Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
жекшемби, 23-февраль, 2020 Бишкек убактысы 02:03

Борбор Азия

Тажикстанда дартын жашыргандар айып төлөйт

Иллюстрациялык сүрөт

Тажикстанда ВИЧ, кургак учук оорусун жашырып, дарыланбагандар 230 доллар айып төлөйт.

Тажикстанда кургак учуктун ачык формасы жана ВИЧ менен ооруп, бирок дарылануудан баш тарткандарга административдик жаза күчөтүлдү.

Эми тиешелүү кодекстин 119-беренеси боюнча андай жарандарга 1650 - 2200 cомониге (175-230 доллар) чейин айып салынат. Өлкөнүн аймактарында бул бир айлыктын жарымынан көбү. Мыйзамга киргизилген өзгөртүү августтан баштап күчүнө кирди.

Тажикстанда 2016-жылдан бери кургак учук менен ооругандарды мажбурлап дарылашат. Бирок оорусун жашырып, дарыгерлерге кайрылбагандар бар.

«Мен жакында эле үйлөндүм. Эки ай эле болду. Аялым билип калса эмне болот? Үйүлөбүз бузулушу мүмкүн. Оң капталым ооруй баштаганда эле районго баргам. Рентгенге түшкөм. Ошондо кургак учук жуктурганымды айтышкан», - дейт Хатлон облусундагы бир кыштакта жашаган Рустам.

«Тажикстанда кургак учук менен күрөшүүгө көмөк көрсөтүү» долбоорунун координатору Сафар Наимов кысымга туш болбош үчүн адамдардын көбү оорусун жашырарын айтты:

«Илдетти кыздар көбүрөөк жашырышат. Алар медициналык мекемелерге барбай, элдик дарыгерлерге кайрылып же үйдөн эле дарылана башташат. Анткени эл ушак кылат деп чочулашат. Аларга эч ким үйлөнбөй коюшат деп коркушат. Дарыгерлер бир келин күйөөсү кургак учук менен ооруй турганын билип калып, ажырашып кеткенин айтып беришкен».

Акыркы жылдары Тажикстанда ВИЧ менен кургак учук жуктургандар кескин көбөйүп кетти. Расмий эсеп боюнча өлкөдө 7 миңден ашуун адам ВИЧ менен, дагы 10 миңдей адам кургак учук менен катталган. Адистердин айтымында, оорулардын жайылышына эмгек миграциясы жана айылда элдин жыш отурукташканы себеп болууда.

«Мурда ооруну жакындарынан жуктуруп алгандар көп болсо, азыр басымдуу бөлүгүн мигранттар түзөт. 2014-жылды мисалга алсак, анда 5017 оорулуу адамдын 927си - 18 пайызын мигранттар түзгөн», - дейт Калкты кургак учуктан коргоо борборунун жетекчисинин орун басары Зоир Абдуллоев.

Мамлекеттик кызматкерлер административдик жаза киргизүү дарылануудан баш тарткандарды жана илдеттин таркашын азайтат деп эсептешет. Ал эми эксперттер айып менен жазалоо аз камсыз болгон оорукчандардын абалын начарлатарын эскертишет.

Тажикстанда быйылтан баштап кургак учук менен күрөшүүнүн беш жылдык программасы жарыяланууда. Жаңы ооруканаларды куруу, медициналык борборлорду дары-дармек, техника менен камсыздоо иштери толук аткарылса, мындай чаралар өлкөдө жугуштуу илдетин жайылышын 40-50 пайызга чейин кыскартары күтүлүүдө.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Түркмөнстан Англиядан кум сатып алат

Гурбангулы Бердымухамедов.

Аймагынын 80 пайызын чөл ээлеген Түркмөнстан Англиядан кум сатып алат. Түркмөн бийлиги чет элдик кум үчүн 1 млн. 300 миң доллар бөлдү.

Түркмөнстан кум сатып алуу үчүн Англиянын «Andrew Bowen Limited» компаниясы менен келишим түзүп, 1 млн. фунт стерлинг төлөп бермей болду. Бул акча 1 млн. 300 миң АКШ долларына барабар. Чет элден алынган кум күлүк аттар чуркай турган жолго төшөлөт.

Бул тууралуу Англиянын «The Gazette» басылмасы 16-февралда жазып чыкты. Маалыматты Англиянын кумун саткан компаниянын башчысы Саймон Бовен 20-февралда "Азаттык" радиосуна ырастады.

Бовен кабарчынын суроолоруна жооп берип жатып, келишимде 10 миң тонна кумдан башка да материалдар барын белгилеген.

"Күлүктөр чуркай турган жол боюнча келишимде кумдан башка да нерселер бар. Жалгыз эле кум саткан жокпуз. Жолчого кум менен кошо синтетикалык тыбыт төшөлөт. Андан кийин биз аны формага келтирип, нымдайбыз. Андан соң жолдун бетин жылма кылып тегиздөө үчүн май кошулат".

Анын айтымында, күлүк аттар чуркай турган жолдорду куруу боюнча түркмөн бийлиги менен сүйлөшүү 2019-жылдын ноябрь айында башталган. 2020-жылдын февраль айында Түркмөнстандын өкүлдөрү менен компания жетекчилиги Стамбулда жолугуп, келишимге кол коюшкан.

Каракум чөлү
Каракум чөлү

Бул маалымат чыккандан кийин Би-Би-Синин кабарчылары аймагынын 80% кумдуу чөл ээлеген түркмөндөргө кум жетпей жатабы деген суроону коюшту.

Кум саткан компаниянын өкүлү Бовен аттын туягы үчүн түркмөндөрдүн тоголок кумуна караганда Англиянын кесек куму жагымдуу экенине ишендиргенге аракет кылган.

"Аларда чөл көп болгону менен андагы кум күлүк аттар чуркай турган жолчого төшөгөнгө жарабайт. Анткени түркмөндөрдүн куму тоголок, жылмакай. Биз төшөй турган кум өтө катуу эмес, өтө жумшак да эмес. Ошондуктан биздин кум аттардын чуркашына ыңгайлуу, бутуна жагымдуу жана ден соолугуна пайдалуу".

Бирок бийликтин бул чечимин сынга алгандар Түркмөнстанда байыртадан эле күлүк аттар кумдуу жолдо арыбай чуркап келгенин айтышууда. Алар Түркмөнстандын кумунун айынан кайсы бир күлүк жапа чекти деген маалымат чыкпаганын жүйө келтиришти.

Эске сала кетсек, 2013-жылы Аркадаг ат чабыш маалында минген күлүгүнөн кулап түшкөн. Бирок анда кырсык кумдун айынан болгону айтылган эмес.

Британиялык компания 10 миң тонна кумду апрель айына чейин жеткирүүгө шашып жатканы менен түркмөн медиасы бул тууралуу маалымат бере элек.

Түркмөнстан ахалтекин тукумундагы жылкыны улуттук мурас деп эсептейт. Ар бир жылдын акыркы жекшембисин «Ахалтекин күлүктөрүнүн күнү» деп атайын белгилешет.

Түркмөнстандагы спорт комплексинде күлүктөрдүн саламаттык борбору иштейт. Анда аргымактарды эс алдыруу үчүн атайын көлмөлөр да курулган. Сырттан келген машиналар бул жерге кирүүдөн мурда санитардык текшерүүдөн өтөт.

Өлкөдө мындан тышкары аттарга паспорт берилип, укугу атайын мыйзам менен корголгон. Мамлекеттик каттоого кирген ат өлүп калган учурда аны «күлүктөр көрүстөнүнө» коюшат. Мыйзам боюнча мамлекеттик чиновниктер "атты акыркы сапарга узатуу зыйнатына" катышууга милдеттендирилген.

Азыр түркмөн кумун чанып, четтен кум сатып алып жаткан Аркадаг Гурбангулы Бердымухамедов мурдагы жылы түркмөн чөлүн даңазалап, «Каракум» деген аттуу ырды ырдап чыккан. Советтик «Круг» тобунун белгилүү ырын түркмөн президенти 8-марттагы аялдар күнүнө арнаган. Бирок видеоклип улуттук телеканалда он күндөн кийин гана көрсөтүлгөн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казак полициясы акцияга чыккандарды кармады

Ишемби күнү Казакстандын бир нече шаарынан бийликке нааразы болуп көчөгө чыккан адамдар кармалды. Буга катар коопсуздук чаралары күчөтүлдү.

Нур-Султан жана Алматы шаарында бозгундагы саясатчы Мухтар Аблязов түзгөн “Казакстан демократиялык тандоо” кыймылынын митингинде ондогон кишилер кармалды. Саясий кыймыл Казакстандын бир нече шаарында нааразылык акциясына чыгууга үндөгөн.

"Азаттыктын" казак кызматынын кабарчылары Алматы шаарында кармалгандар “Шал, кет!” (“Чал кет!”), “Оян, Қазақстан” (“Ойгон, Казакстан”), “Назарбаев кетсин!” “Дарига кетсин!” кыйкырышканын маалымдады. Кармалгандар полициянын аракетине нааразы болушууда. Кабарчылар окуяны чагылдырууда тоскоолдукка учурашты.

"Азаттыктын" казак кызматынын кабарлашынча Нур-Султандагы Республика проспектисиндеги “Жаштар” сарайынын жанында полициянын автобустары турат жана жарандык кийимчен кишилер жүрөт. Имаратка кирүүчү жол жабылды, жанындагы соода түйүндөр жана финансы уюмдары иштеген жок.

"Азаттыктын" казак кызматынын кабарчылары Алматы шаарынын борбордук аймактарында мобилдик интернет үзгүлтүккө учурап жатканын маалымдашты. Нур-Султандагы “Жаштар” сарайы жайгашкан райондо дагы ушундай кырдаал түзүлгөн.

Алматыдагы Астана аянтында полиция кызматкерлери жана Ички иштер министрлигине караштуу атайын бөлүктүн кызматкерлери турат.

22-февралда эртең менен Демократиялык партия түзүү демилгесин көтөргөн топтун да ондон ашуун мүчөсү кармалган. Алар саясий активист Жанболат Мамайды бошотууну талап кылууга чыгышкан.

31 жаштагы Жанболат Мамай 21-февралда кечинде кармалган. Ал Казакстанда Демократиялык партия түзүү демилгесин көтөрүп, топтун мүчөлөрү митинг өткөрүүнү пландап жаткан.

Активисттин жубайы Инга Аманбай жолдошун кармап кетүү жараянын видеого тартып, "Фейсбуктагы" барагы аркылуу түз көрсөттү. Анда бир нече полициячы Жанболат Мамайды күчкө салып кармап, автозакка салып кеткенин көрүүгө болот.

22-февралда Мамай үч суткага камалганы белгилүү болду. Карасай райондук полициясы Жанболат Мамайдын кармалышына эмнелер негиз болгонун жана ага кандай айып тагылганын тактап айтуудан баш тартты.

Ага чейин 22-февралда Астана аянтында жана баш калаадагы “Жаштар” сарайынын жанында 11 жылдан бери бозгунда жүргөн оппозициялык саясатчы Мухтар Аблязов жетекчилик кылган “Казакстан демократиялык тандоо” кыймылынын митинги болору кабарланган.

"Казакстан демократиялык тандоо" кыймылын оппозициялык саясатчы Мухтар Аблязов түзгөн. Кыймыл 2018-жылы “экстремисттик” деп табылып, Казакстанда тыюу салынган. Башкы прокуратура болжолдонгон нааразылык акцияларынын алдында жарандарга жыйындар мыйзамсыз экенин эскерткен.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда жүздөй киши кармалды

22-февралда Алматы, Нур-Султан, Актөбө, Шымкент шаарларында митингге чыккан ондогон жарандар кармалды.

Назарбаевдин "эрке зайыбы"

Назарбаевдин "эрке зайыбы"
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:20 0:00

Кыргыз-тажик чек ара сүйлөшүүсү башталды

Кыргыз-тажик чек ара сүйлөшүүсү башталды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:09 0:00

Уздардын сейрек ыкмасын колдонгон Сезим

Уздардын сейрек ыкмасын колдонгон Сезим
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:43 0:00

Ташкент Анжияндагы айыбын моюнга алды

Жакындарынын сөөктөрүнүн жерге берүүгө даярданып жаткан өзбекстандыктар. 14-май, 2005-жыл.

Анжиянда 15 жыл мурда болгон окуя тууралуу Өзбекстандын баш прокурорунун орун басары Светлана Артыкова маалымат агенттиктердин бирине курган маегинде «бийлик ошол кезде көп каталарга жол бергенин» айтты.

2005-жылдын 13-май күнү таңда куралдуу адамдар Өзбекстандын чыгышындагы Анжиян шаарына кирип барышты. Алардын арасында жакында эле түрмөдөн качып чыккандар да бар эле.

Куралдуу топ бийликтин бир нече өкүлүн өлтүрүп, башкаларын барымтага алды. Андан бир күн мурда эле шаарда жергиликтүү тургундардын нааразылык акциясы башталган.

Бул окуядан жети күн мурда Кыргызстандын президенти Аскар Акаев бийликтен кулатылган. Мындан улам Өзбекстандын ошол кездеги авторитардык лидери Ислам Каримов коңшу өлкөдөгү окуялардын өз аймагында кайталанышын алдын алуу максатында Анжиянга аскерлерин жөнөткөн.

Митингчилердин, куралдуу топтун мүчөлөрүнүн жана аскерлердин кагылышуусу кан төгүү менен аяктады. Күбөлөр жайкын тургундарга каршы окту өкмөттүк күчтөр атканын айтса, өзбек өкмөтү ушул күнгө чейин тынчтык акциясына чыккандарды куралдуу жоочулар өлтүргөнүнө ишендиргенге аракет кылып келет.

Расмий Ташкенттин билдирүүсүнө караганда 187 адам жок кылынган, анан баары же аскерлер, же козголоңчулар болгону кабарланган. Алтымыштай жайкын тургундун өлүмү үчүн жоопкерчилик да козголоңчулардын мойнуна илинген. Ал эми күбөлөр набыт болгондордун арасында жайкын тургундардын саны алда канча көп болгонун айтышкан.

Айрым байкоолорго караганда, миңден ашуун адам өлгөн. Каза тапкандардын сөөгү жапырт көмүлгөн учурлар тууралуу кептер тараган. Атургай сөөктөрдү Орусияга алып чыгып кеткени да айтылган. Өзбекстан эл аралык коомчулуктун окуя боюнча көз карандысыз иликтөө жүргүзүү талабын четке каккан.

Өзбекстандын мурунку президенти Ислам Каримовдун сүрөтү.
Өзбекстандын мурунку президенти Ислам Каримовдун сүрөтү.

Бийлик өкүлү үн катты

Өзбек бийлиги 2005-жылдагы кандуу калаба тууралуу ооз ачкан эмес. Бул окуяны тарых барагынан чийип салгандай түр көрсөтчү.

Бирок жакында эле Өзбекстандын башкы прокурорунун орун басары Светлана Артыкованын Qalampir кабарлар агенттигине маек берип жатып 2005-жылдын 13-майында күнөөсүз адамдар өлтүрүлгөнүн айтканы күтүүсүз болду.

Анжиян окуясын иликтөө ишине катышкан Артыкова “Байланыш начар болчу. Ошол маалда офицер же буйруктарды укпай калган, же туура эмес түшүнгөн. Тиешелүү даярдык болгон эмес... Биз ката кетиргенбиз”, - деп айтты.

Өзбекстандын баш прокурорунун орус басары Светлана Артыкова.
Өзбекстандын баш прокурорунун орус басары Светлана Артыкова.

Ал эч кимдин аты-жөнүн атаган жок, бирок кан төгүүгө жоопкер бир катар аскерлер темир тор артына жөнөтүлгөнүн кошумчалады.

Алып баруучунун «бул маалымат менен эмнеге азыр бөлүшүп жатасыз?», - деген суроосуна баш прокурордун орун басары мурдагы президент Ислам Каримовдун көзү өтүп, бийликке Мирзиёев келген соңку үч жылдын ичинде көп нерсе өзгөргөнүн айтып, жооп кайтарды.

“Ал кезде Өзбекстан жабык эле. Азыр бул жаңы Өзбекстан. Азыр саясаттын жаңы стили бар, жаңы саясий эрк бар”, - деди ал. Артыкова Анжиян окуялары тууралуу башка сөз кылган жок. Ошентсе да байкоочулар бийлик өкүлүнүн аз да болсо бул тема тууралуу ооз ачышын маанилүү окуя катары баалашты.

Светлана Артыкова прокуратура тармагында Советтер Союзунан бери иштейт. Карьерасын алгач Наманган прокуратурасынан баштаган. Кийин парламентке мүчө болгон. Азыркы кызматка дайындалганга чейин Сенаттын төрагасынын орун басары болгон. Анжиян окуясы чыккан маалда Артыкова Башкы прокуратуранын маалымат катчысы эле. Калабага байланыштуу бийликтин билдирүүсүн элге ал өзү окуп турган.

Анжиян окуясы тууралуу суроолор дагы эле көп. Укук коргоочулар жана башкалар бийлик жүргүзгөн иликтөөлөрдүн жыйынтыгына канааттанбаганын айтып, көз карандысыз иликтөө жүргүзүлүшүн талап кылып келет.

Ошол кезде өлкөнү башкарып турган Ислам Каримов 2016-жылы көз жумганы менен Анжиян окуясына катыштыгы бар бийликтин айрым өкүлдөрү азыр деле бар.

Маселен, Закир Алматов 2005-жылы Ички иштер министрлигин жетектеп турган. Көптөр Анжиян окуясындагы аскерлердин аракеттери үчүн дал ошол Алматовду күнөөлөп келишет. Калабадан бир нече ай өтпөй ал саламаттыгына шылтап, кызматтан кеткен. Бирок 2018-жылы ички иштер министринин кеңешчиси болуп дайындалган.

Рустам Иноятов ошол кезде Мамлекеттик коопсуздук кызматын башкарып турган. 2018-жылдын башында ал 75 жашында пенсияга кеткен. Азыркы президент Шавкат Мирзиёев 2005-жылы өкмөт башчы болчу.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казак бийлигине каршылар кыймыл түздү

Казакстандык активист Аскат Жекшебаев Алматы администрациясынын алдында турат. 14-февраль, 2020-жыл

Казакстанда бийликке жана сотторго нааразылыгын ачык айтып чыккандардын катары калыңдай баштады. Нур-Султан шаарында 22-февралда ири митинг өтөрү да күтүлүп жатат.

Буга байланыштуу баш көтөргөн активисттерди камаган көрүнүштөр күч алууда.

17-февралда Казакстандын мурдагы президенти Нурсултан Назарбаевге жана сенатты жетектеп отурган кызы Дарига Назарбаевага көзмө-көз жолугуу үчүн президенттик резиденцияга баргандардын үчөө беш суткага камалды.

Митингге чыккандар негизинен соттук чечимдерге, ипотекалык насыялардын шарттарына жана өлкөдө курулуп жаткан үйлөрдөн батир алуу үчүн алдын ала үлүш кошуп, акырында алданып калгандар болчу.

Нур-Султан шаарынын полициясынын башчысы Есиль Мадияр Айтуганов үч аял тең коомдук тартипти бузганы үчүн кармалып, “полицияга баш ийбей койгону” үчүн беш күнгө камалганын "Азаттыктын" казак кызматына ырастаган.

Өткөн аптада да ар түрдүү берене менен 20 активист кармалып, ар кандай жазага тартылган. Укук коргоочулар бул камоолорду бийликтин 22-февралда болору айтылган митингге даярдыгы катары сыпатташты.

Ал арада жарандык активисттер «Казакстан Демократиялык партиясын» каттоодон өткөрбөй жатышына нааразылык билдиришти.

Партияны түптөгөндөрдүн бири Жанболат Мамай 19-февралда өткөн маалымат жыйында элди нааразылык акциясына чыгууга үндөдү.

"Башка жол жок. Жөн гана съезд өткөрүп, кол чогултсак, бийлик аны карап да койбойт. Ошондуктан көчөгө чыкканга аргасызбыз. Көчөгө чыгып, «Демократиялык партияны» каттоого аргасыз кылышыбыз керек. Зарыл болсо, бир эмес, бир нече митингдерди өткөргөнгө даярбыз".

"Көчө партиясынын" мүчөлөрү, 18-февраль, 2020-жыл, Нур-Султан шаары.
"Көчө партиясынын" мүчөлөрү, 18-февраль, 2020-жыл, Нур-Султан шаары.

Казакстандын мыйзамы боюнча жаңы партия түптөө үчүн шаарлардан жана облустардан миңден кем эмес өкүл чогулуп, курултай өтүшү шарт.

40 миңден кем эмес мүчөсү бар партия гана партия расмий каттала алат.

Ал арада 18-февралда Нур-Султан шаарында «көчө партиясы» деген кыймыл түптөлгөнү кабарланды. Анын мүчөсү Анна Шүкеева кыймылдын максаты тууралуу буларды айтты:

"Биз парламенттик өлкө болууну, президент деген кызматтын жоюлушун каалайбыз. Президент жана анын тегерегиндеги кишилерге ишеним жоголуп бүттү. Мамлекеттик чечим чыгарууда элдин пикири эске алынышын каалайбыз".

Бир апта мурдараак Казакстанда митинг өткөрүүгө байланыштуу жаңы мыйзам долбоору коомдук талкууга чыгарылган. Бирок укук коргоочулар жаңы мыйзам эски эрежелерден куралганын сындап чыгышты.

Укук коргоочу Евгений Жовтистин айтымында, жаңы мыйзам чектөөлөргө жана тыюуларга бай.

Евгений Жовтис.
Евгений Жовтис.

"Биринчиден, митинг өткөрүү үчүн атайын орун бөлүнүп берилет дегени жаккан жок. Жарандар митингди карантинге алынган, атайын өзгөчө коргоого алынган жерлерден башка каалаган жайда өткөрүүгө уруксат берилиши керек. Митингди белгилүү бир гана жерде өткөрүү керек деген акылга сыйбайт. Митинг тууралуу бийликке алдын ала эскертип коюуга макулбуз. Бирок эскертип коюу - уруксат алуу дегенди билдирбейт".

Казак бийлиги соңку бир жылдан бери ар кандай митингдерди басуунун ар кандай айла-амалын көрүп келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кордой чыры: ага-ини Воингуюлар камалды

Жабыркагандардын үйлөрү.

Казакстандын Жамбыл облусуна караштуу Кордой районунда полицияга кол көтөрдү деген айып менен дунган улутундагы үч бир тууган камакка алынды.

Ага-инилер катышкан окуя 7-февралда Сортөбө айылында болгон жана 11 адамдын өлүмү менен аяктаган Кордойдогу улут аралык кагылышуунун себептеринин бири экени да айтылып жаткан.

Казакстандын Башкы прокуратурасы ага-ини Воингуюлардын иши тергелип бүткөнүн билдирди. Материалдар Кордой райондук сотуна жөнөтүлдү.

«Кордой районундагы Сортөбө айылында 7-февралда жолдо полиция бир тууган Воингуюлардын бирөөнү текшерген. Натыйжада ал жарандын машинесинин документтери жок болуп чыккан. Буга байланыштуу күч органдарынын өкүлү анын жакынкы полиция бөлүмүнө барышын талап кылган. Бирок ал машинесин айдап үйүнө кетип калган. Артынан кууп келген полиция кызматкерлерине бир тууган Воингуюлар баш ийбей, кол көтөрүшкөн», деп айтылат Башкы прокуратура тараткан билдирүүдө.

Буга чейин социалдык тармактар аркылуу бир тууган Воингуюлар полиция кызматкерлери менен араздашып жатканы тартылган тасмалар тараган. Кордойдогу улут аралык мүнөздөгү кагылышка ушул окуя да себеп болушу мүмкүн экени айтылган.

Кордойдогу казак полициясы.
Кордойдогу казак полициясы.

Жаңжал жалgысынан Масанчи, Аукатты, Сортөбө, Булан-Батыр айылдарында болгон жана окуя 11 адамдын өлүмү менен аяктаган. Дагы ондогон киши жаракат алган.

Расмий маалыматка ылайык, 30дай турак жай, 17 соода имараты жана 50дөй машине өрттөлүп, талкаланган. Кагылышка байланыштуу 23 миңден ашуун адам Кыргызстанга убактылуу качып келгенге аргасыз болгон.

Казак бийлиги качкандардын көбү кайра кайтып келгенин маалымдаган. Бирок азырынча канча адам мекенине кайтып келе элек экени белгисиз.

Башкы прокуратура окуяга байланыштуу 25 кылмыш иши козголгонун билдирген, бирок канча адам кармалганы, канчасына айып коюлганы тууралуу маалымат бере элек.

Андан сыртары улут аралык кастыкка үндөп, башка улуттарга күч колдонгон үч адамдын тек-жайы аныкталганы маалымдалган. Башкы прокурордун орун басары Булат Дембаев «Алматы шаарынын тургуну «Фейсбук» аркылуу элди улут аралык кастыкка тукурган. Тараз шаарынын тургуну «WhatsApp» аркылуу улут аралык чатакка үндөгөн» деп кабарлаган. Бирок көзөмөлдөөчү орган шектүүлөр кармалганын же издөөдө жүргөнүн тактаган эмес.

Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев улут аралык чатакка байланыштуу Жамбылдын губернатору, Кордойдун акими жана облустук, райондук полиция жетекчилери баштаган бир топ аткаминерди кызматтан алган.

2009-жылкы эл каттоого ылайык, Кордой районундагы Масанчи айылында 13 миңден ашуун киши жашайт. Алардын 90% дунгандар, 5% казактар жана 5% орустар.

Ал эми Сортөбө айылынын 14 миңден ашуун тургуну бар. Бул эки айылда жана аларга канатташ бир нече кыштакта дунгандар басымдуулук кылат.

Өткөн аптада Казакстандын мурдагы президенти Нурсултан Назарбаев Коопсуздук кеңешинин жыйынында Кордойдагы окуя боюнча пикирин айткан. Ал мындай окуялардын алдын алууну тапшырган жана күнөөлүүлөр жазаланышы керек экенин эскерткен.

Нурсултан Назарбаев.
Нурсултан Назарбаев.

«Болуп өткөн окуя менин тынчымды алууда. 30 жыл аралыгында биз оор күндөрдү баштан өткөрдүк. Казакстанда 130 ишкана жабылып, 2,5 миллион адам жумушсуз калган. Азык-түлүк тартыш болуп, үйлөргө жылуулук берилбей калган. Бул кыйынчылыктардын баарын бирге жеңдик. Ал кезде биздин көп улуттуу калкыбыз биригип, туруктуулукту камсыз кылбаганда, бүгүн биздин өлкөгө чет өлкөлүк инвесторлор келмек эмес. Казакстан элинин ассамблеясы жана анын аймактардагы өкүлчүлүктөрү мындай учурлардын алдын алышы керек. Бул биздин жалпыбыздын ишибиз», - деген Назарбаев.

Казакстанда улут аралык өңүттөгү кагылышуулар (жергиликтүү тажиктер, чечтендер, түрктөр менен) буга чейин да болгон. Казак бийлиги адатта андай учурларды турмуш-тиричиликтин айынан чыккан уруш-талаш катары сыпаттайт жана улут аралык деп мүнөздөбөйт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кышында коон жыттанган көчө

Кышында коон жыттанган көчө
please wait

No media source currently available

0:00 0:19:33 0:00

Кышында да коон жыттанган көчө

Кышында да коон жыттанган көчө
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:20 0:00

Коронавирус камаган кемедеги жашоо

«Diamond Princess» саякат кемеси 3-февралдан тартып Жапониянын Иокогама портунда коронавирустан улам карантинде турат. Кемеде баш-аягы 3000ден ашык киши бар. Алардын ичинен 400дөн көбүнө коронавирус жукканы аныкталды. Карантинге алынган кемедеги жашоо сүрөттөрдө.

Сурхандарыя: милиция менен үй ээлери мушташты

Окуя болгон жерден тартылган тасмадан алынган сүрөт

Өзбекстандын Сурхандарыя облусундагы тополоңдо эки милиция кызматкери жана бир жай тургун жаракат алды.

Чыр күч органдарынын өкүлдөрү Алтынсарай районундагы айрым тургундардын үйлөрү буздурулат деп эскертүү бергени келгенде чыккан. Алтынсарайдагы соңку окуяга күбө болгондордун айтымында, 14-февралда Халкобод маалесине райондук администрациянын, прокуратуранын жана ички иштер органдарынын өкүлдөрүнөн турган атайын топ келген. Алар айрым жергиликтүү тургундардын үйлөрү мыйзамсыз салынганын, ошондуктан буздуруларын айтышкан.

«Азаттыктын» өзбек кызматына ошол окуяга катышкандардын бири бул кабар Халкобод маалесинде жашагандарды нааразы кылганын айтып берди.

Социалдык тармактар аркылуу тараган тасмалардан милиция жергиликтүү тургундарга күч колдонду деп нааразы болуп жаткандарды көрүп-угууга болот.

«Алар адамдарды иттерди сабагандай эле тепкилеп жатышат. Карагылачы, бул милиция кызматкерлери күнөөсүз адамдарды ур-токмокко алып, жерге сүйрөп жүрүшөт», - деп айтты окуяны телефонуна тартып жүргөндөрдүн бири.

Сурхандарыя облусунун Ички иштер башкармалыгынын басма сөз кызматы тополоңго байланыштуу жергиликтүү тургундарды айыптап билдирүү таратты. Анда элди тынчтандырууга келген милиция кызматкерлерине каршылык көрсөтүшкөн деп айтылат.

«Айрым адамдар милиция кызматкерлерине союл, балта жана күрөк менен кол салышты» деп айтылат билдирүүдө.

Маалыматка караганда жаңжал түштөн кийин, окуя болгон жерге милициянын атайын бөлүгү барганда гана жөнгө салынган. Айрым бир маалыматтарга караганда, окуяга байланыштуу кеминде алты адам камакка алынды жана териштирүү-иликтөө башталды.

Башкы прокуратура 16-февралда Сурхандарыя облусундагы соңку окуя боюнча билдирүү таратты. Анда да чырга Халкобод маалесинде мыйсамсыз үй куруп алгандар күнөөлүү деп жазылган.

«Мониторингдин жүрүшүндө Халкобод маалесинде алты жергиликтүү тургун «Ок-олтин» чарбасына таандык 39 сотых айыл чарба багытындагы жерди өзүм билемдик менен ээлеп алышкан. Бул жерге алар 235,35 чарчы метр жашоо-тиричиликке эч кандай шарты жок имарат курушкан», деп жазылган башкы көзөмөлдөөчү орган тараткан билдирүүдө.

Өзбекстанда жыл сайын мамлекеттик жана коомдук маанидеги керектөө үчүн деген негизде жүздөгөн жеке имараттар, турак жайлар түрттүрүлөт.

Былтыр жайында президент Шавкат Мирзиёев облус, район жетекчилерине өтө чоң муктаждык, зарылдык болбосо ишкерлердин имараттары түрттүрүлбөшү керек экенин эскерткен. Анын алдында Кашкадарыя облусунда бир ишкер насыяга курган эки кабат дүкөнү менен цехин түрттүрүү үчүн келген район акиминин орун басарына бензин чачып өрт койгон. Аткаминер ооруканага жеткирилип, ишкер камакка алынган.

Көп өтпөй Шавкат Мирзиёевдин талабы менен Кашкадарыя, Фергана жана Хорезм облустарынын акимдери элден кечирим сурашкан. Алар социалдык тармактар аркылуу тараткан билдирүүдө «тургундардын макулдугусуз алардын үйлөрүн, имараттарын буздурууга күнөөлүү экенин, айыбын мойнуна алышарын» айтышкан. Шавкат Мирзиёев өкмөттүн жыйынында бул акимдерди катуу жемелеп, элден кечирим сурашын талап кылган:

«Уяты жоктор, мен кимиңерге «үйлөрдү буздургула» деп буйрук бердим эле? Мен силерге «тургундардан уруксат алгыла» деп айткам».

Былтыр өлкөнүн Юстиция министрлиги аймактарда түрттүрүлгөн имараттардын ээлерине өкмөт 300 миллиард сум (35 миллион доллар) карыз экенин билдирген.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Өкмөттөгү өзгөрүүлөр, шайлоо «шааниси»

Иллюстрациялык сүрөт.

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (10-16-февраль).

Разаковдун кызматтан кетиши

Бул аптада кыргыз өкмөтүндө кадрлык өзгөрүүлөр уланды. Жума башында коопсуздук жана чек ара маселелерине жооптуу вице-премьер-министр Жеңиш Разаков кызматтан алынды. Ал «Азаттыкка» комментарий берип жатып, иштен кеткен себебин үй-бүлөлүк шарты менен байланыштырды:

«Үй-бүлөдөгү маселелерди калыбына келтирүү керек, ошондуктан арыз жаздым. Чек ара меселеси боюнча түшүндүрүү иштерин жүргүздүк. Жогорку Кеңештин палатасынан да, жалпы жыйынынан да өтүп, түшүндүрүп чыктык. Бул кыйын маселе болгондуктан, жеринде эл менен да түшүндүрүү иштерин жүргүздүк. Менимче, чек араны чечүү маселеси көп жылдарга уланат. Мен баштаган ишти аягына чыгарыш керек беле же жокпу аны кудай билет. Бирок шартка жараша арыз жазып, иштен кеттим», - деди Разаков.


Деген менен чек ара маселелерине байланыштуу Разаковго соңку кездери сын-доомат күчөгөн болчу. Баткенде, Бишкекте өткөн нааразылык акцияларында аны кызматтан алуу талабы да айтылган. Андан сырткары ал мындан бир канча жыл мурун Баткен облусунун ички иштер башкармалыгынын кылмыш иликтөө бөлүмүн жетектеп турганда Тажикстанда кармалып чыкканы тууралуу маалыматтар кайрадан козголо баштаган. Разаков бул сөздөрдү такай жокко чыгарып келет.

Мурдагы вице-премьер-министр Тынычбек Табалдиев Жеңиш Разаковдун кызматтан алынышы күтүлүп-күтүлбөгөн окуя болду деп эсептейт.

Тынычбек Табалдиев
Тынычбек Табалдиев

«Күтүлгөн дегеним, акыркы эки айдан бери Баткен облусунун аймагындагы чек ара маселесинде Разаковдун аты аталып, ага каршы чыккан, аны колдогон да митингдер болду. Райондо өкмөт мүчөлөрү менен болгон жыйында да ага нааразы болгондор чыкты. Ошонун баарына мамлекеттин жетекчиси, өкмөт башчы тарабынан реакция болду го деп ойлойм. Экинчи жагы - биздин Тажикстан менен чек ара боюнча сүйлөшүүлөрдө Разаков өкмөттүк топту жетектеп, мына эми иш алдыга жылат, чечилет деп жатканда кызматтан бошотулушу күтүүсүз болду. Чек ара - мамлекет үчүн эң негизги стратегиялык маселе. Ал бир-эки жылда чечилбейт. Аны кайсы бир деңгээлге алып келгенде жумуштан бошоп калды. Эми анын ордуна жаңы вице-премьер дайындалып, ишти түшүнүп, баштаганча дагы убакыт өтөт, маселенин чечилиши узарат», - деди Табалдиев.

14-февралда Жеңиш Разаков ички иштер министринин мурдагы орун басары Курсан Асановдун иши боюнча алгачкы сот жараянында жабырлануучу катары көрсөтмө берди.

Башкы прокуратура ушул айда Курсан Асановдун иши тергелип бүткөнүн маалымдаган. Анда ички иштер министринин мурдагы орун басарына «Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу», «Кылмыш жасоону уюштуруу же анын аткарылышына жетекчилик кылуу», «Сүйлөшүп алып чогуу кылмыш кылуу», «Кылмышты уюштуруу, шыкактоо жана көмөк» жана «Кылмыш жасоого башка адамдарды көндүрүү» беренелери менен айып тагылган.


Башкы көзөмөлдөөчү орган ошондой эле Курсан Асанов өкүл баласы, журналист Турсунбек Бейшенбеков менен бирге Жеңиш Разаков тууралуу калп маалыматтарды тараткан деп шек саналып жатканын билдирген. Разаков Асановдун иши боюнча сотко көрсөтмө бергени келгенде анын мындай аракетинин себебин билбей турганын айтты:

«Курсан Сатарович менен ортобузда эч качан эч кандай карама-каршылык, тиреш болгон эмес. Иш жана акча боюнча мамилебиз болгон эмес. Анын позициясын түшүнбөйм», деди Разаков.

Жеңиш Разаковдун ордуна вице-премьер-министр болуп буга чейин өкмөттүн Баткендеги ыйгарым укуктуу өкүлү болуп иштеп жүргөн Акрам Мадумаров дайындалды. Анда ыйгарым укуктары буга чейинкиден кыскарганы, мындан ары чек ара маселелерине гана жооп берери маалым болду. Эми күч органдарынын ишине премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев өзү көзөмөл жүргүзөрү айтылды.

Кесиби боюнча ветеринар, 43 жаштагы Акрам Мадумаров президенттин иш башкармалыгында, өкмөт аппаратында эмгектенген, Кадамжай районун, Мамлекеттик кадр кызматын жана Баткен облусун башкарган. Бирок Акрам Мадумаровдун чек ара маселелери боюнча вице-премьерликке дайындалышын дароо эле парламенттин бир катар депутаттары сындап чыгышты.


Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков бийликтин жаңы кадрларды дайындашы өкмөттүн жалпы ишине таасирин тийгизбейт деген пикирде.

«Акыркы күндөрдөгү кадрдык дайындоолордун бардыгы бийликтин «артык кылам деп тыртык кылган» аракети болуп калды. Элдин нааразылыгын жараткан өкмөттү толугу менен кетиргендин ордуна улам бирден министрди кетирүүнү тандап алышты. Бир татыксыз министрди кетирип, анын ордуна андан татыксыз адамды алып келиши ишеним жаратпайт».

Мамкаттоону ким жетектейт?

13-февралда Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы Алмаз Мамбетов күтүүсүз кызматтан алынды. Өкмөт мында дагы жетекчинин иштен алынган себебин так атаган жок. Коопсуздук кеңешинин жыйнында Мамлекеттик каттоо кызматындагы коррупцияга байланыштуу сын айтылган. Жасалма, мыйзамсыз паспорттордун берилиши тууралуу бир катар чуулгандуу окуялар катталган.

Эксперт Алмаз Кулматов бийлик элдин пикирин эске алганын көрсөтүш үчүн ушундай кадамга барды деген пикирге кошулат.

«Менин пикиримде, өкмөт башчылары жакшы кадрларды тандайлы деп, элдин маанайын да эске алып жатса керек деген ойдомун. Биринчиден, чек араны билген, түшүнгөн, чечкен адам деп Мадумаровду тандашса керек. Экинчиден, эл арасындагы буга чейинки маанайды, нааразылыкты эске алып ушул кадамга барышы мүмкүн», - деди ал.


Ал арада Мамлекеттик каттоо кызматын жетектеши ыктымал дегендердин аты атала баштады. Алардын катарында ушул тушта президенттин аппарат жетекчиси болуп турган Досалы Эсеналиев барары айтыла баштады. Айрым бир маалыматтарга караганда Досалы Эсеналиевдин ордуна биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов барышы ыктымал. Бороновдун ордуна өкмөттүн Ысык-Көлдөгү өкүлү Акылбек Осмоналиев келиши мүмкүн. Бирок өкмөт менен аты аталган адамдар мындай маалыматтарды азырынча бышыктап, же төгүнгө чыгара элек.

Мурдагы вице-премьер-министр Тынычбек Табалдиев соңку кызматтык өзгөрүүлөрдү күздөгү парламенттик шайлоо менен да байланыштырды.

«Шайлоого даярдык жүрүүдө. Аймактардын «кураторлору» пайда болууда. «Добуштарды алып берүүгө ким кепилдик бере алат?» деген суроолор чыгууда. «Күмөн санаган жетекчилерди алмаштырабыз» деген пландар коюлууда. Акыркы кызматтык дайындоолордо логика жок. Өкмөттүн мүчөсү, вице-премьер-министр Аскаров «өз каалоом менен кызматтан кеттим» деп арыз берип бошоп жатат. Эки сааттан кийин аны кайра министр кылып көрсөтүүдө. Бул эмне, бала бакчадагы оюнбу? Вицеликтен эмнеге кетти, себеби эмне, ал тармакка тиши өтпөдүбү, себебин айтпайбы? Эң негизгиси мен Аскаровдун резюмесин карап көрсөм, анын Өзгөчө кырдаал министрлигине эч тиешеси жок. Ошондуктан кадрларды шайлоого байланыштырып дайындалууда дегендин чындыгы болуп жатпайбы», -деди Табалдиев.

Мухаммедкалый Абылгазиев башында турган өкмөт 2018-жылдын апрель айында куралган. Ошондон бери биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов, вице-премьер Алтынай Өмүрбекова, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев жана саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев гана алмаша элек. Соңку 1,5 жыл ичинде алардан башка министрлердин баары жаңырды.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен Кыргызстан гана өкмөтүн тез-тез алмаштырат. Өлкө эгемен болгон 29 жыл ичинде 29 жолу өкмөт алмашкан.

Шайлоо шааниси

Бул жумада жазында шайлоо өтө турган шаарларда каттоого тургандар көбөйгөнү тууралуу маалымат чыкты. Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасынын орун басары Тилек Батырканов 13-февралда парламентте Караколго 2797, Балыкчыга 489, Майлуу-Сууга 272, Токмокко 6950, Ошко 33 805 жаран аймактардан барып каттоого турганын билдирди.

Мамлекеттик каттоо кызматынын басма сөз кызматкери Адилет Бейшеналиев «Азаттыкка» комментарий берип жатып, документтери толук болсо, ар бир жаран каттоого алынарын, бул жерде эч кандай мыйзам бузуу же чектөө жок экенин айтты.

«Ош шаарына жаңы каттоого тургандар көбөйүп жатат. Мындай көрүнүш бар. Азыркы учурда 10-февралга чейин (1-январдан тартып) 30 миңдей киши жаңыдан каттоого турду. Тиешелүү документтери болсо, ар бир жаран өзүнүн туруктуу жашаган жерин алмаштырууга укуктуу. Ошол эле учурда жаңы дарек боюнча каттоого турууга эч бир чектөө жок. Биринчи кезекте конституциялык укугу бар, эркин орун которууга жана жашаган жерин алмаштырууга».


Анткен менен Жогорку Кеңештеги «Республика-Ата Журт» фракциясынын депутаты Кенжебек Бокоев шайлоого 60 күн калганда добуш берүүчүлөрдүн санын аныктап, Борбордук шайлоо комиссиясынын сайтына жайгаштыруу боюнча эреже сакталбаганын айтып чыкты.

Боршайкомдун төрайымы Нуржан Шайлдабекова мыйзам бузулганын моюнга алып, кечигүүнүн себебин Мамлекеттик каттоо кызматындагы тактоо иштери аягына чыга элек болуп жатканына байланыштырды.

Парламент депутаттары шаардагы бир үйгө жүздөгөн адамдарды каттоого тургуза берүүгө мыйзамда тыюу салынбай турганын белгилеп, муну тескеш үчүн токтом же кандайдыр эреже иштеп чыгуу маселесин көтөрүштү.

Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү Атыр Абдрахматованын демилгеси менен бул маселе тиешелүү органдардын катышуусунда талкууланды. Абдрахматова мындай убактылуу каттоону жергиликтүү кеңештерге шайлоого камынган айрым саясий партиялар атайын уюштуруп жатканын айтып чыккан.

Атыр Абдрахматова
Атыр Абдрахматова

«Бардык органдар, Мамлекеттик каттоо кызматы ар бир жарандын кайсы жерде кааласа ошол жерге барып жашап, каттоого туруу укугу, конституциялык эркиндиги экенин белгилеп жатышпайбы. Албетте, мен буга кошулам. Бирок биз эки жылдан бери Аймактарды өнүктүрүү жылын жарыялап келе жатабыз. Ал эми аймактарды өнүктүрүүгө ким катышат? Ошол жерде жашаган эл катышат да! Мисалы, Бишкекте жашаган киши Токмокто же Ошто кандай маселелер, мүмкүнчүлүктөр бар экенин билбейт. Өз алдынча башкаруу системасынын негизин ошол жерде жашаган адамдар түзөт. Жашаган жерин которууга ар ким укуктуу. Бирок жапырт каттатып, шайлоочулардын санын атайын көбөйтүүгө багытталган аракет болсо, анда ошол эле Ошто, Караколдо же Токмокто чындап жашаган жергиликтүү элдин шайлоо укугун, жергиликтүү маселелерди чечүүгө болгон укугун чектеп жатпайбызбы?», - деди Абдрахматова.

Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ысык-Көл, Чүй, Ош облустарынын аймактарындагы 26 айылдык кеңештин жана Каракол, Балыкчы, Токмок, Ош, Майлуу-Суу шаардык кеңештеринин депутаттарын шайлоо 2020-жылдын 12-апрелинде өтөт.

COVID-19 вирусуна кабылгандар 64 миңге чамалады

Кытайда өпкөнү сезгенткен вирустан өлгөндөрдүн жана ооруну жугузуп алгандардын саны кескин көбөйүп кетти. Ошентип COVID-19 вирусуна кабылгандардын саны 64 миң кишиге чукулдады. Жалпысынан 1 380 адам каза тапты. Дүйнөнүн 30га жакын аймагында коронавируска чалдыккан 565 киши катталды. Кытай бийлиги төрт миңден ашуун бейтап куландан соо сакайганын маалымдады.

Кытайдын вирус адеп катталган Хубэй провинциясында 56 миллион киши карантинден улам эки жакка чыга албай отурат. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму эпидемиядан улам кабатырланууга чоң негиз жок деп билдирүүдө.

«Вирус катталган өлкөлөрдүн саны өзгөргөн жок. «Diamond Princess» кемесиндеги кырдаалды эске албаганда Кытайдан башка жерлерде вирус жугузгандар көбөйгөн жок», - деп билдирди уюмдун аткаруучу директорлорунун бири Майк Раян.

Ал ортодо Жапония илдеттен улам карантинге алынган «Diamond Princess» саякат кемесиндеги айрым улгайган жүргүнчүлөрдү сыртка чыгара баштады. Ал жүргүнчүлөрдүн көбүнүн өнөкөт оорулары бар. Алардан коронавирус табылган эмес.


Элүүдөй өлкөдөн чыккан жүргүнчүлөрдүн арасында төрт казакстандык бар. Казак бийлиги алардын саламаттыгы жайында экенин маалымдады. Түштүк-Чыгыш Азияны кыдырып жүргөн круиздик кеменин 3700дөй жүргүнчүсүнүн кеминде 218инде өпкөнү сезгенткен коронавирус аныкталды.

Ал арада Жапония, Филиппин жана Таиланд сыяктуу бир нече өлкө өз портторуна киргизбей койгон «Westerdam» кемесин жүргүнчүлөрдө коронавирус аныкталбагандан кийин Камбоджа кабыл алды.

Кытайдагы жергиликтүү жашоочулар өлкө башында турган Коммунисттик партияны «кризиске реакциясы жай болуп жатат, так маалымат жок» деп сынга алууда. Бийликтин дарегине мындай доомат авторитардык өлкөдө сейрек айтылат.

Кошмо Штаттардын расмий адамдары да Кытай өкмөтүн эпидемия тууралуу маалыматтарды жаап-жашырбай берип турууга үндөшүүдө. Алар 2002-2003-жылдары SARS оорусуна байланышкан кризисти жөнгө салууда Бээжин көп кемчиликтерди кетиргенин эске салышат. Анда өпкө кагынынан 800гө чукул киши өлгөн, дүйнөлүк соодага чоң зыяны тийген. Муну менен катар Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму Кытай жаңы вирусту аныктоо жана ооздуктоо жаатында жакшы иш алып барганын, башка өлкөлөр алардан үлгү алса болорун белгиледи.

Уюмдун Чукул программалар боюнча аткаруучу директору Майкл Райян Женевадагы брифингде билдиргендей, сасык тумоо күчөп турган чакта жаңы коронавирусту ажыратып диагноздоо өтө татаал. Анын үстүнө Кытай дүйнөдөгү калкы көп өлкө. Уюмдун маалыматына ылайык, окумуштуулар ушу тапта ооруга каршы төрт түрдүү вакцинанын үстүнөн иштеп жатат.

Коронавирустан сактануунун эрежелери
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:28 0:00


Ал тапта Кыргызстанда Кытайдан жаңы келген 123 адам дарыгерлердин көзөмөлүнө алынганы маалым болду. Дагы 591 киши жашаган жериндеги медициналык мекемелердин текшерүүсүнөн өтүп турууга милдеттендирилген.

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда вирусту жугузуп алгандар катталган жок, эпидемиологиялык кырдаал туруктуу.

Акыркы суткаларда өлкөгө сырттан кирген 25 миңден ашуун адам тепловизордун көзөмөлүнөн өткөн. 28-январдан бери Кыргызстанга 7054 адам Кытайдан келген. Алардын ичинен 190у кытайлык жарандар болсо, калгандары кыргызстандыктар.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Анна Никольская: Каарман котормочу жана ауэзов таануучу

Анна Борисовна Никольская (1889––1977).

Орус жазуучусу Анна Никольская (1889––1977) чыгаан казак жазуучусу Муктар Ауэзовдун “Абай” романынын алгачкы китептерин орус тилдүү окурмандарга жетик котормосу аркылуу тааныштырган таланттуу котормочу болгон. Бул айдың айым сталиндик ГУЛагда эки ирет жазыксыз жерден жатып чыккан. Тарыхчынын блогу.

Котормочу жана ауэзов таануучу айым

Даңазалуу казак жазуучусу, аалымы, коомдук ишмери Муктар Ауэзовдун (казакча Мұхтар Омарханұлы Әуезов; 1897––1961) чыгармачылыгы атпай кыргыз журтуна совет доорунан бери жакшы таанымал. Бул чыгаан казак айдыңы кыргыздын “Манас” эпосунун элдик мүнөзүн тастыктоо үчүн алатоолук айдыңдар жүргүзгөн күрөшкө өзгөчө салым кошкон жана 1950-жылдардагы жаш кыргыз калемгери Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылыгын сырткаркы дүйнөгө таанытууга да үлүшү бар инсан экенин Кыргызстанда карысы да, жашы да дурус билет.

Муктар Ауэзовдун кара сөздөгү эпикалык чыгармасы болгон көп томдуу “Абай” романы XX кылымдагы казак жана борбордук азиялык түрк калктарынын адабияты үчүн бараандуу сере болуп калган.

Биз чакан блогубузда жалпы ауэзов таануу көйгөйлөрүнө эч киришпестен, бул романдын алгачкы эки китебин орус тилдүү окурмандардын мухиттей чоң дүйнөсүнө тааныштырган котормочу жана жазуучу Анна Борисовна Никольская тууралуу азыноолак кеп куруу менен чектелмекчибиз.

Анна Борисовна Никольская (1889––1977). 1948-жыл.
Анна Борисовна Никольская (1889––1977). 1948-жыл.

Адатта, котормочу дегенде кишилер ийнин куушуруп коюшу мүмкүн: которсо, которгондур да! Бирок бул түйшүктүү иштин артында да чоң тагдыр жатат да!

Албетте, текстти сөзмө-сөз котортуп алып, андан соң ошол деңгээлди башка тилдеги адабий калыпка салып, ийисине жеткирген, бирок өзү которгон китептин түп нускада жазылган тилин эч билбеген котормочулар арбын экендиги талашсыз.

Бирок Анна Борисовна Никольская андай котормочулардан эмес болчу. Бир катар славян тилдеринен тышкары, жаштайынан француз жана немис тилдерин мыкты өздөштүргөн Анна Никольская үчүн агглүтинатив тилдердин бири болгон казак тилин өздөштүрүү жеңилге турган.

Казакча текстти ал кантип аки-чүкүсүнө чейин аңдай алгандыгы анын котормо маалындагы мындай учур тууралуу эскерүүсүнөн эле айкын болот:

«… есть казахское слово “жорга”… Это слово имеет два значения: а) иноходец; б) дипломат. Умеющий словами добиться желаемого, заворожить собеседника своей речью. Одного из второстепенных героев романа М. Ауэзова – Жумабая – так и называли “Жорга-Жумабай” за его дипломатические способности. Ага-султан (то есть старший султан орды) посылает его к старейшинам других казахских родов со сложным поручением.

И вот фраза подстрочного перевода: “Жорга-Жумабай сел на своего жорга и точно слился с ним в одно целое. Настоящий жорга был Жорга-Жумабай!”

На этом я споткнулась. Автор сказал, что он понимает трудность, даже невозможность игры этого слова в переводе. Он предложил мне отступить от казахского текста. Не получилось ни эквиритмии, ни нагнетания шипящих и гортанных звуков, заполнявших фразу оригинала».

Булак: Кешин К. Святая Анна // Литературная Алма-Ата. – 2017. –– № 11; Дагы караңыз: Библиотека и судьба: А.Б.Никольская: Сборник материалов к 120-летию со дня рождения / Составитель Валерий Павлович Леонов. –– СПб.: БАН, 2019. –– Б. 26.

Казак тилинде “жорго” деген сөз бар... Бул сөз кош мааниге ээ: а) жорго ат; б) дипломат. Мындай киши чечендиги менен өз мүдөөсүнө жетип, өзү менен баарлашканды тим эле арбап алат. М.Ауэзовдун романындагы көмөкчү орундагы кейипкерлердин бири –– Жумабай; аны дипломаттык эпчилдиги үчүн дал ушундайча кылып “жорго Жумабай” деп атап коюшкан. Ага-султан (б.а. ордонун ага султаны) аны бир татаал маселенин түйүнүн чечүү үчүн башка казак урууларынын аксакалдарына жөнөтөт.

Сөзмө-сөз котормонун фразасы мындайча: “Жорго Жумабай өзүнүн жоргосуна минди да, аны менен тим эле бир бүтүнгө жуурулушуп калгандай болду. Жорго Жумабай нагыз эле жорго болчу!”

Мына ушул жерге мен такалып калдым. Автор болсо бул сөздү которгондогу кыйынчылыкты, ал түгүл сөз оюнун которууга мүмкүн эместигин аңдап турганын айтты. Ал (М. Ауэзов. –– Т.Ч.) мага казак текстине байланбастан, чегинүүгө сунуш кылды. Бул фраза казакча түп нускада камтыган эквиритмия (татаал ыргакты сактап калуу принциби) да сакталбады, ошондой эле, шуулдама жана таңдайда жасалчу добуштардын күчөтүлүшү да которууга эч жатпады”.

Котормочулуктун мүшкүлдөрү ар бир беттен учурайт:

Еще пример: слово "бауыр" означает "печень", а также "родственник", "сородич". Фраза: "Пусть сгорит у тебя бауыр, если ты скажешь, что Қодар тебе бауыр!"

Дагы бир мисал: казакча “бауыр” сөзү “боор”, “жакын тууган”, “уруулаш” деп да аңдалат. Эми фраза келтирелик: “Эгерде Кодорду (казакча “Қодар”) өзүмдүн боорум дей турган болсоң, анда бооруң күйүп кетсин!”

Анна Никольская күйөөсү Борис Ильин-Какуев (солдо) жана казак жазуучусу Муктар Ауэзов (оңдо) менен; Алматы, 1959-жыл.
Анна Никольская күйөөсү Борис Ильин-Какуев (солдо) жана казак жазуучусу Муктар Ауэзов (оңдо) менен; Алматы, 1959-жыл.

Буга чейин да “Кыз Жибек” дастаны сыяктуу бир далай чыгармаларды казак тилинен орусчага которууга үлгүргөн дасыккан котормочу Анна Никольскаянын кээде өз алсыздыгын ачык мойнуна алуусу – бул казак тилинде түп нускада чыгарма камтыган керемет дал ошол тилде гана сакталышы мүмкүн экендигин тастыктаган тыянак болуп саналат.

Албетте, башка кошумча каражаттар аркылуу көркөм касиет мүмкүн болушунча оригиналга жакындатып берилээри бышык. Анна Никольская да ушундай усулду жактаган.

Бул чыгарма толук жазылып бүтө электе эле Анна Никольская аны сындагандардан коргоп чыккан. 1944-жылы 15-майда романды коомдук талкуулоо маалында котормочу айым мындайча сүйлөгөн:

«… Книга носит название «Абай». А я бы сказала, что это больше, чем Абай. Это подлинная эпопея, книга о Казахстане третьей четверти ХIХ века, книга самого широкого познавательного значения, в которой найдет интересный материал и историк, и этнограф, и литературовед, и психолог. А центр ее – растущий Абай…

…Вокруг Абая и неотделимо от него встает народ: народ в праздниках, радости, горе, бедствиях, междоусобицах, народ в песнях и искусстве, в быту…»

Китеп “Абай” деген аталышка ээ. Мен мындай деп айтаар элем: бул –– Абайдан да чоң нерсени камтыйт. Бул –– нагыз эпопея, бул –– ХIХ кылымдын үчүнчү чейрегиндеги Казакстан тууралуу китеп, абдан кеңири агартуучулук мааниге ээ китеп; андан тарыхчы да, этнограф да, адабият таануучу да, психолог да кызыктуу материал таба алат. Китептин өзөгү –– жетилип келе жаткан Абай...

...Абайдын айланасында жана андан эч ажырагыс болуп эл турат: мында элдин майрамдары, кубанычы, кайгысы, азаптары, ич ара уруштары, элдин ырга жана көркөм өнөргө, тиричилик жагдайларына ширелген турмушу сыпатталган...”

Котормочу Анна Никольская, ошентип, ауэзов таанууга да илимпоз адис катары салым кошо алган.

Эки ирет жазыксыз жазаланса да, кайышпаган

Орус элинин совет доорундагы таланттуу адабият таануучусу, орто кылымдардагы чыгыш славян адабиятын изилдөөчү (маселен, “Игордун кошууну жөнүндө баянды” да изилдеген), китепканачы, котормочу катары таанымал Анна Борисовна Никольская XX кылымда орус эли дуушарланган оор сыноолорду жон териси менен тарткан.

Ал 1889-жылы 14-декабрда Санкт-Петербургда туулган. Ал укук адистиги боюнча профессор, көз карашы жагынан падышалык жеке менчик башкарууну жактаган инсан –– Борис Владимирович Никольскийдин кызы болгон. Атасы 1919-жылы большевиктер тарабынан атууга кеткен (2002-жылы июлда Түндүк флоттун аскер прокуратурасы Б.В.Никольскийди атууга кескен кылмыш ишин кайра карап чыгып, аны кайра оолугу менен актаган). Б.В.Никольский топтогон өзгөчө бай жекече китепкананын кору кийинчерээк Советтик Орусиядагы бир нече китепканага, анын ичинде Ленинграддагы Коомдук китепканага, Китеп палатасына ж.б. өткөрүлгөн.

Анна Никольская болсо 1917-жылы аксөөк айымдарга таалим берген Александровдук институтту алтын медал менен аяктаган. Атасы 1919-жылы атууга кеткен соң, оорукчан энеси жана иниси Романга каралашуу түйшүгү Аннага жүктөлгөн (кийинчерээк анын инис Роман өзүнүн “буржуазиячыл жана монархист” атасынан кечип, ОГПУдагы чекисттик кызматка өткөн, бирок өзү 1937-жылы баары бир атууга дуушарланган).

Анна Никольская Маскөөгө келип, чокундурган атасы, алыскы тууганы Георгий Васильевич Чичеринден (ал кездеги тышкы иштер министринен) көмөк сурайт. Анчейин жардам ала албай калган соң, ал Волховкурулушка келип, жумушчулардын сабатын жойгон жана башка мугалимдик кесиптерди аркалаган.

Жумушчу табынын арасында иштеген эмгек стажы ага Ленинград мамлекеттик университетинин (ЛГУ) Коомдук илимдер факультетине окууга өтүүгө мүмкүндүк берген. Бирок ата-теги монархиячылардан болгону үчүн аны улам окуудан чыгарып салып турушкан. Акыры ал окууну аяктап, ЛГУнун Батыш менен Чыгыштын адабиятын жана тилдерин салыштырма иликтөө илим-изилдөө институтуна аспирантурага кабыл алынган. Бирок 1930-жылы аны “элге жат элемент” катары аспирантурадан чыгарып салышкан.

1931-жылдан тартып ал СССР ИАсынын Китепканасында (ИАК; орусча БАН) иштей баштайт. Илимий макалалар жазат.

1933-жылы жайында Анна Никольская камакка алынган. Анын өзүнүн баамында, ИАКта каттоого алынбаган каражаттарды жогортодон берилген көрсөтмөгө ылайык ары-бери мыйзамсыз таркаткан ИАКтын деректири И.И.Яковкинди Анна сындап койгону үчүн бул төбөл аны каматып койгон.

Анна камакка алынган соң, оорукчан энеси өз жанын өзү кыйып өлгөн.

Аннаны чекисттер ойдон чыгарган “Слависттер иши” боюнча камакка алышкан (ошол эле жылдары Кыргызстанда жок жерден “Социал-Туран партиясы” дегенди ойлоп таап, нечендеген кыргыз айдыңдарын камай башташкан эмеспи!)

ОГПУнун бир коллегиясынын 1934-жылы 2-апрелдеги чечимине ылайык, Анна Никольскаяны Алматы шаарына сүргүнгө айдашкан. Анна Никольская Муктар Ауэзов менен 1935-жылы Алматыдан таанышканын жазат. Бирок чынында алар 1920-жылдардын соңунда эле ЛГУда таанышкан болушу ыктымал деген жоромол бар. Биографиялык маалыматтын айрым барактарын жаап-жашырып коюу СССРде “сактыкта кордук жок” дегендей кеңири таркалган усул болчу. Маселен, Муктар Ауэзов өзү деле 1940-жылдары Сталиндик сыйлыкка талапкер кезинде жазган автобиографиясында 1930-жылдары убактылуу камакка алынган кезеңин эч эскерген эмес. Алматыда сүргөндө жүргөндө Анна Никольская казак тилин үйрөнүп, бир катар казакча чыгармаларды орус тилине которо баштайт (бул котормо ишин табууга ага М.Ауэзов көмөктөш болгон). Алардын арасында “Кыз Жибек”, “Козу Көрпеш – Баян сулуу” лирикалык поэмасы, казак эл жомоктору, ж.б. чыгармалар болгон. Ал Казак пединститутунда француз тилинен жана байыркы орус адабияты сабагынан да сабак берген. Саат басып, сталиндик жазалоолор доорундагы “ежовчулук” кезеңи келип, 1937-жылы Анна Никольская Алматыда кайрадан камакка алынган. Аны ОГПУнун Атайын жыйналышынын 1937-жылдын 10-декабрындагы чечими менен 10 жылга “эл душманы” катары абакка кесишкен.

1943-жылдын жазына чейин ал Свердлов облусунун түндүгүндө Уралдагы ГУЛагда болгон. Майып болуп калганына байланыштуу, аны 1943-жылы Алматыга жайкын сүргүнгө айдашкан. Анна Алматынын жанындагы Тастан жергесинде эптеп бир жертөлөдө жашап калган.

Абак жана сүргүн жылдары ал кургак учук жана башка ооруларга чалдыккан. Түрмөдө сурак маалындагы токмоктоонун айынан анын башы көп ооручу болгон.

Алматыда Анна Никольская М.Ауэзовдун көмөгү менен кайрадан улам жаңы котормо тапшырыктарына ээ болуп, калем акы менен күн көрө баштаган.

Дал ушул маалда ага Муктар Ауэзов өзүнүн “Абай” романынын алгачкы эки китебин которткон.

Ошол эле маалда ал Алматы пединститутунда да сабак берүүсүн уланткан.

1948-жылы ал Казакстан Жазуучулар Биримдигине мүчө болуп калган жана бул уюмдун орус бөлүмүндө иш алып барган.

Анна Борисовна Никольская күйөөсү, профессор Борис Иванович Ильин-Какуев менен. Алматы, 1956-жыл.
Анна Борисовна Никольская күйөөсү, профессор Борис Иванович Ильин-Какуев менен. Алматы, 1956-жыл.

1950-жылдардын башында ал орустун чыгаан окумуштуусу, биохимик Борис Иванович Ильин-Какуев (1886––1972) менен баш кошкон. Анын күйөөсү да француз, англис, немис тилдерин мыкты билген. Ал эч качан эч бир саясий партияга мүчө болгон эмес.

Болочокку МГУда (мурдагы императордук Москва университетинде) эки башка адистикте таалим алган профессор Б.Ильин-Какуев 1931-жылы декабрда Алматыга келип, 1932-жылдан тартып Казак мамлекеттик медициналык институтунда жаңы ачылган биохимия кафедрасын башкарып, 30 жылдан ашуун мезгил ушул кафедраны жетектеп турган.

1956-жылы Анна Никольская 1930-жылдардагы бардык айыптоолордон толук акталып чыккан. Ошол жылдан тартып ал өзүнүн сталиндик абактагы оор кезеңин чагылдырган өмүрдүк башкы чыгармасын –– “Андан ары узат” («Передай дальше») повестин жаза баштаган. Бул повесттин толук тексти Анна Никольскаянын 1989-жылы (“Кайра куруулар” кезеңинде) Алматы шаарында жарык көргөн бир томдук чыгармалар жыйнагына киргизилген.

Анна Никольская котормочулук жана ар кыл илимий-педагогдук иштерден тышкары, залкар казак аалымы Чокон Валихановдун чыгармалар жыйнагын басмага даярдоо ишине да катышканы маалым.

Анна Борисовна Никольская өзүнө экинчи мекени болуп калган Алматы шаарында 1977-жылы 21-ноябрда көз жумган.

Котормочу, адабиятчы, ауэзов таануучу Анна Никольская орус жана казак айдыңдарынын достугун ширелткен инсан катары Казакстанда ар дайым эскерилип келет. Анын жаркын элесин түбөлүккө калтыруу максатында ар кыл чаралар өткөрүлүп келет. Анын ысымы Алматыдагы өзү жашаган көчөгө да берилген.

Кыскача адабият:

Библиотека и судьба: А.Б.Никольская: Сборник материалов к 120-летию со дня рождения / Составитель Валерий Павлович Леонов. –– СПб.: БАН, 2019. –– 224 с. –– ISBN 978-5-336-00258-4.

Кешин К. Святая Анна // Литературная Алма-Ата. – 2017. –– № 11.

Кунаев, Диар. Об Анне Никольской – переводчице великого романа Мухтара Ауэзова // Новая газета. – 23.2.2017.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Николай: Бала бакчадагы ишимди жакшы көрөм

Николай: Бала бакчадагы ишимди жакшы көрөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:19:28 0:00

Коронавирус түркмөн ишкерлерине сокку болду

Түркмөн чек арасындагы жүк ташуучу автоунаалар. (Архивдик сүрөт).

Кытайдан товар ташыган түркмөн соодагерлер карантиндин айынан товарларынан айрылышууда.

Түркмөн бийлиги соодагерлердин жүктөрүн өрттөп жок кылуу үчүн тартып алууда. Бирок зыянга учураган соодагерлер жүк өрттөлбөй эле уурдалып жатат деп шек санашат.

Кытайдан чыккан коронавирустун айынан түркмөн соодагерлери да ири зыянга учурап жатканын "Азаттыктын" түркмөн кызматы кабарлады. Ага ылайык, түркмөн бийлиги да башка өлкөлөрдөй эле Кытайдан келген соодагерлерди карантинге алып жатат. Бирок Түркмөнстандагы карантин башкалардан өзгөчө катаалдыгы менен айырмаланат.

Маселен, бийлик Кытайдан келген жүктү өрттөп жок кыларын айтууда. Бирок алып сатарлар товарды чиновниктер жең ичинен бөлүштүрүп алууда деп нааразы.

"Азаттыктын" түркмөн кызматынын жергиликтүү кабарчысы өлкөдөгү абалды мындайча сүрөттөдү.

"Кытайдан товар ташыган соодагерлерди бийлик өлкөгө келери менен карантинге алып жатат. Коронавируска каршы күрөш деген жүйө менен алардын товарларын конфискациялаган тартип киргизген. Товарлар өрттөлүп, жок кылынат деп ишендирип жатат".

Бирок соодагерлер товардын өрттөлгөнүнө ишенбейт. Дээрлик оору жугузбай турган “тиричилик техникалары, кийим-кечектер да жок кылынат” деген талап соодагерлердин шек саноосун жаратууда.

Жергиликтүү кабарчынын маалыматына караганда коронавирустан коргонуу чарасынын айынан айрыкча соодагерлер ири зыянга учураган.

"Мисалы, бир соодагердин Кытайдан 30 тонналык контейнер менен алып келген товарын конфискациялап алып коюшту. Контейнерде тиричилик техникалары жана запастык тетиктер болгон. Ал товарлардын көбү жергиликтүү соодагерлердин буюртмасы болгон. Аны ташып келген ишкер ири зыянга учурады. Анткени коронавирус болушу мүмкүн деген шылтоо менен тартып алынган товарлардын зыянын өкмөт төлөп бербейт. Эми жүк ташыган ишкер менен ага буюртма берген соодагерлер кантип эсептешери белгисиз. Жок кылынган жүк үчүн бийлик жоопкерчиликти алган жок".

Түркмөнстан менен Кытайдын ортосунда ири соодагерлерден сырткары учак менен ары-бери такай каттаган челнокчу алып сатарлардын да катары калың.

Кытайдагы коронавирус илдети ошол чакан соодагерлерди да зыянга учуратты. Өлкөнүн бажы кызматтары алардын жүктөрүн да конфискациялап жатат. Кытайга барып келген соодагерлердин өздөрүн да 20 күндүк карантинге алышууда. Аларга уюлдук телефон колдонууга да тыюу салынган.

Кытайдан 29-январда келген 79 жүргүнчү Ашхабаддан 175 чакырым алыстыкта жайгашкан Душак шаарчасына жайгаштырылып, медицина кызматкерлеринин көзөмөлүнө алынган.

Кытайдан февраль айынын башында келген түркмөн жарандары учурда Лебап облусундагы инфекциялык оорукананын короосунда чатырларда жашап жатканы маалым болду.

Түркмөнстандын Тышкы иштер министрлиги “коронавирус жайылган өлкөлөрдөн келгендер көзөмөлгө алынды. Оору тарап кетпеши үчүн бардык чаралар көрүлдү” деген чакан билдирүү таратып гана тим болгон.

Январь айынын аягында Түркмөнстан чет өлкөдөн келгендерге көзөмөлдү күчөткөн. 1-февралдан тартып Кытай менен авиакаттамды токтоткон.

13-февралга карата Кытайда коронавирус жуктургандардын саны 60 миңге жакындады. 1380 адам каза болду. 7 миңге жакын адам айыгып чыкса, Кытайдан башка өлкөлөрдө оору жуктургандардын саны 500дөн ашты.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек арачылар ооганчыларды эскеришти

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы өлкөдөгү бардык аскер бөлүктөрүндө Ооганстандан советтик аскерлердин чыгарылганынын 31 жылдыгын белгилешти. Иш-чара жаштарга жоокерлердин жашоосун тааныштыруу менен коштолду.

Өзбек коопсуздук кызматындагы тазалоо

Ташкент шаарынын Юнусабад райондук сотунун имараты.

Өзбекстанда Орусиянын пайдасына тыңчылык кылган деп айыпталган коопсуздук жана күч органдарынын жооптуу кызматкерлери боюнча сот иши башталды.

Өзбек саясатын ичинен билген адистер бул көрүнүштү Мирзиёевдин Москванын таасиринен чыгуу аракети катары баалашууда.

Орусиянын пайдасына тыңчылык кылган деп айыпталгандардын арасында президентке караштуу Стратегиялык иликтөө институтунун башчысы, 61 жаштагы Рафик Сайфулин жана Өзбекстандын Куралдуу күчтөрүнүн бирдиктүү штабындагы башкармалыктын башчысы Акбар Ярбабаев аттуу жооптуу кызматкерлер бар.

Акбар Ярбабаевдин Санкт-Петербург шаарында жашап, Пулково аба майданында авиадиспетчер болуп иштеген Алексей Ярбабаев аттуу бир тууган агасы бар. Алексейдин билдиргенине караганда, Акбардын иши боюнча тергөө 1-февралда аяктап, сотко өткөрүлгөн. Акбар менен аялы Елена 2019-жылдын 15-июлунан бери камакта отурат.

«Акбар менен күн сайын эртең менен Интернет аркылуу сүйлөшүп турчубуз. Аны менен эч качан жумуш тууралуу сүйлөшкөн эмеспиз. Анткени мен анын Өзбекстандын Коопсуздук кызматында иштегенин билчүмүн. Ал Орусияга көп келчү эмес. Акыркы жолу он жылдай мурун расмий иш сапары менен келген», - деди ал.

Владимир Калошин.
Владимир Калошин.

Былтыр «Азаттыктын» өзбек кызматы отставкадагы подполковник, Коргоо министрлигине караштуу «Мекенчил» журналынын кабарчысы Владимир Калошин камалганын кабарлаган. Ага карата да «мамлекеттик сырды ачкан» деген айып коюлган. Өзбекстандын күч түзүмүндө жогорку кызматты ээгелен булак Калошин, Сайфулин жана Ярбабаев Орусиянын пайдасына тыңчылык кылган, мамлекеттик сырды ачкан деген окшош беренелер менен соттолуп жатышканын ырастады.

«Алар тыңчылык жана мамлекеттик сырды ачыкка чыгаруу аркылуу Өзбекстандын эгемендигине, аймактык кол тийбестигине, коопсуздугуна, коргонуу жөндөмүнө жана экономикасына атайылап зыян келтирген деп айыпталууда. Башка өлкөнүн Өзбекстанга каршы душмандык ишмердүүлүгүн жүргүзүү менен алектенген өкүлдөрүнө мамлекеттик сырды ачкан, алардын пайдасына тыңчылык кылган».

Өзбекстандын мурунку дипломаты, учурда Швейцарияда качып жүргөн Алишер Таксанов Сайфулин жана башка күч кызматкерлери орус бийлигинин пайдасы үчүн иштеши толук мүмкүн деп эсептейт.

Өзбек коопсуздук кызматын мурдатан эле тазалаш керек болчу.

«Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматы чынында жырткыч болгон. Качкындарды, оппозиция өкүлдөрүн Орусиядан кармап, Өзбекстанга мыйзамсыз кайтарып берип турган. Бул көрүнүш орус ФСБсы менен өзбек коопсуздук кызматы бекем карым-катнашта иштешет дегенди далилдейт. Мындай мамилени кармаш үчүн коопсуздук кызматкерлери өз ара абдан тыгыз иштеши керек. Ошондуктан өзбек коопсуздук кызматын мурдатан эле тазалаш керек болчу. Анткени бул кызмат КГБдан куралган. Ошол эле Рустам Иноятов, ошол эле коргоо министри Камилов - КГБнын жемиши. Каримов Орусиядан оолак турууга аракеттенген. Орусиянын таасирин Мирзиёев эми сезе баштагандай. Ошондуктан коопсуздук кызматтарын тазалаганга аракет кылган сыяктанат».

Чыккынчылык жана башка өлкөнүн пайдасына тыңчылык үчүн айыпталган Рафик Сайфулин эмгек жолун КГБдан баштаган. Ал перс, пушту жана дари тилдерин мыкты билген запастагы офицер болгон.

Рафик Сайфулин.
Рафик Сайфулин.

Сайфулин Өзбекстандын президентине караштуу Стратегиялык изилдөө институтун башкарган. Булактардын айтымында Рафик Сайфулин Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматынын мурунку башчысы Рустам Иноятовдун эң жакын санаалаштарынын бири болгон. Ал президентке жазган аналитикаллык баяндамаларында Өзбекстан Батыш менен АКШдан өзүн оолак кармап, Орусия менен жакын болуш керек деген негиздемелерди келтирген.

Учурда чыккынчылык үчүн айыпталып жаткан экинчи каарман Акбар Ярбабаев 2006-жылы мурдагы президент Ислам Каримов тарабынан «Шон-Шараф», кыргызча «Даңк» ордени менен сыйланган. Ал Өзбекстандын Куралдуу күчтөрүнүн бирдиктүү штабында башкармалыктын башчысы болуп иштеген.

Шавкат Мизиёев Өзбекстанга президент болуп шайланары менен Улуттук коопсуздук кызматынын мурунку башчысы Рустам Иноятовду кызматтан алган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек студенттери коңшу өлкөдөн кайтууда

Өзбек студенттери коңшу өлкөдөн кайтууда
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:43 0:00

Өзбек студенттери коңшу өлкөлөрдөн кайтууда

Дүйшөмбү шаарындагы өзбек студенттери.

Өлкөнүн Билим берүү министрлиги Тажикстанда, Кыргызстанда жана Казакстанда окуган жарандарынан 15-февралга чейин өлкөгө кайтып келүүнү талап кылды.

Окуу жараяны кызуу жүрүп жатканына карабай Дүйшөмбүдөгү педагогикалык университетте окуган өзбекстандык студенттер ушул күндөрү сабакка катышпай жатышат. Алар эртеден кечке академиялык тастыктама алыш үчүн кезекте турушат. Анткени Өзбекстан кошуна мамлекеттерде окуган студенттерине 15-февралга чейин өлкөгө которулуп келип калууга буйрук берген. Студенттердин айтымында, бул мөөнөт ичинде академиялык тастыктамасын алып бара албагандар окуусун уланта албай калышат. Бирок Өзбекстанга барып, кошумча сертификация сынагынан өтүү милдетинен кутулганына кубанган айрым студенттер Мирзиёевдин бул демилгесин колдоп жатышат.

«Башка өлкөдөн алган диплом Өзбекстанда атайын сертификациядан өтүш керек. Бирок ал оор. Ошондуктан бизди өлкөгө чакырганы үчүн президент Мирзиёевге чоң рахмат», - деди алардын бири.

Учурда Тажикстандын жогорку окуу жайларында Өзбекстандан барган 5 миңдей студент окуйт. Тажик ЖОЖдору өзбекстандык студенттерге азырынча академиялык тастыктамадан башка эч кандай кагаз бербей турушат. Тажик тарап муну дүйнөлүк талап деп эсептейт. Маселен, Дүйшөмбү педагогикалык университетинин проректору Саади Косимов студенттер ойду-келди ары-бери которула албай турганын айтты:

«Учурда биз өзбекстандык студенттерге академиялык тастыктама гана берип жатабыз. Бул документ - ар бир студент каалаган учурда окуу жайынан талап кыла ала турган жалгыз документ. Өзбекстандын окуу жайларына которулууга мүмкүндүк бере турган бир да документти берген жокпуз. Анткени бир окуу жайынан экинчи окуу жайына которулуунун белгилүү мөөнөтү, тартиби бар. Биз аны буза албайбыз».

Өзбек президентинин мындай шашылыш чечимин кошуна өлкөдөгү окуу жайларынын жетекчилери түшүнө албай турушат. Анткени бир окуу жайынан экинчи окуу жайына которулуунун атайын мөөнөтү болот.

Учурда Кыргызстанда Өзбекстандан келген 17 миң студент билим алат. Ош мамлекеттик университетинин биринчи курсунун студенттери да окуусун Өзбекстанга которуп кете албай жатышат. Анын себебин окуу жайынын ректору Кудайберди Кожобеков мындайча түшүндүрдү:

«Биздин жалпы эреже боюнча каалаган студент арызын жазып, окуусун которуп кете алат. Бирок Кыргызстанда "биринчи курста которулбайт" деген эреже бар. Ал Өзбекстандын эрежесинде кандай, биз билбейбиз. Эгер аны такташсак, Өзбекстан кабыл ала турганы анык болсо, коңшу өлкөдөгү университет "биз бул студентти кабыл алдык" деп кат жибериши керек. Ошондо биздин окуу жайыбыздан кете берсе болот».

Ал эми Казакстандагы жогорку окуу жайларында Өзбекстандан барган 15 миңге жакын студент билим алат. Учурда ошол казак ЖОЖдорунда окуган студенттер да президентинин чакыруусун кабыл алууга мажбур. Шымкент мамлекеттик университетинин проректору Садыбек Бейсенбаев өзбекстандык студенттерге азырынча окуган сабактарынын тизмесин гана берип жатышканын айтты:

«Биз азырынча Өзбекстандан келген студенттердин бардык документтерин кайтарып беле элекпиз. Азырынча окуган сабактарынын тизмесин гана тактап берип жатабыз. Эгер Өзбекстандын окуу жайлары кабыл албаса кайра кетип, улантып кете алышат. Эгер кабыл алса, анда кабыл алган окуу жайынын кепилдиги менен документтерин которуп беребиз».

Кыргызстан, Тажикстанда жана Казакстанда окуган студенттер окуу жылынын так ортосунда Өзбекстанга которулуп кетерин күтүшкөн эмес. Ошондуктан колго тийген документин алып, мекенине кайтып жатышат. Бирок алардын колундагы кагаздары өз мекенинде окуусун улантууга жарамдуубу же жокпу, эч ким билбейт.

Өзбекстан кошуналарынын ЖОЖдорунда окуунун сапаты өз улуттук рейтингине жооп бербейт деген жүйө келтирүүдө. Бирок айрым маалыматтар боюнча Өзбекстан кошуна мамлекеттерде окуган студенттер диний радикализмге берилип келиши мүмкүн деп да чочулайт.

Өзбекстан Борбор Азия мамлекеттери баш болгон бир катар өлкөлөрдүн дипломдорун тааныбайт. Ошол эле учурда Орусия жана Батыш өлкөлөрүнүн дипломдорун кошумча сертификациясыз кабыл алат. Бирок Тажикстанда жана Кыргызстанда окуу акысынын арзандыгы өзбек жаштарын өзүнө тартып келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевдин «эрке» күйөө балдары

Отабек Умаров.

Өзбекстандын президентинин мансапка умтулган күйөө балдары.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин кенже кызынын күйөөсү Отабек Умаров Борбор Азиядагы MMA (Эрежесиз эр уруш) конфедерациясынын башчылыгына дайындалды. Анын бул кызматка талапкерлиги 6-8-февралда Казакстанда өткөн конференцияда көрсөтүлгөн.

Жаңы түзүлгөн бирикменин баш кеңсеси Ташкентте орун алат. Конфедерацияга Азербайжандын, Казакстандын, Кыргызстандын, Тажикстандын жана Өзбекстандын ассоциациялары биригишкен. Эрежесиз эр уруш - акыркы жылдары Орусиянын Түндүк Кавказы менен Борбор Азия өлкөлөрүндө кеңири жайылып бараткан спорттун түрү.

Мирзиёевдин үй-бүлөсү.
Мирзиёевдин үй-бүлөсү.

Шавкат Мирзиёевдин расмий өмүр баянында эки кыз, бир уулу, беш небереси бар экени көрсөтүлгөн.

36 жаштагы Отабек Умаров - Мирзиёевдин кичүү кызы Шахнозахондун күйөөсү. Алардын үч кызы бар. Шахнозахон өзү эки жылдан бери мектепке чейинки билим берүү министринин орун басары. Ал эми Отабек - Мирзиёевдин коопсуздук кызматынын башчысынын биринчи орун басары, президентти чет өлкөлүк сапарларда коштоп жүрөт.

Ошондой эле Отабек - Өзбекстанда ММА ассоциациясынын башчысы. Быйыл мартта ал Триатлон федерациясынын жетекчилигине шайланган. Июлда өкмөт ММА федерациясына мурдагы президенттин кызы Гүлнара Каримованын Ташкент облусундагы конфискацияланган «Сижжак» резиденциясын бекер колдонууга өткөрүп берүүнү сунуш кылган. Маалыматка караганда резиденциянын аймагында бир нече мейманкана, үч бассейн жана амфитеатр бар.

Отабек былтыр жайында Ташкенттин борбордук көчөлөрүнүн биринде машинесин саатына 200 чакырым ылдамдыкта айдап бараткан тасмасы Интернетке жарыялангандан кийин көпчүлүктүн көзүнө түшкөн. «Азаттыктын» өзбек кызматынын жаңылыгынан соң президенттин күйөө баласы бул жоругу үчүн 200 доллар айып төлөгөнү кабарланган.

Социалдык тармактардын жандуу колдонуучусу Отабек Умаровдун «Инстаграмдагы» барагынан араб ханзадалары менен бирге тамактанган сүрөттөрүн көрүүгө болот. Умаров былтыр июнда Мирзиеёвдин 10 жаштагы уулу Алишер, небереси Миромон менен Бириккен Араб Эмираттарынын вице-президенти, Дубайдын эмири шейх Мохаммед бин Рашид ал-Махтумдун уулдарынын тоюна барышкан сүрөтүн да жарыялаган.

Мындан тышкары Умаров белгилүү блогерлерди, куудулдарды, ырчыларды жана спортчуларды Өзбекстанга чакырып, кымбат машинелер менен тосуп алып коноктогонду жакшы көрөт.

Ал эми Мирзиёевдин улуу күйөө баласы Ойбек Турсунов - президенттик администрациянын башчысынын биринчи орун басары. Кызы Саида Мирзиёева өзү 2019-жылдын апрелинен бери президенттик администрацияга караштуу Маалымат жана байланыш агенттигинин жетекчисинин орун басары болуп турган. Бул кызматтан кеткенин Мирзиёевдин тун кызы өткөн айдын соңунда «Telegram» каналында жазган.

Өзбекстанда маалымат каражаттарына көзөмөл жүргүзүп турган органда бир жылдай иштеген Саида Мирзиёева өзү менен кошо кеткен агенттиктин директору Комил Алламжонов менен бирге улуттук медиаларга жана журналисттерге көмөк көрсөтө турган коомдук фонд ачышканын февралдын башында жарыялашты.

Саида Мирзиёева менен Комил Алламжонов.
Саида Мирзиёева менен Комил Алламжонов.

Былтыр октябрда орусиялык ырчы Полина Гагаринанын Ташкенттеги концертинен кийин Мирзиёевдин кыздары менен күйөө балдары тартылган видеотасма Интернетке таркап, кызуу талкуу жараткан. Видеодо «Хумо Арена» концерттик залындагы банкеттик үстөлдө алардын эс алып отурганын көрүүгө болот.

Гагаринанын концертинин жарнамасында иш-чараны «Madina's star companyа» уюштурганы, ал эми башкы демөөрчүсү катары «Капитал банк» жазылган.

Бул банктын 37% акциясын ага чейин августта Мирзиеёвдин улуу күйөө баласы Ойбек Турсунов ээлик кылган «Promadik Invest» компаниясы сатып алганы маалымдалган болчу. Өзбекстандын бийлиги президенттик администрациянын кызматкери айыл чарба техникасын лизингге берген мындай чоң компанияга кантип жеткени тууралуу комментарий берген эмес.

Ал эми өзбекстандык Интернет колдонуучулардын басымдуу бөлүгү маркум президент Ислам Каримовдун заманында «өзбек ханышасы/эркеси» атыккан Гүлнара Каримованын жашоосун эскеришип, Мирзиёевдин кыздарынын видеосу менен салыштырышкан.

Рахмон кичи мекенинин зоболосун көтөрүүдө

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон.

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон туулуп өскөн Дангара кыштагы Хатлон облусунун борборуна айланышы мүмкүн. Бул сөздөрдү өкмөттүн расмий өкүлдөрү ырасташты.

Дангара кыштагы Дүйшөмбүдөн 115 чакырым жерде, Тажикстандын түштүк-батышында жайгашкан. Айыл чарба жерлери көп бул аймакта учурда жаңы имараттар, заводдор дүркүрөп курулуп, жолдор салынып жатат.

Кыштакты Хатлон облусунун борборуна айлантуу пландары бар экенин аталган провинциясынын губернатору 7-февралда өткөргөн басма сөз жыйынында билдирди.

«Бир нече долбоорлордун курулушу пландалып жатат, бирок алар быйыл же эмдиги жылы ишке ашпайт», - деди губернатор Курбон Хакимзода. Ал ошондой эле Дангара качан облус борбору болорун так айткан жок.

«Ага көп каражат керек. Ал Тажикстандын эгемендикке жетишинин 30 жылдыгына (2021-жыл, сентябрь) карата даяр болбойт. Балким бир аз кийинчерээк. Убакыт көрсөтөт», - деди ал.

Губернатордун бул сөздөрүнөн бир күн мурда Дангаранын Архитектура жана өнүгүү департаментинин башчысы Шухрулло Бахтиёр аймакты борбор калаага айлантуу боюнча даярдыктар көрүлүп жатканын, бирок документ бекитиле элек экенин билдирген. Анын айтымында, ондогон долбоорлордун, анын ичинде маданият сарайынын курулушу көздөлүүдө.

Дангарадагы жаңы мектеп.
Дангарадагы жаңы мектеп.

Тажикстанда жергиликтүү бийликтин кеңселеринин баары бир гана аймактын борборунда жайгашат. Хатлон облусу 1992-жылы мурдагы Куляб жана Курган-Төбө облустарынын биригишинен пайда болгон.

Дангаранын облустук борборго айланышы тууралуу маалымат Тажикстанда күтүүсүз болгон жок. Авторитардык президент туулуп өскөн кыштактын тургундары аймакка соңку жылдары өзгөчө көңүл бурулуп келгенин айтышат. Мисалы, 2012-жылы өкмөт Дангара мамлекеттик университетин ачкан. Ага чейин университеттер жалаң чоң шаарларда негизделчү.

2016-жылы Дангарада абройлуу Хатлон медициналык университети ачылган. Тажикстанда эки эле медициналык окуу жай бар. Алардын бири Дүйшөмбүдө жайгашкан. Андан мурдараак өкмөт өлкөдөгү экинчи чоң шаар Хужанддагы медициналык университетти муктаждык жок деген шылтоо менен жаап салган.

160 миңдей калкы бар аймакта курулуш иштери башталгандан бери ал жакка инвестиция да көп тартылып жатат. Кийинки жылдары кыштакка текстил чыгарган комплекс, мунай иштетүүчү, цемент заводдору курулуп, миңдеген жумуш орундары түзүлдү. Тогуз миллион калкы бар Борбор Азия мамлекетинде жумушсуздук чоң көйгөйлөрдүн бири.

Президент Эмомали Рахмон Дангарада сүйлөп жатат.
Президент Эмомали Рахмон Дангарада сүйлөп жатат.

Рахмон кошуна мамлекетти 1992-жылдан бери башкарып келет. Анын дарегине жердештерине, тактап айтканда Дангара менен Кулябдан чыккандарга маанилүү кызмат орундарын бергени үчүн такай сын айтылып келет. Ички иштер, Коргоо министрликтерин, Коопсуздук жана Чек ара кызматтарын, Мамлекеттик теле жана радио комитетин жана башка өкмөттөгү маанилүү агенттиктерди негизинен президенттин кичи мекенинен чыккандар тескешет.

2010-жылы Дангарага Эмомали Рахмон түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухаммедовду Нооруз майрамын белгилөөгө чакырган. Баса, Бердымухамедов да жакында эле өз өлкөсүндө жаңы шаардын курулушу үчүн чет өлкөдөн жабдыктарды жана материалдарды сатып алууга 1,5 миллиард доллар бөлүүгө буйрук берди. Азырынча ат коюла элек шаар өлкө түштүгүндөгү Ахал вилаетине курулары күтүлүүдө.

Түркмөнстанда акыркы эки жылдан бери күнүмдүк керектелчү негизги азык-түлүк товарлары тартыш. Буга чейин бир нече жолу шекер, жумуртка, өсүмдүк майы, ун менен нан тартыш болуп, мамлекеттик дүкөндөрдүн алдына кезектер пайда болгон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Достук концерти аншлаг менен өттү

Достук концерти аншлаг менен өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:35 0:00

Шер-Нияз: «Мителердин» жеңиши күтүүсүз болду

Эл аралык Азия кинофестивалынын директору Жорж Шамшум жана фестивалдын негиздөөчүсү Садык Шер-Нияз.

Быйыл түштүк кореялык режиссер Пон Чжун Хонун «Мителер» тасмасы "Оскар" сыйлыгынын «Жылдын мыкты фильми» байгесин жеңди. Жогорку Кеңештин депутаты, жыл сайын Лос-Анжелесте өтчү Эл аралык Азия кинофестивалынын түптөөчүсү Садык Шер-Нияз бул сыйлык Азия фильмдеринин аброюн көтөрдү деп эсептейт.

«Азаттык»: Садык мырза, «Мителер» тасмасы «Жылдын эң мыкты фильми» номинациясында «Оскар» сыйлыгын алды. Бул тасма сиз түптөгөн Эл аралык Азия кинофестивалына да катышкан. Дал ушул тасма эң жогорку байгени алат деп күттүңүз беле?

Садык Шер-Нияз: Ооба, бул тасма былтыр Эл аралык Азия кинофестивалынын конкурстук программасынын алкагында көрсөтүлгөн. Абдан күчтүү фильм болгондуктан «Оскар» алары күтүлүп жаткан. «Чет элдик тасма» номинациясында утат деп ойлогом. Бирок «Жылдын эң мыкты тасмасы» болот деп күткөн эмесмин.

Тарыхта биринчи жолу чет элдик тасма бул номинацияда утту. Мага Америкадан чалышып, биздин кинофестивалдын командасында да майрам болуп жатканын айтышты. Анткени буга чейин Голливудда Азия тасмаларына мындай көңүл бурулчу эмес. Эми «Мителердин» жеңиши качан кайталанары белгисиз. Ушундай болуп жатканына аз да болсо биздин фестивалдын салымы бар го деп сүйүнүп жатам.


«Азаттык»: Эмне себептен Америка киноакадемиясы ушундай жогорку сыйлыкты тапшыруу менен назарын Азия тарапка бурду деп ойлойсуз?

Садык Шер-Нияз: Жапон кинорежиссеру Акира Курасаванын учурунда азиялык фильмдер көп ийгиликтерге жетип келишсе, кийин чындап эле көңүл бурулбай калган. Мына эми алар кайрадан эл назарына чыгышты. Мунун бир нече себеби бар. Биринчиден, Азия мамлекеттери экономикалык жактан чоң державаларга айланышты. Ошондой эле Азия кинематографисттерин Голливудда жайылтуу, жарнамалоо жагы күчтүү жүрүп жатат. Ошол эле Лос-Анжелесте корейлердин чоң диаспорасы бар. Алар да абдан колдоо көрсөтүшөт, биздин фестивалга да чоң салым кошуп келишет.

«Азаттык»: Сиздин пикириңизде Азия фильмдеринин уникалдуулугу эмнеде?

Садык Шер-Нияз: Биринчиден, Азия мамлекеттеринин калкы дүйнө жүзүндөгү элдин 70% түзөт деп айтсам жаңылбайм. Бул чөлкөмдөгү ар бир мамлекеттин кичине болобу же чоң болобу өзүнүн кайталангыс тарыхы, маданияты бар. Өзүбүздүн эле «Манасты» алсак, залкар тоодой болгон эпос болуп саналат. Мисалы, Батыш мамлекеттеринин тарыхында окшоштуктар бар. Ал эми Азия чөлкөмү өзүнчө бир аалам, ар бир мамлекеттин өзүнүн колорити бар. Мына ошолорду чагылдыруу менен Азия фильмдери уникалдуу деп ойлойм.


«Азаттык»: «Мителердин» жылдын мыкты тасмасы болушу кыргызстандык кинорежиссерлор деле качандыр бир кезде ушундай ийгиликке жетиши мүмкүн деген үмүттү жараттыбы? Ал үчүн эмне жетишпейт деп ойлойсуз?

Садык Шер-Нияз: Кыргызстандык кинорежиссерлор жаман тартат деп айта албайм. Себеби аты чыгып калган Актан Арым Кубат, Эрнест Абдыжапаров, Темир Бирназаров, Марат Сарулу, алардан кийинки жаштар кандай шедеврлерди жаратып жатышат.

Бизде бир фильмге 50-100 миң доллардын тегерегинде акча бөлүнөт. Бул күлкүнү келтирерлик каражат. Биздин калкыбыз жок дегенде 10-20 млн. болсо, анда элдин эсебинен деле тарта берсе болот эле. Үч миллион кыргыз тилдүү адамдын арасында кыргыз тилинде тасма жаратуу бул абдан кыйын.

Экинчи чоң кемчилик - кино тартылгандан кийин аны эл аралык базарда таанытуу аракети дээрлик жок. Ага да абдан чоң каражат керек. Мисалы, ошол эле «Мителер» фильмин таанытууда миллиондогон каражат сарпталды деген ойдомун. Эгерде бизде да ошондой түртүү болсо бул режиссерлорду шыктандырмак, жаңы эрдиктерге түртмөк, жаңы идеяларга үндөмөк. Мунун баары экономикалык абалдан көз каранды жана өкмөттүк деңгээлде көңүл бурулбай келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG