду:

«Кыргыз Республикасы эгемендик алган мезгилде, 1996-жылдан 2018-жылга чейин Транспорт жана жолдор министрлиги 2 млрд. 355 млн. доллар грант жана насыя алган. Анын ичинен 1 млрд. 956 млн. доллар насыя, 203 млн. долларлык грант болгон. Калган 195 млн. долларды кыргыз өкмөтү берген. Бул каражатка Бишкек - Ош, Ош - Сары-Таш - Эркечтам, Бишкек - Нарын - Торугарт, Бишкек - Баткен - Исфана, Суусамыр - Талас - Тараз жана Бишкек - Георгиевка сыяктуу эл аралык деңгээлдеги жолдор реабилитацияланган жана реконструкцияланган».

Жанат Бейшенов сол тараптагы четте. 24-февраль, 2020-жыл.
Жанат Бейшенов сол тараптагы четте. 24-февраль, 2020-жыл.

Министр учурда Түндүк-Түштүк альтернативалык жолун салуу, Бишкек-Ош жолунун Бишкек - Кара-Балта жана Жалал-Абад - Маданият тилкелерин оңдоо уланып жатканын кошумчалады. Ошондой эле Ош-Баткен-Исфана, Бишкек-Нарын-Торугарт жана Суусамыр - Талас - Тараз жолдору да оңдолууда.

«Долбоорлорду ишке ашыруунун алкагында курулган жана курулуп жаткан жол 2390 чакырымды түзөт. Мунун ичинен 2079 чакырым жол салынган жана оңдолгон, анын ичинде 310 чакырым жолду куруу жумуштары жасалып жатат. Андан тышкары тоннелдер менен эстакадалык көпүрөлөр, дагы башка бир катар курулуштар салынды. Жол-курулуш техникасы алынган, гранттык негизде жабдуу алынган, институционалдык жардам көрсөтүлгөн жана жолдордо түрдүү изилдөөлөр жүргүзүлгөн», - деди транспорт министри Жанат Бейшенов.

Жол тармагына берилген каражаттын ичинде гранттын көпчүлүк бөлүгү Азия өнүктүрүү банкынан, ал эми насыялар Кытайдын Экспорттук-импорттук банкынан алынган. Кайтарымсыз жардамдын калганын Дүйнөлүк банк, Европалык реконструкция жана өнүктүрүү банкы, Еврокомиссия берсе, карыздарды да Дүйнөлүк банк, Ислам өнүктүрүү банкы, Евразия өнүктүрүү банкы жана башкалар мекемелер берген.

Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитетинин 24-февралдагы жыйыны.
Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитетинин 24-февралдагы жыйыны.

Бирок тышкы жардамдын суммасы боюнча министрликтин эсеби менен депутаттардын эсебинде бир топ айырмачылыктар байкалды. Тагыраагы Транспорт министрлиги өлкө эгемендик алгандан бери сырттан бул үчүн жалпы 2 млрд. 355 млн. доллар грант жана насыя алганын билдирсе, депутаттар бул сумма 2 млрд. 612 млн. долларды түзөрүн айтышууда.

Парламенттин Бюджет жана финансы комитетинин ичинде түзүлгөн жумушчу топтун жетекчиси Акылбек Жапаров аны мындайча белгиледи:

«Бүгүнкү күнгө чейин биз Транспорт жана жолдор министрлигине бөлүнгөн 200 миллион доллардын баш-аягын таппай жатканбыз. Финансы министрлигинин ичинде да бирдиктүү эсеп-кысап маселеси жакшы иштей элек экен. Транспорт министрлигинде болсо бул боюнча жагдай «кудай өзү сактасын» дегендей эле экен. Эки тараптын сандарында бүгүнкү күндө чоң айырма чыгып жатат».

Деген менен жыйынга катышып жаткан финансы министринин орун басары Алмазбек Азимов алар келтирип жаткан сумма так экенине ишендиргиси келди. Бирок ал деле бир аз башкачараак сумма келтирди:

«Азырынча биз такташтык. Жалпы сумма 2 млрд. 697 млн. доллар деп чыгарып жатабыз. Мунун ичинде грант да, насыя да бар».

Кыргызстан эгемендик алгандан бери, тагыраагы 1992-жылдан 2018-жылга чейин 10 млрд. 193 млн. доллар грант жана насыя алган. Эгер мунун 2 млрд. 612 млн. доллары Транспорт министрлигине бөлүндү десек, ал жалпы сумманын 26% түзөт. Бирок жогоруда көрүнүп тургандай, Транспорт министрлигинин өзүнүн эсеби мындан азыраак чыгып жатат.

Кантсе да бул сумма парламенттин аталган комитетинин келерки жыйындарында да такталмак болду.

Күмөндүү натыйжалар

Албетте, ири суммадагы карыз жөнүндө сөз болгондо анын натыйжасы жөнүндө айтпаса болбойт. Транспорт жана жолдор министри Жанат Бейшенов өзүнүн кыскача маалыматында ушул жагдайга да токтолду.

Министр сырттан алынган гранттардын жана насыялардын эсебинен ишке ашкан долбоорлордун натыйжасы Кыргызстандын экономикасына оң таасир эткенин, бул атайын изилдөөлөрдүн натыйжасында аныкталганын билдирди:

«Кыйыр эсептер менен алганда бул долбоорду ишке ашыруудан жолдогу сапарлардын убактысы 50% кыскарды. Транспортту жылдык эксплутациялоодо күйүүчү-майлоочу майдан, маяналардан жана оңдоодон улам колдонуучулар 6 млрд. сомдой каражатын үнөмдөп калышты».

Деген менен өлкө миллиарддаган долларлык карызга батып алган насыянын же кадыр-баркын салып алган гранттык жардамдын натыйжалуу иштетилиши боюнча сын-пикирлер көп. Эл өкүлү Акылбек Жапаров курулган жолдордун жарымы гана баланска кабыл алынганын билдирүүдө:

«"2 млрд. 600 миллион долларга 2 миң чакырымдай жол салдык" деп жатасыңар. «Бирок ошонун канчасын баланска алдыңар?» деп сурасак, жооп бере албайсыңар. «Миң чакырымын жаратсак жаратып, болбосо жок» дейт. Бул эмне, асмандан түшкөн акчабы? Каяктан алдыңар, эмне кылып иштеттиңер? Эсеп жок. Жол курулгандан кийин баланска койбойсуңар, кабыл алуу актысы жок. Бүт системанын баары башаламан. Тендер өткөрүү гана кызыкчылыгы бар, андан башка бир да кызыкчылыгы бар киши жок. Бул азыркы транспорт министрине гана эмес, 2018-жылга чейин иштеген министрге, ал жердеги жамаатка да тиешелүү».

Акылбек Жапаров. 24-февраль, 2020-жыл.
Акылбек Жапаров. 24-февраль, 2020-жыл.

Депутат ошондой эле Кыргызстандагы жол салуу жана жол оңдоо боюнча ири долбоорлорду жалаң чет элдик компаниялар утуп, бирок жергиликтүү ишканаларды туунду жалдануучу (субподрядчик) катары иштеткенин белгилейт. Натыйжада сырттан келген акчанын көбү кайра эле сыртка чыгып кеткен.

«Коррупциянын өзөгү каякта? «Жол оңдоого берилген каражаттын 86%, дээрлик бир миллиард 846 миллион доллар жумушка кетирдик» деп, чет элдик компанияларга берилген. 17 миллион долларга тендерди утуп, анын 10 миллион долларын жергиликтүү компанияга берип, иштетип коюп, калганын чөнтөгүнө салып койгон фирмалар алып жатат. Дээрлик көпчүлүк тендерлер ушундай болгондой көрүнүп жатат. Австрия, Италия, Жапония, Кытай, кыскасы Англия менен АКШ эле жок экен, калган башка өлкөлөрдүн баарынан курулуш компаниялары бизге кирип тендерди утуп келишкен», - деди Акылбек Жапаров.

Депутат Кыргызстанда иштейм деген чет элдик компаниялар Бишкекте филиалын ачып иштеши керек болорун, аларга акча Финансы министрлигинин бирдиктүү эсебинен таза санак менен берилиши керек экенин белгиледи.

Ал эми депутат Руслан Казакбаев болсо ушунча каражат жумшалып, ушунча жол оңдолгону менен анын сапаты канааттандырбай жатканын айтып кейиди:

Руслан Казакбаев.
Руслан Казакбаев.

«Боом, Чапчыма, Өтмөк, Төө-Ашуу, Талдык ашууларында ар бир күздө, ар бир кышта маселе жаралат. Жыйындарда, парламентте кайра-кайра көтөргөнбүзгө карабай кырдаал өзгөргөн жок. Жамгырдан, кардан кийин жолдор таптакыр эле бузулат. Калк бул ашууларда мурда кандай турса, азыр деле ошентип сааттап туруп, араң өтүп жатышат. Биз «миллиард бул жакка кетти, миллиард тиги жакка кетти» деп отурабыз».

Казакбаев жолду оңдоого жумшалган каражаттын мыйзамдуулугун да териштириш үчүн укук коргоо органдарынын кийлигишүүсү зарыл экенин белгилеп, келерки жыйындарга аларды да тартууну сунуш кылды. Бюджет жана финансы комитетинин жетекчиси Эмил Токтошев депутаттардан түзүлгөн жумушчу топ иликтөөсүн аяктаса, күч түзүмдөрүнө да маалымат берилерин айтты.

«Жолдун акчасы өзүнчө каралбайт»

Кыргызстандын мамлекеттик карызы жылда төлөнгөн суммаларга жана кайра алынган насыяларга ылайык азайып-көбөйүп турат. 2019-жылдын 31-декабрына карата тышкы-ички карыз 319 474,64 млн. сомду же 4 млрд. 587,26 млн. долларды түздү.

Финансы министрлигинин маалыматы боюнча, 2019-жылы Кыргызстандын мамлекеттик карызын тейлөөгө бюджеттен 28 млрд. 122 млн. сом жумшалды. Аталган министрликтин Мамлекеттик карыз башкармалыгынын жетекчиси Руслан Татиков быйыл да ушунча каражат каралып жатканын билдирди:

Руслан Татиков.
Руслан Татиков.

«Бюджет боюнча кабыл алынган мыйзамга ылайык, 2020-жылы 28 млрд. 818 миллион сом карыздарды тейлөөгө жумшалат. Ошонун ичинен 12 млрд. 655 миллион сом ички карызга, 16 миллиард 163 миллион сом тышкы карызга берилет».

Бирок ал Кыргызстандын карыздарын төлөөдө кайсы тармактарга бөлүнгөнү эсепке алынбай турганын, графиктерге жараша тейленерин кошумчалады.

«Насыяны биздин министрликтеги башкы башкармалык алат. Сүйлөшүүлөрдүн баары, макулдашуулар боюнча ошолор иш жүргүзөт. Ошондогу графиктерге жараша биз насыяны төлөйбүз. Анда биз «бул жол тармагына, бул энергетикага келген насыя экен» деп карабайбыз. Же кайсы бирине артыкчылык берүү деген нерсе болбойт. Ошол графиктин негизинде гана төлөйбүз», - деди Руслан Татиков.

Расмий маалыматтарга ылайык, мамлекеттик карыздарды төлөөнүн көлөмү 2023-жылдан баштап көбөйө баштайт. 2027-жылдары Кыргызстан бул үчүн жылына 400 миллион доллардай бөлүп турушу керек болот. Бирок бюджети 2 миллиарддан араң ашкан өлкөнүн бюджетинин чама-чаркы ал кезде кандай болору азырынча белгисиз.

Активист жана экономист Айбек Таалайбек уулу мындай пикирин айтты:

Айбек Таалайбек уулу.
Айбек Таалайбек уулу.

«Бир учурда «жолдон акы ала тургандай кылабыз»​ деп да чыгышты эле. Анын акчасын түз айтышпаганы менен, кыскасы «бюджетти толтурууга же ушу карызды жабууга жумшайбыз» дегендей максат кылышкан. Анда эмне, ооруканага насыя алсак, анын акысын кымбаттатып же мектепти оңдоого насыя алсак, окууга акы киргизет белек? Карызды алып жатканда аны кантип төлөй турганыбызды ойлонуш керек эле. Ооба, жол да керек, бирок карыз алып жасаганыбыз менен анын сапаты ойдогудай болгон жок. Акчадан да карыз болдук, жолубуз да оңолбогон бойдон калды. Эми карызды төлөп жатабыз. Кайра келип эле бюджетке күч келет. Өкмөт экономиканы жакшыртып, бюджетти көбөйтүп, ошонун эсебинен жапсын».

Баса, былтыркы жылы айрым депутаттар мамлекеттик карыздын ички дүң өнүмдүн (ИДӨ) катышына карата чегин кайра киргизүү боюнча мыйзам долбоорун сунуш кылган. Ага ылайык, карызды ИДӨнүн 70% бөлүгүнөн ашпашы керек. Мыйзам долбоору Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы комитетинде биринчи-экинчи окууда жактырылган боюнча кийинки этапка өтө элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кесиптик кошуун өкүлдөрү жетекчисине нааразы

Акциянын катышуучулары. 25-февраль, 2020-жыл.

Бишкекте 25-февралда Кесиптик кошуундар федерациясынын жетекчиси Мирбек Асанакуновдун кызматтан кетишин талап кылган акция өттү. 

Акциянын катышуучулары Асанакуновго «кызмат ордун мыйзамсыз ээлеп турат» деген доомат коюп, иш бөлмөсүн бошотушун талап кылышты.

Уюштуруучулар нааразылык акциясына кесиптик кошуундардын 200дөй мүчөсү чыкканын кабарлашты.

Алар алгач Кесиптик кошуундар федерациясынын имаратынын алдына чогулуп, андан соң талаптарын Жогорку Кеңештин алдына келип айтып жатышты. Алардын бири, Жалал-Абад шаарынын тургуну Бактыгүл Аалиева буларды айтты:

Эмнеге бийликтегилер чыгып жооп беришпейт?

«Мындай митинг биринчи жолу болуп жаткан жери жок. Эмнеге бийликте иштегендер чыгып жооп беришпейт? Депутаттар деле эл алдына чыгып коюшпайбы. Тескерисинче алар Асанакуновду коргоп жатышат. Бизге мындай депутаттардын кереги жок».

Чогулгандар Кесиптик кошуундар федерациясынын жетекчиси Мирбек Асанакуновдун кызматын тапшырып, иш бөлмөсүн бошотуп кетишин талап кылышты. Федерациянын жаштар кеңешинин төрагасы Элдияр Карачаловдун айтымында, февраль айынын башында кесиптик кошуундун кеңешинин мүчөлөрү чогулуп Мирбек Асанакуновду кызматтан кетирүү жөнүндө чечим кабыл алышкан.

«Биз Асанакуновдун кызматтан кетишин талап кылып жатабыз. Ал Кесиптик кошуундар федерациясынын кеңешинин чечимин аткарышы керек. Анткени 5-февралда кеңештин 19 мүчөсү чогулуп чечим кабыл алган. Буга Асанакуновдун эмгек стажы жетишсиз экени себеп болгон. Биринчи май райондук соту менен Бишкек шаардык соту муну тастыктап чечим чыгарган. Бирок Жогорку сот бул маселени карап, «биз көз каранды эмес уюмдун маселесин карай албайбыз, кеңеште өзүңөр чечкиле» деп кеңеш берген. Эми минтип кеңеш чечим кабыл алса, аны Асанакунов тааныбай жатат», - деди Карачалов.

Ачкачылык жарыялап жаткан аялдар.
Ачкачылык жарыялап жаткан аялдар.

Асанакуновдун иштен кетишин талап кылгандардын арасында ачкачылык жарыялап жаткандар да бар. Ушул тапта федерациянын имаратында үч аял наар албай отурат. Алардын бири, Бишкек шаарынын тургуну Динара Ракымбаеванын айтымында, алар ачкачылыкты 24-февралда башташкан.

«Менин эжем менен жездем ушул кесиптик кошуунда көп жылдар бою иштешкен. Асанакунов алардын айлыгын бербей, мыйзамсыз иштен алып койду. Алар эки жылдан бери эмгек акысын ала албай жүрүшөт. Мен ошолорду жактап жүрөм. Асанакунов жумуштан кетмейинче, эжем менен жездемдин эмгек акысы төлөнмөйүнчө мен ачкачылык жарыялаганымды токтотпойм», - деди Ракымбаева.

Мирбек Асанакуновдун кызматта отурушуна нааразы болгондор бир жылдан бери байма-бай нааразылыгын билдирип келатышат. Алар бирде Асанакуновго жасалма документтер тууралуу доомат койсо, бирде «федерациянын мүлкүнө байланышкан жеке кызыкчылыктары бар» деп күнөөлөшөт.

5-10 адамды чогултуп алып чечим чыгарышса мыйзамдуу боло береби?

Нааразы тараптын Мирбек Асанакуновго карата жазган арызын алгач Биринчи май райондук соту, андан соң Бишкек шаардык соту карап, алардын пайдасына чечим кабыл алган. Бирок Жогорку сот быйыл январь айында райондук жана шаардык соттун чечимдерин жокко чыгарган. Ошондуктан Мирбек Асанакунов нааразы тараптын жүйөлөрүн негизсиз деп эсептейт. Ал эми кеңештин мүчөлөрү «кызматтан четтетүү тууралуу» чыгарган чечимин мыйзамсыз деп эсептей турганын айтып, аны мындай түшүндүрдү:

«Негизсиз талаптарды коюп жатышат. Мен «бардыгы мыйзам чегинде болсун» деп айтып жатам. Алар өткөргөн кеңеште кворум болбоптур. Анан 5-10 адамды чогултуп алып чечим чыгарышса мыйзамдуу боло береби? Анда эмнеге меники мыйзамсыз болуп калышы керек? Мен да укугумду коргошум керек».

Нааразы тарап «Кесиптик кошуундар жөнүндө» мыйзам долбоорунун кабыл алынышына да каршы чыкты.

Жогорку Кеңештин депутаты Таабалды Тиллаев түзүлгөн кырдаал тууралуу мындай деди:

Таабалды Тиллаев.
Таабалды Тиллаев.

«Кесиптик кошуундар федерациясына реформа керек. Азыр башаламан болуп жатат. Уставы союздан калган боюнча жаңылана элек. Анда 20 киши бардык маселени чече турган укукка ээ. Алар өз иши тууралуу эч кимге отчёт бербей жүргөн. Бул маселени иретке келтириш үчүн мыйзам долбоору иштелип чыккан. Ал Жогорку Кеңеште экинчи окуудан өттү. Мына ушул мыйзамдын аткарылышын иликтөө боюнча убактылуу депутаттык комиссия түзүлгөн. Анын төрагасы менмин. Азыр иш алып барып жатабыз. Мунун негизинде азыркы комитеттин жетекчилеринин көптөн берки катып жүргөн жаралары ачыкка чыгып жатат. Ошондуктан учурда болуп жаткан митингдер дейбизби же башаламандыкпы, ошол жетекчилердин жоопкерчиликтен качуу, коомчулуктун башын айландыруу аракеттери болуп жатат».

Мирбек Асанакунов Кесиптик кошуундар федерациясынын төрагалыгына 2017-жылдын 16-январында шайланган.

Кесиптик кошуун - жарандардын ыктыяры менен түзүлгөн коомдук негиздеги көз каранды эмес бирикме. Кесиптик кошуундар өз ишмердиги боюнча жумуш берүүчү тараптарга жана мамлекеттик бийлик органдарына баш ийбейт. Бул уюмдардын каржылык ишмердигин Эсеп палатасы жылына бир жолу текшере алат.

1990-жылы кайрадан уюштурулган Кыргызстандын Кесиптик кошуундар федерациясына 20 тармактык, алты аймактык кошуун кирет.

Кесиптик кошуундагы «көкбөрү»

Кесиптик кошуундар темасы «Азаттыктын» «Арай көз чарай» берүүсүндө да талкууланды. Талкууга Кесиптик кошуундар федерациясынын төрагасынын орун басары Жээнбек Осмоналиев, Илим, билим кызматкерлеринин борбордук кесиптик кошуун комитетинин төрагасы Асылбек Токтогулов жана профсоюз активисти Абдыжапар Аккулов катышты.

«Азаттык»: - Жээнбек мырза, Кесиптик кошундар федерациясында бир жылдан бери каршылашуу уланууда. 25-февралда федерациянын жетекчиси Мирбек Асанакуновдун кызматтан кетишин талап кылган акция да өттү. Маселенин мынчалык узак убакыттан бери чечилбей жатышынын себеби эмнеде?

Жээнбек Осмоналиев: - Ири алдыда Кесиптик кошуундар федерациясы – бул коллегиалдуу орган. Кесиптик кошунга тиешелүү ар бир чечим коллегиалдуу түрдө кабыл алынат. Анын төрагасы жалгыз чечим кабыл алганга акысы жок.

Бүгүнкүгө чейин уланып келаткан маселенин өзөгү Кесиптик кошундар федерациясынын төрагасынын тагдыры, ал кызматка кантип келген, кантип шайланган деген жагдайдын тегерегинде болууда. Ачык айтканда төраганы кызматтан алуу маселеси. 2017-жылы Кесиптик кошундар федерациясынын президиумунун 29 мүчөсү бир добуштан Мирбек Асанакуновду төрага кылып шайлаган. Бүгүнкү маселе – ошол адамдардын Мирбек Аскеровичти кызматтан алуу чечими канчалык мыйзамдуу же мыйзамсыз болгондугунда. Мыйзам боюнча төраганы кызматтан алыш үчүн 29 адамдын үчтөн экиси чогулушка катышуусу керек эле, натыйжада кворум болбой калган.

«Азаттык»: - Асылбек мырза, акциянын катышуучулары «Асанакунов кызмат ордун мыйзамсыз ээлеп турат» дешсе, өзү «мыйзамдуу отурам» деп жатат. Сиздин баамыңызда чындык кайда?

Асылбек Токтогулов: - Албетте, «Кесиптик кошуундар федерациясы жарандардын укугун коргоонун ордуна өз укугун коргой албай жатат» деп коомдо сөз болуп жатканы биздин уюмга аброй алып келбейт. Кесиптик кошуунга байланыштуу маселе бүгүн эле чыга калган жок, көптөн бери келаткан жара болчу. Ошол 29 адамдын ичинде келишпестиктер өкүм сүрүп келди. Федерация чече турган маселелерди деле «чечип бергиле» деп, «өкмөткө, прокуратурага кайрылалы» деп башкалардан жардам сурап отурдук. Ошонун кесепетинен уюмдун ичинде ички ишенбестик күчөдү. Акыркы убакта кесиптик кошуунга сырткы күчтөрдүн таасири көбөйдү. Уюмдун лидери чыныгы демократиялык принциптерди сактаганда, жетекчилердин башын кошуп, маселелерди талкуулап, кеңешүү жолу менен чечкенде бүгүнкүдөй кырдаал жаралмак эмес.

«Азаттык»: - Абдыжапар мырза, кесиптик кошундагы «чубактын кунундай чубалган чуу» кесиптик кошундардын жергиликтүү уюмдарына, жалпы эле коомчулукка кандай таасир тийгизүүдө? Дегеле эки жакты угуп көргөндө, маселенин учугун сиз кайдан көрөсүз?

Абдыжапар Аккулов: - Мен аймактагы чоң жамааттагы кесиптик кошуунду 15 жыл жетектедим. Баштапкы уюмдар – кесиптик кошуундардын негизги таянычы. Мындан бир топ жыл илгери, кыймылдын абройлуу лидери Эмилбек Абакиров «профсоюз жардын башына келип калды, андан ары куласак турушубуз кыйын болот» деп айтты эле. Кесиптик кошуундар өз лидерлерин дайыма легитимдүү шайлап келишкен. Бийликтин кийлигишүүсү болдубу, айтор азыркы төрага Мирбек Асанакуновдун шайланышынан бери көп суроолор жаралып келатат. Федерациянын жетекчилигинде ачыктык жок экендиги да көп айтылат. Бир кезде бир добуштан шайлап алгандардын көбү кайра төрагага каршы чыгып жатканы көптү айтып турат.

Талкууну толугу менен бул жерден көрүңүз:

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт Текебаев менен кайым айтышты

Коллаж.

«Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев менен өкмөт кайым айтышты.

«Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев менен өкмөт өкүлдөрүнүн кайым айтышуусуна саясатчынын акыркы билдирүүлөрү себеп болду.

Текебаев 22-февралда партиянын Бишкекте өткөн жыйынында сүйлөп жатып, өлкөдө экономика, инвестиция тармагы туңгуюкка кептелгенин белгилеп, мунун баарына өкмөттү күнөөлөдү:

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

«Абал чатак. Экономиканын өсүшү басаңдады. Түз инвестиция өлкөгө келбей калды. Бул өкмөттү Рыскелди Момбековдун тили менен айтканда «бечел, шалтурук өкмөт» десек да болот. Өкмөт демилгени жоготту, демилге көчөнүн колуна өттү. Өкмөт келечекти көрө билип, алдын ала планы болушу керек. Өкмөттүн кадыр-баркы жок, жалтак болсо эл ызылдап чыкканда артка кетенчиктейт. Мындай учурда ири долбоорлор ишке ашпайт. Өкмөт жетекчи болгондун ордуна жетеленме болуп калды. Бул - коркунучтун жеткен чеги».

«Ата Мекендин» лидери өкмөт түп-тамырынан жаңыланууга муктаж экенин, алдыдагы шайлоо калыс өтсө бул ишке ашарын кошумчалаган.

Мындан эки күн өтпөй премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевдин басма сөз катчысы Адилет Султаналиев саясатчынын сынына жооп кайтарды.

Султаналиев өкмөт башчысы Текебаев менен жаакташып, полемикага түшүүнү каалабай турганын белгилеп, бирок саясатчынын акыркы сын-пикирлерин алдыдагы шайлоого байланыштырды.

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

«Айрым саясатчылардын эстутуму өтө кыска болот. Мисалы, Кызыл-Омполдогу уран кенине байланыштуу жагдайды Текебаев учурдагы өкмөттүн иши ордунан чыкпай калганы катары көрсөтүүдө. Чындыгында уранды чалгындоого лицензияны 2013-жылы өкмөт берген. Ошол өкмөттү ал кезде Текебаев алдыңкы ролду ойноп турган башкаруучу коалиция түзгөнүн унутуп калдыбы? Ал эмне үчүн ошол кезде унчуккан жок?» деп суроо салды ал.

Султаналиев саясатчынын «мыйзамга байланышкан маселеси эмдигиче чечиле элек» экенин да эске салган.

Ошондой эле өкмөт өкүлү акыркы убакта «карасанатай максат көздөгөн саясатчылар» премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевдин «кызматтан кетиши» боюнча маселе көтөрүүнү өнөкөт кылышканын белгилеген.

Өмүрбек Текебаев өкмөттүн акыркы жообу боюнча пикирин билдире элек. Бирок Текебаев менен өкмөттүн кайым айтышы Кыргызстанда бир канча экономикалык долбоорлор ишке ашпай, кадрлар улам-улам алмашкан учурга туш келди. Акыркы жолу Ат-Башыда жайгаштырылышы пландалган логистикалык борбордун курулушу жергиликтүү элдин нааразылыгынан улам токтотулган.

«Долбоорлордун ишке ашпай калышына өкмөттүн чабал иши себеп болду» деген пикирлер буга чейин деле айтылып жүргөн. Ушундан улам Текебаевдин билдирүүлөрүнө өкмөттүн берген жообун теригүүбү же конструктивдүү пикир алмашуубу деген маанидеги талкуу жүрүп жатат.

Жогорку Кеңештин депутаты, «Республика» партиясынын лидери Мирлан Жээнчороев оппозициянын ролу - өкмөткө сын айтып, анын ишин жакшыртууга өбөлгө түзүү деп эсептейт. Ал эми өкмөт ага териккени туура эмес.

Мирлан Жээнчороев.
Мирлан Жээнчороев.

«Бул жерде өкмөттүн чабал экенин жалаң эле саясий партиялар же саясатчылар эмес, жөнөкөй элдин арасында деле айткандар көп. Сын-пикир айтылса, ага өкмөт жумушун ыраатка салуу менен жооп кайтарышы керек. Муктаждык жаралса, жолугуп сүйлөшүү зарыл. Иш пландарын айтып, «бул сын боюнча мындай иш жасадык же жасалбай жатса, башка жол менен оңдойбуз» деген тариздеги жооп болуш керек эле. Анан «өзүң күнөөлүүсүң, өзүңдү билип алчы» дегендей эмоционалдуу жоопту туура көргөн жокмун», - деди ал.

Ал эми президентке караштуу Башкаруу академиясынын ректору, саясат таануучу Алмазбек Акматалиев учурда саясатчылардын бардык билдирүүлөрү алдыдагы шайлоого байланыштуу деген пикирде.

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

«Текебаев - классикалык маанидеги саясатчы, - деп түшүндүрдү ал. - Анын максаты - артты карап эмес, алдыда шайлоого катышып утуп келүү. «Сиздин деле жоопкерчилигиңиз бар» дегендерди ал угуп коюшу мүмкүн, бирок ага көңүл бурбайт. Ал эми саясатчылар шайлоонун алдында бийликке сын айтуу менен шайлоочуларынын добушун алууга аракет кылышат. Өкмөттүн жооп кайтарышы мени саясат таануучу катары кубантып жатат. Анткени абдан көп сын айтылып жаткан кезде өкмөт бир саясий оюнчу катары өз позициясын айтып, кылган ишин негиздеп турганы абдан жакшы».

Мухаммедкалый Абылгазиев жетектеген өкмөт 2018-жылдын апрель айынан бери иштеп келет. Андан бери дээрлик көпчүлүк министрлер алмашып, премьер-министр ошол кезде сунуш кылган команда мүчөлөрүнүн басымдуу бөлүгү иштен кетти.

Ушундан улам өкмөттөгү кадрларды алмаштырууну эмес, премьер-министрдин жоопкерчилигин кароо боюнча сунуштар буга чейин да айтылып жүргөн.

Кыргызстандын Баш мыйзамы боюнча өкмөт башчы абдан кеңири ыйгарым укуктарга ээ. Парламенттик башкаруу системасына багыт алганын жарыялаган өлкөдө премьер-министр бардык экономикалык, өндүрүштүк саясатты аныктап, ага жооптуу болушу керек. 2017-жылы өзгөртүлгөн Баш мыйзамга ылайык, өкмөт башчынын укуктары мурдагыдан да кеңейтилген болчу.

Бирок акыркы бир нече премьер-министр парламентке кирген партия мүчөлөрүнөн эмес, сырттан дайындалып келет. Айрым эксперттер премьер-министрдин өз алдынча саясат жүргүзө албай, чечкинсиз болуп жатканын ушундан көрүшөт.

Мухаммедкалый Абылгазиев да президент Сооронбай Жээнбековдун аппарат башчысы болуп турган жерден өкмөттүн башына келген.

Бирок «учурда парламентте активдүү оппозициячыл күчтөр жок экенин, президент жана депутаттар Абылгазиевге колдоо көрсөтүп жатканын эске алып, өкмөт жакшы жыйынтык көрсөтүшү керек болчу» деген да пикирлер бар.

Премьер-министрдин басма сөз катчысы белгилегендей эле, учурда Өмүрбек Текебаевге козголгон кылмыш иши боюнча маселеге чекит коюла элек.

Саясатчыга козголгон коррупция боюнча кылмыш иши былтыр райондук сотто карала баштаган бойдон уланып жатат. Иштин создугушун Текебаевдин тарапкерлери саясий максаттар менен байланыштырышат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сапаргүл: Уландын туусун Белек көтөрөт

Сапаргүл: Уландын туусун Белек көтөрөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:19:33 0:00

Качкан Кимсанов камакка алынган жок

Төлөгөн Рахманберди уулу (үстүндө), Эмилбек Кимсанов, Эмирбек Кимсанов, Кылыч Саркарбаев жана Райымбек Матраимов (солдон оңго). «Азаттыктын» коллажы.

Мурдагы бажычы Райымбек Матраимовго каршы чыккан Эмилбек Кимсанов Орусиядан кармалып, Кыргызстанга жеткирилди. Сот аны үй камагына чыгарды. Кимсанов менен спортчу Төлөгөн Рахманберди уулуна издөө жарыяланган эле.

Кимсановго жана Рахманберди уулуна ИИМдин мурдагы башчысы Молдомуса Конгантиевдин уулу Автандил Конгантиевди токмоктоого байланыштуу издөө жарыяланган эле.

Буга чейин Эмилбектин иниси Эмирбек Кимсанов жана Төлөгөн Рахманберди уулу бул иштер Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун басымы менен болуп жатканын билдиришкен.

Татаалдашкан иштин жаңы түйүнү

Мамлекеттик бажы кызматынын Ош облустук башкармалыгынын мурдагы кызматкери Эмилбек Кимсанов жөнүндө маалымат эки күндөн кийин гана такталды. Кимсановго байланыштуу ишти иликтеп жаткан Ички иштер министрлигинен (ИИМ) да, бөгөт чарасын караган соттон да акыркы сааттарга чейин маалымат алуу мүмкүн болгон жок.

25-февралда гана Башкы прокуратура бул фактыны тастыктады.

«Бул ишти тергеп жаткан Ички иштер министрлигинин тергөөчүлөрү сотко аны үй камагына чыгаруу тууралуу өтүнүч келтиришкен. Алар мунун себебин Кимсановдун жаш балдары бар болгону менен түшүндүрүшкөн. Прокуратуранын өкүлү буга карата позициясын билдиргенден кийин Бишкектин Биринчи май райондук сотунун судьясы Абдуразак Боромбаев шектүү Эмилбек Кимсановдун бөгөт чарасын үй камагы катары бекиткен», - деди Башкы көзөмөл мекемесинин басма сөз кызматынын өкүлү Рыспай Садыков.

Мунун алдында издөөдө жүргөн Эмилбек Кимсанов Орусиянын Санкт-Петербург шаарында кармалып, Кыргызстанга алып келингени кабарланган.

Анын бир тууган агасы Тариел Кимсановго жана адвокаты Назгүл Сүйүнбаевага чалганыбызда, алар да комментарий бере албай тургандыгын айтышты.

«Маалыматты бул ишти иликтеп жаткан Ички иштер министрлигинен алгыла. Мен азыр комментарий бере албайм»,-деди «Азаттыкка» Кимсановдун адвокаты Назгүл Сүйүнбаева.

Эмилбек Кимсанов 14-февраль күнү кечинде «Фейсбуктагы» баракчасына спортчу Төлөгөн Рахманберди уулунун видео кайрылуусун жүктөгөн. Кайрылууда Рахманберди уулу Ош шаарынын Спорт комитетинин башчысы Кылыч Саркарбаев жана Нурбек Раимбеков баштаган топтон запкы көрүп жатканын айткан. Рахманберди уулу «бул тууралуу ооз ачсаң сенин жана Эмилбек Кимсановдун үстүнөн иш козготуп каматабыз» деп коркутушканын билдирген. «Ошто, түштүк жергесинде Матраимовдордун үй-бүлөсүнөн, Матраимовдордун кланынан коркуп жашап калдык» деген Рахманберди уулу.

Спортчу президентке кайрылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:56 0:00

Мунун артынан эле Рахманберди уулунун жердештери жана Эмилбек Кимсановдун иниси Эмирбек Кимсанов президентке видеокайрылуу жолдогон. Кимсановдордун кичүүсү видеодо анын агасын Бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун кысымына кабылып жатканын билдирген.

«Урматтуу президент Сооронбай Шарипович, Кыргызстанда болуп жаткан окуялар таң калтырат. Матраимовдор Кыргызстандын мыйзамдарын кандайдыр бир жолдор менен сатып алганбы, же аларга мыйзам иштебейби, Кыргызстанды каалаганындай калчап жатышат. Менин бир тууган байкем Кимсанов Эмил Жанибековичке Райым Матраимов ушул жылдын январь айынан баштап «мага иште» деп иш сунуштаган. Байкем «Райымдын коррупциялык иштерине аралашпайм» деп баш тарткандан кийин Матраимовдордун үй-бүлөсү тараптан ар кандай кысымдар, коркутуу болуп жатат. Райым Эмил байкемди «мага иштебесең сени каматам же өлтүрөм» деп жатат»,-деген Эмирбек Кимсанов.

«Бажычылардын талашы»

Бул окуялардан кийин ИИМ билдирүү таратып, Төлөгөн Рахманберди уулу менен Эмилбек Кимсановго 2018-жылы Чүй облусунда ИИМдин мурдагы башчысы Молдомуса Конгантиевдин уулу Автандил Конгантиевди токмоктоого шектелип издөө жарыяланганын билдирген.

Бул ишти мекеменин Тергөө кызматы иликтөөдө. Ал эми Эмирбек Кимсановдун арызын Кара-Суу райондук ички иштер бөлүмү териштирүүдө.

Ал ортодо ички иштер министри Кашкар Жунушалиев Алайдын Арпа-Тектир айылына барып, Рахманберди уулунун президентке кайрылган жакындары менен жолуккан. Анда Жунушалиев тергөө акыйкат жүрөрүн белгилеп, «эч кимдин эч кандай статусуна, байланыштарына, туугандык мамилелерине карабай турганын» айткан.

Райымбек Матраимов бажы кызматкерлери менен. Отургандардын сол жактагы четкиси Эмилбек Кимсанов.
Райымбек Матраимов бажы кызматкерлери менен. Отургандардын сол жактагы четкиси Эмилбек Кимсанов.

Кантсе да канча күндөн бери баш-аягы чыкпай жаткан бул иштин төркүнүн издегендер окуя терең иликтенеринен шек санап турушат. Ишенимдүү булактар Эмилбек Кимсанов мурда Райымбек Матраимовдун жакын кадры болгонун кабарлашууда.

Мурда жүк ташуу менен алектенген Иса Сулайманов кепке кошулду:

«Мен Эмилбек Кимсановду жакындан тааныбайм. Ал мурда жөн эле машине жууган жайда иштечү экен. Спортту жакшы өздөштүргөндүктөн Матраимов аны колдоп, өзүнө жакын алып келиптир. Ошентип Бажы кызматына Райым киргизиптир дешет. Райымдын көп документтерин Эмил бүтүрүп берерин уккам. Балким ошол документтерден улам талаш чыккандыр, же акча талашып келишпестикке туш болушкандыр. Менимче, себеби акчада болушу мүмкүн».

Эмилбек Кимсанов Мамлекеттик бажы кызматынан 2018-жылы кеткен. Ага чейин ал мекеменин Ош облустук мекемесинде жооптуу кызматтарды аркалап турган.

Матраимов менен Кимсанов бир командада. Тургандардан солдон экинчиси Райымбек Матраимов, отургандардан оңдон биринчи Эмилбек Кимсанов.
Матраимов менен Кимсанов бир командада. Тургандардан солдон экинчиси Райымбек Матраимов, отургандардан оңдон биринчи Эмилбек Кимсанов.

Райымбек Матраимов бул жагдайларга байланыштуу азырынча комментарий бере элек. Анын бир тууган агасы, Жогорку Кеңештин депутаты Искендер Матраимов иниси Кимсанов жумуштан кетерден бир жыл мурда кызматын тапшырганын кабарлаган. Ошол себептүү ал президентке жасалган кайрылууну кайсы бир күчтөр аларды каралоо иретинде атайын уюштуруп жаткан болушу мүмкүн экенин билдирген:

«Биздин спортчу балдарыбыз жок болсо, криминал менен ишибиз болбосо, биз (үй-бүлөбүз - ред.) Бишкекте жашасак, анысына да, мунусуна да аралаштырып, окшоштуруп жатышат. Мунун артында бирөө тургандай. Эми криминалды аралаштырып, бизди жаман көрсөткүсү келгендей сезилип жатат. Биздин криминалдар менен ишибиз жок»,-деген ал.

Серепчи Төлөгөн Келдибаев тараптар бажыдагы каналдарды талашышы мүмкүн дейт.

Төлөгөн Келдибаев.
Төлөгөн Келдибаев.

«Ооба, бул келишпестиктерди саясат, шайлоонун жакындашы менен, Ош аймагы криминалдашканы менен да байланыштырса болот. Бирок мунун төркүнүн башка жактан издейт элем. Эмилбек Кимсанов ушул даражага Райымбек Матраимовдун колдоосу менен жеткен, бажыдагы каналдарды билет. Ошол себептен алар кайсы бир коррупциялык схемаларды талашып калышты. Аны Матраимов да, Кимсанов да эч кимге ачык айтпайт»,-дейт Келдибаев.

Ал эми окуянын Кылычбек Саркарбаевге байланыштуу өңүтү да анын кызматтан четтеши менен токтоп турат. Бир канча жылдан бери Ош шаардык Спорт комитетинин башчылык кызматын аркалап турган Саркарбаев Рахманберди уулунун айыптоосунан кийин кызматын убактылуу тапшырган. Саркарбаев Матраимовду тааный турганын, бирок бул чырда алардын тиешеси бар-жогун комментарийлеген эмес.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жогорку сот Аскаровдун ишин карап баштады

Жогорку сот Аскаровдун ишин карап баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:03 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG