Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
27-Февраль, 2021 ишемби, Бишкек убактысы 00:20

РИНА ПРИЖИВОЙТ: 24-МАРТТАГЫ ЫҢКЫЛАПКА ЭКС-ПРЕЗИДЕНТ БАШКЫ СЕБЕПКЕР


Маекти алып барган Венера Сагындык кызы, Прага. Ушул тапта Кыргызстандын Австрия, Мажарстан, Чехия жана ЕККУдагы атайын жана толук ыйгарым укуктуу элчиси, ал эми бул кызматка дайындалганга чейин көз каранды эмес журналист катары кеңири таанымал болгон Рина Приживойт айым 19-мартта “Азаттык” үналгысы үчүн маек куруп, өткөн жылкы тарыхый бурулуш окуяларга өз баасын берди. Анын айтымында, элдик ыңкылаптын капысынан дүрт алышына мурдагы мамлекет башчынын өзүнүн калпыс саясаты себепкер болду.

- Рина Негматовна, сиз мурдагы бийликти үзбөй сындаган таасирдүү оппоненттердин бири элеңиз. Ал бийликти кулатуу боюнча ыңкылап ишке ашты, атүгүл ал окуядан бир жыл өттү. Ошол ыңкылаптын натыйжаларына ыраазымын деп айта аласызбы?

- Акылы кемдер эле баарына ыраазы болушат эмеспи, мен андай эмесмин го дейм. Башка мекендештеримдей эле мени да кээ бир нерселер кубандырат, дагы башка нерселер капалантат.

- Айтор, президент Курманбек Бакиев 24-мартты Элдик революция күнү деп жарыялады. Биздин угармандардын бир даары бул күндү элдик майрам катары тосуп алууга даярбыз деп жатышат. Дагы бир бөлүгү ал күнү уурдап-тоноолор болгон, бийликти басып алышкан, эч ким мыйзамга баш ийбеген тирукмуш күн болгон, майрам эмес деп жатышат. Аларга оокат-мүлкүн тоноткон жүздөгөн кишилер үн кошууда. Сиз буларга эмне деп айтаар элеңиз?

- Чоң бизнесмендерден тартып майда соодагерлерге чейин зыян тарткан талап-тоноочулук – 24-марттын оор кесепети болуп калды. Ал болбогондо бүгүн президент Бакиевдин тарапкерлери алда канча көп болот эле. Бирок ал башаламандыктын артында ким турганын унутпашыбыз керек. Элден талап-тоноп алган байлыгын, бийлигин колунан чыгарып ийген адамдар айласы кетип, “ак шапкечендерди” көчөгө чыгарбадыбы. Менин курбум Бишкектин борборунда жашайт,ал “Народный” дүкөнүнө Казакстандын номерлери басылган машинелер келип, болгон дүр-дүйнөнү басып кетип жатканын өз көзү менен көрүп турган.

Мен 24-мартта бийликти басып алуу болгон деп эч убакта айта албайм. Андай болушуна 15 жылдай эл башкарып туруп, артын карабай качып кеткен мурдагы президент себепчи болду. Анын жан-жөкөрлөрү, күч министрлери талап-тоноону уюштурду. Бул атайын даярдалып пландаштырылган акция болгонунан эч шек санабайм. Башкы прокуратура Аскар Акаевдин жакындары менен үй-бүлөсүнө каршы 86 кылмыш иш козгоду. Ошол иштердин натыйжасында казнага акча түшсө жана ал акча 24-марттагы талап-тоноодон зыян тарткан элге таратылып берилсе туура болот эле.

- Бирок президент Бакиевдин кечээки эле саясий шериктери, ыңкылапты чогуу ишке ашырган айрым саясатчылар жаңы бийликтен көңүлү калганын айта баштады. Сиздин оюңузча, жаңы бийлик ыңкылап маалында элге берген кайсыл убадаларын аткара алды?

- Курманбек Бакиевдин бардык шериктери эле ага оппонент болуп кеткен жок. Кээ бирлери кызмат бербей койду, же ыңкылапка кошкон салымымды баалаган жок деп таарынышы мүмкүн. Эми баарына “таттуу токоч” кайдан жетсин.

Баса, Акаевди колдоп-сүрөп жүргөн кээ бир кишилер да анын бийлиги кулаарына аз калганда окуялар кай тарапта баратканын сезе коюп, экс-президенттин оппоненттери болуп чыга келишкен. Башында туура айттыңыз, биздин гезит 4 жыл ичинде 4 жолу атын өзгөртүп, сандан санга Акаевдин бийлигинин эки жүздүүлүгүн, анын жакындарынын байлыкка тойбогон ач көздүгүн ашкерелеп, үзбөй сындап келдик. Ал убакта азыркы ыңкылапчылардын көбү дабышы чыкпай эле кадимкидей бийликке кызмат өтөп жаткан эле.

Эми убадаларга келсек, азыркы бийлик эң башкысы өлкөнү гражандык согуштан сактап калды. Өткөн жыл бою Кыргызстанда кырдаал чайпалып атты, бийликтегилер улам бир чатакты басуу менен алек болуп, саясаттан колу бошогон жок.

Эми президент жана өкмөт экономикага киришет деп ишенем. Татаал кырдаалда да иштебей калган айрым заводдор кайрадан иштей баштады, жумуш орундары ачылды, ипотекалык курулуш жандана баштады, айыл чарба, маданият, билим берүүгө көңүл бурулууда. Кыргызстанда демократия өнүгүүнүн үстүндө десек болот.

Караңызчы, биздин өлкөдө 7000ден ашуун бейөкмөт уюмдар бар, 900дөй маалымат каражаттары катталган – алардын 631и гезит, 191и журнал, 35 радио жана 39 телеканал, миңден ашуун интернет-сайттар иштеп жатат. Оппозициячыл пресса мурункудай куугунтукталган жок.


- Рина Негматовна, президент Бакиевдин айрым кечээки саясий шериктери эң башкысы азыркы бийлик, анын башындагы президент өзү конституциялык реформаны кечеңдетип жатканына нааразы. Былтыркы элдик көтөрүлүштөр маалында ушул бүгүн бийликте тургандар элди адилет башкарган, мамлекеттин камын ойлогон система түзөбүз, коррупцияга каршы күрөшөбүз деген ураандарды көтөрүп чыгышпады беле.

- Конституциялык реформага келсек – мен өлкөнүн башмыйзамын арыдан бери 2-3 ай ичинде кайра жаза салып, 2-3 жылдан кийин аны кайра оңдоп киргенге каршымын. Мындай иште шашкалактык кылсаң, аягында шылдың болооруң анык.

Европа өлкөлөрүндө конституция долбоорун талкуулоо жылдарга созулат, ал эми ал долбоорду жазганга кеткен убакытты айтпай эле коёлу. Бүгүн Кыргызстандагы конституция долбоорунун саны канчага жеткенин эсептеш кыйын. Ушунча авторлордун баарын орток пикирге келтирүү оңбогондой татаал ишке айланды, ошондуктан конституцияны тез арада оңдоп жазгандан эч ким пайда таппайт.

Бизде баарынан башкысы – бейөкмөт уюмдар, жарандык коом күчтүү. Ошолордун жардамы менен жакында тынч митинг, жыйналыш, пикеттерди өткөрүүгө киргизилген мурдагы чектөөлөр алынып салынды.

Кайсы бир ашынган чиновниктер өз бийлигин демократияга каршы пайдалана койгусу келсе, “Демократия жана жарандык коом үчүн Коалициясы” баш болгон коомдук уюмдар заматта аларды ордуна коюп коюшат. Жакында Башкы прокурор ошондой бейөкмөт уюмдардын лидерлери жана маалымат каражаттарынын өкүлдөрү менен “Мыйзамдуулук үчүн өнөктөштүк” деген документке кол коюшту. Бейөкмөт уюмдар менен азыр баары эсептешет.

- Ошентсе да, азыр көпчүлүк эл аралык уюмдар Кыргызстандагы кырдаалга туруктуу эмес деген баа берип жатышат. Жакында АКШнын Мамлекеттик департаменти жарыялаган докладда Кыргызстандын күч органдары, милиция элге каршы мурунку эле ыкмаларды, күч колдонуп, уруп-сабоо фактылары кездешет деп сындады. Сиз, Австрия, ЕККУдагы (OSCE) элчи катары Кыргызстандагы жагдайга карата оң пикирди көбүрөөк учуратасызбы, же терс пикирлер үстөмдүк кылабы?

- Европадагы коопсуздук жана кызматташуу уюму элдик ыңкылаптан (революциядан) кийин Кыргызстанга абдан жылуу көз карашта экенин байкадым. Өзүбүзчө сүйлөшүп отурганда, Чыгыш Европалык бир өлкөнүн элчиси мага: “Силердин өлкөгө мамиле өзгөчө, чаң жугузушпайт” деп суктанганы бар.

Албетте, айрым окуялар боюнча сын пикирлер айтылбай койбойт. Мисалы, Адилет министрлиги бейөкмөт уюмдардын каржылоо булагын текшермекчи болуп атыптыр деген маалыматтан улам Евробиримдик, ЕККУ да тынчсыздануу билдиришкен. Биз бул маалыматты текшерип чыгып, адилет министрлигинде андай маселе көтөрүлбөгөнүн аныктап, тийиштүү тараптарга кабарладык.

- ЕККУ жана башка эл аралык уюмдар Кыргызстандын бийликтерин өзбек качкындарын мекенине кайтарбоого үндөп келатат. Ушу тапта Кыргызстанда жашап жаткан 4 качкындын тагдырын чечүүдө кандайдыр жылыштар барбы?

- Европалык тараптар бул маселени улам көтөрүп, өзбек качкындарын мекенине кайтарбоого дагыле үндөп келатышат. Алар буга чейин 400дөн ашуун качкындын 3-өлкөгө өткөрүлүп берилгенин кызуу кубатташкан. Эми калган 4 качкындын тагдырын Жогорку сот караштырып жатпайбы, ошондуктан алардын тагдырын сот чечет деп ЕККУга мүчө өлкөлөргө билдирип келатабыз.


- Биздин маалыматтар боюнча, Чехияга ар кандай жолдор менен келген Кыргызстандык мыйзамдуу жана мыйзамсыз мигранттардын саны жылдан жылга көбөйүүнүн үстүндө.Айрымдары биздин редакцияга келип, Бишкекте бирөөлөргө алданып, акчасын кармата берип, Чехияга келгенде көчөдө калганын айтып беришет. Мыйзамсыз мигранттар оор шарттарда эч кандай келишимсиз иштеп, акча табууга жанталашат. Бул багытта кандай иштер жүрүп жатат?

- Чехияда мыйзамдуу жашап-иштеп жаткан кыргызстандыктар менен биз байланышып, аларга документ, паспорт жагынан жардам берип турабыз. Акыркы жарым жыл ичинде биздин элчиликтин кызматкерлери Прагага 2 жолу барып келишти, анткени ал жердеги кыргызстандыктар үчүн Венага келиш кымбат, же визасы жок.

Чехиянын укук коргоо органдары мыйзам бузган кыргызстандыктар боюнча кайрылса, аларга жардам берип, мекендештерди кайра үйүнө кайтарууга жардам беребиз. Азырынча бирөөлөргө алданып калып, көчөдө калган кыргызстандыктар өзүөрү бизге телефон чалып кайрыла элек. Бул багытта иш жүргүзө башташ керек ко дейм.

Көчөдө калып, кайра Кыргызстанга кете албай жүргөндөр болсо, биз Эл аралык миграция уюмунун Прагадагы бөлүмү, Чехиянын тийиштүү органдары менен бирге аларга жардам көрсөтүүгө даярбыз. Бирок Чехияда жашырынып жүргөн мигранттарды өзүбүз кантип табабыз? Мыйзамсыз мигранттар жөнүндө маалымат болуп калса, бизге, Венадагы элчиликке, 00431-535-0378 телефонуна кабарлап коюшуңуздарды өтүнөт элек. Венадагы телефон – 00431-535-0378.

(Маектин орусча түп нускасын караңыз:
http://www.azattyk.org/news/domestic/ru/2006/03/20060319.asp )


- Маегиңиз үчүн чоң рахмат! Ишиңизге ийгилик каалайбыз.

XS
SM
MD
LG