Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шаршемби, 8-апрель, 2020 Бишкек убактысы 10:55

Кыргызстан

Талаштуу жарлык: тарыхтын ачылбаган барагы

Ата-Бейиттеги Үркүн курмандыктарына арналган эстелик. 2017-жыл

Кыргызстанда "Тарых жана ата-бабаларды эскерүү күндөрү" тууралуу жарлык кызуу талкууга түштү.

Кыргызстанда келерки жылдан тарта 7-8-ноябрь Тарых жана ата-бабаларды эскерүү күндөрү катары белгиленет.

Кийинки жылдан баштап 7-ноябрь – Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын күнү өзүнчө дата катары белгиленбей турган болууда. Мындай демилгеге эмне себеп болду? Быйыл 100 жыл толгон Октябрь революциясынын кыргыз эли үчүн мааниси төмөндөтүлдү деген пикирлер канчалык негиздүү? Кыргызстандын тарыхы жаш муундар үчүн объективдүү окутулуп жатабы, өксүктөр кайсылар?

“Азаттык” радиосу 7-ноябрда мына ушул маселени “Арай көз чарай” берүүсүндө талкуулады. Ага Жогорку Кеңештин “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынан депутат, Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын жетекчиси Исхак Масалиев, Улуттук илимдер академиясынын Тарых жана маданий мурас институтунун илимий кызматкери, тарых илимдеринин кандидаты Аида Кубатова жана педагог жана тарыхчы илимпоз, педагогика илимдеринин кандидаты, доцент Муратбек Иманкулов катышты.

“Азаттык”: Президенттин бул жарлыгы чыккандан кийин дароо кызуу талкууга түштү. Орусияда аны айрым саясатчылар “достукка каршы кадам” деп аташты, Кыргызстанда өлкө тарыхындагы бурулуш алып келген окуянын – Октябрь революциясынын маанисин тебелөө катары да баалагандар болду. Аида айым, ошондой пикирди негиздүү деп эсептейсизби?

Кубатова: Мен өзүм деле Советтик доордо билим алгам. Ал тургай, ата-энем да ошол доордо билим алып, биз да тарбия алып калдык. Президенттин бул жарлыгын укканда менде да алгач каршы ой пайда болгон. Кийин, көптөгөн талкуулардан кийин анын тууралыгына көзүм жетти. Эгемендикке ээ болгондон бери бизде бир кыйла изилдөөлөр жүргүзүлүп, мурдагылары бир топ жаңы табылгалар менен байытылды. Албетте, Совет бийлигинин, Октябрь революциясынын кыргыз тарыхы, эли үчүн абдан чоң мааниге ээ экенин эч ким тана албайт. Себеби элдин экономикалык, маданий турмушунда абдан чоң өзгөрүүлөр болгон.

Дээрлик бардык тармактарда чоң жылыштар орун алган. Бирок ошол эле учурда, изилдей келгенде, абдан чоң терс жактарын түшүнүп жатабыз. Мисалы, кулакка тартуу процесстери, андан кийинки саясий репрессиялар. Мунун баары жабылуу бойдон келген. Бүгүнкү күндө ошонун баарынын оң-терс жактарын таразалай келгенде туура экенин түшүнүп жатабыз. Ал эми Орусияга каршы деген, бул таптакыр жөнү жок сөздөр, себеби көтөрүлүш өзү 1916-жылдын июль айында башталган.

“Азаттык”: Исхак мырза, бул маселе парламентте талкууланып жатканда сиз каршы пикириңизди билдирип чыктыңыз эле. Эмне себептен?

Масалиев: Чымчыкты сойсо да касапчы сойсун деген эски сөз бар. Бүгүнкү күндө тарыхка тиешеси жок адамдар биздин тарыхыбызды ар кандай бурмалап, өзүнүн көңүлүнө ылайыктуу жыйынтыктарды чыгарып жатат. Мисалы, 7-ноябрь өкмөт, Жогорку Кеңеш бекиткен Улуу Октябрь Социалисттик революция күнү майрам деп аталат. 2015-жылы биз чоң конференция өткөрүп, 99% тарыхчылар бул революциянын кыргыздын тарыхында өз орду бар деген жыйынтыкка келди.

Коммунисттер Ленинди эскеришти
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:28 0:00

"Азаттык": Муратбек мырза, жогорудагы айтылган оош-кыйыштар Кыргызстандын тарыхын мектептерде окутууда канчалык камтылган?

Иманкулов: Буга чейин 7-ноябрды белгилеп келсек, эми бул майрам кеңири масштабга ээ болуп, байып жатат десек болот. 1917-жылдагы Октябрь революциясынын мааниси 1916-жылдагы көтөрүлүштү басууну сүрөттөө менен ого бетер жогорулайт.

1916-жылы кырылуу, жок болуу коркунучу алдында калган кыргыз эли 1917-жылды Октябрь революциясынан кийин эл катары сакталып калды, Советтик мезгилде ал өзүнүн мамлекеттүүлүгүнө, экономикасына, айыл чарбасына, маданиятына ээ болуп, бүгүнкү эгемен мамлекетибиздин түптөлүшүнө пайдубал түзүп берген.Ошол эле кезде Совет маалында курмандыктар, кыйынчылыктар да болгонун бирге карашыбыз керек.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Тарыхтын ачылбаган барагы көп (1-бөлүк)
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:00 0:00
Түз линк

Тарыхтын ачылбаган барактары (2-бөлүк)
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:40 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Илдет жугузган дарыгерлердин аянычтуу абалы

Иллюстрациялык сүрөт.

Саламаттык сактоо министрлиги коронавирус жуккан медкызматкерлердин саны 32ге чыкканын маалымдады.

Айрым эркин эксперттер бул көрсөткүч бир нече күндөн кийин дагы эселеп көбөйө турганын айтып кооптонууда.

Саламаттык сактоо министри Сабиржан Абдикаримов обсервацияда жаткандардын анализи чыккандан кийин бул көрсөткүч дагы өзгөрүшү мүмкүн экенин айтууда.

Министр "Азаттыктын" 7-апрелдеги "Эксперттер талдайт" берүүсүндө медкызматкерлерге илдеттин жугушу боюнча эпидемиологиялык иликтөө жүргүзүү зарыл экенин белгиледи:

Сабиржан Абдикаримов.
Сабиржан Абдикаримов.

“Эпидемиологиялык иликтөөдөн кийин эмненин негизинде жукканын айтышыбыз керек. Эрежелерди сактабаганы үчүнбү? Атайын кийим-кечелерди бергенбиз. Кээде ошону кийип, кайра чечкенде эреже сакталбаганы үчүн жугузуп алышы мүмкүн. Инфекциялык ооруканада иштеп жүргөн бир дарыгер өзү менен кошо иштеген үч медицина кызматкерине жана үйүндөгү баласы менен келинине жуктуруп алган”, - деди министр.

Министрдин маалыматында, Ноокат районундагы обсервацияда жаткан кишилерди медициналык тейлөө менен камсыз кылган бир дарыгер жана үч медайым, Ош шаарындагы Жугуштуу оорулардын клиникасындагы мурда ооруп жаткан дарыгердин кесиптештери, бир дарыгер, эки медайым коронавирус жугузуп алган. Бир дарыгерге кичи ажылыктан (умра) келген адамдан жуккан.

«Дарыгерлердин маанайы чөгүп турат»

Ооруп жаткан дарыгерлердин бешөө азыр Бишкетеги жугуштуу оорулардын клиникасында. Аталган жайдын башкы дарыгери Гүлжигит Аалиевдин айтымында, ак халатчандардын абалы канааттандырарлык. Ооругандардын бирөөнүн - эпидемиолог-дарыгердин - дем алуусу начарлап, 6-апрелде кычкылтек жабдуусуна кошулган. 7-апрелде өз алдынча дем алууда.

Ооругандар менен сүйлөшүүгө мүмкүн болгон жок. Аалиевдин айтымында, алардын азыр маанайы түшүп турган кези.

Гүлжигит Аалиев.
Гүлжигит Аалиев.

«Ооруп калган дарыгерлер менен бүгүн сүйлөштүк, - деди башкы дарыгер. - Аларга диагноз жаңы эле коюлгандыктан, ашыкча сүйлөшкөндү жактырбай, маанайы чөгүп турушат. Андыктан психологиялык басым жасабайлы деп чечтик. Себеби, ооругандар көп нерсени жактырбай, өзүнчө кыжаалат болуп жатышат. Бардык дары-дармектер, өздүк гигиеналык каражаттар жетиштүү. Кечээ COVID-19 менен ооруган бир дарыгердин абалы начарлап, өз алдынча дем ала албай, кычкылтек бергенбиз. Бүгүн жакшы болуп калыптыр. Калгандарынын абалы канааттандырарлык. Ооругандардын арасында кенже медициналык кызматкерлер да бар».

Эпидемологиялык кырдаалда медициналык кызматкерлердин өзүн-өзү коргоосуна байланыштуу Саламаттык сактоо министрлигинин №208 буйругу чыккан. Ага ылайык бардык ооруканаларда жугуштуу ооруга каршы өздүк тазалык, кийимдерди алмаштыруу тартиби берилген.

«Буйрукту так аткарып жатабыз»

Жалал-Абад шаарында коронавирус жуккан жаш балдарды дарылап жаткан Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын балдардын жугуштуу оорулар бөлүмүнүн кенже илимпоз, дарыгери Марлен Беделбаев ооруканадагы шарттар тууралуу буларга токтолду:

Марлен Беделбаев.
Марлен Беделбаев.

«Бул буйрукта эмне жазылган болсо баарын аткарабыз. Кийинүү тартибин да бузбайбыз. Дезинфекциялоочу каражаттарды колдонуп жатабыз. Атайын кийимдер, өздүк санитардык каражаттар, дезинфекция каражаттары Жалал-Абад облустук клиникалык жугуштуу оорулардын ооруканасында азыр жетиштүү. Кооптуу зонага кирерде коргонуучу костюмдарыбызды кийип киребиз. Маселен, алты саат ал жакта иштесек, аларды чечпейбиз. Кесиптештер арасында ооругандар жок. Кийин кооптуу зонадан чыкканда чечип, дезинфекциялык каражатка салып жатабыз. Бизде азыр 48 оорулуу жатат. Арасында балдар да бар. Айыгып чыккандары да бар».

«Кыргыз дарыгерлери ачык айткандан коркушат»

Дүйнөдө коронавирус жугуу коркунучунда дарыгерлер биринчи орунда туруп, оору башталгандан бери 100дөн ашык медициналык кызматкер каза тапты. Бирок Кыргызстанда жугуштуу ооруларды дарылаган дарыгерлер менен медайымдар саналуу болгондуктан, аларга оору жугуп, кыйналышы өтө опурталдуу экенин саламаттык боюнча эксперт Бермет Барктабасова баса белгиледи.

Ал «оору жайыла баштаганда эле эпидемологиялык кызмат, Саламаттык сактоо министрлиги дарыгерлер арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, оорудан коргонуу боюнча көрсөтмө берген эмес» деп сындады:

Бермет Барктабасова.
Бермет Барктабасова.

«Түштүк аймактардагы дарыгерлер эч кимиси атайын көрсөтмө албаганын айтышууда. Оору башталганда алар эч кандай коргонуучу кийими жок эле бейтаптарды карап жүрүшүптүр. Бирок эми муну ачык айтып чыга албай коркуп жатышат. Себеби «ооруну жугуздуңар» деп, алардын өзүнө айып коюшууда. «Коргонуучу каражатты туура эмес кийип, чечип ооруну жугузушту» дегенди расмий тарап айтып жатпайбы. Эгер аларга кандай кийиниш керек экени айтылбаса кайдан билишмек эле? Азыр деле аларга берилип жаткан коргонуучу кийимдер сапатсыз, үлбүрөгөн жука материалдан экен. Бат эле айрылып калып жатыптыр. Министрликте ал тургай мындай каражаттардын бирдиктүү стандарты да болгон эмес. Андыктан медиктер арасында ооругандар көбөйө бермекчи».

Ал арада медициналык кызматкерлердин өзгөчө кырдаал маалындагы иши, айлык акысы, ооруну жугузуп алса, ошол илдеттен каза тапса төлөнө турган жөлөкпул тууралуу атайын мыйзам долбоору иштелип жатат. Министр Сабыржан Абдикаримов бул мыйзамды парламент тез арада кабыл аларын билдирди.

Марттын экинчи жарымында Кыргызстанда коронавирус менен ооругандар жаңыдан каттала баштаганда социалдык медиада медиктердин коргонуу каражаттары жок иштеп жатканы тууралуу маалыматтар таркаган.

Бирок УКМК мындай билдирүүнү "фейк" деп атап, аны тараткан адамды кармаган. Оору башталгандан бери бир аптада эле 19 дарыгерге вирус жукту.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Келген жардам, кедерине кеткен экономика

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанга эл аралык финансы уюмдарынан жардам келе баштады. Өкмөт акчаны биринчи кезекте маяна, жөлөк пул, пенсия берүүгө жана коронавируска каршы иштерге жумшаганы жатат.

Аткаруу бийлиги жакын арада бюджеттин чыгашаларын кыскартып, ага өзгөртүү киргизүүнү Жогорку Кеңешке сунуштай турганы белгилүү болду.

Өкмөт кыргыз-орус өнүктүрүү фондунда колдонулбай жаткан каражаттын 200-250 млн. долларын экономикага тартуу жолун карап жатат. Андан тышкары донорлор, эл аралык каржы булактардан акча алуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүдө. Бул тууралуу вице-премьер-министр Эркин Асрандиев 7-апрелде брифингде айтты.

Анын маалыматына караганда, Эл аралык Валюта Фонду Кыргызстанга бөлгөн 120,9 млн. доллардын алгачкы бөлүгү өлкөнүн эсебине 31-мартта түштү. Бул каражат бюджетти колдоого жана коронавируска каршы иштерге сарпталат.

Эркин Асрандиев.
Эркин Асрандиев.

«Ушу тапта Азия өнүктүрүү банкынан 100 млн. доллар, Европа өнүктүрүү банкынан 100-150 млн. доллар алуу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Дүйнөлүк банктын буга чейин Кыргызстанда колдонулбай калган 9 млн. долларын колдонуу максатын өзгөртүп, дары-дармек алууга жумшоого макулдук алдык. Аталган банк бизге дагы 12 млн. доллар бөлүп берүүнү чечти. Андан тышкары Ислам өнүктүрүү банкы менен да сүйлөшүүлөр болуп жатат», - деди Асрандиев.

Каражаттар насыя жана грант түрүндө алынууда. Коронавируска байланыштуу кырдаалдан улам президент Сооронбай Жээнбеков да эл аралык каржы институттарынын Кыргызстандагы өкүлдөрү менен тез-тез жолугуп финансылык колдоо көрсөтүүнү сурап жатат.

Экономист Мейманбек Абдылдаев Кыргызстанга окшогон экономикасы чабал мамлекеттер насыя алууга, жардам суроого мажбур экенин билдирип, бирок аны колдонуу, бөлүштүрүү ишине көңүл бурууга чакырды.

Мейманбек Абдылдаев.
Мейманбек Абдылдаев.

«Мурда бюджеттен каражат уурдап жүргөндөр кайра эле келген акчаны көзөмөлдөп жатса, аларга канчалык ишеним бар? Айла жок, эми иштин баарын ошолор тейлейт. Акчаны бөлүштүрүүнү, аны колдонууну коомчулук тыкыр көзөмөлдөш керек. Бирок коомчулук аны камсыз кыла аларына ишенбейм».

Кыргыз өкмөтүнүн алдын ала эсеби боюнча коронавирустун кесепетинен быйыл өлкө бюджетине 28 млрд. сом же 400 млн. доллар түшпөй калышы мүмкүн.

Буга кошумча аткаруу бийлигинде чет жактагы мигранттардан келген акча 15 пайызга чейин кыскарат деген божомол бар. Быйыл январь айында эле мурдагы жылдарга караганда акча которуу 14% кемиген. Расмий маалымат боюнча эмгек мигранттары өлкөгө жыл сайын 2 млрд. доллардан ашык акча салат.

Талдоочу Сейтек Качкынбай кыргыз мигранттарынын көбү Орусияда экенин жана аталган өлкөдө жумуш апрель айынын аягына чейин токтогонун эске салды. Андыктан мигранттар которчу акча бир топ эле азаярын жана өлкөдө бюджеттик жоготуулар мындан да көп болушу мүмкүн экенин болжоп жатат.

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

«Өкмөт «бюджетке 400 млн. доллар түшпөй калышы мүмкүн» деди. Бирок жоготуу мындан да көп болот. Азыр 18% инфляция эле 400 млн. долларга чыкты. Демек, бюджетке түшпөй калган акча менен инфляция эле 800 млн. долларды түзөт. Ага кошумча бизде жыл сайын бюджет 300 млн. доллардын тегерегинде дефицит менен жабылат. Ушуну менен быйыл казынада баш-аягы 1 млрд. 100 млн. доллар жоготуу болот».

Өкмөт бюджеттин чама-чаркын эске алып эл аралык каржы уюмдардан алынган грант, насыяларды мамлекеттик кызматкерлерге айлык, жарандарга жөлөк пул, пенсия бериш үчүн короткону жатат.

Алынган каражаттын бир бөлүгү дары-дармек сатып алууга, медицина тармагына бөлүнөрү сөз болду. Эркин Асрандиев өкмөттүн бизнеске акчалай колдоо көрсөтүүгө чамасы чак экенин дагы бир жолу кайталады.

«Биз башка өнүккөн мамлекеттерге окшоп ишкерлерге бюджеттен бекер насыя, акча берип же толугу менен салыктан бошото албайбыз. Муну ачык айтышыбыз керек».

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев да буга чейин өкмөт бизнести колдош үчүн бардык чараларды көрө турганын, бирок финансылык жактан жардам берүүгө мүмкүнчүлүк жок экенин билдирген. Аткаруу бийлиги ишкерлерди колдоо катары бизнес чөйрөсүн текшерүүгө киргизилген мораторий 2021-жылдын аягына чейин узартылганын кабарлады.

1-октябрга чейин ишканаларды туум менен айып пулдан, жеке ишкерлерди камсыздандыруу полисинен бошотуу, кичи жана орто бизнестегилерге камсыздандыруу акысынын тарифин беш пайызга арзандатуу чечимдери да бар.

Жогорку Кеңештин депутаты Акылбек Жапаров өкмөттүн бизнес чөйрөсү боюнча турумун сынга алып, Кыргызстанда ишкерлерди колдоого ички ресурстар жетиштүү экенин айтып жатат.

«Эркин Асрандиевдин «бизде акча жок, бизнеске жардам бере албайбыз» дегени саясий жактан да туура эмес. Бул – ал бюджетти билбегендигин жана кызматка жаңы гана барганын көрсөтүп турат. Анткени өзгөчө абал мындан ары да узара турган болсо да өкмөттүн мүмкүнчүлүгү жетет. Биз бюджетти бекитип жатканда тышкы карызды төлөгөн күндө да жалаң корголгон беренелер менен 16 млрд. сом запасы менен бекитип бергенбиз. Андан тышкары резервде 1 млрд. 25 млн. сом бар. Асрандиев элге үмүт берүү ордуна «биз байкушпуз, эч нерсебиз жок» дегени вице-премьер-министрге жарашпайт», - деди депутат.

Аткаруу бийлиги Бишкек, Ош, Жалал-Абад шаарларында өзгөчө абал киргизилгенине байланыштуу кыска мөөнөттүү антикризистик планын бекиткен. Өкмөттүн маалыматы боюнча, эми 2020-жылдын аягына чейин аткарыла турчу иштер, тобокелдиктер камтылган план иштелип жатат.

Эркин Асрандиев аткаруу бийлиги бир катар чыгашаларды кыскартууга барарын жана бюджетке өзгөртүү киргизүү сунушу жакын арада парламентке киргизилерин кошумчалады. Бирок чыгашаларды кыскартуу боюнча так сандарды айткан жок. Акылбек Жапаров артыкбаш чыгымдарды азайтуу боюнча өкмөткө сунуштарын берди.

Акылбек Жапаров.
Акылбек Жапаров.

«Бюджетте ички карызды тейлөө үчүн 12,6 млрд. сом бар болчу. Ички карызды төлөөнү кийинки жылга жылдырып ал акчаны бизнести колдоого жумшаш керек. Бул карыздар өзүбүздүн эле коммерциялык банктардын алдындагы карызыбыз. Ошондуктан ички карыз күтө турат. Мындан тышкары тышка карызга 16 млрд. сом каралган. Тышкы карызды төлөөнү да токтоту туруп, биз карыз алган каржылык уюмдар, өнөктөштөргө кат жиберип, «быйыл төлөй албайбыз келерки жылга калтыргыла» деп сурашыбыз керек. Эгерде сарптап жиберишпесе эле ушуларды эске алганда өкмөттүн эсебинде 160 млн. доллар акча турат. Мындан тышкары быйыл ар кандай жабдыктарды алганга деп 20 млрд. сомду өзүнчө бөлүп койгонбуз. Биз 58 млрд. сомду маянага бөлөбүз. Андан тышкары кызматкерлердин муктаждыктары үчүн 22 млрд. сом каралат. Мен ошонун жарымын – 10 млрд. сомду кыскарткыла деп сунуш кылгам. Кызматтык сапарларды, ар кандай сатып алууну толук токтотуш керек. Башкача айтканда, обу жок чыгашаларды азайтыш керек. Бизде акыркы тапта чыгаша жагы такыр эле иреттелбей калды».

Жапаров өкмөттүн өзгөчө абал учурундагы бюджети кечигип жатканын, ошондуктан кийин биринчи кварталдын чыгашалары боюнча Финансы министрлиги укук коргоо органдарына жооп бериши керектигин эскертти.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эл үнү: Насыянын үстөгү, дыйкандын cанаасы

Ош шаары, март, 2020-жыл.

"Эл үнүнө" материалдык жана тамак-аш жагынан жардам күткөн жалгыз бой энелер жана көп балалуу үй-бүлөлөр кайрылышты. Москванын "Шереметьево" аэропортунда турган мигранттар бийликке дагы кайрылуу жолдошту.

Гүлсара Маразыкова:

- Жалгыз бой энемин, Оштон болом. Бишкекте Совет көчөсүндө батирде турам. Үйдө тамак-аш, эч нерсе калбай калды. Абдан кыйналып жатам. Ичкиликтин айынан беш жыл мурда күйөөм менен ажырашып кеткем. Тигүү цехинде иштечүмүн, карантинге байланыштуу жумуш токтоп калды. Эки күндөн бери тамак иче элекпиз. Картөшкө, пияз – эч нерсе калбады. Кимге жардам сурап кайрыларымды билбей турам. Балдардын улуусу 3-класс, анан 2-класс, дагы бирөө беш жашта. Кыйналып жатам.

Венера Райымкулова:

- Беш балам менен кыйналып жатам. Жол кирем 1760 сом болуп кетиптир. Кошунамдан да карыз алгам. Бир кызым 11-класста, экинчи кызым 7-класста окушат, дагы бир балам алты жашта, кичүүсү төрт жашта. Күйөөм иштебейт, ал карантинге чейин эле иштечү эмес. Ал ичкиликке жакын. Бир ичкенде 10-15 күн токтобой ичет, ошон үчүн ишке деле алышпайт.

Бишкек шаарынын мэри Азиз Суракматов 7-апрелде өткөн брифингде мындай деди:

- Өкмөттүн токтому менен бөлүнгөн, ишкерлер жана катардагы жарандар берген жардамдар биринчи кезекте аз камсыздалган үй-бүлө катары тизмеде тургандарга, андан кийин жардамга муктаждарга таратылат. Ал үчүн жардамга муктаж адамдар өзү жашаган райондордун акимчилигине кайрылып, тизмеге жазылышы зарыл.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин 7-апрелде берген жообу:

- Калктын мындай катмарына өткөн жумадан тартып жардам бериле башталды. Социалдык өнүктүрүү кызматынын тизмесинде турган жарандардан тышкары күнүмдүк акча тапкандар акчасыз калганы түшүнүктүү. Ошон үчүн азыр жергиликтүү бийлик менен бирге тизмелер түзүлүп жатат. Аларды биз ала баштадык. Анын негизинде күнүмдүк керектелчү азык-түлүктүн 6-7 түрү элге таратылат. Буга жергиликтүү бийликтин жана өз ыктыяры менен жардам берип жаткан ишкерлердин каражаты жумшалды. Тизме боюнча өлкөдө 210 миң үй-бүлөгө жардам берилет.

Атын атабаган аял:

- Саламатсыздарбы. Гуманитардык жардамга берилип жаткан ун ар бир облуска таратылып кетти го. Ошол жардамдан ар бир жаранга бирден кап ун берилеби? Аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө таратылабы? Азыр Кочкор районунун борборунда ундун баасы 1700-1800 сомдон болуп жатат. Эмнеге эч ким көзөмөлдөбөйт? Баа 2000 сомго чыгат деп атышат. Ар ким өз баасын коюп, сатып жатышат. Карапайым элге ун арзаныраак болсо жакшы эле.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин 7-апрелде берген жообу:

- Азык-түлүктүн баасына көзөмөл бар. Ун, нан, сүт, картөшкө сыяктуу негизгилерине көзөмөл киргизилген. Антимонополиялык комитет мүмкүн болушунча бааларды бекиткен. Бирок ачыгын айтыш керек, баа өсүп жатат. Бул жалпы кырдаалга байланыштуу. Бир топ азык-түлүк продукциясы бизге сырттан келет. Бул доллардын курсунун жогорулашына да байланыштуу. Өзгөчө кырдаал киргенде жарандар дүрбөлөңгө түшүп, ал да баанын өсүшүнө таасир этти. Баа күн сайын көзөмөлдөнүүдө. Мамлекет көзөмөлдөбөсө баалар мындан да жогору болмок.

Москвадагы аэропортто тургандар бийликке дагы кайрылышты

- Урматтуу Сооронбай Шарипович, мына бир айга жакындап калды. Москванын "Шереметьево" аэропортунда Кыргызстанга жете албай жүрөбүз. Ушунча киши турабыз, бизди алып кеткиле.

Москва: "Бизди бул жерде калтырбагыла"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:34 0:00

6-апрелде Екатеринбургдан 17 кыргызстандык жаран Бишкекке учуптур. Бул жакта 200-300 мигрант уча албай жатат. Сөзсүз эле бирөө ооруп, же бирөө чоң кызматта иштеши керекпи? Биздин кыйналганыбызды, үмүттөнүп турганыбызды ким угат? Чыдадык, бул жакта жаттык. Мындай болбойт да, күндөн күнгө Москвада ооруга чалдыккандар өсүп жатат.

Тышкы иштер министрлигинин басма сөз кызматынын жетекчиси Улан Дыйканбаев «бийлик өлкөгө келе албай жаткандардын талабын жакшы билет, бирок дүйнөдө түзүлгөн кырдаалга байланыштуу маселени тезинен чечүү мүмкүн болбой жатат» деп билдирген эле.
Кыргызстандын Орусиядагы элчилиги абал оңолгончо мигранттарды иш жана жатакана менен камсыз кылуу боюнча көрүп жаткан аракеттери тууралуу да маалымат берген.

Насыя менен айып пулдун үстөгүн ким төлөйт?

Фарида Маралбекова, Ысык-Көл облусунун Бает айылында жашайбыз.

- Жакында эле “Мөл-Булактан” 60 миң сом насыя алдык эле. Процентин төлөө маалы келип калды. Бирок эми минтип карантинге туш болдук. “Мөл-Булакка” чалсак “биз жеке менчик компаниябыз, процентти төлөш керек. Эч кандай жүйө кабыл албайбыз” дешти.

Венера Абылкасымова:

- Үч балам бар. Өзүм үйдөмүн, жолдошум эле иштечү. 17-февралда ломбарддан акча алганбыз. Сом беришкен эмес. Кагазга сом түрүндө көрсөтүп, ал эми бизге болбой доллар карматкан. «Росломбард» берген. "Эртең доллардын баасы 80-85 сомго чыгып кетсе кандай болот?" десек, «доллар канчага чыкса ошончодон төлөйсүңөр» дешкен. Азыр жер-суунун барында жумуш жабылган да. Телевизордон бардык төлөмдөр үч айга созулганын уктук. Ломбард – менчик. Ал да үч айга созуп береби? 5000 доллар алганбыз. Батирдин акчасын да төлөй албай жатам.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин жообу:

- Улуттук банктын насыя төлөмдөрүн үч айга созуу тууралуу сунушун банктар аткарып жатышат. Эгер кайсы бир банк аткарбай жатса, Улуттук банкка же өкмөткө кайрылсаңыздар болот. Насыянын үстөк маселесин такыр токтотуу өтө оор маселе. Коммерциялык банктар депозиттин эсебинен жарандарга насыя берерин эске алышыбыз керек. Насыянын үстөк пайызын же төлөөнү такыр токтотуу мүмкүн эмес. Банктардын насыядан тарткан чыгымды төлөп берүүгө мамлекеттин чамасы жетпейт.

Мындан эки жума мурун ломбарддардын ишмердигин караган Финансы көзөмөл агенттигине ломбарддардан алынган насыялардын төлөө мөөнөтүн үч айга узартуу тууралуу сунуш берилген. Бүгүн да ушул маселе тууралуу сүйлөшүү болот.

Рахат Кулов, Бишкекте такси айдайт.

- Ак үйдө иштегендер, силерге кайрылып кетейин дедим эле. “Коопсуз шаар” боюнча айып пулдардын пениясы күндөн күнгө өсүп жатат. Күнүгө 20-30 сомдон кошулуп жатат. 23-мартта жумуш токтогон. Мына баарыбыз үйдө отурабыз. Айып пулдун акчасын төлөйлү деп барсам, "Коопсуз шаардын” компьютердеги программасы иштебей калып, кайра келгем. Андан кийин барайын десем акча жок болуп калды. Карантинде болгон акча тамак-ашка кетип, үйдөн чыга албай калдык. Бирок күндөн күнгө анын үстөгү өсүп жатат. Карантин башталгандан тартып, ошол айып пулдун баарын өчүртүп, же жок дегенде 50% төмөндөтүп берсеңер.

Жол коопсуздугун камсыз кылуу башкы башкармалыгынын өкүлү Тилек Оторов мындай жооп берди:

- Негизинен азыркы учурда "Коопсуз шаар" долбоорунун аппараттык-программалык комплекстери штаттык түрдө өз ишин улантып жатышат. Эгер жол эрежелерин бузуулар болсо катталып жатат. Ал эми жол эрежелерин бузуп, буга чейин токтом алган же аларды алып жаткандар болсо дүкөндөрдө, супермаркеттерде жана башка жерлерде терминалдар бар. Ошол терминалдар аркылуу эле айып пулду төлөп койсо болот.

Азыркы учурда терминалдарда чектөөлөр да киргизилип жатат. Буга чейин бузгандар болсо ушуга чейин күтпөй туруп эле өз ыктыяры менен төлөп коюшса болмок. Азыр деле кеч эмес. Азыркы учурда жеңилдиктер карала элек.

Жер айдаган дыйканды ким ойлойт?

Амандык Сапарбеков, Кочкор районунун Кум-Дөбө айылынын тургуну:

Урматтуу министрлер, депутаттар!

Техниканын тетиктерине байланыштуу маселени чечип берсеңер жакшы болот эле. Шайман-тетик саткан контейнерлердин ачтырып койсоңор. Оор жүк ташыган машинелерге жармашып, тетик алып келели деп барып, баары жабык, темселеп кайра келатабыз. Бир сом акча жок. Ушуну карап бербейсиңерби? Бул силерге тамашабы? Жер айдоо жүрүп жатканда ушул жагын да ойлобойсуңарбы?

Жер айдаган дыйканды ким ойлойт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:49 0:00

Үйгө жетпей калгандар

Жанара Эсеналиева, Ала-Тоо айылынан.

- Карантин башталганча эле балдарыбызды Кара-Балта шаарына таенесиникине жибергенбиз. Анткени ал маалда жолдошум экөөбүз тең иште болчубуз. Карай турган киши жок болуп калып, үч баламды Кара-Балта шаарына жеткиргенбиз. Алардын сабагы 8-апрелде башталганы турат. Башка ата-энелер да балдарын карантинде айылга жиберип, эми кайра алып келе албай жатышат. Кара-Балтага балдардын окуу китептерин жеткирип бере албай же өздөрүн алып келе албай калдык.

Бишкектин коменданты Алмаз Орозалиевдин жообу:

- Өзгөчө абал учурунда бардык кыймыл-аракетти чектөө талабы коюлат. Тилекке каршы, сурангандардын баарына өткөрмө бере албайбыз. Өзгөчө абалда кыймылды токтотуу зарыл.

Урматтуу окурман, "Эл үнү" программасынын "Вотсап" номери 0550-988-755. Кайрылууңузду жазуу, аудио же видео түрүндө жөнөтүңүз.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апрель окуясына он жыл

7-апрель, 2010-жыл.

2010-жылы 7-апрелде Кыргызстанда бийлик алмашып, президент Курманбек Бакиев элдин толкундоонун арты менен кызматтан кеткен. Ал күнү 90дой адамдын өмүрү кыйылган.

Апрель ыңкылабынын 10 жылдыгы Кыргызстанда COVID-19 илдетинин тараганынан улам өзгөчө абал режими иштеп жаткан күндөргө туш келгендиктен, атайын белгиленген жалпы элдик иш-чаралар өтпөй калды.

7-апрелде президент Сооронбай Жээнбеков баштаган бийлик өкүлдөрү «Ата-Бейит» мемориалдык комплексиндеги Апрель баатырларына тургузулган эстеликке гүлчамбар койду. Маркумдардын арбагына багышталып куран окулду.

Ошондой эле президент Апрель революциясынын 10 жылдыгына карата кайрылуу таратты. Анда 2010-жылдагы 7-апрель Кыргызстандын тарыхындагы бурулуш мезгилдин башаты болгонун, окуянын саясий жана тарыхый мааниси чоң экени айтылды. Бирок президент революциянын максаттары толук ишке ашпай калганын белгиледи:

«Парламенттик демократияны орнотуш үчүн чечкиндүү кадамдар жасалды. Бул иш-аракеттерди мындан ары да бекемдейбиз. Сөз эркиндигинин мааниси артты. Жарандык коомдун мамлекеттик турмуштагы ролу жогорулады. Бирок, тилекке каршы, революциянын максаттары, талаптары ишке толук ашпай калган. Аларды азыр жүрүп жаткан реформалардын артыкчылыктуу багыттары катары аныктап, турмушка ашырууну көздөп жатабыз».

Президент Сооронбай Жээнбеков 5-апрелде Элдик апрель революциясынын 10 жылдыгын белгилөө жөнүндө жарлыкка кол койгон. Бирок Кыргызстанда COVID-19 илдетинин тарап, өзгөчө абал режими иштеп жаткандыктан атайын пландалган жалпы элдик иш-чаралар өтпөй калды.

2010-жылы Бакиевдердин бийлигине каршы оппозициянын сап башында жүргөн саясатчы Темир Сариев андан бери болгон окуяларга мындайча баа берди:

Темир Сариев.
Темир Сариев.

«Албетте, кемчилик болбой койгон жок. Кемчиликтер көп. Бардык үмүттөр эле актала бербейт экен. Өткөн 10 жыл ичинде ишке ашышы керек болгон бир топ ири долбоорлор айрым адамдардын тар кызыкчылыгынан, саясий оюндардан улам аткарылбай калды. Биз бул үчүн ыңкылапты бирге ишке ашырган мекендеш, пикирлеш, замандаштардын алдындагы жоопкерчиликти азыр да сезип турабыз».

Апрель окуяларынан бери Кыргызстанда экинчи парламент жана үчүнчү президент иштеп жатат.

2010-жылдын 7-апрелинде Убактылуу Өкмөт түзүлүп, анын жетекчилигине келген Роза Отунбаева мамлекетти бир жарым жыл башкарды. Андан кийин алты жыл президент болгон, ыңкылапчы саясатчылардын бири Алмазбек Атамбаев кримтөбөл Азиз Батукаевдин абактан мыйзамсыз бошотулганына жана бир нече кылмыш иштерине байланыштуу шек саналып, 2019-жылдын август айынан бери УКМКнын тергөө абагында камакта отурат. Ал абактан апрель окуяларынын он жылдыгына карата кайрылуу таратты. Кайрылууда «мындан он жыл мурда 7-апрель күнү кыргызстандыктар кандуу режимди кулатканы» жазылат.

Алмазбек Атамбаев. Апрель, 2019-жыл.
Алмазбек Атамбаев. Апрель, 2019-жыл.

«86 жаран ошол күнү набыт болуп, 1,5 миңден ашуун адам жаракат алган. Өз өмүрүн келечек үчүн тартуу кылган кыргызстандыктардын эрдиги өз элиңе, мамлекетиңе кызмат кылууга үлгү болуп, жаңы муунду шыктандырып турат. Адам өмүрүнүн баасы менен Кыргызстан бийлик диктатурасынан эркин, демократиялык коомчулукка карай жол кура баштаган. Ал күнү эл эркиндик жана адилеттик үчүн чыккан. Кыргызстандыктар тизелеп жашаганча, өлүмгө тике кароо артык экенин көрсөтүшкөн».

Мындан тышкары Алмазбек Атамбаев кыргыз эли үй-бүлөлүк кландык режимдин оор кесепеттерин эч качан унутпай турганын белгилеп, мамлекеттик бийлик «туура бийде тууган жок, туугандуу бийде ыйман жок» деген акылман сөздө айтылгандай иштөөгө тийиш экенин айтып кеткен.

Революциядан кийин түзүлгөн Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү, кийин коррупцияга байланыштуу айыпталып, абакта отуруп чыккан саясатчы, «Ата Мекен» партиясынын төрөгасы Өмүрбек Текебаев апрель окуяларындагы үмүт-тилектерди эстеди:

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

«Элдин көпчүлүгү Апрель революциясынан кийин «материалдык абалыбыз жакшырат, турмуш деңгээлибиз өзгөрөт, жумушчу орундар түзүлөт» деген ой-максаттары бар болчу. Тилекке каршы, бул максаттын баары аткарылган жок. Бирок 2010-жылдагы революцияда 2005-жылда болгон революциядан кийинки аткарылбай калган саясий транформациялоо аягына чыкты».

Революциянын жигердүү катышуучулары, кийинчерээк «апрелчилер» деген ат менен белгилүү болгон айрым жарандар Убактылуу Өкмөт, андан кийинки келген бийлик 2010-жылы апрелде Бакиев режимине каршы чыккан элдин үмүтүн актаган жок деп айтып эле келатышат.

Саясат талдоочу Эмилбек Жороев ыңкылапчы лидерлердин жүргүзгөн саясаты туура эмес болгон деп эсептейт.

Эмилбек Жороев.
Эмилбек Жороев.

«Акыркы он жыл ичинде ар кандай окуялар болуп жатып, анын аркасы менен биз 2010-жылга чейинки саясий нукка түшкөн кырдаалга кептелдик. Бул революция деп аныктама берген саясий топтун чечкиндүүлүгү жана өлкөнү кандай нук менен өнүктүрөбүз деген ойлорунун жоктугунан кабар берет», - деди ал.

90 жакын адамдын өмүрүн алган апрель окуялары боюнча соттук жараяндын жыйынтыгында мурдагы президент Курманбек Бакиев баш болгон 28 адамга айып коюлган. Курманбек Бакиевди 30 жылга, бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын мурдагы башчысы Жаныш Бакиевди, ошол кездеги өкмөт башчы Данияр Үсөновду өмүр бою эркинен ажыратуу боюнча сыртынан өкүм чыккан.

Жапаров: Таласка президент Бакиев өзү жиберген
please wait

No media source currently available

0:00 0:35:14 0:00

Кыргызстанды 2005-2010-жылдары башкарган Курманбек Бакиев 2010-жылы элдик толкундоодон кийин өлкөдөн качып кеткен бойдон үй-бүлөсү жана бир туугандары менен Беларустун борбору Минск шаарында жашайт. Соттун чечими менен анын экс-президент макамы да алынган. Аларды Кыргызстанга экстрадиция кылуу аракетинен ушул кезге чейин майнап чыкпай келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Так иштеп, таза сүйлөгөн Ташбоо ага...

Ташбоо Жумагулов.

Айыкпас дарттын аргасын издеп кыйладан бери Москвада дарыланып жаткан белгилүү коомдук ишмер Ташбоо Жумагулов дүйнөдөн кайтты.

Таласта калган балалык

6-апрелге караган түнү бир жылдан бери айыкпас оору менен алпурушуп келаткан Ташбоо Рахманберди уулу акка моюн сунганын угуп кейип отурам. Беш жыл чогуу окуган, учурашкан жерде чер жазыша сүйлөшүп, жадырап-жайнап дүйнөсү түгөл жүргөн асыл адамды алышкан оору акыры алып тынган экен. Былтыр курсташтар касиеттүү Көл боюнда жолуккан кезде өңү азып, негедир өмүр-өлүм жайында кеп салып, тирүүлүктө кыйышпас адамдар бирин-бири сыйлап, көңүлүн көтөрүп, ар бир аткан таңды канааттануу менен тосушу керек экенин айтып отурду эле. Курсташтардын жолугушуусу 60ты этектеп калган кезде күчөп, жыл кур эмес кездешүүлөр кезеги менен Кыргызстандын булуң-бурчуна көчө баштаган.

Ташбоо ага беш жыл жарты нанды бөлө жешкен кыйышпас жакын адамдарын касиеттүү Таласка чакырып, айылына алып барган. Ал жерге тушташ Чымкен айылына токтоп, кан майданга жаштыгын берип, тууган жерине кайтпай калган Чолпонбай баатырдын музейине алып барган. Кадимки Шекер айылындагы таякелерине жолугуп, доорубуздун даркан жазуучусу Чыңгыз Айтматовдун үй-музейин, улуту немис болгону менен өзү кыргыз болуп калган Теодор Герцендин музейин көрсөткөн. Өрөөнгө баш бакканда касиеттүү Кароол-Дөбөгө чыккан элек.

Ошолордун баары ушу азыр кайрадан эске түшүп турат. Биралдын кызык, минтип карылык баш баккан чакта кудум студент кездегидей чогулуп, сөзүбүз бүтпөй, өткөндү эскерип, чер жазгандар бүгүн жашы улуу болгону менен жаны бирге болуп калган асыл адамыбыздын бул дүйнөдөн кеткенине ишенип-ишенбей отурабыз. Ортодон жарым кылымга жакын убакыт өтүптүр. Ташбоо ага менен жаңыдан таанышып, билим алуу абыгерчилигин чогуу тартып, тытынып окуган кездер тээ алыста калыптыр. Ошол 1973-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин кыргыз бөлүмүнө 125 студент кабыл алынганбыз. Көбүбүз мектепти жаңы бүтүп окууга өтүп, кыйлабыз аскердик милдетибизди өтөп, бир тобу иштеп келген, республиканын ар кыл бурчунан, ал түгүл кошуна республикалардан келген филологдор чогулганбыз.

Окууга өтүп, эңсеген студенттикке жеткенибизди угуп, эртеси баш калаага жуук Орто-Алыш, азыркы Байтик айылына жумушка барганбыз. Жаштык, анын үстүнө көркөм чыгармачылыкка кызыккан ышкыбоз жаштар көп, ыр жазчу, кара сөздү жактырган, ал тургай «эки-үч обонум бар» деп бир бала чыгып, аны тамашакөй курсташтарыбыздын бирөө «Шопен» деп атап алганы эсимде. Ташбоо Рахманберди уулу окууга даярдоо курсунан өтүп, студенттик жатакананы ондоп-түзөөгө калтырылган экен. Орто-Алышта Ташбоо аганын өмүрлүк жары, таланттуу акын, драматург Жеңишгүл Өзүбекованын ырын угуп, тамашасына кандык.

Ташбоо ага менен кийин окуу башталганда тааныштык. Бизге салабаттуу кишидей көрүнгөн, азыр эстесем 23 жаштагы курагы экен. Киши менен тез таанышып, куюлуштура сүйлөгөн ачык-айрым жан эле. Ошол беш жыл ичинде көп эле жыйындарда, ыр-бийлерде, отуруштарда, окууда, иште чогуу болдук. Алардын биринде да ал кишинин бирөөгө сын такканын, үн көтөрө сүйлөгөнүн байкабадым. Маңдайындагы адамын сыйлаган адептүү, тамашага жакын, бирөөнүн көңүлүн оорутпаган алпейим жан эле. Студент кезинен эле Ташбоо аганын уюштургучтугун, тапшырылган ишти тыкан аткара турганын, анан да маданий иштерге жакын экенин баамдагам. Мындай сапат анын атасынан өткөнүн, ал киши айылындагы белгилүү, таасирдүү адамдардан болгонун кийин Ташбоо аганын өз оозунан уккам.

Анын киндик каны тамган касиеттүү Талас жергесинде тарыхый-маданий жайлар аябай эле көп. Кең өрөөндү алаканга салгандай көрсөтүп турган Манас атанын Кароол чокусу, айкөлдүн атындагы тоо, ошол жерлерден куралып, күрпүлдөп агып келген Талас суусу, көргөндүн көз жоосун алган Беш-Таш тоосу көкүрөгү көркөм сөзгө жакын Ташбоо аганы каргадай бала кезинен мекенчил, улутчул кылып койсо керек. Биз менен чогуу окуп калганга чейин аскердик милдетин өтөп, өз алдынча иштеп, алдына үлкөн максат коюп, ага жетүүнүн аракетине киришип калган чагы экен. Экинчи курска көчкөндө Ташбоо ага студенттик курулуш отрядын түзүп, бизди Түптүн Маяк айылындагы кесиптик окуу жайынын курулушуна алып кетти. Ал жер - улуу акын Алыкул эс алып, поэзиясына дем-шык алган Койсары курортунун берки өйүзүндөгү чоң айыл. Көлдө студенттердин өздүк-көркөм чыгармачылык тобун түзүп, жака-белдеги айылдарга оюн коюп, соңунда концерт уюштуруп, кыска убакыт ичинде бир топ айылдарды кыдырууга жетишкен. Баарынан да курсташыбыз Аскар Бекбоевдин Кереге-Таш айылына концерт коюп, мейман болуп келишкени чоң окуя болгон.

Кызмат

Студенттик кезде коомдук иштерге кызуу аралашып, кийин бүтүрүүчүлөрдү ишке бөлүштүрүүгө келгенде Кыргызстан комсомолунун Борбордук комитетинин жооптуу кызматына дайындалды. Комсомолдук жумуштан соң Министрлер советинин аппаратында, анан бир топ жыл Таласта жооптуу кызматтарда иштеп жүрдү. Окуудан кийин ар бирибиз ар кайсы жерде иштеп, мурдагы каттоо үзүлдү. Ал эми Ташбоо аганы кез-кез жолдон учуратып, кайсы бир жыйындарда учурашып, кездешкенде студенттик кезибизди эстеп, кимдин кайсы жерде экенин сурап калчубуз. Кандай иш тапшырылса да аны тыкан аткарууга көнгөн курсташым жооптуу кызматтарды да жакшы аткарганын угуп жүрдүм. Чоң кызматта болсо деле баштагысындай шагдам, ачык, кишинин жүзүнө тике карап, сүйлөп атканды кунт коюп укканын, студент кездегиден анча деле өзгөрбөгөнүн байкадым. Ал барган жерин жандантып жиберчү. Жаңы иштерди баштап, демилге көтөрүп, аны жүзөгө ашырганча жаны тынчу эмес. Анан да Ташбоо агада куу чирендик жок эле, тапшырылган кызматын так аткарып, жаңы ишти баштап, эмгек жамаатын жалпы ишке буруп койчу.

Ушундай сапатына Улуттук тил комиссиясын башкарып турган кезинде дагы бир ирет ынандым. Комиссия жетекчилигине келгенден көп өтпөй адистердин чоң тобун чогултуп, кандай иштерди жасоо ниети бар экенин айтты. Ал кезде мамлекеттик тил мыйзамынын талабын аткарыш үчүн ишкерлердин көбү көрнөк-жарнактарына келегей тил котормолорун жайнатып илип салышчу. Маанилүү ишке илең-салаң мамиле күчүндө болчу. Ташбоо агага чейин ал маселеге атайын көңүл бурган аткаминер деле болгон эмес эле. Ири шаарлардагы көрүнөө жерге илинген көрнөк-жарнактардагы толгон-токой каталар, келегей сүйлөмдөр сүрөткө тартылып, эсепке алынып, комиссия башчысы аны каадалуу жыйындарда айтып, тийиштүү мекемелердин жетекчилерине билдирип, кыска убакыттын ичинде шаарды каптап кеткен чала сабаттык кыйла азайган.

«Мамлекеттик тил» деп бакырганыбыз менен конкреттүү иштер аз болуп жатканын көргөн Ташбоо ага кыргыз тилинде кош тилдүү сөздүктөрдү, сурап алма маалыматчыл китептерди арбын чыгарууга киришти. Окуу курстары жанданды, кыргыз тилин электрондук айдыңга өткөрүү иштери жанданды. Бир өкүнткөн жагдай - ал ишти кыйла жөндөп койгондон кийин Анкарага элчи кылып жөнөтүп ийишти.

Эгемен өлкөдө мамлекеттик тилдин колдонуу чөйрөсүнүн тарып, толук иштебей жатышынын бир топ себептери бар. Эң биринчиден, ал элибиздин маданий деңгээлине, улуттук аң-сезимине байланышкан. Интеллектуалдык көрөңгөсү бийик улут өз тилин башкаларга күчтөп үйрөтпөйт, коомдук-маданий шартында жашаган башка улуттар иш кагаздары жүрчү мамлекеттик тилди сөзсүз билишине шарт түзүп берет. Ташбоо аганын комиссиядагы иши өкмөттүк мекемени кыйла жандантып койду. Антишке анын бир топ жылдык жетекчилик тажрыйбасы, ага кошулуп ичте кайнаган улуттук ар-намысы мамлекеттик тилдин баркын көтөрүп, аны коом турмушунда ээлечү ордуна алып келүүгө түрткү берди окшойт. Комиссия жетекчиси болуп турган кезинде ал өзү баш болуп атайын кербен уюштуруп, калк арасында тил маселесин талкуулап, аткарылчу милдеттерди көпчүлүк алдында жарыя кылып жүрдү. Ага чейин да, андан кийин да мындай иш жасалбады. Ташбоо ага мамлекеттик тил мектептен, бала бакчадан башталышы керек экенин туюп, билим берүү системасы аркылуу да бир топ иштерди жасаган. Мамлекеттик тил чоң-кичине, төмөнкү-жогорку кызматта отурган азаматтардын ким экенин, кандай адам экенин кашкайтып көрсөтүп турган сыноо аянтчасы экен. Ташбоо ага ал сыноодон ийгиликтүү өттү. Өлкөсү үчүн бир топ алгылыктуу иштерди жасап кетти.

Ташбоо ага тууралуу ушул кыска эскерүүмдү жазып жатканда көп нерселер ойго түштү. Ташбоо аганын жанында болуп, анын иштешине шарт түзгөн курсташым Жеңишгүл Өзүбекованын кыйладан бери Москвада ооруканада карап жатканын, канча аракет, үмүт кылса да алышкан оору акыры асыл адамды алып тынганын ойлоп, социалдык желедеги курсташым профессор Аскар Бекбоевдин Ташбоо ага тууралуу жазганын келтире кетүүнү туура көрдүм.

«Көкүрөктү кере кыраатын келтирип каза-каза сүйлөгөн Ташыкемдин үнү дагы эле жаңырып турат... Көк асманды жиреп, былк этпеген коюу булутка матырылган Жер-Эненин азуу тиштериндей болгон аскалуу бийик тоолордун кууш тарткан капчыгайларында жаңырган Жаңырыктай... чексиздиктин шооласы болгон Жаңырык... Прометейдин жүрөгүндөй тирүүлүктүн нурун чачкан Жаңырык... Ташыкем менен чет өлкөлөрдө да бирге болдук. Өзгөчө дыкаттык менен даярданар эле. Кыябын келтирип кыргызча жасалгалаган, кыргызча көчөт менен шөкөттөлгөн тик жака жеңил пальто да тиктирип алар эле, ак калпагын алчылата кийип алып...» - деп жазат Аскар Бекбоев.

«Кыргыз» деп, «менин улутум да башкалардын катарында тең ата болсо экен, өмгөктүүлөр алдында басынып калбаса экен» деп, шартылдаган, ачык, өзү кийип жүргөн ак калпагындай дили таза, намыска бек, айкөл калк болсо экен деп, бир боор калкынын жакшылыгын тилеген дагы бир азамат кысталыш чакта бу жалганды таштап кете берди. Пенденин жашоосу ошентип аягына чыгат экен. Артында жакындары, жасаган эмгеги, аскасы асман тиреген Ала-Тоосу, калкайган калкы калды. Москвадан Ташбоо ага Жеңишгүл экөөнүн чоң дарыяны бойлоп басып жүргөн, көргөнү барган жакын адамдары менен түшкөн сүрөттөрүн салып, Мекениндеги абалды сураттырып турду. Ал жактан эми аны алып келишет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президенттин командасы сынга кабылды

Президент Сооронбай Жээнбековдун аппаратынын бир бөлүгү. Жетекчиси Досалы Эсеналиев, анын орун басарлары Алмаз Кененбаев, Алмамбет Салиев, Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев, президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева, маалымат бөлүм башчысы Наргиза Мансурова.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Бактыбек Калмаматов коронавирус пандемиясына байланыштуу президенттик аппараттын саясатын сынга алды.

Ал мамлекет башчынын администрациясы «же өзү иштебей, же өкмөттү иштетпей жатканын», «Коопсуздук кеңеши оюнчук болуп калганын» белгиледи. Президенттик аппараттын аракеттерине жана маалыматтык саясатына сын-пикирлер буга чейин да болуп келген.

Мурдагы депутаттын сыны

Экс-депутат Бактыбек Калмаматов президент Сооронбай Жээнбековдун аппаратына карата кескин сын-пикирлерин блогер Азирет Осмонов менен болгон социалдык тармактардагы түз эфиринде жарыялады. Маектин бир бөлүгү «YouTube» аркылуу «Альтернатива» аттуу каналга чыкты.

Калмаматов коронавирус менен күрөшүү өтө начар жүрүп жатканын, карантин учурунда калкка жардам берүү, ишкерлерди колдоо жетиштүү эмес экенин айтты. Ал бул алешемдиктер үчүн өкмөттү да айыптап, бирок чыныгы бийлик президентте болгону үчүн анын аппараты жооптуу экенин ортого салды.

Бактыбек Калмаматов.
Бактыбек Калмаматов.

«Президенттин айланасындагылар, мага капа болбогула. Айылдагы аялдардын шеринеси да айына бир эле жолу өтөт. Коопсуздук кеңешинин жыйынын кайра-кайра өткөргүдөй силерге шеринеби? Беш жолу өткөргөн Коопсуздук кеңешин көрдүк. Канча кишиге коронавирус жукту! Кирип-чыккан эки эле жерибиз бар, ошол жерди тосо албасаңар эмне кылып отурдуңар? Алыңар жеткени бир аял, аны да Бабановдун рейтинги өсүп кетпесин деп иштен алып, ордуна ага каршыны коюп койдуңар. Силер президентке «сизди тоготпой атат» деп айтып жатасыңар. Тоготпогондон эмес, президенттин администрациясынын айынан ушундай болуп жатат. Баары силердин оозуңарды карап турат, себеби силер бийликти тартып алгансыңар. Андан көрө президентке «сиз өкмөт эмессиз, өкмөттүн ишин Абылгазиев кылат, парламенттин ишин депутаттар кылат» деп айтпайсыңарбы. Сиз кыла турган иш - адилеттүүлүктү орнотуу. Өзүңөр кылбайсыңар же өкмөткө бербейсиңар. Эл «иштебейт» десе, өкмөттү тепкилеп коёсуңар», - деди ал.

Мурдагы депутат Бактыбек Калмаматов пандемиянын тушунда маалыматтык саясат да чабал болуп жатканын, натыйжада жүздөгөн адамдар кабарсыз турушканын белгиледи. Ал «тескерисинче бийликке сын айткан саясатчыларды фейк-аккаунттар менен каралатып жатат» деп президенттин аппаратына кине койду.

Мурдараак президент Сооронбай Жээнбеков «өкмөттүн иштегенин сыналгыдан көрүп ишенип келгенин, бирок алар иштебей эле жүрүшкөнүн» айткан эле. Экс-депутат мына ушуну да кыйгап өттү.

«Коопсуздук кеңешинин беш жолку жыйыны өтсө да эч ким анын чечимин аткарбай койду. Ошондо президент эч ким болуп калдыбы? Президенттин технологдору, пиарчылары, силер «мамлекет башчы жөн эле иштебей, телевизор көрүп отурат» дегенди көрсөтөйүн деп жатасыңарбы? Колуңардан келген ишти кылбайсыңарбы, болбосо кеткиле. Силер ушунчаңар туруп Бабановдун, Сариевдин бирден басма сөз катчысынча иштей албай жатасыңар. Силерди болгону бир фейк талкалап коюп жатат. КТРКдан бери жаткан ролигиңерге мышык ыйлайт. Мамлекеттик телеканалдар, эмне жумуш жасап жатасыңар? Азыр эмне кыласыңар? Маселен, басма сөз катчыларды, фейктериңерди чогултуп Калмаматовду жамандап киресиңер. Бул силердин адаттагы ишиңер болуп калды. Саясатыңар 100% туура эмес кетип жатат», - деди Бактыбек Калмаматов.

Президенттик аппарат экс-депутаттын айткандарына азырынча жооп бере элек. Бирок бул тема коомчулукта көп талкууланып, түрдүү пикирлер ташталууда. Айрымдар президенттин өзү да жоопкер экенин кошо айтыш керек деп жатышат. Саясий баяндамачы Үсөн Касыбеков парламенттик деп аталган менен бийлик президенттердин колунда деген оюн айтты:

Үсөн Касыбеков.
Үсөн Касыбеков.

«Президент - мамлекеттин символу. Акыркы жолу, Атамбаевдин тушунда референдум болгондо негизги мамлекеттик укуктар премьер-министрге берилген. Парламенттик башкаруу деп, ошого өткөнбүз. Ошондой бойдон калышы керек эле. Бирок ага карабай эле, акырын-акырындан, Атамбаев да, Жээнбеков да бийликти толугу менен өзүнө топтоп алышпадыбы. Анан бир колго топтолгондо президенттин администрациясы майда-чүйдө иштерди жасамыш болуп туруп, ошолор башкарып калат турбайбы. Азыр ар ким билген намазын окуп жатат».

Коопсуздук кеңешинин маалыматына караганда, 27-январдан 31-мартка чейин кеңеш коронавирус боюнча беш жолу отурум өткөргөн. Соңку жыйында вице-премьер-министр Алтынай Өмүрбекова менен саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаевдин иши сынга алынган. Экөөнө ишенип отуруп өлкө азыркыдай кырдаалга кептелгенин айткан президент Сооронбай Жээнбековдун сөзү тараган. Кийин экөө тең иштен алынды.

«Комментарий алуу кыйын»

Арийне, президенттик аппараттын иш-аракетине жана анын маалыматтык саясатына карата сын-пикирлер буга чейин да болуп келген. Өзгөчө журналисттер арасында президенттин басма сөз катчысынын жана аппараттын маалыматтык саясат бөлүмүнүн ишине карата нааразылык көп.

Журналист Семетей Талас уулу буга көбүнчө маалымат жана комментарий ала албаган жагдайлар себеп болорун айтууда.

Семетей Талас уулу.
Семетей Талас уулу.

«Президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева жада калса премьер-министрдин же кайсы бир министрликтин пиары маалымат айдыңында күчтүүрөөк болуп кетсе, өкмөттүн басма сөз кызматына чалып: «Силер эмнеге алдыга озуп баратасыңар?» деп урушат экен. «Биз айтканды кылгыла, президенттен алдыда болбогула» деген сыяктуу сөздөрдү айтат экен деп угуп келебиз. Бардык органдар президенттик аппараттын, алардын басма сөз кызматынын оозун карап эле отуруп калышты. Он чакты пиарчы таанышын «Фейсбуктан» жаздырып коюп эле ошол аркылуу «кыйратып жатабыз» дей бергендин кереги жок. Иш жүзүндө президенттин басма сөз кызматы таптакыр жабык. Комментарий алуу дээрлик кыйын. ЖМКларга да тандалма мамиле кылып жатышат», - деди ал.

Сооронбай Жээнбеков президент болуп шайланганда басма сөз катчылык менен аппараттын маалыматтык саясат бөлүмүн Толгонай Стамалиева жетектечү. Быйыл жыл башынан тартып бул кызмат экиге бөлүнүп, бөлүмдү Наргиза Мансурова башкарып калган. Стамалиева басма сөз катчы катары иштеп жатат.

Толгонай Стамалиева болсо өзү дайыма ачык экенин айтып келет.

Толгонай Стамалиева.
Толгонай Стамалиева.

«Президенттик аппараттын ишин жабык деп айта албайбыз. Өлкө башчынын басма сөз кызматы аппараттын ишин чагылдырууда көрүнбөгөн иштерди жасап келет. Президенттин алты жылдык ишиндеги узак убакытка мерчемделген ишинин алгачкы жыйынтыктары чыга баштады. Биз сөз эмес, иш менен айткыбыз келет. Ошондуктан коомчулукта айтылган сунуштарды, сын-пикирлерди эске алабыз», - деген президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева быйыл январдагы Бишкектеги басма сөз жыйынында.

Маалыматтык саясат жөнүндө сын айткандар азыркы илдетке байланыштуу кырдаал аны ого бетер ачык көргөзгөнүн белгилешет. Бул жаатта эксперт Эмил Жороевдин талдоосун угууну туура көрдүк.

Эмил Жороев.
Эмил Жороев.

«Биринчиден, негизи өкмөттүк мекемелерде маалыматтык саясат дайыма өксүк болуп келет. Президенттик аппарат болобу, башка майда-чүйдө мекемелер болобу, муну чынында жакшылап нукка сала албай коюшту. Экинчиден, коронавирус боюнча таң калыштуу деле эмес, буга чейин болуп көрбөгөн кырдаал болуп жатат. Муну элге жеткирүүнүн да ар кандай өзгөчөлүктөрү бар. Менимче ошонун маанисин түшүнө бербегендик, элге кандай маалымат керек экенин билбегендик болуп жатат. Эки сөздөн турган «үйдө отур» деген маалымат эмес, түшүндүрмөнүн жоктугу сын маанайды жаратууда», - деди ал.

Президент Сооронбай Жээнбековдун аппаратын учурда Досалы Эсеналиев жетектейт. Алмаз Кененбаев менен Алмамбет Салиев анын орун басарлары.​ Ал эми Коопсуздук кеңешинин катчылык милдетин Дамир Сагынбаев аркалайт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркиядагы студенттердин түйшүктүү абалы

Стамбул, Түркия. 23-март, 2020-жыл.

Коронавирус пандемиясынан улам Түркиядагы бардык жогорку окуу жайлары жайга чейин аралыктан билим берүүгө өткөн. Айрым университеттердин жатаканалары толук жабылган. Түркияда эки миңге жакын кыргызстандык билим алат.

Мээрим Стамбул университетинин азык-түлүк инженериясы бөлүмүндө докторантурада билим алат. Ал окуусу жана жашаган жатаканасы үчүн акчаны өзү төлөйт.

Мээрим курбусу менен менчик жатаканада жашап, окуудан тышкары дүкөндө сатуучу болуп иштечү. Бирок Түркияда коронавирус пандемиясынан улам бардык соода борборлору жана коомдук жайлар жабылгандыктан Мээрим азыр жатаканасынан чыкпай отурат. Ал эч бир мекемеден стипендия албагандыктан жатаканада акчасын үнөмдөп жашоого мажбур болгонун айтты:

«Коронавирус башталгандан бери жашообуз оор болуп калды. Жатакананын бөлмөсүнө тамак даярдай турган меш алып кирүүгө болбойт. Биз кыйналганыбыздан курбум менен тоого чыкканда колдонулчу кичинекей газ плита алганбыз. Бир маал картөшкө кууруп жейбиз. Бирок муну жатакананын администрациясы билип калса бизге айып салат. Айла жок, эч кимге көрсөтпөй оокат кылып жатабыз».

Түркиянын жогорку окуу жайларында 155 миңге жакын чет өлкөлүк студент билим алат. Алардын эки миңге жакыны кыргызстандык. Дүйнөнү курчаган коронавирустун алдын алуу максатында Түркиянын Жогорку окуу жайлар мекемеси жайга чейин университеттеги билим алуу аралыктан болорун маалымдаган. Ушундан улам жергиликтүү студенттер үйлөрүнө кетип, ал эми Кыргызстанга кайткысы келген студенттер аба каттамы токтогондуктан мекенине кете албай калышкан.

Түркиянын Самсун шаарында жайгашкан 19-май университетинин коммуникация факультетинин 2-курсунун студенти Рысбек Ысманов бул жактагы студенттердин абалын социалдык тармактарда чагылдырып жүрөт. Жаш активист өзгөчө өз чөнтөгүнөн билим алган айрым кыргызстандык студенттер жатаканасыз, акчасыз ара жолдо калганын баса белгиледи:

Рысбек Ысманов.
Рысбек Ысманов.

«Учурда 150гө жакын кыргыз студент «Кыргызстанга кетүүгө даярбыз» деп атайын каттам күтүп турат. Жакында эле Казакстандын Анкарадагы элчилиги 300 казак студентти мекенине алып кетти. Биз деле социалдык тармактар аркылуу кыргыз өкмөтүнө, элчиликке, тийиштүү министрликтерге кайрылып жатабыз. Бирок биздин үнүбүздү эч ким уккан жок. Өз чөнтөгүнөн акы төлөп билим алган студенттерге өзгөчө кыйын болду. Жатаканалар карантинге жабылып калган. Арзан мейманканаларда жашагандар бар. Аларга айрым түрк, кыргыз ишкерлер материалдык жардам көрсөтпөсө, чынында эле көчөдө калчудай».

Кыргызстандын Түркиядагы элчиси Кубанычбек Өмүралиев 4-апрелде мекенине кетүүнү көздөгөн 335 адам тизмеге алынганын кабарлады. Элчи бул тизмеге жараша Түркиядан Кыргызстанга атайын чартердик каттам каралып жатканын айтты.

Кыргызстандык студенттер Түркиянын 120дан ашык университетинде билим алышат. Мамлекеттик «Түркия стипендиялары» программасы аркылуу келгендер менен катар жеке менчик университетте окугандар да бар.

«Түркия стипендиялары» программасынын координатору Абдуллах Эрен «Фейсбуктагы» баракчасына бул программа аркылуу келип билим алып жаткан чет өлкөлүк студенттердин стипендиялары өз убагында берилип, жатаканалары төлөнүп жатканын жазды.

Кония шаарындагы Селчук университетинин магистранты Асел Акматалиева да «Түркия стипендиялары» программасы менен келген. Учурда ал карантинге карабай билим алуу дистанттык негизде толугу менен уланып жатканын айтып берди:

«Азыр чет өлкөлүк студенттин баары бир жатаканага чогулдук. Тамак-ашыбыз мурдагыдай эле берилип жатат. Сыртка себепсиз чыгууга гана тыюу салынган. Биз болсо аралыктан билим алып, айрым онлайн курстарга катышып, чет тилин үйрөнүп, убактыбызды пайдалуу өткөргөнгө аракет кылып жатабыз».

Анкара шаарындагы ТЕД университетинин инженерия факультетинин доценти Мирбек Турдуев кыргызстандык студенттердин мындай кырдаалда мекенге кайтуусу кооптуу экенин эске салды:

«Мен эки жумадан бери студенттериме дистанттык негизде сабак өтүп жатам. Азыркы учурда студенттердин Түркияда же Кыргызстанда аралыктан билим алышында бир тоскоолдук болбойт. Бирок Кыргызстанга кетип баратканда же учактан же аэропорттон коронавирус жугузуп алышы мүмкүн. Кыргыз студенттердин мекенге кайтуу аракеттерин колдобойт элем».

4-апрелден тартып Түркияда коронавирустун жайылышынын алдын алуу максатында 20 жашка толо элек адамдарга жана 65 жаштан улууларга көчөгө чыгууга тыюу салынды. Өлкөдө мектептер, жогорку окуу жайлары, соода борборлору жана коомдук жайлар убактылуу жабылган.

Стамбул, Анкара, Измир жана Анталия сыяктуу чоң шаарларга автоунаалардын кириши токтогон. Түркияда авиакомпаниялар эл аралык жана жергиликтүү аба каттамдарын 20-апрелге чейин толугу менен токтоткон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ала-Букадагы дарыгерлерди дүрбөткөн чечим

Иллюстрациялык сүрөт.

Ала-Букада беш дарыгер жумуш учурунда коронавирус жугузуп алганына байланыштуу Саламаттык сактоо министрлиги аймактык оорукананын башчысын кызматтан алды.

Коронавируска каршы күрөш боюнча республикалык штаб Ала-Бука аймактык ооруканасынын жетекчисине карата кызматтык териштирүү жүргүзүүнү Саламаттык сактоо министрлигине тапшырган.

Райондук оорукананын жамааты бул чечимге макул болбой, жетекчини ордунда калтырууну талап кылууда. Жалал-Абад облусунун өзүндө эле 106 медицина кызматкери обсервацияга түшкөнү маалым болду.

Саламаттык сактоо министрлиги Ала-Бука аймактык ооруканасынын башкы дарыгери Бактыгүл Алибаеваны кызматынан бошотту. Анын ордуна орун басары Айнура Мырзалиева убактылуу башкы дарыгердин милдетин аткарат.

Ала-Бука аймактык ооруканасынын жамааты башкы дарыгерин ордунда калтырууну 6-апрелде талап кылып чыкты. Бейтапкананын имаратынын алдына чогулган ондогон дарыгерлер мындай кырдаалда жетекчини алмаштыруу туура эмес деп эсептешет. Аты-жөнүн атагысы келбеген медицина кызматкери чогулгандардын талабын түшүндүрдү:

«Азыр бизде оор кырдаал эми гана башталып жатат. Алдыда мындан да татаал учурлар болушу мүмкүн. Мындай учурда жетекчиликти алмаштыруу туура эмес. Жаңы келген жетекчи жагдайды түшүнүп, ишти алып кеткиче дагы убакыт керектелет. Ошондуктан жамаат арасындагы ынтымакты сактап калуу азыр зарыл болуп турат. Териштирүү иштерин кийинчерээк деле жүргүзсө болот. Ошондуктан биз жетекчибизди өз ордунда калтырууну суранабыз».

Аймактык ооруканада 300дөн ашык ак халатчан эмгектенет. Коронавируска шектүү алгачкы бейтап жугуштуу оорулар бөлүмүнө 23-мартта келип түшкөн. Райондук оорукананын дарыгерлери илдет менен күрөшүүдө колдон келишинче аракет кылып жатышканын билдиришет. Чогулгандардын арасындагы дагы бир кызматкер көзүнө жаш тегеренип мындай деди:

«Биз бул кырдаалга такыр даяр эмес болчубуз. Психологиялык жана физикалык жактан да даярдык жок болчу. Мындай кырдаалда тийиштүү органдар бизди текшерүүнүн ордуна колдош керек. Биздин жетекчибизге такыр тийишпесин. Умрадан келгендерди убагында кармап, өз убагында чара көргөндө мындай кырдаал түзүлбөйт болчу. Баарына жайылып кеткен соң бизди күнөөлүү кылбай...».

Аймактык оорукананын беш кызматкеринен коронавирус табылганы 4-апрелде белгилүү болгон. Алар азыр жугуштуу оорулар бөлүмүндө дарыланып жатышат. 1-апрелде нөөмөт алмашкан 10 дарыгер Ала-Бука районундагы кесиптик лицейлердин бирине обсервацияга алынган. Карантинде жаткан дарыгерлердин бири буларды айтты:

«Жумушта бизге коргонуучу каражаттар берилген эмес. «Бир жолу колдонуучу беткапты жууп-тазалап, бир ай колдоносуңар» деп беришкен. Арты ачык коргоочу халаттарды колдонуп жүрдүк. Аны кечкисин жуусак, күндүзү толук кургабай, нымдашкан боюнча кийип, ишке чыгып жаттык. Коргоочу кийим сурасак «бир жолу колдонуучу кийим, силерге болбойт» деп коюшкан. Убагында кызматкерлер дурусураак окутуудан да өткөн эмес. Болгону 15 мүнөттүк кийинүү эрежеси боюнча түшүндүрүү сабагын өтүшкөн. 23-март күнү эртең менен жумушка келсек, мажбурлап эле жугуштуу оорулар бөлүмүнө киргизип жиберишти. Эми болсо 1-апрелден бери обсервацияда жатабыз, кабар алган адам жок. Жарым айдан бери балдарымды, үй-бүлөмдү көрө элекмин. Тамак-ашты сырттан таштап келишет, бизди күзөтчү кайтарып жатат. Мындайда дарыгерлердин иммунитети кантип көтөрүлөт? Март айында суткалап иштеп, 8 миң сом маяна чыгыптыр. Тескерисинче, мурунку айдан да аз чыгыптыр. Бул боюнча бухгалтерден тактоого мүмкүнчүлүк болбой жатат».

5-апрелде Республикалык штаб Саламаттык сактоо министрлигине медицина кызматкерлеринин коопсуздугу боюнча тийиштүү деңгээлде иш алып барбагандыгы үчүн Ала-Бука аймактык ооруканасынын башкы дарыгери Бактыгүл Алибаеваны иштен алып, кызматтык териштирүү жүргүзүүнү тапшырган. Бирок ал ишинде кандай кемчилик кетиргени так айтылган эмес.

Коронавируска каршы күрөш боюнча облустук штабдык башчысынын орун басары Арстанбек Боржиев илдетке кабылган дарыгерлердин абалы туруктуу экенин айтты:

«Ала-Букада илдет жуккан дарыгерлердин абалы жакшы. Эч кандай симптомдору жок жана дарыларын убагында ичип жатышат. Алар туура кийинип-чечинүүдө жугузуп алышы мүмкүн. Себеби кенже тейлөөчү кызматкерлер техникалык коопсуздук чараларын аткарбай калышкан окшойт. Анткени алар жогорку билимдүү адистер эмес. Аны атайын комиссия териштиргенде аныкталат. Бирок бардык медкызматкерлер убагында окутуудан өткөн. Илдет жугузуп алган дарыгерлердин бирөө - Жалал-Абад облустук клиниканасынын жана дагы бири - шаардык санитардык-эпидемиологиялык борбордун кызматкери».

Ала-Бука аймактык ооруканасынын кызматкерлери. 6-апрель, 2020-жыл.
Ала-Бука аймактык ооруканасынын кызматкерлери. 6-апрель, 2020-жыл.


Ала-Букадагы дарыгерлер менен район акими Эмилбек Абдыкадыров жолугушуп, алардын талаптары облустук деңгээлде каралып жатканын билдирди:

«Сиздер өз кайрылууңуздарды жазып, жөнөтсөңүздөр болот. Мындай кырдаалда өз милдетибизди аткарып, кызматыбызды үзгүлтүксүз өтөп туралы. Учурда облустук штаб бул маселеде Саламаттык сактоо министрлиги менен сүйлөшүп жатат. Мен да аким катары облус башчысына «райондук оорукананын башчысына карата терс талабым жок» деп өз оюмду жеткирдим. Анткени Бактыгүл жамаат менен ынтымактуу иштеп, бул кырдаалга байланыштуу колдон келген аракетин көрүп жатат».

Жалал-Абад облусунда нөөмөттөгү жана илдети аныкталган дарыгерлер менен байланышта болгон 106 медицина кызматкери обсервацияга түштү. Алардын ичинен 57си - 14 күндүк нөөмөт алмашкан дарыгерлер. Калган 49у илдет аныкталган санэпидкөзөмөл дарыгери менен байланышта болгон шаардык санитардык-эпидемиологиялык борбордун кызматкерлери. Алар өз иш бөлмөсүндө жана Жалал-Абад курортуна карантинге жаткырылган.

Кыргызстанда 7-апрелге карата COVID-19 вирусу жуккандардын саны 228 адам болду. Алардын 23ү айыгып, төртөө каза болду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Москва: "Бизди бул жерде калтырбагыла"

Москва: "Бизди бул жерде калтырбагыла"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:34 0:00

Интернетте спорт менен машыгабыз

Иллюстрациялык сүрөт.

Карантин спортчуларды да онлайн платформага өтүүгө түрттү.

Өзгөчө абалдан улам сыртка чыкпоого аргасыз болгондор Интернет технологияларынын жардамы менен үйүнөн эле машыгып жатышат. Алардын арасында кадимки акча төлөп курс өткөндөр да, бекер үйрөткөндөр да бар.

Айжан Садыкул беш жылдан бери бокс менен машыгат. Ал карантинге байланыштуу каалоочуларды Интернет аркылуу жумасына эки жолу бокс менен бекер машыктырып жатат. Боксчу ушул эле ыкманы мектептеги окуучуларына да колдоноюн деп турат.

Айжан Садыкул.
Айжан Садыкул.

«Мен мектепте дене тарбия мугалими болуп иштегендиктен, 100дөн ашык окуучум бар. Азыр карантинге байланыштуу директор менен да «балдарга кантип сабак беребиз» деп сүйлөшүп жатабыз. Анткени карантин дагы эки айга чейин созулат окшойт. Ошондуктан мен түз эфирден балдарга дене тарбия сабагын өтөйүн деп жатам. Менде кыйынчылык деле жок, анткени социалдык тармактарды колдонгонду жакшы билем. Мисалы, мен «Tiktok», «Like» деген тармактарда да бармын. Анткени менин окуучуларым кичинекей да, алар «Инстаграмга» кирбейт, көбүнчө «Tiktok» менен «Like» тармактарында отурат. Азырынча «Фейсбукка» эфирге чыга элекмин. Бирок жакынкы күндөрү «YouTube», «Фейсбук», «Инстаграм» - баарына жанаша түз эфирге чыгып окуучуларыма эле эмес, кызыккандардын баарына эле сабак өтөйүн деп жатам».

Ал эми туура тамактануу боюнча консультант Анара Касымбекова кардарларына көнүгүүлөрдү ZOOM аркылуу жасатып жатат. Денени формада кармаш үчүн 80% туура тамактаныш керек болсо, 20% спорт менен машыгыш керек экенин айткан машыктыруучу карантин башталаары менен онлайн марафонго өткөн.

Анара Касымбекова.
Анара Касымбекова.

«Карантин башталары менен эки күн өтпөй эле ушул марафонду баштадым. Биринчи максатым кардарларым менен тыгыз байланышта болуу болчу. Бирок алар менен дагы көптөгөн жаңы кардарларды кошуп алдым. Бул сабактар бекер. Себеби азыр элдин баары үйдө жаткандыктан кыймыл-аракет менен өзүн алаксытышы керек. Туура тамактануунун жадыбалын да түзүп берем. Мен жалгыз эмесмин, дагы жети кеңешчим бар. Себеби кээ бир кардарлар эртең менен сабак болушун каалашса, кээ бирлери көнүгүүлөр түштөн кийин болсун дешет. Ошону менен күнүгө алты маал онлайн машыгуу өтүп жатат».

Анара Касымбекова онлайн фитнеске Кыргызстандын бардык аймактарынан эле эмес, чет өлкөлүк мекендештер да кошулуп жатканын айтты:

«Америкадан кошулушту, Новосибирск менен Москвадан бар. Кечээ Италиядан жана Франциядан да эки адам коштук деп айтышты. Жалпы 155тен аштык».

Онлайн форматка өтүүгө аргасыз болгондордун дагы бири – прима-балерина Айзада Тумакова. Ал дагы сабактарды «WhatsApp» аркылуу өтүп жатат, бирок ар бир окуучусуна жекече сабак берет.

Айзада Тумакова.
Айзада Тумакова.

«Мен ушул жума онлайн сабактарды бере баштадым, - дейт ал. - Бирок тайпада эмес, ар бирөөнө өз-өзүнчө берип жатам. Анткени ар бир кыздын жакшы жасаган кыймыл-аракеттери бар, ошол эле учурда кемчиликтери да башка. Ошондуктан мен кыймыл-аракеттерди ар бирине кантип туура жасаш керек экенин көрсөтүп берем. Азыр он чакты кызым бар».

11 жаштагы Асема Чолпонбек Базарбаев атындагы көркөм өнөр окуу жайында окугандыктан, башкалардай эле азыр үйдөн машыгып жатат. Апасы Камила Касымова кызына үйдөн бийлеген анча жакпай жатканын, бирок денеси формада болушу үчүн көнүгүүлөрдү токтотпоого аргасыз экенин айтып берди:

«Азыр классика сабагына күнүгө үч-төрт саат бөлөт. Анткени мугалимдери «WhatsApp» тайпадан тапшырмаларды аудио кылып жиберет. Аны кызым угуп, аткарып, видеого тартып кайра жибериши керек болот. Бул эми баары бир кадимки сабак өткөнүнө жетпейт да. Ал жакта «бутуңду минтип кой, колуңду мындай карма» деп айтса, дароо жасап жеңилирээк да. Бирок башка жактан алып караганда балет деген күнүмдүк оокат да. Күнүгө чоюлуп көнүгүүлөрдү жасабаса, бала катып калат. Менимче балдар өз формасын жоготпосун деп эле болушунча аракет кылып жатышат».

Айтор, спортчулар жана хореографтар азыркы учурда адамдар үйдө отургандыктан онлайн спорт жана бийлерге абдан муктаж болуп жатканын белгилешет. Бул бир жагынан адамды алаксытып, маанайды көтөрсө, экинчи жагынан ден соолукта болууга жардам берет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Велосипед оңдогон баткендик азиз уста

Велосипед оңдогон баткендик азиз уста
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

Карантинде жанын кыйган өспүрүмдөр

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда акыркы апталарда өз жанын кыйган балдардын саны өстү. Ушу тапта милиция он чакты окуяны иликтөөгө алды.

Чүй облусунун тургуну Алтынбек бир апта мурун бир тууган инисин жоготкон. 12 жаштагы бала 29-мартта өз үйүндө асынып алган. Алтынбектин айтымында, инисин суицидге түрткөн себеп болгон эмес:

«Биз жакшы шартта жашаган үй-бүлөбүз. Иним үйдүн кичүүсү болчу. Баарыбыз эркелетип жакшы көрчүбүз. Ашпозчу болом деп кыялданчу. Бизге тамак жасап, мактанып калчу. Эмне болгонун түшүнбөй турабыз. Ал ойноп жатып эле асынып алган окшойт. Ысык-Атада эки окуя болуптур. Ал бала коңшу айылда жашайт. Эл арасында "кат таштап туруп, асынып алыптыр" деп айтканын уктум. Карантин учурунда ушундай болдубу деп ойлоп калабыз. Бирок инимди камап, эшикке чыгарбай койгон жокпуз. Кээде жаныбыздагы досу менен сыртка чыгып, ойноп калаар эле».

Ушул эле күнү Ысык-Ата районунда 16 жаштагы окуучу асынып алган. Маркум үч бир туугандын улуусу болчу.

Социалдык өнүктүрүү министрлигинин маалыматына караганда, жогорудагы эки үй-бүлө тең жашоо шартына байланыштуу министрликтин катоосунда турган эмес.

Ысык-Көл облусунун, Жети-Өгүз районунун тургуну Шайырдын 14 жаштагы небереси Эраалы 28-мартта асынып алган. Көзүнүн жашы кургай элек таене окуя кызынын үйүндөгү сарайда болгонун айтууда:

«Кызым урушкан эмесмин дейт. Ал күнү күндуз короодо жакшынакай эле ойноп жүрүптүр. Кечинде апасынын телефонун кармап, ойноп жаткан экен. Бир маалда сыртка чыгып кетиптир. Кызым неберемди короодогу сарайда асынып алган жеринен табат. «Суу чачып, сактап калайын дедим, бирок көзүн ачкан жок» деп мага айтып берди. Буга эмне себеп болгонун түшүнбөй эле жер тепкилеп калдык. Кызым азыр эмне кыларын билбей турат».

Эраалы төрт бир туугандын ортончусу болчу. Анын атасы бир жыл мурун насыя төлөш үчүн иш издеп Орусияга кеткен экен. Кызына көмөктөшүп, таенеси Шайыр неберелерине көз салып турчу.

Маркум Жети-Өгүз районундагы Кызыл-Суу айылындагы Садырбек Абдрахманов атындагы орто мектепте билим алчу. 1350 окуучунун 120сы мигранттардын балдары. Мектептин директору Сапаркүл Жетимишбаева аярлуу шартта жашаган балдар дайыма мугалимдердин көзөмөлүндө деди:

«Биз окуучуларга гана эмес, ата-энелерге да бала тарбиялоо боюнча курс даярдай баштаганбыз. Карантин учурунда да күнү-түнү балдарды бир нерсе менен алаксытып, алардын ата-энелерине да кеңештерди берип жатабыз. Мигранттардын балдары кандай шартта, кимдин колунда чоңоюп жатканын текшерип турабыз. Тилекке каршы, ата-энеси миграцияда жүргөн балдардын абалы оор эле».

Ички иштер министрлигинин маалыматы боюнча, 18-марттан 28-мартка чейин жети бала жанын кыйган. Милиция бул фактылар Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестрине катталып, тергөө иштери жүрүп жатканын кабарлады.

ИИМдин маалыматына ылайык, 12-16 жаштагы жети баланын экөө Тоң районунан, Жети-Өгүз, Ысык-Көл, Ак-Суу райондорунан бирден жана Чүйдүн Ысык-Ата районунан эки бала өз жанын кыйган. Өмүрүнө кол салган өспүрүмдөр атасы же апасы жок үй-бүлөдө өскөн. Айрымдарынын ата-энеси миграцияда жүрөт.

Ал ортодо 5-апрелде дагы бир өспүрүмдүн сөөгү көлдөн табылды. Маалыматка ылайык, Жети-Өгүз районунун Боз-Бешик айылында 16 жаштагы окуучу 27-мартта айылдаштары менен көлдүн жээгиндеги эс алуучу жайлардын бирине барышкан. Ал өзүнчө кетип ошол бойдон дайынсыз жоголгон. Куткаруучулар 10 күндөн бери издеп жүрүп, «Марко Поло» пансионатына жакын жердеги суудан табышкан. Баланын сөөгү укук коргоо органдарына өткөрүлүп берилди. Анын атасы окуя тууралуу «Азаттыкка» буларды билдирди:

«Сөөгү экспертизанын текшерүүсүнөн өттү. Азырынча жыйынтыгы чыга элек. Ал күнү туулган күн өткөргөнү улуу балдар менен көл жээгине барган экен. Денесинен ур-токмоктун изин тапкан жокпуз».

«Балдар лигасынын» жетекчиси Назгүл Турдубекова ушундай шартта балдарды тарбиялоодогу ата-эненин ролун белгилеп, балдар менен дос болууга, аларды көңүл сыртында калтырбоого чакырды:

Назгүл Турдубекова.
Назгүл Турдубекова.

«Карантин учурунда балдардын суициди көбөйүп кеткенин байкадык. Балдар үчүн мындай шарт оор. Чондор стресс болгону менен, аларда маалымат бар. Ал эми балдар үчүн көп нерсе бүдөмүк. Анын үстүнө бала өспүрүм куракта жашоосундагы жаңы этапты басып өтөт. Мындай учурда ата-эне балага туура мамиле кылууда изденип, тарбия ыкмасын карап чыгышы керек. Өспүрүм курагында балдар менен сүйлөшүп, мамиле кура албаган ата-энелер көп. Аларды ушул учурда жоопкерчиликтүү болууга чакырат элем. Себеби бала мындай учурда жакындарынан колдоо күтөт. Аны түшүнбөгөн ата-эне колдоонун ордуна басынтып алышы мүмкүн».

"Азыркы балдар абдан сезимтал"

Соңку айда өспүрүмдөр арасында суициддин күчөшүнө эмне себеп болуп жатат? Ата-энелерге багыт берген атайын порталдар керекпи? Ушул жана башка суроолорго үй бүлөнү бекемдөөчү “Данакер” уюмунун өспүрүмдөр жана балдар психологу Перизат Асылбаева жооп берет.

Акыркы эки жумада эле Кыргызстанда өз жанын кыйган өспүрүмдөр көбөйүп кетпедиби, буга эмне себеп болуп жатат?

Перизат Асылбаева.
Перизат Асылбаева.

- Өспүрүмдөрдүн өз өмүрүнө кол салышына бир нече себептер болушу мүмкүн. Азыркы тапта алардын ата-энелери, жакын туугандары стресске учурап жатышат. Тынчсызданышып, кыжалаат сезимдер курчуп, психологиялык чыңалуу келип чыгууда.

Мына ушундай стресс учурунда ата-энелер балдарына ачуулануу менен мамиле жасашы мүмкүн. Экинчиден, балдардын өзүндө да бир топ көйгөй факторлору болушу ыктымал. Депрессияда жүргөн болот, анын да бир нече себептери бар. Маселен, ата-энеси алыста болсо жалгызсырап, турмушта кандайдыр бир кыйынчылыкка учураса, аны чечүүгө тажрыйбасы жетпей, өзүн алсыз сезет.

Ушундай психикалык кыйынчылыктардан жабыркай баштаганда ар кандай жалган ойлор келе баштайт. Мындан көрө өлүп калганым жакшы, жашоодон кечтим деген сыяктуу ойлорго чөмүлүп, анан аркасы трагедия менен бүтүшү мүмкүн. Ошондой эле социалдык факторлор да себеп болот.

Экономикалык жактан кыйналганда ата-энелер, чоңдор балдарды жемелеп, урушуп, "минтпейсиң, антпейсиң" деп басынтып, кандайдыр бир шылдың сөздөр менен чакырса да бала суицидди ойлонот. Физиологиялык өзгөчөлүктөр да өспүрүмдү стресске учуратат. Мисалы кээ бири тез эле чоңоюп кетет, бою өсүп, гормоналдык өзгөрүүлөр башталат. Анда да аны боюна карап, оор жумуштарга жумшаса, кемсинтсе депрессияга түшөт.

Кыргызстанда ата-энелер үчүн балдардын психологиялык өнүгүшүнө көмөк көрсөтүп, багыт берген атайын кызматтар жок го. Мындай кызматтарга азыр зарылчылык болуп жатат да. Ачылышы керекпи?

- Туура, биз аймактарга барып, ата-энелер менен жолугуп, зомбулуксуз мамилени үйрөткөндө ата-энелер “Биз балага туура мамиле жасоону билбей эле жүргөн экенбиз” деп айтып калышат. Үй-бүлөнүн коомдогу баалуулуктарды, балдарга кандай мамиле кылыш керектигин үйрөткөн өзүнүн функциялары болот. Анын ичинде эмоционалдык функциясы деген да бар. Өз үйүбүзгө келгенде эркин, коопсуз жашап, көйгөйлөрдү бөлүшүп, эмоционалдык байланышыбыз тыгыз болушу керек. Үйдө гана өзүбүздү коопсуз сезе алсак, ошол үй- бүлөнүн эмоционалдык функциясы ишке ашып жатат дегенди түшүндүрөт.

Чындыгында, ата-энелер үчүн атайын ресурстар болсо, суроо-жооп порталдар ачылса, баланын жаш курагына жараша мамиле кылууну үйрөткөн атайын ата-энелердин мектептери болсо, балдар менен мамиле түзүүнүн жолдорун, мүнөзү оорлоп бара жатса ата-эне кандай кадам жасашы керектигин түшүндүргөн маалыматтар таркаса болмок. Маалымат алган көп эле ата-эненин ой жүгүртүүсү өзгөрмөк, көндүмдөрү пайда болмок. Менимче өлкөдө психологиялык сабаттуулукту жогорулатпасак болбойт.

Азыр мына карантин маалы, ата-энелердин баары үйдө. Зомбулук да күчөп жатканы байма-бай айтылууда. Баланын суицидге ыктап жатканын ата-эне кантип билип, алдын алса болот?

Кыз кишилер көп ойлонуп, ыйдан күчүн чыгарса, эркек балдар ачууланып, ороңдоп, сөз көтөрө албай калышат. Шайыр-шатман жүргөн бала эки жумадан ашык түнт тартып, кыжырланып, сүйлөбөй калышы ыктымал.


- Ооба, биз азыр балдарга өзгөчө көңүл бурушубуз керек. Биринчи байкоо жолдору аркылуу. Балабыздын маанайы кандай? Маселен, кыздар менен эркек балдардын депрессиясы ар кандай болушу мүмкүн. Кыз кишилер көп ойлонуп, ыйдан күчүн чыгарса, эркек балдар ачууланып, ороңдоп, сөз көтөрө албай калышат. Шайыр-шатман жүргөн бала эки жумадан ашык түнт тартып, кыжырланып, сүйлөбөй калышы ыктымал. Аны чакырып алып, "кел сүйлөшөлү, эмне проблема болуп жатат? Эмнеге кыжаалат болуп жатасың? Сенин сырыңды эч кимге айтпайм" деп акырын тамырын тартыш керек. Аны угуп жатканда эч качан сындап “ой ушул да кеппи?” деген сыяктуу какшык сөздөрдү айтпаңыз. Себеби, сиз үчүн өтө майда сезилген проблема өспүрүм үчүн өмүргө тете болушу мүмкүн.

Азыркы балдар өтө сезимтал. Алар биздин учурдагыдай эмес. Ата-энелер урушуп койсо эле унчукпай калышпайт. Аларга өзгөчө мамиле керек. Эч качан алардын сезимдерин, сөзүн мазактап, кемсинткенге болбойт. Көйгөйүн уккандан кийин баланы кучактап, башынан сылап, муну оңой эле чечсе болот деп, чоң кишиге кандай кайрылсаңыз ошондой мамиле кылган оң.

Суицидге барган балдардын көпчүлүгүнүн ата-энеси миграцияда болуп жатпайбы. Алыста жүргөн ата-энелер менен балдардын ортосунда албетте аралык бар, байланыш кыйын. Аларга кандай кеңеш айтат элеңиз?

- Алыста болсо дагы ата-эне балага мээримин, сүйүүсүн аралыктан телефон, Интернет аркылуу билдирип, бир күндө бир нече жолу чалып, сүйлөшүп турушу керек. Айрыкча азыр мекенге кайта албай кыйналган мигранттар көп. Аны медиадан көргөн балдар бушайман болот, ата-энесин сагынат. Ушунун баары депрессияга, стресске түртөт. Улам-улам чалып, “балам, мен жакшымын, аман-эсенмин. Жакында барам, мен сени жакшы көрөм” деген сыяктуу сөздөрдү аяшпасын. Дагы айта кетүүчү нерсе Кыргызстанда азыр балдар менен өспүрүмдөргө психологиялык колдоо иретинде 111 номуру акысыз иштеп жатат. 9-апрелден тарта ЮНИСЕФтин жардамы менен бул номурга кыргыз тилинде сүйлөгөн психологдор тартылат. Кыйналган балдар же ата-энелер чалып, кеп-кеңеш алса болот.

Кыргызстанда 16-мартта мектеп, билим берүүчү мекемелер каникулга тараган. Мектеп окуучулары 8-апрелден тарта 4-чейректи аралыкта окуп башташат. Буга чейин Жогорку Кеңеште Кыргызстанда 2019-жылы 46 өспүрүм жанын кыйганы айтылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кара-Суу: Өзгөчө абалдын өктөм сакчылары

Иллюстрациялык сүрөт.

Ош облусунун Кара-Суу районунда «өзгөчө абалдын эрежелерин сактаган эмес» деген кине менен бир нече кишини милиционерлер кызматтык машинеге зордоп салып жатканы тартылган тасма талкууга түштү.

Укук коргоочу активисттер тартип сакчылары өзгөчө абалды шылтоо кылып, «кызматтык абалынан кыянат пайдаланып жатканын» айтышууда.

Милициянын маалыматына караганда, Интернетке тараган тасмалар 31-март күнү Кара-Суу шаарында тартылган. Тасмадан тартип сакчылары жолдо бара жаткан жарандарды машинеге зордоп салып жатканын көрүүгө болот. Кара-Суу шаарынын тургуну Дилья Атабаева өзгөчө абал кирген алгачкы күндөрү милиция элди үйгө киргизүүгө катуу аракет кылганын, бирок тасмадагы кызматкерлер аша чапканын айтууда:

«Жолдун четинде эле бараткан. Менин оюмча түшүндүрүп айтып, анан кармаса болмок. Дагы бир видео бар. Дарбазанын астынан эле чыгарып, кармап кеткен. Ал да Кара-Суунун Сарай айыл өкмөтүндө тартылган. (Милиция) өздөрүнүн да коопсуздугун сактаган эмес да. Коргоочу костюм өздөрүндө да жок эле. Элди тартипке чакырам деп өздөрү тобокелчиликке барышты. Копол мамиле кылып жатышканын да байкоого болот».

Кара-Суу райондук ички иштер бөлүмү тарабынан тартылган бир нече видео социалдык тармактардан тараган соң ар кандай талкууга жем таштады. Айрым колдонуучулар РИИБдин аракетин колдоп, «элди ушинтип гана үйдө олтургузбаса болбой калды» деген сыяктуу пикирлерин жазышкан.

Ал эми укук коргоочу, юрист Мухайё Абдураупова ал жерде бир нече укук бузуу болгонун жана милиция кызматтык абалынан ашкере пайдаланган деп эсептей турганын билдирди:

Мухаё Абдураупова.
Мухаё Абдураупова.

«Бул тасмадан мен милиция кызматкерлеринин кызматтык абалынан аша чаап колдонуусун көрдүм. Анткени бул күндүзү болуп жатат. Ал эми күндүзү кыймылга тыюу салынган эмес. Ал кишилердин өздүгүн такташ керек болчу. Кимдер, каерде жашайт, эмне себептен чыгышты, маршруттук кагаздарын да сураш керек болчу. Алар эч нерсе кылбай туруп баса калып машинеге салып жатышат. Мен муну милиция кызматкерлеринин адилетсиздиги деп эсептейм».

Абдураупова жакынкы күндөрү расмий түрдө милиция кызматкерлеринин аракетине укуктук баа берилиши үчүн тиешелүү органдарга кайрыларын да кошумчалады.

Оштун комендантынын басма сөз катчысы Жеңиш Аширбаев болсо кармалган жарандарга эскертүү берилгенине карабай, өзгөчө абалдын талаптарын аткарбагандыктан ушундай чара көрүлгөнүн билдирди. Ошол эле кезде ал «милиция да санитардык эрежени бузган» деди. Анткени кызматкерлер атайын кийимдери тургай, мээлейлери да жок жүрүшкөн.

Жеңиш Аширбаев.
Жеңиш Аширбаев.

«Милиция кызматкерлери өздөрү санитардык эрежелерди бузгандыктан, ошол күнү жарандар менен кошо баарын дароо экспресс-тесттен өткөрүп, баары таза чыкты, - деди ал. - Андан кийин коргоочу кийимдерди кийүүнү талап кылдык. Бүгүнкү күндө жарандар менен иштеген ар бир кызматкер атайын коргоочу кийимдер менен жүрүп жатат. Ал кызматкерлер ошол нерсеге жол бергени үчүн жетекчилигине жана катышуучуларына кызматтык иликтөө жүргүзүлүп, тартиптик жазага тартуу жагы каралып жатат».

Аширбаевдин маалыматына караганда Ош шаары жана Ош облусу боюнча милиция кызматкерлери 400дөн ашуу атайын коргоочу кийимдер жана түз байланышка барбаган кызматкерлердин баары коргонуучу беткап, мээлей жана антисептик каражаттар менен камсыздалган.

Бүгүнкү күндө Ош облусунан үч милиция кызматкери да коронавируска байланыштуу шак саналып, баштапкы анализдери бүдөмүк көрсөткөндүктөн обсервацияга алынган.

Коронавирус менен күрөшүү учурунда медицина кызматкерлеринен кийин эле тартип сакчылары тобокелчилик тобуна кирип калганын айтышууда. Маселен, милициянын ардагерлер кеңешинин төрагасы Касым Кадыров тартип сакчылары илдетти ооздуктоого болгон аракетин жумшап жатат деп эсептейт.

«Азыр эми өтө оор кырдаал. Булар мамлекеттин буйругун аткарып жатышат. Жамгырда ысык-суукта калып жатат. Дарыгерлер, милиция ата-мекенин, эл-жерин сактап жатышат да», - деди ал.

Өлкөнүн айрым аймактарында 25-марттан тартып өзгөчө абал режими кирген. Ал Ош шаарын жана Ош облусуна караштуу Ноокат жана Кара-Суу райондорун да камтыган. Өзгөчө абалдын мөөнөтү 15-апрелде аяктайт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Телеканал турмушу «Эфирде» көрсөтүлөт

Сериалдан алынган сүрөт.

«Жетинчи канал» 6-апрелде көрөрмандарга «Эфир» деп аталган кыргызча сериал тартуулай баштады.  

Тасмада коомдук-саясий турмуш, социалдык көйгөй, баалуулуктар, текеберлик менен адамгерчиликтин ортосундагы жарака, мамилелердин тиреши телеканал кызматкерлеринин ишмердиги аркылуу көрсөтүлгөн.

11 бөлүктөн турган сериал тартуу иштери 2019-жылы башталып, жети айга айга созулду.

Фильмдеги каармандардын ролун буга чейин элге кино же спектаклдер аркылуу таанылбаган кишилер аткарышты.

Пенсия курагындагы Сабира Муратова буга чейин тасма дүйнөсүнө аралашкан эмес. Ал тасмага түшүп жаткан небересин коштоп келип жүрүп, өзү да сериалдагы образдардын бирин экранга алып чыкты.

Сабира Муратова.
Сабира Муратова.

«Кино тарткандар уктабай да коёт экен. Тамакты да убагында ичпей, иштешет экен. Чыгармачыл топтун аракетчилдигин көрүп, аябай ыраазы болдум», - дейт ал.

Сериалдагы башкы каармандын бирин 11-класстын окуучусу Айдана Тыныбекова аткарды. Ал телеканалдагы интригалардын чордонунда калган 23 жаштагы алып баруучу кыздын образын жаратты.

«Режиссерлор адамды башкача көз менен көрөт окшойт, - дейт ал. - Мага ушул ролду ишенип тапшырышты. Ал эми жаш куракты бир аз улуу көрсөтүш үчүн грим кылышты. Бул сериалда ойноо жараянында өзүмдө да тележурналистикага кызыгуу пайда болуп калды».

«Эфир» сериалынан.
«Эфир» сериалынан.

Сериалдын режиссеру Нарбото Анарбаев, сценарийин Жыргал Сулайманов жазды. Идеянын автору, «Жетинчи каналдын» жетекчиси Алтынбек Жумаев бул долбоордо баш-аягы элүүдөй адам иштегенин айтып, «Эфир» сериалы жергиликтүү менчик телеканалда тартылган сапаттуу алгачкы тасма экенин белгиледи:

«Аймактагы таланттарды элге алып чыгуу, аларга колдоо көрсөтүү – менин негизги принциптеримдин бири. Башында көп ойлондум, бир канча чыгармаларды окуп, сценарийлерди карап чыктым. Бирок мага телевидениенин турмушу жөнүндө фильм тартуу жакыныраак болду. Өзүм ушул тармакта иштейм. Жеке менчик телеканалды түптөп, бутка тургузган, мамлекеттик телеканалда иштеп кеткен, бул тармакты ичинен билген адам катары мага ушул тема жакын болду. Коомдогу өйдө-төмөн окуяларды телевидениенин турмушу аркылуу чагылдырууну туура көрдүм».

Кыргызстанда көп деле телесериалдар тартылган эмес. Акыркы жылдары анча-мынча чет элдик сериалдар кыргыз тилине которула баштаганын эсепке албаса, каналдарда көбүнчө даяр которулган орус тилиндеги сериалдар берилет.

1990-жылдардын аягында, 2000-жылдын башында «Апамдын махабаты», «Чиркин өмүр», «Кууш жолдо», «Каражолтой» сыяктуу сериалдар тартылган. Мамлекеттик телерадиокорпорациянын базасында түзүлгөн «Кыргыз сериал» студиясы көп өтпөй жабылып калган. 2018-жылы КТРК «Ак шоола» аттуу сериал тарткан.

2020-жылдын башында кыргыз өкмөтү быйыл кино тартууга 30 миллион сом бөлгөн. Анын 10 миллион сомуна эки телесериал тартылары айтылган.

Сериал – заманбап телекөрсөтүүнүн бир бөлүгү. Кыргыз коомчулугуна Орусиянын жана коңшу өлкөлөрдүн телеканалдары аркылуу Бразилия менен Мексиканын телесериалдары, акыркы жылдарда корей жана түрк сериалдары кеңири жайылган.

Ал арада казак, өзбек телеканалдары чет элдик сериалдарды сүрүп чыгарууга аракет кылышууда. «Жетинчи канал» тарткан «Эфир» сериалы кыргыз телеканалдарындагы ошол өксүктү толтуруп, андан ары кыргызча сериалдардын саны көбөйөт деп үмүт артып туралы.

Сериалдын саундтрегин АКШда жашаган ырчы Эрлан Андашев аткарды.

Алгач Жалал-Абадда түптөлгөн «Жетинчи каналдын» баш кеңсеси азыр Ош шаарында жайгашкан. Республикага көрсөтөт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апрель окуясы: аянтта төгүлгөн кан

Туура 10 жыл мурда, 2010-жылдын 7-апрелинде Кыргызстанда бийлик алмашып, Курманбек Бакиев башында турган бийлик көтөрүлүш жолу менен кетирилген. Анын алдында аянттагы нааразылык акциясына чыккан элге ок атылып, ошол күнү кеминде 87 кишинин өмүрү кыйылган.

Мурдагы премьерлер абакка кетет

Мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун соту. 2019-жыл.

Бишкек Жылуулук электр борбору (ЖЭБ) боюнча соттолгон мурдагы премьер-министрлер Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев баштаган адамдар УКМКнын тергөө абагынан Бишкектеги №1 тергөө абагына которулду.

№1 тергөө абагында негизинен сот чечимин күтүп жаткандар отурат. Ошондой эле чечим чыгып, абакка бөлүштүрүү кезегин күткөндөр кармалат.

Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) модернизациялоодогу коррупция иштери үчүн айыпталган мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун Бишкектеги №1 тергөө абагына которулганын анын жактоочусу Нурбек Токтакунов билдирди. Анын маалыматына караганда, Исаков абакка Бишкек шаардык сотунун өкүмү күчүнө киргендиктен которулган. Бирок жактоочу Исаковдун №1 тергөө мекемесине которулганын туура эмес деп эсептейт.

Нурбек Токтакунов.
Нурбек Токтакунов.

«Сапар Исаков өкмөт башчы болуп иштеп, кезинде мамлекеттик сырды алып жүрүүчү болгондуктан, аны өзүнчө камерага кармаш керек. Болбосо ага абакта криминалдык басым болушу ыктымал. Азыр мен ушуга аракет кылып жатам. Бирок Бишкекте өзгөчө абал болуп жатканына байланыштуу абакка бара алган жокмун».

Исаковго коюлган башка айыптар, тактап айтканда, Улуттук тарых музейин жана Чолпон-Атадагы ат майданды оңдоого байланыштуу кылмыш иши боюнча сот өкүмдөрү чыга элек. Бул иштер Бишкектеги Биринчи май райондук сотунда каралып жатат.

Сапар Исаков менен кошо Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) модернизациялоого байланыштуу 7 жыл, 6 айга соттолгон мурунку өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев да №1 тергөө абагына которулганы маалым болду. Ошондой эле 11 жыл 3 айга кесилген «Электр станциялары» ишканасынын мурдагы жетекчиси Салайдин Авазов да которулган. Бул маалыматты Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын (ЖАМК) басма сөз бөлүмүнүн адиси Самат Калыков да ырастады:

«Аларды элден бөлбөй эле кадимки шарт менен кармап жатабыз. Бизде антип бөлүп кармоо деген жок. Анткени абакта мурдагы генерал, министр, прокурор, сот да бар. Эми аларды кантип өзүнчө бөлмөк элек?».

Мамлекеттик жаза аткаруу кызматы Кыргызстандын айрым аймактарына жарыяланган өзгөчө абал бүткөндөн кийин Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев жана Салайдин Авазов колонияларга бөлүштүрүлө турганын кабарлады.

Мурдагы эки премьер-министр Сапар Исаков менен Жантөрө Сатыбалдиевден тышкары бир канча энергетик жана экс-министр, баш-аягы сегиз мурдагы аткаминер «Коррупция» беренеси менен 2019-жылдын 6-декабрында соттолгон. Чечимди Бишкек шаарынын Свердлов райондук соту чыгарган. Бишкек шаардык соту 2020-жылдын март айында Свердлов райондук сотунун чечимин күчүндө калтырган.

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

КСДПнын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева Сапар Исаковго карата сот өкүмү шашылыш чыккан деп эсептейт. Ал эми Исаковго коюлган айыптар боюнча соттун өкүмү толук чыга электе абакта которулушу боюнча бийликти айыптады:

«Сапар Исаковду саясий өлүккө айлантыштын айласы болуп жатат. Балким аны моралдык жактан сындыралы деп жатышса керек. Анткени ал бийликтин эң негизги оппоненти. Ал абакта отурганына эки жылдай болду. Бул аралыкта ал куугунтук көргөнүнө карабай, духу күчтүү, принцибинен тайбаган адам экенин көрсөттү».

ЖЭБди модернизациялоого байланыштуу 2018-жылы Жогорку Кеңеште атайын депутаттык комиссия түзүлүп, үч айдан ашык иликтөө жүргүзгөн. Аталган комиссиянын мүчөсү Исхак Масалиев мыйзам алдында баары жооп бериши керек деп эсептейт.

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

«Мыйзам бардыгына бирдей иштеши керек, - деди ал. - Сот өкүмү күчүнө киргенде эч ким өзгөчө камерага отургузулбайт. Бирок анын өмүрүнө коркунуч келип жатса гана абактын жетекчилиги чечим чыгарат».

Бишкектин Свердлов райондук соту мурдагы премьер-министр Сапар Исаковду жана «Улуттук энергохолдинг» компаниясынын мурдагы төрагасы Айбек Калиевди 15 жылга кескен. «Электр станциялары» ишканасынын мурдагы жетекчиси Салайдин Авазов 11 жыл 3 айга, мурдагы өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев 7 жыл 6 айга эркинен ажыратылган.

Ал эми «Электр станциялары» ишканасынын жетекчисинин мурдагы орун басары Жолдошбек Назаров менен ЖЭБди модернизациялоо долбоорунун мурдагы аткаруучу директору Темирлан Бримкулов жаза мөөнөтүн тергөө абагында өтөп коюшкандыктан сот залынан бошотулган. Мурдагы энергетика министри Осмонбек Артыкбаевге 5 миллион сом, мурдагы финансы министри Ольга Лавровага 3 млн. сом айып салынган. Соттолуучулар коюлган айыптар далилсиз экенин айтып келишет.

Бишкек шаардык соту 2020-жылдын март айында Свердлов райондук сотунун чечимин күчүндө калтырган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз президенттеринин кыйчалыш тагдыры

Ыңкылап сабактары, кандай каталар кечирилбейт?

Эки ыңкылапты башынан кечирген эгемен Кыргызстанды жалпысынан буга чейин төрт президент башкарды. Азыр бешинчиси бийликте. Булардын каталары сабак боло алабы? Келечекте Кыргызстандын президенти кандай каталарды кетирбеши керек?

Беш президенттин арасынан өткөөл президент гана мыйзамдык жазалардан оолак турат. Акыркы президент оор кылмыштарга шек саналып Кыргызстандын өзүндө камакта отурса, оор кылмыштарга айыпталган алгачкы жана экинчи президент чет өлкөлөрдө жашырынып жашоого аргасыз. Мындай акыбал үчүн мурдагы президенттердин ар бири өздөрү бийликке отургузган кийинкилерине күнөөнү оодарып келет.

Айрым талдоочулар кыргыз президенттеринин мындай акыбалда калышына алардын лидердик сапатынын жоктугу же аздыгы эле эмес, коомдук өнүгүүдөгү, элдин аң-сезиминдеги жана мыйзамдагы өксүктөр да себепкер деп эсептешет.

Аскар Акаев. Туңгуч президент

Аскар Акаев Кыргызстандын президенти катары биринчи жолу ант берүүдө. 1990жылдын 27-октябры.
Аскар Акаев Кыргызстандын президенти катары биринчи жолу ант берүүдө. 1990жылдын 27-октябры.

Аскар Акаев бийликтин бийик сересине СССР урап, доор алмашып жаткан кезде чыгып, 2005-жылдын 24-мартында “Жоогазын ыңкылабында” кулады.

Физик-окумуштуу Аскар Акаев президенттик бийликке Михаил Горбачев башында турган расмий Москванын жана Чыңгыз Айтматовдун колдоосу менен күтүүсүздөн келгени айтылып да, жазылып да келет. Буга биринчи баскычта президенттикке талапкерлер Апсамат Масалиевдин, Апас Жумагуловдун, Жумгалбек Аманбаевдин жетиштүү добуш албай калышы, Чыңгыз Айтматовдун сунуштан баш тартышы себеп болгон.

Кезинде жаш окумуштуу, демократ атыккан туңгуч президент Кыргызстанды 14 жыл башкарды. Башкаруу саясатынын алгачкы жылдары мамлекет үчүн пайдалуу болду. Адатта сөз эркиндигин калыптоо, билимге умтулуу, жарандык коомдун активдешүүсү, кыргыздын улуттук валютасы – сомду киргизүү, дүйнөлүк соода уюмуна кирүү, көп партиялуулук саясаты, “Кыргызстанды демократиялык аралчага”, “Экинчи Швейцарияга” айландыруу аракеттери жемиштүү башкаруунун жыйынтыгы катары бааланып жүрөт.

Аскар Акаев (солдо) Өзбекстандын президенти Ислам Каримов жана Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев менен. Казакстан, 1993-жылдын 27-августу.
Аскар Акаев (солдо) Өзбекстандын президенти Ислам Каримов жана Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев менен. Казакстан, 1993-жылдын 27-августу.

Маселен, саясатчы Темир Сариев “Акаев эгемен мамлекеттин түптөлүшүнө, тиешелүү мамлекеттик атрибуттардын кабыл алынышына, экономиканын рынок шартына салынышына эбегейсиз салым кошту” деп эсептейт.

Акаев СССР кулагандан кийин арабөк калган Кыргызстанды жаркын келечекке багыттай алдым деп ишенерин маал-маалы менен берген интервьюларынан байкоого болот.

Анткен менен Аскар Акаевге бийликтин берилиши - эгемен Кыргызстандын келечегине балта чапкан чоң жаңылыштык деп эсептегендер басымдуу экендигин 2005-жылдын 24-мартындагы “Жоогазын ыңкылабы” көрсөттү.

Албетте, Акаевдин кулашына кыргыз оппозициясы менен тил табыша албагандыгы, бийликке тажрыйбасы жок келгендиги, жумшактыгы, идеалисттик көз карашы себеп болду деген да пикирлер бар.

Орусиялык журналист Игорь Ротарь: Кулаган империянын согуштары: Путинден Горбачевго чейин (Войны распавшейся империи: от Путина к Горбачеву) деген китебинде:

“Кыргыз президенти элин дароо өзгөртө алган эмес: республикада кландык бөлүнүүчүлүк менен коррупция гүлдөп кеткен. Реалдуулукка туруштук бере албаган мурдагы окумуштуу бөтөлкөдөн арга издеген” деп жазган.

Бирок, кыргыз оппозициясы жана анын артында турган масса Акаевге бийликти менчиктеп, үй-бүлөлүк башкарууну орнотуп, мамлекетке кыянатчылык кылды деп күнөөлөгөн. Тынымсыз Конституциялык реформалар (беш жолку), референдумдар (эки жолку) жана алар аркылуу бийлигинин бекемделип жүрүп отурушу буга негиз болуп берди. Жубайы Майрам Акаеванын мамлекеттик ишмерлер арасында көмүскө таасиринин күчөшү, кызы Бермет, уулу Айдар баштаган жакын туугандары менен санаалаштарынын саясатка батыл аралаша башташы элде каршылык маанайды күчөттү.

Массанын көчөгө чыгышына Акаевдин чет өлкөлүк ишенимдүү кеңешчилеринин бири Бирштейн менен алтынга байланыштуу түзүлгөн шектүү келишими, Кумтөр, Үзөңгү-Кууш келишимдерине байланышкан чечимдери, ага каршы чыккан депутат Азимбек Бекназаровдун камалышы, кандуу Аксы окуясы, бийликтин басма сөз каражаттарына жапырт басымдары олуттуу себеп болду.

Аскар Акаев кызы Бермет Акаева (солдо) жана жубайы Майрам Акаева менен. Берлин, 2017-жылдын 9-декабры.
Аскар Акаев кызы Бермет Акаева (солдо) жана жубайы Майрам Акаева менен. Берлин, 2017-жылдын 9-декабры.

2005-жылдагы парламенттик шайлоодо Бермет Акаева жетектеген “Алга, Кыргызстан” партиясынын көпчүлүк мандатка ээ болушу, Курманбек Бакиев баштаган Бириккен элдик кыймылындагы, Роза Отунбаева баштаган “Ата журт” блогундагы таасирдүү оппозициялык саясатчылардын мандаттан куру жалак калышы элдик толкундоолорду күчөтүп, ал 24-мартта тунгуч президентти бийликтен кулатууга чейин жетти.

Аскар Акаев элди кууп, таркатканга аракет кылды, бирок ок аткан жок. Кийинчерээк үй-бүлөсү менен Орусияга баш калкалап кеткенин дагы дал ушул элди кагылыштардан сактап калуу максаты менен байланыштырды.

Москвага качып кеткени менен, жалгыз легитимдүү бийлик деп Жогорку Кеңешти эсептеген Аскар Акаев бийликти өткөргөнгө шашкан жок. Ал учурда постреволюциялык башаламандык, морадерчулук күчөп, оппозиция бийликти башкарууга укуксуз болуп, кулаган бийлик тушунда куралган Жогорку Кеңеш алапайын таппай, Кыргызстандын эл аралык коомчулук алдындагы абалы туңгуюкка кептелип турган.

Иштеп жаткан Баш мыйзамга ылайык президент өзүнүн мөөнөтүнөн мурда отставкага кетерин парламенттин сессиясында жарыялашы керек болчу. Акаевдин жагдайында Жогорку Кеңеш президенттин расмий кол коюлган арызынын негизинде гана чечим кабыл алууга укуктуу. Ушундай жагдайда Жогорку Кеңештин төрагасы Өмүрбек Текебаев баштаган депутаттык комиссия (Өмүрбек Текебаев, Темир Сариев, Каныбек Иманалиев, Кубанычбек Жумалиев, Ташкул Керексизов ж.б.) узак сүйлөшүүлөрдөн кийин Москвага барып, Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин имаратында Аскар Акаевдин кызматтан өз каалоосу менен кетүү тууралуу арызын жаздырып, эл аралык нормалардын сакталышы тууралуу протоколду кабыл алып кайткан.

Бул кадам оппозициядагы Бириккен элдик кыймылдын башчысы Курманбек Бакиевдин Кыргызстанды расмий башкаруусуна, кезексиз президенттик шайлоо өткөрүүгө укук берген.

Ал кезде Аскар Акаев жана анын үй-бүлөсүнүн алдында аларга карата козголгон кылмыш иштердин айланасында узак мөөнөттүү териштирүүлөр, уулу Айдар Акаевди, күйөө баласы Адил Тойгонбаевди жазалоо тууралуу өкүмдөр, Майрам Акаевага “Мээрим” фондунун иши боюнча жаңы териштирүүлөр күтүп турган. Андан бери үч жолу бийлик алмашканы менен Акаевдердин кылмыш иштерине байланышкан териштирүүлөр уланууда. Аскар Акаев өзү 15 жылдан бери Кыргызстанга каттоого моралдык укук ала албай келатат.

Курманбек Бакиев. Кандуу жылдар

Курманбек Бакиев Бишкектеги митинг учурунда. 2005-жылдын 24-марты.
Курманбек Бакиев Бишкектеги митинг учурунда. 2005-жылдын 24-марты.

Аскар Акаевдин өз каалоосу менен кызматтан кеткендиги тууралуу Москвада отуруп жазган арызын Жогорку Кеңеш апрель айында мыйзамдаштырып бергенден кийин Курманбек Бакиев адегенде убактылуу өкмөт башчы, июль айында президент болуп шайланды. Бакиев Акаев сүрөгөн кадрларынан болгон. Өкмөт башчылыкка 2000-жылы дайындап, 2002-жылы элге каршы ок атылган Аксы окуясы боюнча Коопсуздук кеңешинин жыйынында сынга кабылып, отставкага кеткен. Акаев менен мамилеси да ушул учурда бузулган. Октябрь айында Жогорку Кеңешке бир мандаттуу округдан депутат болуп шайланып, 2004-жылы Акаевдин саясатына каршы түзүлгөн Бириккен элдик кыймылдын лидери болуп калган.

Акаевге каршы күчтөрдү бириктирген бул кыймылдын башында таасирдүү саясий идеологдордун бири, кийин Бакиевдин администрациясын башкарган Үсөн Сыдыков жана Аксы окуясынын баш каарманы Азимбек Бекназаров турган. Бакиев бийликке келгенден кийин миссиясын өтөп бүттү деген негиз менен кыймылды таратууну сунуштап, лидерликтен баш тарткан.

Бакиев мамлекетти үй-бүлөлүк башкаруудан арылтуунун жолун Баш мыйзамды реформалоодон көргөн. Конституциялык жаңы реформа эки жылга созулуп, 2007-жылдын 21-октябрында элдик референдум аркылуу кабыл алынган.

Курманбек Бакиевдин бийлиги тушунда Кыргызстандагы экономикалык абалдын туруктуулугу жана өсүшү анын жетишкендиги катары бааланып жүрөт. Муну укук коргоочу Азиза Абдирасулова белгилегендей “айлыктардын убагында төлөнүп, милициянын, дарыгерлердин айлыгы көтөрүлүп, турак жайлары курулуп, пенсия-пособиеге акча жылына эки ирет кошулушу” өңдүү көрсөткүчтөр менен негиздесе болот. Албетте, Сапар Орозбаков өңдүү экономист-талдоочулар экономикалык өсүштү “Бакиевдин экономиканы кыйын билип, башкарганынан эмес, мунайдын баасы өсүп, Орусия аркылуу инвестициянын көбөйүшүнөн” деп жүрүшөт.

Кандай болгондо да Акаевдин каталарын кайталабайм деген ант менен тактыга отурган Курманбек Бакиев эки жолу шайланган, бирок күч менен кулатылган экинчи президент болду. Артында мамлекеттик башкарууну үй-бүлөлүк башкарууга айырбаштаган, кылмыш чөйрөсү менен коюн-колтук алышкан, март ыңкылабынын жеңиштерин уурдаган, кан төккөн президент деген жаманатты калды.

Буга биринчи кезекте Бакиевдин март ыңкылабы аркылуу бийликке жеткирген саясий санаалаштарын оолактатып, эки тизгин бир чылбырды балдарына, бир туугандарына оодаргандыгы себеп болгон. Коомчулуктун сынына Бакиев парламент трибунасында жооп берип жатып, “бир туугандарымды эми Айга учуруп ийемби?” дегени алигиче ылакап болуп келатат.

Бакиевдин үй-бүлө мүчөлөрүн бийликке аралаштыруу аракети президент болуп шайлангандан кийинки учурга туш келет. Адегенде президенттик шайлоодогу тандемге ылайык өкмөттү башкарып калган Феликс Куловдун сунушу аркылуу улуу баласы Маратты Коопсуздук кызматынын төрага орун басарлыгына дайындаган.

Негизгиси - Бакиевдин иниси Жаныш менен уулу Максим Кыргызстандагы эң таасирдүү фигураларга айланганы. Адегенде Коопсуздук комитетинин төрага орун басары, андан кийин мамлекеттик күзөт кызматынын башчысы болуп турган Жаныш Бакиев, Кыргызстанды өнүктүрүү фондун, андан кийин жаңы түзүлгөн ЦАРИИни башкарып калган Максим Бакиев эбегейсиз бийлик укуктарына ээ болгон. Курманбек Бакиев бийликтен кулатылгандан кийин Максим ири суммадагы акча каражаттарын мыйзамсыз пайдалануу, тышка чыгарып кетүү, чайкоочулук өңдүү аракеттери боюнча узак мөөнөттүү соттук жараяндар эл аралык териштирүүгө чейин жеткен.

Расмий бийлик ээси Курманбек Бакиевге таасир этүү жагынан Жаныш менен Максимдин ортосундагы тымызын атаандаштык тууралуу коомчулукта кеңири талкуулар жүргөн.

Курманбек Бакиев бир туугандары менен.
Курманбек Бакиев бир туугандары менен.

Коомчулукта Бакиевге катуу каяша айтып отставкага кеткен, Жогорку Кеңештин төрагасы, депутат Өмүрбек Текебаевге каршы жасалган “матрешкагейт” иши, эркин журналист Геннадий Павлюктун, президенттик администрациянын мурдагы башчысы, “Ак жол” партиясын уюштуруучу, кийин Бакиевдерге каршы күрөшкө аттанган Медет Садыркуловдун, Эл аралык стратегиялык институттун директору Сергей Слепченконун өлтүрүлүшү сыяктуу иштердин артында Жаныш Бакиев турат деп эсептелди.

Бакиевдин бийлигинин тушунда киши өлтүрүүлөр кадыресе көрүнүшкө айланды. Киши колдуу болуп өлгөндөрдүн арасында депутаттар Жыргалбек Сурабалдиев, Баяман Эркинбаев, Санжар Кадыралиев, Тынчтыкбек Акматбаев, каскадер Үсөн Кудайбергенов, спортчу Раатбек Санатбаев, кылмыш чөйрөсүнүн төбөлү Рысбек Акматбаев болду.

Мындай көрүнүштөрдөн улам Бакиевдин бийлигине каршы оппозициянын аракети кайра жанданды. “Реформа үчүн” кыймылына бириккен парламенттеги оппозицияга кийин премьер-минстрлик кызматынан сыйда сүрүлгөн эки премьер-министр Феликс Кулов менен Алмазбек Атамбаев да ыктады.

Бакиевдин кулатылышына тышкы фактордун да таасири болду. АКШнын Кыргызстандагы аскерий базасын кетирүү боюнча Орусияга 2009-жылдын 3-февралында берген убадасын Бакиев аткарбай, базаны жүк ташуучу базага айландырып, калтырып койду.

Кийинчерээк ошол кездеги президент Дмитрий Медведев "Бакиевдин бийлиги мамлекеттин социалдык-экономикалык өнүгүшүн камсыздоого жөндөмсүздүгүнөн кулады" деп айтты. Владимир Путин болсо Акаевдин жаңылыштыгын кайталаганын айткан жайы бар. Орусиянын мындай маанайын кийинки президент Алмазбек Атамбаев өз кызыкчылыгына пайдаланып, АКШ базасын кетирүү аркылуу Орусиянын ишенимине киргени бар.

Ошентип, Бакиев 2010-жылы 7-апрелде кулатылды. Ала-Тоо аянтына келген митингчилерге каршы атылган ок 90го жакын кишинин өмүрүн алды, октон жараат алгандар алардын санын кийин дагы көбөйттү.

Апрель окуясы боюнча козголгон кылмыш иш боюнча Курманбек Бакиев сотто башкы күнөөкөр катары таанылып, сыртынан өмүр бою абак жаза чектелди. Анын бийликке аралашкан бардык калган үй-бүлө мүчөлөрүнүн көпчүлүгү сыртынан кесилип, Кыргызстандан тыш жерде качкында жүрүшөт.

Бакиев учурда үй-бүлөсү менен Беларуста жашайт, айрым маалымат булактарында Беларус жарандыгын алгандыгы айтылып жүрөт.

Беларус президенти Александр Лукашенко Кыргызстандын качкын президентин жеке достук мамиле боюнча эле кабыл алганын комментарийинде айтканы бар. Чындыгында расмий жарыяланбаганы менен, Бакиевди Беларуска жайгаштырууга стратегиялык өнөктөш өлкөлөр – Орусиянын Казакстандын лидерлери Владимир Путин менен Нурсултан Назарбаевдин, АКШнын кийлигишүүсү, ЕККУнун ортомчулугу болгондугу тууралуу чындыкка өтө жакын маалыматтар айтылып келе жатат. Бул аракет Кыргызстандагы башаламандык кеминде кош бийлик орношун шартташы, анын өнөктөш өлкөлөргө таасири өңдүү ички жана тышкы тобокелдиктерге байланышкан.

Анткени, бийликтен кулатылгандан кийин Курманбек Бакиев ошол кездеги мамлекеттик күзөт кызматынын башчысы Жаныш Бакиев баштаган тарапкерлеринин коштоосунда Ошко барып, ал кездеги элдик губернатор Сооронбай Жээнбеков баштаган апрелчилердин ортосунда тиреш пайда болгон.

Курманбек Бакиев Беларус президенти Александр Лукашенко менен. Минск, 2019-жылдын 6-августу.
Курманбек Бакиев Беларус президенти Александр Лукашенко менен. Минск, 2019-жылдын 6-августу.

Ошентип, Бакиев кызматтан кетүү арызын Беларуска кетердин алдында Казакстандын тышкы иштер министринин жана ЕККУнун өкүлдөрүнүн катышуусунда Ош шаарында 15-апрелде жазып, кол коюп бергенин кийин Бакиевди коштоп жүргөн тарапкерлери билдиришкен. Бул Роза Отунбаева баштаган Убактылуу өкмөттүн мамлекетти андан ары башкаруусуна жол ачкан.

Бирок, Курманбек Бакиев кийинчерээк Беларуста президенттиктен баш тартуу тууралуу арыз куралчан төңкөрүшчүлөрдүн басымы аркылуу жазылганын, андай бийликти тааныбай турганын билдирип, 7-апрелдеги кандуу окуяны убактылуу өкмөткө жүктөгөн.

Роза Отунбаева. Өткөөл мезгил

Роза Отунбаева ыңкылаптан кийинки күнү. Бишкек, 2010-жылдын 8-апрели.
Роза Отунбаева ыңкылаптан кийинки күнү. Бишкек, 2010-жылдын 8-апрели.

7-апрелде Бакиев бийликтен кулары менен оппозиция биринчи декрет менен Убактылуу өкмөт түзүп, Роза Отунбаеваны анын төрайымы, 19-майда кезектеги декрет менен 2011-жылдын 31-декабрына чейин өткөөл президент деп дайындаган. Бул дайындоо Баш мыйзамды кабыл алган 27-июндагы референдум аркылуу бекемделген.

Роза Отунбаева бийликтин жоопкерчилигин апрель ыңкылабында эски бийлик кулап, токсонго жакын киши окко учуп, бийликке жаңы келаткан оппозиция туңгуюктан чыгуунун жолун издеп жаткан кыйын кырдаалда алды. Отунбаеванын Убактылуу өкмөтү жүздөгөн кишинин өмүрүн алган, миңдеген кишилерди жабыркаткан Ош, Жалал-Абаддагы кыргыз-өзбек коогалаңын, жеңилген саясий күчтөрдүн ачык жана көшөгө артындагы каршылыктарын башынан кечирди.

"Улут аралык жаңжалдарга жол берди, убагында токтото алган жок" деп, улутчулдар, жергиликтүүлөр эле эмес, эл аралык коомчулук да сынга алды. Отунбаева мындай жагдайды жөнгө салуу үчүн дипломатиялык тажрыйбасын пайдаланды, эл аралык комиссиянын деңгээлинде иликтөөгө шарт түздү.

Ушундай кырдаалда мамлекеттик башкарууну мыйзам алкагына салуу үчүн жаңы Конституцияны кабыл алуу, президенттик жана парламенттик чукул шайлоолорду өткөрүү милдеттери турган. Кандай болгондо да Роза Отунбаеваны бир да кыргыз президенти башынан өткөрө элек эң кыйын кырдаалга кайраты, акылы жана дипломатиялык көрөңгөсү менен туруштук берди. Кийинчерээк эл аралык коомчулук Борбор Азиядан чыккан, Кыргызстандын атын тааныткан алгачкы аял лидер, экс-президент катары тааныды.

Советтик жана кыргыз дипломаты, демократ Роза Отунбаева ички саясатка 2004-жылы келип, “Ата журт” оппозициялык кыймылынын теңтөрагасы болгон. БШК 2005-жылкы парламенттик шайлоого дипломаттык чектөө бар деген шылтоо менен каттабай койгон. Акаевдин үй-бүлөлүк башкаруу саясатына каршы жүрүштөрдүн алдыңкы сабында болгон. Кийин Акаев аны “оппозициянын локомотиви” деп атаган.

"Жоогазын ыңкылабынан" кийин Бакиевдин командасында да узак иштей алган эмес. Тышкы иштер министри болуп дайындалган Отунбаеваны 2005-жылы июль айында жаңы шайланган парламент колдобой койгон. Бул президенттин атайын жасалган ишарасы катары бааланган. 2007-жылы КСДП аркылуу парламентке келип, 2010-жылга чейин коалициялык азчылыктагы КСДП фракциясын жетектеп, оппозициянын парламенттеги трибунасы болуп турган. Убактылуу президент болгондон кийин КСДПдан баш тарткан. Отунбаевада өткөөл президент кезинде кайсы бир саясий партияларды сүрөгөн же жеке кызыкчылыктарга, саясий интригаларга жол берген учурлар байкалган эмес.

Отунбаева президенттик тактыны шайлоодо жеңип чыккан Алмазбек Атамбаевге 2011-жылы 1-декабрда расмий эрежелерге ылайык өткөрүп берген. Бул Эгемен Кыргызстандын тарыхындагы алгачкы тынч жол менен бийлик алмашуу болгон.

Бирок, Алмазбек Атамбаев 2016-жылы 31-августтагы эгемендик майрамында Убактылуу өкмөттүн бийлигин "легитимсиз" деп атап, Роза Отунбаеваны кескин сынга алып чыккан. Убактылуу өкмөт мүчөлөрүнүн пикиринде Бакиевдин өкмөтү кулатылган шартта парламентти, өкмөттү таркатып, жоопкерчиликти өзүнө алуу аргасыз жана мүмкүн болгон жалгыз арга болгон, буга Атамбаев өзү да күбө. Атамбаевдин бул сыны үй-бүлөлүк башкарууга, коррупцияга каршы күрөшкө чогуу аттанган саясий өнөктөштөрү менен ажырашуунун ачык жарыясы болчу. Мындай кадамды Атамбаев Отунбаева жетектеген убактылуу өкмөт мүчөлөрүнүн Баш мыйзамды өзгөртүү демилгесине каршы кайрылуусунан кийин жасаган.

Алмазбек Атамбаев. Ак үй, Кой-Таш, түрмө

Алмазбек Атамбаев өзүнүн инаугурациясында, 2011-жылдын 1-декабры.
Алмазбек Атамбаев өзүнүн инаугурациясында, 2011-жылдын 1-декабры.

Алмазбек Атамбаев президенттик кызматка 2010-жылкы кандуу апрель, июнь окуяларынын илеби кайтып, коомдук-саясий кырдаал салыштырмалуу турукташып калган кезде, 2011-жылдын аягында жаңы Конституциянын негизинде шайланып келди.

Атамбаев өзүнөн мурунку үч президент сыяктуу эле жогорку билимди Орусияда алган. 1993-жылы КСДПны түптөгөн. Чоң саясаттагы карааны 1995-жылы Жогорку Кеңештин эл өкулдөр жыйынынын депутаты болгондо көрүнгөн. Президенттик жарыштарга үч ирет катышкан. Акаевдин, Бакиевдин заманында кыска мөөнөттөргө министр, премьер-министр кызматтарын аркалаган.

Өзүн Кыргызстандагы "элден мурда байыган миллионер, таза саясатчы" деп кайталап мактаганы элдин эсинде. Байлыгын 90-жылдарда менчиктештирген “Кыргызавтомаш” ишканасы менен байланыштырат. Кийинчерээк Аскар Акаевдин Орусия токсонунчу жылдары Кыргызстан жазуучулар союзуна бөлгөн 50 миллион рублди менчиктеп алганы тууралуу айтканы Атамбаевдин байлыгы таза ишкердиктин туундусу дегенге көлөкө түшүрдү.

Атамбаев президенттик кызматынын алгачкы жылдары мурдагы президенттер сыяктуу эле Кыргызстанды үй-бүлөлүк коррупциясыз, “чөгөлөбөгөн” эркин, байгер мамлекет кылуу дымагын айтканы менен иш жүзүндө көп тараптуу саясат жүргүзө алган жок. АКШнын аскерий базасын чыгаруу тууралуу алгачкы билдирүүсү аркылуу тышкы саясатта Орусия стратегиялык негизги өнөктөшү экендигин бышыктады. Бирок, саясий карьерасы аяктаган 2019-жылы Кой-Таш окуясынын алдында да Кремлге каттап, арга таппай келди.

Алмазбек Атамбаев - март, апрель ыңкылаптарынын алдыңкы сабында жүргөн ыңкылапчы саясатчылардан. 2010-жылы анын КСДП партиясынын кеңсеси жайгашкан "Форум" менчик ишканасынын имараты оппозициянын штабы болгон. Оппозициялык күчтөрдүн башында өзүнөн тышкары Роза Отунбаева, Өмүрбек Текебаев, Болот Шер, Азимбек Бекназаров, Темир Сариев, Эмилбек Каптагаев, Дүйшөнкул Чотонов баштаган таасирдүү саясатчылар бар болчу.

Атамбаев убактылуу өкмөттө төрайымдын орун басары болду. Убактылуу өкмөт постреволюциялык кырдаалды, улут аралык жаңжалдарды жөнгө салуудан тышкары парламенттик шайлоо, жаңы Конституцияны кабыл алуу, анын негизинде президенттик шайлоо өткөрүү иштерин уюштурган. Бирок, Атамбаев саясий өнөктөштөрүнөн президенттик ишмердигинин жарым жолунда ажырашты.

Атамбаевдин өзүм билемдиги, эрдемсинген көкбеттиги жана кежирдиги мамлекетчил саясатчыларды четке сүрүп, жеке кызыкчылыкты көздөгөндөрдүн тузагына түшүрүп, өзүнө каршы күчтүү оппозицияны жаратты. Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Чыныбай Турсунбековдун баамында бул жагынан Атамбаев айдоочу, жардамчы, кеңешчи дегендердин таасирине кирип, Акаев менен Бакиевдин жолоюна түштү.

Атамбаевдин бийлиги үй-бүлөлүк башкарууга, коррупцияга каршы, демократиялык баалуулуктарды туу туткан парламенттик өлкө куруу максаттары бир саясий сапарлаштарын, маалымат каражаттарын, жарандык активисттерди ачык басмырлоо, куугунтуктоо, камоо, опузалоо иштери менен тарыхта калды.

Саясий өнөктөштөрү менен ачык тирешүү 2020-жылга чейин өзгөртүлбөйт деген кепилдик менен 2011-жылы кабыл алынган баш мыйзамды өзгөртүү тууралуу Атамбаевдин демилгесинен башталган. Бул долбоордо президенттин укуктары азайтылып, өкмөттүн укуктары кеңейтилген. Коомдук-саясий чөйрө муну Атамбаев өз бийлигин узартууга жол чабуу максаты катары кабылдаган. Демилгеге убактылуу өкмөт каршы чыккан. Бул мурдатан тымызын келаткан тирешти ачыктаган. Президент Атамбаев 2016-жылы 31-августта Роза Отунбаева жетектеген убактылуу өкмөттүн жана өткөөл президенттин легитимдүүлүгүнө шек жараткан билдирүү менен чыккан.

Муну 2010-жылкы Конституциянын авторлорунун бири, депутат Өмүрбек Текебаев баштаган саясатчылар мамлекеттин кызыкчылыгына каршы куру дымак жана саясий сокурдук катары сындап, Отунбаевадан кечирим суроону талап кылышкан. Кийинчерээк парламентте Атамбаевдин таасирин азайтуу, Коалициялык көпчүлүктү КСДП фракциясын кошпой кайра түзүү аракети жасалып, бирок майнапсыз жыйынтыкталган.

Тескерисинче, ушул тирештен кийин Өмүрбек Текебаев, аны менен кошо партиялашы Дүйшөнкул Чотонов коррупцияга айыпталып, камакка алынган. Мындай ыкмалар Аида Саляновага, Канат Исаевге, Садыр Жапаровго, Алмамбет Шыкмаматовго карата колдонулуп, кийинчерээк алардын катарына президенттик шайлоодо негизги талапкерлердин бири саналган Өмүрбек Бабанов кошулган.

Ошол эле мезгилде Чолпон Жакупова баштаган таасирдүү укук коргоочуларды, көз карандысыз маалымат каражаттарын сотко берип, миллиондогон сом доо койгон. Мындай ыкмаларды Атамбаев өзүнө каршы күчтөрдү, парламентти сындыруу үчүн колдонгон. Натыйжада Конституцияны өзгөртүү максаты ишке ашкан.

Президенттик шайлоодо Атамбаев күтүлгөндөй эле КСДПнын атынан өзүнүн "1995-жылы табышкан досу Сооронбай Жээнбековду" чыгарып, аягына чейин сүрөдү. Өзүн бийликти мыйзамдуу жол менен өткөрүп берген президент катары даңазалоого аракет жасады.

Бирок, анын артынан Атамбаев менен Жээнбековдун тирешинин жаңы барагы ачылды. Атамбаев мураскорун үй-бүлөлүк-кландык башкарууга жол берип, коррупциячыларды калкалап жатат деп сындап чыкты. Бир жылдан ашык тирешүү Атамбаевдин экс-президенттик макамынан ажырашы, камалышы, кылмыш дүйнөсүнүн төбөлү Азиз Батукаевди бошотуудагы коррупциялык иштер, кан төгүлгөн Кой-Таш окуясы өңдүү жоон топ оор кылмыштарга айыпталышы менен аяктады. Атамбаевдин командасындагы ондогон мамлекеттик ишмерлерди, кызматкерлерди да азыркы бийлик ири коррупциялык иштерге айыптап камап, тергеп жатат. Атамбаевчилер муну "саясий куугунтук" деп баалашууда.

Алмазбек Атамбаевдин саясий тагдыры кийинкилерге сабак болобу – аны мезгил көрсөтөт.

Сооронбай Жээнбеков. Жарым жолдо

Сооронбай Жээнбеков президенттик кызматындагы алгачкы жылдык басма сөз жыйынында, 2018-жылдын 19-декабры.
Сооронбай Жээнбеков президенттик кызматындагы алгачкы жылдык басма сөз жыйынында, 2018-жылдын 19-декабры.

Сооронбай Жээнбеков 2017-жылдын 15-октябрында президент болуп шайланды. Ал - КСДПнын башатында тургандардын бири. 1995-жылдан баштап Жогорку Кеңештин үч жолку депутаты, төрага орун басары, комитет төрагасы болгон. Апрель ыңкылабынан кийин Ош облусуна элдик губернатор болуп, андан кийин расмий дайындалган. 2015-жылдын декабрынан баштап​ беш ай ичинде үч кызмат которуп, өкмөт башчылыкка келген.

Президенттикке талапкердигин КСДП көрсөтүп, Алмазбек Атамбаев баштаган тарапкерлери сүрөп, натыйжада 54.76% добуш менен марага жеткени белгилүү. Инаугурациясы Ала-Арча резиденциясында чакан, тандалма чөйрөдө өтүп, кезинде Кыргызстанда тынчтык жолу менен бийлик өткөрүүгө чыйыр салган тарыхый окуя катары сыпатталган. Сооронбай Жээнбеков мурдагы бийликтин "көчүн" улантарын убада кылып, эң алгачкы жардыгы менен Алмазбек Атамбаевге Кыргыз эл баатыры наамын ыйгарган. Бирок, мындай ызаат көрсөтүүлөрдүн мааниси бат эле жокко чыкты.

Алмазбек Атамбаевге өзү сүрөп алып келген мураскердин анын эркине баш ийбей, өз алдынча саясат жүргүзүү аракети жаккан жок. Тил табыша албай калган партиялаш жана үзөңгүлөш мамлекеттик эки ишмердин тымызын пикир келишпестиктери кийинчерээк ачыкка чыгып, ал тирешүү бир жарым жылга созулду. Атамбаев Жээнбековду кландык-тууганчылык башкарууга жол берип, мамлекеттин эсебинен байыган коррупционерди калкалап жатат деп ачык жана кескин сындап, КСДПнын ишин жандантууга киришти.

Мурдагы жана кийинки президенттин тиреши учурунда премьер-министр Сапар Исаков, Албек Ибраимов, Кубанычбек Кулматов баш болгон жогорку кызматтардагы Атамбаевдин кадрларын кетирүү, ири коррупциялык иштерге байланыштуу териштирүүлөр, камоолор жүрүп турду. Парламент Атамбаевди экс-президент макамынан ажыратты. Аны кармап жоопко тартуу операциясы татаалдашып, Кой-Таш окуясында бир офицер өлүп, ондогон киши жараат алып, Атамбаев жана анын жоон топ тарапкерлери камалып, башкы прокуратура оор кылмыштар боюнча иш козгоду. Мунун бардыгы Атамбаев жана анын тарапкерлери тарабынан саясий куугунтук деп бааланып келет.

Сооронбай Жээнбековдун инаугурациясында. 2017-жылдын 24-ноябры.
Сооронбай Жээнбековдун инаугурациясында. 2017-жылдын 24-ноябры.

Ошентип, Сооронбай Жээнбековдун мамлекетти алгачкы эки жылдык башкаруусу эки баскычка – мурдагы президент Алмазбек Атамбаев камалганга чейинки жана андан кийинки деп бөлүндү.

Учурунда чет өлкөлүк айрым маалымат каражаттары Жээнбеков жалпы коомчулуктун табигый таанымына ээ боло элек саясатчыны өз кызыкчылыгы үчүн күч менен алып келип алуудан сокку жеген Атамбаевден сабак алышы керек деп жазып чыгышты. Айрым талдоочулар саясий-экономикалык түп тамырынан өзгөрүүлөр, коомду бириктирүү аракеттерин колго алуу керек, бул бийлик, таасир талаш өнөкөтүнө бөгөт коет деп айтышты.

Катанын үстүнөн иштөөгө президент Жээнбеков даярбы? Бул суроого жооптор ар түрдүү, карама-каршылыктуу. Жээнбековдун тарапкерлери президенттин мамлекеттик иштер менен алектенүүсүнө эми гана шарт түзүлгөнүн белгилешет. Батыл аракеттерге барып, коомдук-саясий чөйрөнүн көңүлүн бургудай таасирдүү кадамдарга барарынан, бирнчи кезекте ондогон жылдардан бери жарытылуу жыйынтыгы жок сот реформасын ордунан жылдырарынан күмөн санаган талдоочулар да бар.

Анткен менен Атамбаевдин убагында ар кандай жагдайларда камалып, саясий куугунтуктун курмандыктары катары бааланып келаткан Өмүрбек Текебаев, Канат Исаев, Дастан Сарыгулов, Бектур Асанов сыяктуу жоон топ саясатчылардын иштеринин кайра каралышы, кыскартылышы өңдүү көрүнүштөр сот акыйкаттыгын калыбына келтирүү ишарасы катары бааланууда.

Жээнбековдун дагы бир артыкчылыгы катары Убактылуу өкмөттүн, төрагалар кеңешинин мүчөлөрү, жарандык активисттер, чыгармачыл бирикмелер өңдүү топтор менен жолугушуп, кеп-кеңешин угуп келаткандыгы белгиленип жүрөт.

Ошондой эле Жээнбековдун бийлиги тушунда коррупциялык иштерге тиешеси бар мамлекеттик кызматкерлер аёосуз кармалып, камалып келатат. Ошол эле учурда сот иштери тандалма жүрүп жатат, Шадиев, Алмаматов сыяктуу коррупцияга шек саналгандар атайылап качырылды, прокуратура, сот өздөрү коррупциялык чечимдерге барып жатат, бул бара-бара чоң нааразылыктарга чейин өсүп чыгышы мүмкүн деген өңдүү пикирлер бар.

Кандай болгон учурда да президент Жээнбековдун бийликте отурганына үч жылга аяк басты. Алдыда жергиликтүү кеңештерге, Жогорку Кеңешке шайлоо өнөктүктөрү күтүп тургандыгын эске алганда президенттик шайлоого чейин саясий динамика күчөбөсө басаңдабастыгы айтпаса да түшүнүктүү.

Ошондуктан, азыр таасирдүү саясатчылар Жээнбеков чечкиндүү кадамдарга барып, элдин ишенимин актачу учуру келгенин, мындан ары кеңештер эмес, талаптар көбөйөрүн эскертип жатышат. Жээнбековдун милдеттерди эмитен кынтыксыз аткарышы мурдагы президенттердин тагдырын кайталоодон сактайт деп эсептешет. Президенттин мөөнөтү 2023-жылы аяктайт.

Президенттердин катасы кечирилбейт

Токсонго жакын адамдын өмүрүн алган 7-апрель элдик ыңкылабына быйыл 10 жыл болду. Бул ыңкылап аркылуу келген жаңы бийлик, анын башына келген президент деле эл көксөгөн акыйкаттыкты, бакубат жашоону камсыздай алган жок. "Азаттык" радиосу бир катар белгилүү адамдарга кандай адам мыкты президент боло алат деген суроону узатты.

Абдыганы Эркебаев, мамлекеттик ишмер:

Акаевдин, Атамбаевдин, Бакиевдин каталары окшош болду. Тарыхтан сабак алышкан жок. Булар өлкөнүн эмес, өздөрүнүн жеке кызыкчылыгын, үй-бүлөсүнүн кызыкчылыгын көздөп, байлыкка азгырылып кетишти. Сөзү менен иши айкалышкан жок. Ачыгын айтканда, ошонун айынан экономикалык оор абалдабыз. Саясий жактан анча-мынча жылыштар болду, бирок турмуш оокатка байланыштуу да. Азыркы президент аракет кылып атат, бирок, анын тегерегинде жердештерине, Райымбек Матраимовго байланышкан сөз көбөйүп баратканы өкүндүрөт. Ага тиешелүү чечимдердин кабыл алынбагандыгы себеп болууда. Арстанбектин мыкты саптары бар: “Эл менен сен бийиксиң, элден чыксаң кийиксиң” деген. Албетте, таза, үлгүлүү, өзүнөн мурда өлкөсүн, элин ойлогон, жанын аябаган, элди алдыга сүрөп турган адам мыкты өлкө башчы боло алат.

Бактияр Фаттахов, коомдук ишмер:

Кудайдан башкасынын баары ката кетирет. Мен саясатка кирип жатканда жашоодогу максатым - элге кызмат кылуу дегем. Ошондон бери элдин көзүнө тике карап келем. Кылган иштерим үчүн балдарым кыжаалат болбойт. Жүзүм жарык. Ошондой иштерди жасаш керек. Берген антын унутпашы керек. Кандай президент жакшы болот? Бул - жооптуу кызмат, журт башы. Ошондуктан, жанына илимдүү, билимдүү адамдардан кеңешчи алып, берген антын так аткарса, бийликтин ээси эл экенин таанып, эл менен бирге болгон, элдин батасын алган мыкты журт башы болот.

Чыныбай Турсунбеков, Жогорку Кеңештин депутаты:

Эң жаманы бийликке келгендер Конституцияны өздөрүнө ченеп-бычууга аракет кылышат. Саясий позициянын жоктугунан, мамлекеттик кызыкчылыкты өз кызыкчылыгынан төмөн койгондун айынан биринин артынан бири жыдып жатат.

Болочок президентте мындай адат болбошу керек. Мамлекетти өнүктүрүш үчүн, элдин келечеги үчүн конкреттүү социалдык-экономикалык программаларды ишке ашыруу, элдин жашоо деңгээлин көтөрүү менен алек болгон адам мурдагылардын тагдырын кайталабайт.

Бактыгүл Каламбекова, дипломат:

Кээде толкун кээ бир кишилерди премьер, кээ бирөөнү президент кылып коет экен. Өткөөл мезгилде алган сабактарыбыз президенттик кызматка даярдык керек экенин, пендечиликтен алыс болуш керектигин көрсөттү. Президент алысты көрө билген, даанышман, билимдүү, көрөгөч болушу шарт. Бул беш диплому, материалдык байлыгы, кайсы бир кландан чыкканы менен эмес, бараткан ишине шайкеш даярдык керек деген сөз. Өзүн Кыргызстандын президенти катары ордун билүү, көп окуган, көп ойлонгон, көз карашы калыптанган, мамлекеттик кызматтардын тепкичтеринен өткөн, мамлекетти түшүнө алган тажрыйба керек.

Жефф Лили, Эл аралык билим берүү программалары боюнча америкалык кеңештердин эксперти, изилдөөчү:

Эң биринчи кезекте, ал коррупцияга аралашпаган адам болушу керек. Экинчиден, ал адам Кыргызстанды өзүнүн үй-бүлөсүндөй эмес, өзүнүн уруусундай көрүшү керек. Дегеним, президент башынан эле анын бир да үй-бүлө мүчөсү, жакын тууганы бийликтин кайсы бир бутагында, өкмөттө, президенттик администрацияда иштей албайт деп жарыялашы керек.

Менимче, болочок президент Кыргызстандан сырткары башка өлкөдө, маданият жагынан бул чөлкөмдөн алыс жакта жашап келген, ачык жана баарына кызыккан аң-сезим кандай болорун түшүнгөн адам болушу абзел. Ал адам кыргыз жана орус тилдеринен сырткары дагы башка чет тилдерди билсе, англисче шар сүйлөй алса андан да жакшы болмок.

Мамлекет башчылыкка өз башынан кандайдыр чоң жоготууну кечирген адам жарамак деп эсептейм. Ушундай адам катуу стресске туруштук бере алат, чоң кыйынчылыктарга тике караган кайраткер жаран болуп, кандайдыр оор кезеңдерде туура чечим кабыл алып, элдин жүгүн көтөрө алат.

Президент шайлоо маалында анын кийинки бийлигинен күмөн санагыдай иштерге таптакыр жол бербеши керек. Шайлоо маалында эркин жана калыс тандоо абдан маанилүү экенин белгилеп, шайлоо комиссияларына басым көрсөтпөй, эч ким эрежелерди бузбагандай шарттарды камсыздап, добуш берүү мыйзамдарын кынтыксыз аткарып, жыйынтыгын кабыл алышы керек.

Президент болуп шайлангандан кийин бардык бизнес иштерин токтотушу зарыл (АКШ президентин туурабай). Ага чейинки салык декларацияларын, байлык, мүлкүн ачык жарыялашы шарт. Ал маалымат көз карандысыз комиссия тарабынан бышыкталып тастыкталганы туура.

Наталья Никитенко, Жогорку Кеңештин депутаты:

Башка өлкөлөр жүз жылдап башынан кечирген кыйынчылыктарды Кыргызстан ондогон жылдарда басып өтүп койду. Эки ыңкылап болду, түрдүү президенттерди көрдүк: бийликти басып алгысы келген интеллигенти да, ээн оозу да, башкасы да болду, акыркысы камалды. Бирок, булардын бардыгынын оорусу бир болду: бийликти конституциялык эмес жол аркылуу менчиктеп алуу аракетин көрдү, өзүнө ыңгайлаштыруу менен алектенди. Эң кыйын башкаруучусуң деген иллюзияны сиңирген чөйрөдө, элден алыс жашады.

Менин баамымда бүгүн көп улуттуу Кыргызстан үчүн президенттик эмес, парламенттик башкаруу керек. Ошондуктан, биздин шартта Конституциялык укугунан аша чаппай, арбитрдин ролун аткарган, мамлекеттик кызыкчылыкты өзүнүкүнөн жогору койгон, мыйзамга баш ийген адам гана мыкты президент боло алат.

Бекбосун Бөрүбашев, талдоочу:

Баш мыйзамда Кыргызстан демократиялык өлкө деп турат. Бул элдин бийлиги деген сөз. Баш мыйзамдагы негизги ушул жобону сакташы керек. Президенттер бийликке келгенде мыйзамдан өзүн жогору койгон адатынан арылып, мыйзам алдында жооптуу экенин аңдап, түшүнүшү керек.

Эмилбек Жороев, саясат таануучу:

Кандай каталарды кайталабаш керек? Бул мурдагылардан азыркыларга чейин көңүл сыртында калган, бирок эң негизги маселе. Акаевден, Бакиевден, Атамбаевден бери басып өткөн, акыбетсиз, тескери жолдорду кайталап басуу көп байкалат. Азыркы бийликте деле сот жаатында болобу, күч, коопсуздук органдарында болобу, тышкы саясатта болобу ушул байкалат.

Мамлекеттик институттарды кайсы бир тескери купуя жолдорго салуу, бюрократиялык классты тар саясий кызыкчылыктарга пайдалануу, кайсы бир маселени элдин мандатын пайдаланып популисттик жол менен чечип алууга аракет кылуу же катачылыктын, кыйынчылыктын бардыгын мурдагы бийликке шилтеп коюу өнөкөткө айланган.

Президенттин алдында Кыргызстанды толук кандуу башкаруу көрөңгөсү, өлкөнү алдыга сүрөгүдөй стратегиялык багыты, элди ынандыра алчу калыптанган идеясы болушу керек. Анын командасы (достору, классташтары, жердештери эмес), стратегияларды ишке ашырууга жөндөмдүү системалуу командасы, партиясы болушу керек.

Жанар Акаев, Жогорку Кенештин депутаты:

Көп президенттер кайсы бир партияга гана жан тартып, кайсы бир саясий топтор менен жакын болуп, сын айткан кишинин бардыгын душман катары көрүү - чоң трагедиябыз.

Президент келери менен айланасына чоң кландардын пайда болуп калышынан эл иренжип калды.

Жалпы лидер катары өзүн көрсөтүп, мөөнөтүм бүткөндө мураскерлериме калтырам дебестен, шайлоону таза өткөрүп бергени оң. Сот системасын көз карандысыз органга айлантууга, таза кадр саясатын жүргүзүүгө, мыкты кадрларды бийликке алып келүүгө саясий эрки бар адам болушу керек. Эң башкысы адилеттүүлүктү, акыйкаттыкты орното алган калыс адам президент болууга тийиш.

Өзүнүн тегерегиндеги коррупциялык, туугандык, достук кландардан алыс болуп, ошолордон өзүн оолак кармаганга эрки, күчү жете турган адам болсо жакшы болмок. Өкмөттүн, парламенттин ишине түздөн түз кийлигишпей, эркин, тең салмактуу бийликти сактап берген өлкө башчысы болсо, менимче, жакшы болмок.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кырнет талаа иштерине кабатыр

Кырнет талаа иштерине кабатыр
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:10 0:00

Дарттын сүрү, дарынын түрү

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда коронавирус жуккандар 216 кишиге жетти. Бул илдеттен төрт адам каза болуп, 23ү айыгып чыкты. Пандемияга байланыштуу коомчулукта дагы эле толгон-токой суроолор бар.

6-апрелге карата өлкөдө COVID-19 вирусу дагы 69 адамдан табылды. Ушуну менен Кыргызстанда коронавирус жуккан 216 адам катталды. Алардын ичинен Жалал-Абад облусунда – 80, Ош облусунда – 94, Чүй облусунда – 5, Баткен облусунда – 4, Бишкек шаарында – 25, Нарын облусунда – 5, Ысык-Көл облусунда – 3 кишиден коронавирус табылды. Алардын 9у дарыгерлер.

Вирустан төрт адам каза болуп, 23ү айыгып чыкты. Стационарда 202 адам бар, алардын ичинен бешөө туруктуу оор абалда реанимацияда, анын ичинен экөө жасалма дем алдыруучу аппаратта жатат.

Кыргызстанда вирус катталгандан бери эң көп оорулуулар 6-апрелде аныкталды. Саламаттык сактоо министри Сабиржан Абдикаримов анын себебин мындайча түшүндүрдү:

Сабиржан Абдикаримов.
Сабиржан Абдикаримов.

«Коронавирус жаңы аныкталган 69 киши обсервацияда жаткан. Алардын ичинен бирөөндө гана клиникалык белгилер бар. Башкаларда клиникалык белгилер байкалган жок. Бирок вирус бар. Дарылаш үчүн алардын баарын тең ооруканага жаткырдык. Алар обсервацияга алынып сырттагы адамдарга коркунуч жаратпаганы сүйүндүрөт. Бул – тест системасынын иштегенинин белгиси. Ошондуктан коронавирус жуккандар кескин көбөйгөнү байкалды».

Министрлик коронавирус жугузгандардын саны бир суткада дароо 69га жогорулаган себебин түшүндүргөн кошумча маалымат таратты. Ага ылайык, буга 12-13-мартта Сауд Арабиясынан умрадан келгендерден алынып, тоңдурулуп коюлган үлгүлөр текшериле баштаганы себеп болду. Ал үлгүлөр вирус чыккан адамдардан 17-мартта обсервацияга жаткырылган кезде алынып, тоңдурулуп коюлган. ПЦР анализ жүргүзүүгө керектүү реагенттер жок болгондуктан аларды тесттен өткөрүү мүмкүн болбой жаткан.

Ооруканада жаткан бейтаптардын арасында аларда вирус жок экенин айтып, министрлик берип жаткан дары-дармек боюнча арыздангандар бар. Өткөн аптада өзүн Орозбек Макеналиев деп тааныштырган адамдын видеосу тараган. Анда ал вируска байланыштуу шек саналып Нарында ооруканада жатканын айтып, аны менен кошо ооруканага жаткырылган үй-бүлөсүнө берилген дары боюнча арызданган:

«"Эки даанадан ичесиңер" деп бизге дары берди. Аны ичкенден кийин менин демим кысылып, тырмагымдын учунан башыма чейин кара тер кетип, ары барып эле кайра келдим. Ушу дарыны бере баштагандан бери келиним менен аялымдын абалы начарлады. Эгер менде вирус болсо, аялымды 15 күндөн кийин алып келип жаткырышмак беле? Эгерде менде вирус болсо мени менен Бишкектен чогуу келген алты кишиден вирус чыкмак да?»

Саламаттык сактоо министри Сабиржан Абдикаримов 6-апрелдеги брифингде бул окуя боюнча жооп берди:

«Айрым жалпыга маалымдоо каражаттары текшерилбеген, далилденбеген маалыматтарды берип жатат. Мисалы, Нарын облусунда бир жаран «мени дарылабайт. Менде вирус жок» деп айтканын чыгарып жатышат. Бизде ал кишини ооруканага жаткырганга эч кандай кызыкчылык жок. Ал кишиде оорунун козгоочу бар, бирок клиникасы жок. Ал дааваттан келген, адамдар менен контактта болгон. Ушуну текшербей туруп жарыялап жаткан жалпыга маалымдоо каражаттарына тиешелүү мыйзам бар. Аларды жоопко тартыш үчүн тиешелүү органдарга кайрылабыз».

4-апрелде да социалдык тармактарда «14 күн карантинде жатып чыктым» деген аял коронавирус менен оорубаганын жана дарыланбаганын айтып берген видео тараган. Аял «Аксы районунда бир адам коронавирустан айыгып чыкты» деген маалыматтарга ишенбөөгө чакырган. Саламаттык сактоо министрлиги ал аял оорубаганы менен, бирок анын денесинде вирус болгондон кийин чөйрөгө кооптуу болуп эсептелерин билдирген.

Ушундан улам коронавирус табылган адамдар кандай дарыланууда, кантип айыгып жатат деген мааниде суроо бергендер көбөйдү. Вирустук инфекцияларды көзөмөлдөө боюнча республикалык илимий-практикалык борбордун жетекчиси Заридин Шарипов мындай деди:

«Коронавирус жуккан адамдардын 20% оорунун эч кандай белгиси болбойт. Алардын дене табы көтөрүлбөйт, жөтөлбөйт, дем алуу органдарында да эч кандай маселе жаралбайт. Мындай көрүнүш дүйнө жүзү боюнча эле болуп жатат. Калган вирус жуккан адамдардын 80% ичинен 90% оору жеңил өтүп кетет. Илдетке чалдыккандардын ичинен 5-6% ден соолугу өтө начарлап реанимацияга түшүп, дарыгерлер жакшы жардам бериши керек болот. Калгандарынан оору жеңил эле өтүп кетет. Ошондуктан ооруканадан чыккан айрым адамдар «менде оорунун белгилери аныкталган жок. Мен ооруган эмесмин» деп айтышууда. Алардыкы да туура. Анткени алар вирустун терс таасирин байкашкан жок да».

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматы боюнча, COVID‑19 вирусунун инкубациялык мезгилинин узактыгы бир күндөн 14 күнгө чейин созулат, ал эми орточо баалоо 5-6 күндү түзөт. Башкача айтканда вирус жуккан учурда анын белгилери дароо байкалбайт.

«Коронавирус адамдын ичиндеги тирүү клеткага кирип көбөйөт. Башка бактерия, микробдорго окшоп ал сыртта өз алдынча көбөйө албайт. Ал өлүп калат. Коронавирус кишинин клеткасына киргенден кийин адамдын ден соолугунда кыйынчылык жаралат. Вирус улгайган адамдардын клеткасына тез таркап кетет. Коронавирус балдарга да жугат. Бирок алардын иммунитети күчтүү болгондуктан оорубашы мүмкүн. Ошол эле кезде алар вирусту алып жүрүүчүлөр болуп эсептелет. Эгерде адамдын иммунитети күчтүү болсо жакшы. Анткени вирус организмге киргенден кийин вируска каршы антителолор иштелип чыгат. Мындай учурда оору байкалбай өтүп кетет же жеңил болушу мүмкүн», - деди Заридин Шарипов.

Көпчүлүк «Вируска чалдыккан адамдар кантип дарыланууда?» деген суроону берип жатышат. Саламаттык сактоо министрлиги дүйнөлүк тажрыйбага таянып, Кыргызстанда вируска чалдыккан адамдарды ВИЧ илдетине каршы колдонулуучу лопинавир/ритонавир жана вируска каршы хлорохин деген дарыларды колдонуп жатат.

Андан тышкары бейтаптын абалына жараша амоксициллин/клавуланат, парацетамол, ибупрофен дарылары да колдонулууда.

Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Коомдук кеңештин мүчөсү, медицина жаатындагы эксперт Айбар Султангазиев өлкөдө лопинавир/ритонавир дарылары аз экенин айтууда:

Айбар Султангазиев.
Айбар Султангазиев.

«"СПИД" борбору Саламаттык сактоо министрлигине коронавируска каршы колдонулуп жаткан дарылардан (лопинавир/ритонавир) 120 банка берген. Министрлик дарыларды ооруканаларга тараткан. 120 банка дары 300-350 кишиге жетет. Бирок Кыргызстанда вирус жуккандар 200 кишиден ашты. Азыркыга чейин 150дөй киши дарыны колдонсо бизде дагы 150-170ге жакын кишиге жеткидей эле дары калды. Дарыны ден соолугу аябай начарлап кеткендер менен орто оорулууларга беришет. Кыргызстанда эми вирус жугузгандар күндөн-күнгө көбөйө берет. Бизде бир жумага эле жеткидей дары бар. Андан кийин эмне кылышат?»

Маалымат боюнча, лопинавир/ритонавир Индиядан жана Орусиядан алынып келет. Пандемияга байланыштуу алардын баасы 50% чейин кымбаттап кетти.

Анткен менен Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду (ФОМС) коронавируска каршы колдонулуп жаткан дары-дармек жетиштүү экенин билдирүүдө. Аталган фонд «COVID-19 инфекциясына чалдыккан бейтаптарда вируска каршы каражаттар жетиштүү экенин» маалымдап, дары-дармектерди жана медициналык багыттагы буюмдарды алууга 266,9 млн. сом бөлгөнүн кабарлады.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек мэриясынын элге берген жообу

Бишкек мэриясынын элге берген жообу
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:30 0:00

Тоңдурулган анализдердин чоо-жайы

Иллюстрациялык сүрөт.

Саламаттык сактоо министрлиги буга чейин тест-системалардын жетишсиздигинен улам тоңдурулуп турган анализдерди текшере баштады.

Кыргызстанда коронавирусту аныктоочу тест-системалардын жетишсиздигинен миңдеген адамдардын анализи текшерилбей турганын жаңыдан ишке киришкен саламаттык сактоо министри Сабиржан Абдикаримов 3-апрелде айтып чыккан. Ал билдиргендей, ошол күнгө карата өлкөдө 8000ден ашык адамдын анализи тоңдурулуп, атайын лабораторияда сакталып турган.

Сабиржан Абдикаримов.
Сабиржан Абдикаримов.

«3-апрелге карата лабораторияга изилдеш үчүн 17911 адамдан анализге материалдар келген, - деген эле министр. - Алардын ичинен 9730у текшерилип, 130 адамдан коронавирус аныкталды. Ал эми 9600дан адамдан коронавирус чыккан эмес. 8108и болсо тест-системалардын жетишсиздигинен улам консервацияланып, учурда лабораторияда сакталып турат».

Министр Абдикаримов бул маалыматты айткандан бери үч күн өттү. Ал убакыттан бери өлкөдө коронавирус табылган адамдардын саны 216га жетти. Акыркы суткада эле СOVID-19 вирусун жугузуп алган 69 адам аныкталды. Саламаттык сактоо министрлиги мындай көп сандагы оорулуу жогоруда айтылган тоңдурулуп турган анализдерди текшерүүнүн натыйжасында аныкталып жатканын билдирүүдө.

Башкача айтканда, консервацияда турган 8000 анализдин 800ү текшерилип, акыркы суткада өлкөдө коронавирус жугузган адамдар рекорддук санда аныкталды.

Эми министрлик тоңдурулган анализдерди ыкчам түрдө текшерүүгө өткөнүн жарыялады. Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Өзгөчө кооптуу жана карантиндик оорулар борборунун директорунун орун басары Нурболот Үсөнбаев «Азаттыкка» лабораторияда топтолуп турган анализдерди текшерүүгө өткөнүн кабарлады:

«Ошонун баарын чечип атабыз. Жакын арада анын баарын алып чыгып текшеребиз».

Республикалык штабдагы ишенимдүү булактардын маалыматы боюнча, бул анализдер коронавирус коркунучу азыраак деген экинчи категориядагы өлкөлөрдөн келген адамдардан алынган. Алар Кыргызстанга келгенде аэропорттон анализдер алынып, үлгүлөрү атайын лабораторияда тоңдурулган. Өздөрүнөн болсо тилкат алынып, үй карантинге жөнөтүлгөн.

Эске сала кетсек, өлкөдө коронавирус аныкталган көп адамдар зыярат кылган Сауд Арабиясы да алгач дал ушундай экинчи категориядагы өлкөлөрдүн тизмесинде болчу.

Негизи тест-системалардын жетишсиздиги боюнча маселе 1-апрелде парламент жыйынында көтөрүлгөн. Анда депутаттардын суроолоруна жооп берген премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев коронавирусту аныктоочу реагенттер тартыш болуп жатканын моюнга алган.

Бул маселе Коопсуздук кеңешинде да көтөрүлүп, президент Сооронбай Жээнбеков өз убагында жетиштүү сандагы реагенттерди камдап койбогону үчүн вице-премьер Алтынай Өмүрбекова менен саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаевди сындаган. Бир күн өтпөй 1-апрелде ал кишилер иштен алынган.

Ошентсе да, коомчулукта «тест-системалар жетиштүү» деген маалыматтар жалган болгонбу жана анализдерди тоңдура туруу боюнча чечимди ким кабыл алган деген суроолор жаралууда. Анткени анализдери аныкталбай, үй карантинде болгон адамдар вирусту алып жүрбөйт деп эч ким кепилдик бере албайт.

Дал ушундай пикирлерге кошулган мурдагы саламаттык сактоо министри Талантбек Батыралиев анализдерди сактап коюунун коркунучу мындайча түшүндүрдү:

«Азыр болушунча тезирээк тоңдурулган анализдерди текшерип, коронавирус аныкталгандарды дарылоо жаатында иш алып барыш керек. Кептин баары ошолордо болуп жатат».

Жогорку Кеңештин депутаты Элвира Сурабалдиева да бул маселени жакшылап териштирүү керек деген пикирин айтты:

Эльвира Сурабалдиева.
Эльвира Сурабалдиева.

«Бул жерде суроолор абдан көп болуп жатат. Реагенттер боюнча маселе январда эле көтөрүлүп жатпады беле? Мен үчүн таң калыштуу болуп жатат. Чек аранын жабылышынан улам келбей жаттыбы же башка себеп барбы? Буга чейин «жетиштүү деңгээлде запас бар» деп жатышпады беле? Мунун баары такталышы керек».

Ал ортодо адистер акыркы апталарда жарандарды карантиндик режимди катуу сактоого чакырууда. Саламаттык сактоо министри, Бишкектин коменданты да учурда вирустун инкубациялык мөөнөтү аяктап жатканын эске салып жатышат.

Саламаттык сактоо министрлигинде түзүлгөн ыкчам штабдын мүчөсү, дарыгер Алексей Кравцов бул мезгил коркунучтуу экенин мындайча түшүндүрдү:

«Инкубациялык мөөнөт деп вирус организмге кирип, алгачкы клиникалык белгилери ачыкка чыкканга чейинки мезгил айтылат. Бул мөөнөттө илдет байкалбайт, организм эч кандай биохимиялык реакция кылбайт. Анткени бул вирустар организмде көбөйүп жаткан болот. Ал эми COVID-19 вирусу инкубациялык мөөнөт бүтөрүнө үч күн калып, алгачкы клиникалык белгилери чыкканга чейин башкаларга жугузуу коркунучу көп. Ошондуктан карантинди катуу сактоонун зарылдыгы тууралуу айтылып жатат».

Ушул тушта коронавирус дүйнөнүн 182 өлкөсүндө катталып, оору жугузуп алгандардын саны 1 миллион 285 миңден ашты. Бул илдет 70 миңден ашык адамдын өмүрүн алды жана 271 миңге жакын адам айыгып чыкты.

Кыргызстанда 6-апрелге карата 216 адамдан вирус аныкталып, төрт адам көз жумду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жапаров: Таласка президент Бакиев өзү жиберген

Жапаров: Таласка президент Бакиев өзү жиберген
please wait

No media source currently available

0:00 0:35:14 0:00

«Коронавирусту оңой оору көрбөгүлө»

Иллюстрациялык сүрөт.

6-апрелге карата Кыргызстанда коронавирус жуккандар 216га жетти, анын ичинен 10 адам айыкты. Алардын бири - Франциядан келген мекендешибиз. Ал «Азаттыкка» аты-жөнүн жашырууну суранып интервью берди.

- Айыгып ооруканадан чыгышың менен! Азыр өзүңдү кандай сезип жатасың? Кайсы жактасың?

- Жакшы, рахмат. Өзүмдү жакшы сезип жатам, кудайга шүгүр. Азыр Бишкекте үйдө жалгыз турам.

- Коронавирус жугузуп алганыңды качан, кантип билдиң?

- Мен Франциядан Стамбул аркылуу учуп келишим керек болчу. Бирок учак кетпей калып, бир күн аэропортто түнөп калдым. Мен мурдума суук тийди деп эле ойлогом, грипп болуп калдым окшойт дегем. Себеби аэропорттон температурамды текшерип жатканда меники 36 градус эле болуп жаткан.

Андан кийин Кыргызстанга учуп келерим менен анализ алышты. 17-мартта учуп келгем. Жыйынтыгы беш күндөн кийин чыкты. Ошентип 21-мартта ооруканага кеттим. Алар коронавирус деп айтышкан деле жок, «тесттин жыйынтыгы начар чыкты» деп эле коюшту. Анан жаңылыктарды карасам, «Франциядан келген баладан коронавирус чыкты» деп жазып салышыптыр. Мен жада калса ооруканага жете элек болчумун. Мен менен чогуу жаткан досум бар болчу. Аны да ооруканага алып кетишти. Кудайга шүгүр, ал эч нерсе болгон жок, ага вирус жуккан жок.

Мен менен чогуу жаткан дос балам бар болчу. Аны да ооруканага алып кетишти. Кудайга шүгүр ал эч нерсе болгон жок, ага вирус жуккан жок.

- Сен обсервацияда жатканда өзүңдү кандай сезип жаттың? Жөтөлүп, дене табың көтөрүлүп жатты беле?

- Жок, башында эч нерсе сезген жокмун. Беш күн өткөндөн кийин башым ооруй баштады. Анан дем алуум оорлошо баштады.

- Ооруканага барганда дарыгерлер сени кантип дарылашты? Негизи бул оору сенде кандай өттү?

- Дарынын атын унутуп калыпмын, күнүнө эки дары берип жатышты. Анан бир ийне сайып жатышты. «Бул эмне ийне?» деп сурасам: «Иммунитетти көтөрөт» деп айтышты. Дарыгерлерге рахмат, аябай жакшы карап жатышты, эркелетип, маанайымды көтөрүп, өзүнүн баласындай кылып карашты. Ошондуктан меники тез өтүп кетти окшойт. Бирок мен ал ооруну сездим. Дем алганда кыйналдым. Башым аябай катуу ооруду. Дем алганда өпкөдөн кармап калат экен. Башым айланып, тамагым кургап калды. Кезек-кезеги менен ооруйт экен. Башкача оору экен. Мен биринчи жолу ушундай оорудум. Ошон үчүн дем алганда картаңдардын өпкөсү чыдабай, башы айланып жатып калышат экен.

- Коронавирусту жуктуруп алганыңды билгенде сенде кандай сезимдер болду? Корктуңбу?

- «​Гансиде»​ жатканда жаңылыктарга чыгарып салганда жаман болдум. Албетте, коркот экенсиң. Биринчи кезекте моралдык жактан жаман болот экенсиң. «Мен ушинтип ооруп калдымбы? Жашоом ушинтип эле бүтүп калабы?» деп ойлонуп жаттым. Корккондон жүрөгүң катуу сого баштайт экен.

Дагы күчөп кетпесин деп, биринчи кезекте Интернетимди өчүрүп салдым. Жаңылыктарды да окубай койдум. Моралдык жактан жеңилип калбаш үчүн Интернетке такыр кирбей, эч кимге жооп бербей, «баары жакшы болот» деп өзүмдү тынчтандыра баштадым. 14 күн өзүмдү алаксытуу менен өттү. Көнүгүүлөрдү жасап, машыгып, өзүмдү алаксытып жаттым. Сыртта жүргөнүмдү ойлоп, «баары жакшы болот, баары жакшы болот» деп кайталап жаттым. Мына, азыр эшикте жүрөм, кудайга шүгүр. Болгону аябай арыктап кеттим. Эми жакшылап тамак жеп, кайра толушум керек.

- Сен ооруну кайсы жактан жугузуп алдым деп ойлойсуң?

- Франциядагы аэропорттон жугузуп алдым деп ойлойм. Ошол жакта бир күн жүрүп калганда бул жакшы эмес деп ойлоп койгом.

- Негизи Францияда эмне кылып жүрдүң эле?

- Иштеген жерим сыр бойдон калсын. Мен ал жакка келишим менен баргам. Коронавирус башталганда алар баарыбызга билет алып кетириши керек болуп калды. Себеби ал жакта да «көпчүлүк болбош керек» деп баарын кетирип жатышты. Ошентип коронавирус бардык пландарымды өлтүрдү. Дегеле дүйнө жүзүндөгү бүт нерсени өлтүрдү. Кыргызстанда жумуш жок болгондуктан чет өлкөгө иштегени кеткем да.

Адамдар атайын жугузуп келгенсип: «Эмнеге келдиңер?» деп жазып жатышат. Биздикилер такыр бирин-бири колдобойт экен. Абдан таң калдым. «Айыгып кетсе экен» деп колдоп койгондун ордуна «ушунун айынан болду» деп айтышат. Ушул нерсе мага такыр жаккан жок.

- Сени ооруканадан кандай шарт менен чыгарышты? Дарыгерлер эмне кыл дешти?

- «14 күн эч жакка чыкпай, үйдө бол» дешти. Менден көп жолу анализ алышты, баарында тең «коронавирус жок» деп чыкты. Эки жумадан кийин келип кайра анализ алышат. Негизи өзүм деле коркуп калдым. Адамдарга жологум келбейт. Бул оору менен кайра башынан ооругум келбейт. Азыр адамдар көчөдө жөн эле жүрүшөт, «бул оору эмес» деп кенебей жатышат. Эгер вирус жугуп, ал ооруну сезсе, ошондо унчукпай үйлөрүндө отурушмак. Болгондо да Кыргызстан андай нерсеге даяр эмес. Эгер баары бирин-бири угуп, макул болуп үйлөрүндө отурушса, бул нерсе батыраак өтүп кетмек.

- Жаштар «бул оору бизде жеңил эле өтөт экен, иммунитетиң күчтүү болсо грипптей эле өтөт экен» деп жатышпайбы? Сен аларга эмне деп айтат элең?

Билинбей эле өтүп кетет деген такыр туура эмес. Болгону алар бул ооруну сезишпей эле.

- «Билинбей эле өтүп кетет» деген такыр туура эмес. Болгону алар бул ооруну сезбей турушат. Эч ким оорубай эле койсун, Кыргызстаныбыз эртерээк бул нерседен чыгышын каалайм. Эч кимге жолобой, колун жууп, таза жүрүп, адистердин эле айтканын аткарыш керек деп ойлойм. Жада калса тамак жеген идиш-аягын да өзүнчө жуушса жакшы болот. Телефондорду, буюмдарды тазалап туруш керек. Анан эң негизгиси - дүрбөлөңгө тушпөш керек. Антсең өзүңдү алсыз сезип, иммунитетиң түшүп кетет. Башкысы - адамдар бирин-бири укса, сыйласа, чогуу-чаран бул ооруну да жеңебиз.

- Сага чоң рахмат. Оорудан алыс бол!

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Беткап жасаган жабдуу 10 жыл ишсиз турду

Беткап чыгарган жабдык 10 жылдан кийин иштеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Гүлзар Абдраимова медициналык беткап өндүрүүчү жабдууну Кыргызстанга он жыл мурда алып келген. Убагында уруксат кагаздары берилбей, иштебей калган. Коронавирус коркунучу күчөгөндө ишкерге өкмөт өзү кайрылган.

«Насыяга алдык эле. Алты ай жүгүрүп, уруксат кагаздарын ала албай койгонбуз. Анан «болбойт экен, ала албайт экенбиз» деп муну бөлүп-бөлүп туруп таштап койгон элек», - деп сөзүн баштады Гүлзар Абдраимова.

«Азаттыктын» кабарчылары барган учурда чакан цехтин ичи шакылдап иштеп жатыптыр. Бир бурчунда турган жабдык эни карыштай келген кездемени түрмөгүнөн жандырып, иреттеп тартууда. Төрт кездеме кабатталган соң бириктирилип, үтүктөлүп, жабдуунун экинчи жагынан боосу жок беткаптар конвейерге түшүп жатат.

«Биз бул технологияны Шанхайдан окуп келгенбиз. Анан кырдаалга байланыштуу «кой, карап жатканыбыз туура болбойт» деп жабдууну кайра кураштырдык. Он жылдан бери турганга компьютер да иштебей калыптыр, гайкалары иштебей катып калыптыр».

Ишкердин айтымында, беткап өндүрүшүн ишке киргизүүгө мамлекеттик уруксат берүүчү мекемелердеги бюрократия тоскоол болгон.

«Ошондо эле уруксат кагаздарына барганда айткам, «мамлекетке резерв кылып берейин, турсун, ушул жерде, үч жылда мөөнөтү бүтөт, качан мөөнөтү бүтүп баратканда бергиле, мен сатып жиберип, кайра ордун толтуруп турабыз» дегем. Же ал убакта беткапка муктаждык жок болдубу же тоготпостук болдубу, ошону менен ары түртүп, бери түртүп отуруп, акыры өзүбүз да тажап кеттик. Анан уруксат кагаздарын албай калдык. Уруксат кагазын бербегенден кийин өндүрүш токтойт да. Ошондон кийин баары жатып калды да. Беш баланы командага алып үйрөтүп алдык эле, аларды кетирдик. Жабдууну жыйнап салдык, ошону менен иш токтоп калды».

Коронавируска байланыштуу Кыргызстанда мартта дүрбөлөң башталып, дарыканаларда гигиеналык каражат, анын ичинде беткап таңкыстыгы келип чыкты. Ошондо өкмөттөгүлөр Гүлзар айымга өздөрү келишкен. Жабдууну оңдоп, тийиштүү лабораториядан өткөргөн соң өндүрүш 15-мартта башталды. Күнүнө орточо 100 миң даана медициналык беткап чыгарылууда.

«Оорулуулар көп чыккан аймактарга көбүрөөк берип жатабыз. Мамлекеттик ишканалар, медициналык мекемелер да бар. Онкологияга 6 сом 70 тыйындан бердик. Көптөрүнө өзүбүз да жардам берип, баасын төмөн кылып тейлегенге аракет кылып жатабыз. 6 сом 70 тыйын болчу. Азыр доллар бат көтөрүлүп кетип 7 сом 50 тыйын болуп, бүгүн 8 сом 50 тыйын болуп калды. Биздин чийкизаттын баары долларга келет».

Гүлзар Абдраимова баа мындан да арзан болушу үчүн өкмөт убактылуу бардык жеңилдиктерди бериши керек деген ойдо. Учурда медициналык каражаттарды өндүргөндөрдөн 12% кошумча нарк салыгы алынды. Бирок «Бишкек» эркин экономикалык аймагындагы мурдагы жеңилдиктер азыр жок. Беткаптан тышкары балдардын жалаягын, сыр-боёк чыгарган компания жайгашкан жери үчүн жылына миллион сомго жакын ижара, ар бир саткан товары үчүн 2% салык төлөйт.

Негизи экономисттер кризисти жаңы дем менен секирик жасаш үчүн мүмкүнчүлүк деп да эсептешет. Маектешибиздин пикиринде, өкмөт пандемиядан сабак алып, экономиканы көп тармактуу кылышы, өзгөчө медициналык өндүрүштү жолго коюшу керек.

«Колубузду жууп туруп кошуналардан кол аарчы сурап аткандай болуп атпайбы. Кыргызстан кеме, учак чыгара албасак да жок дегенде эң жөнөкөй, элементардык өндүрүштү колго алышыбыз керек. Дүйнө жүзүндө практика көрсөтүп атат, азыр баары эле беткап сатпай койбодубу. Ал түгүл гигиеналык кездемелерди сатпай койду. Бул бизге сабак болушу керек. Керек болсо гигиеналык кездемени Кыргызстанда чыгарганга толук мүмкүнчүлүк бар», - деп сөзүн аяктады ал.

«Пейванд» компаниясында чек ара жабыла электе алып келип алган 1,5 млн. беткапка жете турган кездеме бар. Ал түгөнсө арга кандай болору азырынча белгисиз.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Насыя алып билимге жумшадым»

Марат Сейитов учурда АКШнын Техас штатындагы Даллас шаарында «Harmony public schools» мектебинде мугалим болуп иштейт.

Биз аны менен АКШдагы билим берүү системасынын өзгөчөлүктөрү, карантин учурундагы окуу, программалоо боюнча билимин кантип миңдеген доллар насыя алып өркүндөткөнү тууралуу сүйлөштүк.

Марат АКШга 2010-жылы барган. Алгач мектепте түрк тилинен сабак берип, кийин балдарга роботту кыймыл-аракетке келтирип программалоо боюнча тренердин жардамчысы да болгон. Андан соң ал робот жасоо боюнча мектепте өз командасын түзүп, учурда окуучуларга робот жасоо, анын кыймыл-аракетин программалоо боюнча сабак берет.

- АКШдагы мектепте балдарга робот кураштыруу боюнча сабак бересиз. Бул сабак балдарга кандай пайда алып келет? Ушундай сабактарды Кыргызстанда да өтсө жемиши кандай болчудай?

- Мен балдарга роботикс боюнча сабак бергениме он жылдын жүзү болду. Мен берген сабак балдарга команданын ичинде иштегенди үйрөнүүгө жардам берет. Бул же тигил маселе боюнча өз оюн так айтканды, презентация кылганды үйрөтөт. Анан албетте, программалоону үйрөнүшөт. Эң башкысы - маселени изилдегенди үйрөнүшөт. Жыл сайын бир маселени атап, аны чечүүнүн жолун изилдешет. Калыстардын алдында жасаган ишин презентация кылып жатканда алар бир команда экенин да көрсөтүшү керек.

Ушундай сабактар Кыргызстанда да болсо жакшы болмок. Мен аны эки-үч жыл мурда алып барганга аракет кылдым. Бул жактагылар менен сүйлөшүү болду. Кыргызстанга бул программаны эң жакын уюштурган жер - Гонконг, Түркия жана Орусиянын Санкт-Петербург шаарында эле экен. Аларга «программаны Орто Азияда, Кыргызстанда уюштуруп, ал жакта биринчи болгон команданы АКШга алып келсе болобу» деп кайрылдым. «Негизи болот» дешти. Бирок ал программа менчик болгондуктан башында 100 миң доллардай капитал болушу керек экен. Бизде андай каражат болбогону үчүн эч нерсе кыла алган жокпуз.

Кыргызстанга барсак сунуш киргизип көрөм. Мисалы, Кыргызстанда маселе деле көп да. Ошолорду балдардын көз карашы менен карап чечкенге жардам берген сунуштарды киргизиш керек.

- Башында АКШга келгенде түрк тилинен да сабак берчү экенсиз. Америкалык балдарга башка тилди үйрөтүү кыйын болгон жокпу?

- Америкалык балдарга үйрөтүү кыйын эле. Негизи мен иштеген мектепте чет тил катары испан тили бар. Андан сырткары орус тилин, түрк тилин, француз тилин, немис тилин да тандашат. Балдар кызыгат, көбүнчө испан тилине баргысы келбегендер келет. Аларды кызыктырыш үчүн ар кандай көп нерселерди табышың керек. Эң кыйыны ошол балдарды кызыктыруу болду. Башында өздөрү укпаган, билбеген нерсе болгондуктан кызыгып келишет. Кызыккан учурун кармап калыш керек. Бирок түрк тилин үйрөнгөндөр аз деп айтсам болот же чектелүү. Себеби, практика жок. Мектеп менен эле чектелип калат.

- Сиз АКШнын билим берүү системасын ичинен көрүп, билип таанышып калдыңыз да. Биздеги билим берүү системасынан эмнеси менен айырмаланат экен? Биз кайсы жактарын өзүбүзгө алсак жакшы болчудай?

- Бул жерден жетишерлик тажрыйба топтодум десем болот. Эң маанилүүлөрүн Кыргызстанга алып баргым келет. Мисалы, Кыргызстанда жалпы республикалык тестирлөө (ЖРТ) бар. Жөнөкөй эле мектептеги баланын алган баллын бүт мектеп билет, кандай болгонун угат. Бул жакта жөнөкөй эле тесттин жыйынтыктарын ачыкка чыгара албайсың. Себеби сынактын жыйынтыгы - баланын жеке конфиденциалдуу маалыматы. Ошондой болушу керек деп ойлойм. Кыргызстанда жаман балл алып калган баланы баары билип, «башың иштебейт» дегендей мамиле кылышат. Ошондой болбош керек.

Экинчиден, бул жакта ар бир классты бүтүп жатканда онлайн же кагаз түрүндө предметтик тесттер болот. Алардын баарынын жыйынтыктары сакталат. Аны каалаган учуруңда карап алсаң болот. Кыргызстанда да үч жылдай мугалим болуп иштеп калдым. Ал жерде журнал толтурасың, аны керек болгон маалда барып алышың керек. Ошол да тоскоолдук жаратат. Ошонун баары онлайнга өтсө жакшы болмок.

Үчүнчүдөн, дата база (маалыматтар топтому). Ошол эле ЖРТны алалы, былтыр, мурдагы жылдары 11-класстардын теңинен көбү андан кулап, белгиленген чекке жетпей калды. Бул аябай жаман нерсе. Ошол окуучу ийгиликке жете албай калган мектептердеги мугалимдердин билимин жогорулатып же башка бир нерсе кылыш керек. Аларды талдап чыгыш үчүн дата керек. Чогултуп алып, баарын изилдеп, эмнеден кетти, кайсы суроолорду туура эмес кылган деп талдаш керек. Ошонун жыйынтыгына жараша чечимдерди чыгарып, кетирилген каталарга кийинки жылы басым жасаган оң.

Америкада азыр балдардын физикалык же моралдык чектөөлөрүнө карабай кадимки эле окуучулар менен сабакка катышуусуна шарт түзүлгөн. Бизде да ушундай болушун каалайт элем. Алар да коомдун бир бөлүгү. Алардын да билим алууга толук укугу бар.

Бир кызыктуу окуяны айта кетейин. 2015 же 2016-жыл болсо керек эле, роботикс боюнча командам штатта экинчи орунга чыккан. Ошол жылы океандан келген цунамилерди кантип токтотобуз деген маселе бар болчу. Командамда аутист кыз бар эле. Ал «океандын жээгине бак тигели» деген оюн айтты. Балдар макул болуп, бир тамырдан эле 30-40 миң бутак өсүп чыга турган Aspen tree деген бактын түрүн Интернеттен карап таап чыгышып, ушундай бак тигели деген идеяны айтышты. Бак тиккен токойчулар менен, өрт коопсуздугун сактагандар менен барып сүйлөшүштү. Ошол аутист кыздын берген сунушу кызыктуу болуп, биздин командага ийгилик алып келген.

- Азыр АКШда да коронавирустан улам мектептер карантинге жабылып жатса керек. Окуучуларды окутуу жагын кандай кылып жатасыздар?

- Азыр карантинге жараша мектептер жабылды. Бирок окуучулардын баары онлайн түрдө сабакты улантып жатат. Биздин мектеп ар бир окуучуга кромбук (Chromebook) берген. Ошону колдонуп тапшырма аткарышат. «Google Classroom» деген платформа бар, биз азыр ошону колдонобуз. Окуучулар ошол жерде мугалим берген тапшырманы аткарып кайта жиберип коюшат. Мугалим баа коюп, ар кандай сунуштарын берет. Бир жакшы жери - тапшырмалар эч качан жоголбойт. Балдар, ата-эне же мугалим каалаган учурда берилген тапшырманы алып чыгып көрсөтө алат. Мен Кыргызстандагы мугалимдерге жана билим берүү мекемелерине азыр карантин учурунда ушундай нерселерди колдонууну сунуш кылат элем.

- Программалоо боюнча билимиңизди өркүндөтүш үчүн насыя алып, окууга төлөгөн экенсиз...

- Ооба. Кыргызстанда насыя алып той өткөрүп жатышса, мен насыя алып билимимди жогорулаттым (күлүп). АКШда билим алууга төмөн пайыздык чен менен насыялар берилет. Аны кийин бөлүп-бөлүп төлөсөң болот. Азыр башка иштерди да караштырып жатам. Билим алам, тажрыйбамды кеңейтем дегендерге бардык мүмкүнчүлүктөр бар.

Белгилей кете турган нерсе - программалоо боюнча билимди онлайн түрүндө алдым. Бул да өз кезегинде убакытты үнөмдөөгө жардам берет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG