Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
бейшемби, 27-февраль, 2020 Бишкек убактысы 19:01

Кыргызстан

24-март жана 7-апрел: Түрдүү жооптор жана ар кыл пикирлер

Курманбек Бакиевдин бийлигине каршы ири нааразылык жыйыны. Ыңкылап күнү. Бишкектеги Ак Үйдүн жаны. 2010-жылдын 7-апрели. "Азаттыктын" архиви.

"Азаттык" үналгысынын “Арай көз чарай” талкуусу "24-март жана 7-апрель окуялары ыңкылап болгонбу, же төңкөрүш болгонбу?" деген темага арналды.

Талкууга катышкандар:

Абдыжапар Аккулов -
Ош мамлекеттик университетинин доценти, география илимдеринин кандидаты,
Дүйшөнкул Чотонов - “Ата Мекен” партиясынын төрага орун басары
Эркингүл Иманкожоева - жарандык коом активисти, укук коргоочу

2005- жана 2010-жж. ыңкылаптарды майрамдоо.

please wait

No media source currently available

0:00 0:23:29 0:00
Түз линк

С.Жумагулов:
24-март күн Жогорку Кеңеш бекиткен майрам күн, ушул күнү сиздер колуңуздарга Кыргызстандын желегин көтөрүп алып, бала-чакаңыздар менен борбордук майдандарга чыгып белгилейсиздерби?

Д.Чотонов: Мен белгилеген эмесмин, белгилебейм дагы, мунун себептери бар.

Сиз “төңкөрүшпү, революциябы” деп айтып атасыз. Эки тарыхый окуяны тең жөнөкөй элдин башкаруучу системага каршы көтөрүлүшү катары баалайм. Аны революция, же төңкөрүш деп так аташ үчүн алардын жыйынтыктары менен баалоо керек.

Ал кандайдыр бир убакыт өткөндөн кийин көрүнөт, ага биз эмес, бизден кийинкилер баа бериш керек. Ошон үчүн 24-мартты кызыл дата кылып, мыйзам аркылуу мыйзамдаштырып жарыялаганга биз каршы чыкканбыз. Биз 24-мартты майрам деп атоого каршыбыз.

Ошондой эле 7-апрелди да кызыл дата кылып майрамдоого жеке мен каршымын. Бул күндү биз өткөнгө сереп салып, андан сабак алып, алардын жыйынтыктарын анализдешибиз керек, кийин убакыт болгондо буга эл өзү баа берет.

С.Жумагулов: Эркингүл айым, сиз 24-мартты кайда өткөрөсүз, ушул күндү кандай сезимде тосуп аласыз?

Э.Иманкожоева: 24-мартты майрам деп деле эсептебейм. А.Акаев кулагандан кийин абдан жакшы өзгөрүүлөр болот деп эл күткөн. Бирок ал тилек орундалбай, кийинки бийлик элдин шайын аябай оодарды.

Ал эми 7-апрелде болсо дагы эле Бакиевдин режимине каршы эл көтөрүлүшкө чыкты деп ойлойм. Эл ушунчалык кыйналганда, укугу бузулганда, жер сатылганда, айласыз тажаганынан 87 баланын каны төгүлүп революция болду.

Эркингүл Иманкожоева
С.Жумагулов: Сиз 24-мартты да, 7-апрелди да элдик көтөрүлүш болгон деп эсептейсизби? Эки күнү тең майрамдабайсызбы?

Э.Иманкожоева: 7-апрелди кызыл дата кылып койсо деп ойлойм. Анткени 87 бала баатыр болду, бекер кан төгүлгөн жок. Ошон үчүн мен 7-апрелди элдик көтөрүлүш катары майрамдап койсо болот деп ойлойм.

С.Жумагулов: Абдыжапар мырза, Ошто 24-март белгиленеби, сизде ушул күнү майрамдык сезим болобу?

А.Аккулов: Ошто 24-март белгиленбей турганы бардыгына эле маалым. Эки революция болду дегендерге мен кошула албайм. Себеби дүйнөлүк тарыхты карай турган болсок, революциянын өзүнүн эрежелери, же жоболору мыйзам ченемдүү көрүнүштөрү болуш керек эле.

Ага чейинки 2005-жылдагы окуяны революция деп айтып жүрүшөт, ал бийликтин төңкөрүшү эле болгон. Ага салыштырмалуу 7-апрелде эки эсе төңкөрүш эле болду деп айтканга мен толук негиз бар деп эсептейм. Ошондуктан бул күндөрдү революциянын жеңиши деп белгилегенге эч негиз жок.

2005- жана 2010-жж. ыңкылаптар: термин талашы.

please wait

No media source currently available

0:00 0:04:22 0:00
Түз линк
Абдыжапар мырза, 2005-жылдын 24-мартындагы окуяны төңкөрүш деп кайсы жүйөгө таянып айтып атасыз?

А.Аккулов: Өзүңүздөргө маалым болсо, 2005-жылдагы элдин көтөрүлүштө Аксы, Боспиекти эске ала турган болсок, бул элдин нааразычылыгы бийликти башкаруудагы үй-бүлөлүк, кландык формага каршы болгон. Андан кийинки Бакиевдин беш жылдыгы деле мурунку бийликтен ашса ашып, кемиген жок. Бирок биз бийлик алмашуунун цивилизациялык жолдоруна барган жокпуз.

2005-жылды элдик төңкөрүш деп айттык. Элдик төңкөрүшкө жер-жерлерде жети дубан бардыгы эле бирдей көтөрүлгөн. Бишкекте борбордук аянтка Ак үйдүн жанына чогулган эл бүт аймактардан келгени белгилүү.

Эми өз көзүм менен күбө болгон нерсени айтайын. 7-апрелде саат ондордо мен Ак үйдүн алдында болуп, анан Ошко жол тартканбыз. Ыңкылаптын эч кандай илеби сезилген эмес. Кийин гана бардыгыбызга маалым болгондой, Таластагы окуялар башталып кетип, анан “Форумдун” алдында алдын ала даярдалган күчтөр, ары-бери өткөн массалар кошулуп эле чукул бийликтин алмашуусуна алып келди.

Г.Ашакеева: Демек 24-март бул – ыңкылап, ал эми 7-апрелде бир чакан топ бийликти басып алды деп айтасызбы?

Абдыжапар Аккулов
А.Аккулов:
Мен ушундай деп ойлойм. Өткөн жылы биз көргөндө 21-март күнү Ноорузда мурдагы президент К.Бакиев Ошто жүрөт, анын артынан чуулган чыгаруу жөнүндө эч кандай сөз болгон эмес. Болбосо жер-жерде революциялык комитеттер, башка кыймылдар ыңкылаптын идеяларын башташ керек болчу да.

Айталы, сөздүн ачыгы, 7-апрелде түштүк аймакта бардыгы тынч болуп турду, бирөө көчөгө чыгып "апрель революциясы" башталды деген жок. Кийин эсине келгенде жер-жерлердеги убактысын күтүп жаткан айрым саясий күчтөр башын көтөрдү. Аны биз өз көзүбүз менен көрдүк.

С.Жумагулов: Дүйшөнкул мырза, “Бишкектен гана башталып кеткен төңкөрүштү башка күчтөр Ошто пайдаланып кетти” дегендей пикир айтылып кетти. Сиз ушуга кошуласызбы, сиз ошол күндөрү Ошто жүрдүңүз эле?

Д.Чотонов: Биз революция, төңкөрүш, көтөрүлүш деген сөздөргө так маани бербей атабыз. Ошону так түшүнүп алсак. Төңкөрүш деген кичинекей топтун мыйзамдуу бийликти элдин жалпы мүдөсүнө таянбастан өзүлөрүнүн жеке кызыкчылыктары үчүн басып алуу дегенди түшүндүрөт.

Ал эми революция деген коомдогу тез өзгөрүүлөр болгон чоң секирикти түшүндүрөт. Элдик көтөрүлүш – жалпы элдин кыжырдануусу кайнап чекке жеткенде эл өзү көтөрүлүп чыгып, конституциялык укугунан пайдаланып бийликти алмаштырып, бийликтегилерди кууп чыгуу дегенди түшүндүрөт.

Менимче, болуп аткан эки окуя тең көтөрүлүшкө туура келет. Так айтып коеюн, 7-апрелде мен КГБнын түрмөсүндө отургам, 6-апрель күнү Ошто курултайды баштап аткан жерибизден бизди кармап камаган.

7-апрелде Абдыжапар мырза «эч нерсени көрбөдүм, билбедим, укпадым» дейт. Эми ал тынч сабагын берип укпай жүрө берсе укпайт да. 99 пайыз кыргыздар толугу менен укпай калышы мүмкүн. Бирок ар бир эле коомдо активдүү катмар болот, ошол активисттердин катмары ушундай иштерди жасайт.

Дүйшөнкул Чотонов
Эмне үчүн мен 24-мартты, 7-апрелди көтөрүлүш деп айтып атам?
Себеби бизде чоң өзгөрүүлөр болду.

Абдыжапар мырза туура эмес айтып атат. 2005-жылдагы элдик көтөрүлүштөн кийин К.Бакиев А.Акаевдин үй-бүлөлүк, кландык системасына каршы болсо, андан кийин өздөрү үй-бүлөлүк-криминалдык системага айлантып, абдан чектен ашкан кадамдарга баргандан кийин 2005-жылы элдин ишке ашпай калган ой-мүдөөсү 2010-жылы кайрадан жарылып чыкты.

Ал эми 2010-жылдагы төңкөрүш ишке ашкандан кийин 2005-жылдан айырмаланып – бизде саясий оппозициялык күч өзүнүн даяр программасы менен турган болчу. Биз ошол программабызды Конституция катары Кыргызстанда ишке ашыра алдык.

Албетте абдан чоң окуялар болду, 20 жылдык жаралардын баары жарылды. Ар кандай күтүүсүз каргашалуу окуялар болуп өттү. Биз ошолорго карабастан өзүбүздүн оюбузга жетише алдык. Тарыхты карап көрсөк, мындай нерселер аз жасалат. Бирок биз реформанын биринчи баскычын баштап 27-июнда Конституцияны кабыл алдык. Ошондон бери бизде реформа токтоп турат.

2005- жана 2010-жж. ыңкылаптар жана коом болочогу.

please wait

No media source currently available

0:00 0:05:32 0:00
Түз линк

Жаңылыктардын толук тизмеси

Кумга сиңген миллиондор: экспортчуларды сызга отургузган жагдай

Түштүк Кореядагы кыргыздардын дени сак

Билимбек Зымчыбеков.

Түштүк Кореянын коронавирусту жугузуп алгандар эң көп катталган Тэгу шаарында 20дай кыргызстандык студент бар. Учурда алардын саламаттыгы жакшы. Бул тууралуу «Азаттыкка» Түштүк Кореядагы студенттер ассоциациясынын лидерлеринин бири Билимбек Зымчыбеков билдирди.

Билимбек Зымчыбеков Түштүк Кореядагы вирус эң көп катталган Тэгу шаарында окуйт. Ал Тэгу университетинин студенти. Жугуштуу илдет шаарда жайыла баштаганда Билимбек экзамендерин берип жаткан. Баарын тапшырып бүтөрү менен өткөн жумада шаардан чыгып кеткенин айтты:

«Кабарларда биздин көзүбүзчө эле вирусту жугузуп алгандар көбөйө баштады. Алгач алардын саны 100гө жеткени кабарланды. Анан тез эле 150-180ге чамалады. Башында көп деле кооптонуу болгон жок. Бирок вирус тездик менен жайыла баштаганда сыртынан билгизбегени менен баары эле корко баштады окшойт. Мен жума күнү Сеулга кеттим. Вируска чейин эле барып келүүнү пландап жаткам. Ошентсе да жолго чыгарда корктум. Анткени эл көп топтолгон вокзалга барып, анан үч жарым саат автобуста жол тартышым керек эле. Тескерисинче ошол жактардан жугузуп аламбы деп корктум. Кудайдан тиленип, эки ирекет намазымды окуп алып эле жолго чыктым».

Билимбектин айтымында, ушу тапта Тэгу шаарында 21 кыргызстандык студент бар. Ал «Түштүк Кореядагы кыргыз студенттер ассоциациясынын» лидерлеринин бири катары алардын баарынан кабар алып турат.

«Биздин жалпы чатыбыз бар. Мен алар менен такай байланышып турам. Буга чейин деле ден соолугун сурап, кабар алып турчумун. Эми күндө сурап тажатып жибердим окшойт. Азырынча баарынын саламаттыгы жакшы. Алардын көбү дагы эле Тэгу шаарында».

Билимбек Зымчыбек жана Эмилбек Калилов.
Билимбек Зымчыбек жана Эмилбек Калилов.

Тэгу шаары Түштүк Кореяда төртүнчү чоң шаар болуп эсептелет. Калкы 2,5 миллиондун тегерегин түзөт. Соңку маалыматтарга караганда, аталган калаада жана ал жайгашкан Кенсан-Пукто провинциясында эле 900дөй киши жугуштуу илдетке кабылды. Алардын көбү «Синчхончжи» сектасынын мүчөлөрү. Айрым кабарларга караганда, вирус дал ушул сектанын өкүлдөрү сыйынган чиркөөдөн жайыла баштаган. Учурда аймакка өзгөчө эпидемологиялык көзөмөл киргизилди. Түштүк Кореянын президенти Мун Чжэ Ин кырдаалды «абдан олуттуу» деп баалады. Баш калаа Сеулда көп мекемелерде иш токтоп, окуу жайлары убактылуу жабылды. Түштүк Кореядагы кыргыз диаспорасынын активисти, «Seoul Venture Information University» окуу жайынын докторанты Эмил Калилов да үйдөн иштеп жатканын айтып берди:

«Бийлик 24-февралдан баштап эки жумага окуу жайларын жапты. Мекемелерде да убактылуу жумуш токтоду. Көбү үйдөн иштеп жатышат. Мен да үйдөн иштеп атам. Зарыл учурда гана сыртка чыгып жатабыз».

Жалпысынан Түштүк Кореяда беш миңдей кыргызстандык бар. Азырынча журтташтар арасында коркунучтуу вирусту жугузуп алгандар жок. Учурда Кытайдан тышкары Иран, Италия, Түштүк Корея жана Жапония мамлекеттеринде вирусту жугузуп алгандар эң көп катталды.

26-февралга карата Евробиримдик өлкөлөрүндө өпкөнү сезгентчү бул илдетке кабылгандардын саны 400гө чукулдады. 12 киши көз жумду. Ал эми дүйнөдө коронавируска чалдыккандардын жалпы саны 80 миңден ашты.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жол ачкыла, аскер келатат, дивандагылар келатат!..

Кимбайке тарткан азил сүрөт. 5-июль, 2011-жыл.

Коомдук тармактардагы карикатурадан улам жаралган азил.

Мына, ошентип, менин да саатым келди! Диванда жатып алып күрөшкөндөрдүн кубаттуу армиясын түздүм да, калдым!

«WhatsApp» аркылуу бүгүн биринчи чалган киши.

- Урматтуу генерал, шашылыш баяндайын дедим эле! «Коронавирус боюнча шалаакы болуп жатат» деп Саламаттык сактоо министрлигине сокку урдум!

- Мен да окудум. Азаматсың! Эми «Фейсбуктагы» бул соккуну «Твиттер» аркылуу да кайтала!

- Жарайт!

Экинчи чалганы.

- Урматтуу генерал! «Экологиялык коопсуздук боюнча жүрүшкө эки эле киши катышты» деп коомчулукту «талкалап» салдым!

- Ой азамат! Муну каяктан көрдүң?

- Диванда жатып алып, кенже уулумду «балконго чыгып, чоң көчөнү карап келчи» деп жумшадым да!

- Ой баракелде! Тапкыч турбайсыңбы! Азамат! Бизге факты керек!

Үчүнчү чалган адам.

- Урматтуу генерал, жанагы дааватчы ажы секулярдык системадагы бир никеге каршы чыгып, көп аял алууга чакырып жатыптыр, ошону катуу сындап койдум. Мындай ажыны тымызын колдоп жаткан экс-депутаттар, экс-министрлер, экс-аткаминерлер да бар деп салдым.

- Баракелде! Кана, карайынчы! Ой, чунак, бул жакта менин атымды да жазып салыпсың го! Тизмедеги үчүнчү ысымды дароо өчүр!

- Опей, сиз өзүңүзгө «Чокчолой Баатыр» деп ат коюп алганыңыз менен чыныгы ысымыңыз ушундай беле? Кечирип коюңузчу!..

- Экинчи андай кылба! Бирок жалпы чабуулуң туура эле болгон. Ишиңди уланта бер!

Төртүнчү байланыш.

- Урматтуу генерал! Маркум Саймаитинин өлүмүнө байланыштуу кылмыш ишине кедерги кылып жаткандарга кичине каяша айтып койдум! Эриккенде окуп койсоңуз!

- Жакшы, жакшы... Бирок абайлайлы. Ошол кедерги кылып жаткандар кезектеги шайлоодо бизге демөөрчү болуп калышы мүмкүн. Эми Дивандагылар партиясын каттоодон өткөрөлү деп жатпаймынбы!

- Макул, кеменгер кол башчым!

Анан бешинчи жоокерим Интернеттен телефон чалды эле, ага жооп бере албадым. «Чарчадың го!.. Максым ичип алып кетсең, берекем!» деп жубайым ашканага чакырып калды. Максым деген максым да, иш күтө турат!

Алтынчы бирөө чалды.

- Урматтуу генерал! Мен чек ара боюнча Интернеттин коомдук тармагында өлө талкуу баштадым эле, бирок жеңилип баратам. Катуу каршылык көрсөтүп жатат. Эптеп таймашып жатам.

- Тирикарак эле көрүндүң эле, деги эмне болуп кетти?

- Мен болгону диван армиясынын сержантымын да. Аркы тараптагы каршылашым Сизге окшоп диван армиясынын карт бөрүсү - генералы экен!..

- Кана, кана, мага ошол шилтемени жөнөтүп койчу, эсебин табайын!

...Ошентип диванда жатып алып замбиректеримди октой баштадым. «Тез келчи! Куурдак муздап калат го!» деп элеп-желеп болуп чебеленген жубайымдын ашканага чакырганына да кайыл болдум.

Карап гана тургула! Бүт армиямды чек араны коргоого көтөрбөсөм элеби!..

P.S.

Мында биздин кас душманыбыз Токтосун Шамбетовдун «коргонуу системасын жакшылап уюштуруп, үйдөгү диванында бекем жайгашып алган куралдуу күчтөргө» каршы аргасыз каяшасы жарыяланган. Анын ж.б.лардын бөгөттөрүн эч тоотпойбуз. Алга, жоокерлерим!..

* * * * * * *

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Сириядагы кыздар суукта кыйналды"

"Сириядагы кыздар суукта кыйналды"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:43 0:00

Эл аралык жардамды өөнөгөн элита

Кыргызстан соңку жылдары насыя жана гранттардын көбүн Кытайдан алган. (Иллюстрациялык сүрөт).

Дүйнөлүк банк алынган насыя жана гранттарды коррупциялык жол менен короткон өлкөлөр тууралуу изилдөөсүн жарыялады.

Акыркы күндөрү талкууланып жаткан изилдөөнү 18-февралда Дүйнөлүк банк жарыялады. Аны үч экономист жүргүзгөн. Авторлордун бири Дүйнөлүк банктын кызматкери.

"Эл аралык жардамды өөнөгөн элита. Офшордук эсептерден күбөсү" деп аталган изилдөөдө эл аралык институттардан көп насыя алган 22 өлкөдөгү абал талданган.

Анын ичинде постсоветтик жана Борбор Азия чөлкөмүнөн Кыргызстан менен Армения, ошондой эле Ооганстан кирген. Калгандары Буркина-Фасо, Бурунди, Гана, Гайана, Гвинея-Бисау, Замбия, Мавритания, Мадагаскар, Эфиопия сыяктуу Африка жана Азиядагы өлкөлөр.

Бул өлкөлөрдүн экономикасы жарды, банк системасы өнүкпөгөнү үчүн эл аралык жардам оңбогондой каражат катары көрүнөт жана сыртка которулганы жакшы байкалат.

Изилдөөдө Дүйнөлүк банктан жеңилдетилген насыя же гранттар алынган соң каражаттын бир бөлүгүн жергиликтүү аткаминерлер офшорго чыгарып кетери айтылган.

Ага ылайык, эгер жарды өлкөлөр ички дүң продукциясынын 1 пайызына тете жардам ала турган болсо, орто эсеп менен анын 7 пайыздан ашыгы өлкөдөн чыгарыларын аныкташкан.

Жардамдын көлөмү ички дүң продукциянын үч пайызына жетсе, өлкөдөн чыккан каражат 15 пайызга чейин көбөйүшү мүмкүн.

Ал эми окумуштуулар өлкөнүн ичинде келген каражат андан көп уурдалышы ыктымал деген жыйынтыкка келишкен.

"Бул аз гана каражат. Анткени, чет өлкөлүк эсептерге которулган каражаттар гана саналды. Ал эми кыймылсыз мүлк, башка кымбат баалуу буюм-тайымга коротулган каражат эсептелинген жок", - деп айтылат иликтөөдө.

Насыялардан өөнөлгөн акча негизинен Цюрих, Люксембург, Сингапур же Кайман аралдары сыяктуу өлкөлөрдүн банктарына которулат. Ал эми дүйнөнүн финансылык борборлору саналган Лондон, Нью-Йорктогу банктарга акча которулганы анча байкалган эмес.

Изилдөөдө Кыргызстан алган насыяны кимдер жана канчасын өөнөп жатканы ачык көрсөтүлгөн эмес.

Болормаа Амгаабазар
Болормаа Амгаабазар

Бирок Дүйнөлүк банктын Кыргызстандагы кеңсесинин башчысы Болормаа Амгаабазар "Азаттык" радиосуна эл аралык жардамдарды жергиликтүү элита уурдашына каршы аракеттер көрүлөрүн билдирди:

«Дүйнөлүк банк элитанын каражаттардын өзүнө ыйгарышы, тактап айтканда, бай жана артыкчылыкка ээ болгон адамдардын андан ары байып жатканы өнүгүүгө тоскоол болгон жана жакырларга сокку урган маселе экенин түшүнүп турат. Коррупция сыяктуу эле элитанын акчаны өөнөп алышы кедейлерге салык деп айтсак болот. Бул эл аралык коомчулуктун жалпы аракетин жана комплекстүү чечимдерди талап кылган глобалдык көйгөй. Биз коррупция дүйнөнүн бардык бурчунда бар экенин жана изилдөөдө көрсөтүлгөндөй тышкы жардамдан көз каранды өлкөлөрдө гүлдөп жатканын билебиз. Биз бул өлкөлөргө коррупция менен күрөшүүгө жардам берүү жаатындагы ишибизди дагы чыңдайбыз".

Дүйнөлүк банктын өкүлү бул жаатта бир катар программалар иштеп жатканын кошумчалады.

Эл аралык уюмдун кеңсеси Кыргызстанда коррупциянын көлөмүн так айтпаганы менен, документтеги башка өлкөлөрдөй эле насыя менен гранттан уурдалган каражаттын көлөмү арбын экенин адистер айтышууда.

Изилдөө менен таанышып, талдап чыккан «Transparency International Kyrgyzstan» борборунун өкүлү Адылбек Шаршенбаев эл аралык жардам өз максатына жетпей, коррупциялашкан учурлар көп экенин белгиледи:

Адылбек Шаршенбаев
Адылбек Шаршенбаев

"Изилдөө эки нерсени байланыштырып жатат. Бир жагынан эл аралык жардам берилип жатат, экинчи жагынан өлкөдө коррупция абдан өөрчүгөн мамлекеттик система ага туруштук бере албай жатат. Бул изилдөөдө коррупциянын деңгээлине карабастан өлкөдөн офшорго которулган каражатты эсептеп чыгышыптыр. Анын жыйынтыгында эл аралык жардамдын желип кеткени аныкталып жатат".

Минералдык ресурстар аз, экономикасы начар Кыргызстан финансылык институттардан түрдүү насыя жана гранттарды алууну адатка айланткан. Былтыркы жылдын эсеби боюнча өлкөнүн тышкы карызы 3 миллиард 850 миллион доллар же 268 миллиард сомдон ашуун каражатты түзгөн.

Өлкөдө насыяга алынган акчанын сарамжалсыз пайдаланылып, уурдалып жатканы боюнча буга чейин деле маселе көтөрүлүп келген.

Жогорку Кеңештин депутаты Дастан Бекешевдин айтымында, бул схемалар насыяны алуу шартында камтылып калган учурлар арбын:

Дастан Бекешев
Дастан Бекешев

"Ал изилдөөдө Кыргызстандан акча кетип жатат деп көрсөтүлбөптүр. Бирок ошол эле кезде Дүйнөлүк банк насыя жана гранттарды берген учурда өзү консультанттар аркылуу, долбоорлорду ишке ашыруу деп бөлүмдөрдү түзүп, жалпы каражаттын 10-15 пайызын алып калышат. Мындай маселе бар. Тилекке каршы, келген акчаны биз натыйжалуу пайдалана албай келгенибиз факт".

Дүйнөлүк банк Кыргызстандын негизги донорлорунун бири. 1992-жылдан бери өлкөдө 63 долбоорду ишке ашырууда. Анын жалпы суммасы 1, 69 миллиард долларды түзгөн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коронавирус: кыргыз өкмөтүнүн даярдыгы

Ирандагы коомдук транспортту дезинфекциялоо учуру.

Кыргызстанда эпидемиологиялык абал туруктуу, коронавирус жугузгандар жок экени маалымдалды. Ошол эле маалда Кыргызстан эпидемияны ооздуктай алабы деген суроо жаралды.

26-февралда өкмөт Жогорку Кеңеште коронавируска байланыштуу маалымат берди.

Вице-премьер-министр Алтынай Өмүрбекова дүйнөнү каптап жаткан эпидемияга Кыргызстандын даярдыгы кандай деген суроого мындай жооп узатты:

"Чек ара өткөрмө бекетинде 22 санитардык карантиндик пункт ачылган. Обсервация үчүн 964 орун даярдалды. Учурда стационардык шартта 158 адам медициналык байкоодо турат. 28-январдан бери Кытайдан 1083 адам келди, анын 415и кытай жараны".

Өмүрбекованын айтымында, Кытайдан келгендердин баары обсервациядан өтүп, анализдери таза чыккан.

Ошондой эле ал учурда Кытайда Кыргызстандын 271 жараны бар экенин, алардын 77си кайтып келүү ниетин билдиргенин кошумчалады.

Кыргызстан коронавируска байланыштуу төрт өлкөдөн келген жарандарды 14 күндүк карантинге алууну чечкен. Эгер буга чейин Кытайдан келгендер гана карантинге алынып жаткан болсо, эми Түштүк Кореядан, Жапониядан, Ирандан жана Италиядан келгендер боюнча да чара көрүлөт.

«26-февралга карата Кыргызстанда эпидемиологиялык абал туруктуу, коронавирус жугузгандар катталган жок. 158 адам стационардык негизде, дагы 408 адам жашаган жеринде дарыгерлердин көзөмөлүндө турат», деп билдирди Саламаттык сактоо министрлиги.

Бул отурумда Жогорку Кеңештин депутаты Зиядин Жамалдинов дүйнөдө коронавирусту жуктуруп алгандардын саны күн сайын көбөйүп жатканына байланыштуу чек арадагы көзөмөлдү күчөтүүнү сунуштады.

Депутат сырттан кирип жаткандарды текшерүү кандай жүрүп жатканын сурап, вирус катталган өлкөлөр менен карым-катышты токтото турууну сунуштады.

"Вирус катталган өлкөлөрдүн жетекчилерине Тышкы иштер министрлиги аркылуу сүйлөшүп, түшүндүрсөңүздөр, алар деле туура кабыл алат го дейм. Убактылуу жарандарыңар кирбейт десе, туура эле түшүнөт да. Эмнесинен чочуйбуз? Бизге элибиздин ден соолугу, өлкөдөгү акыбал биринчи орунда турат", - деди Зиядин Жамалдинов.

Коронавируска байланыштуу кыргыз-кытай чек арасы жабылганына бир айдан ашты. Ал арада базардагы айрым товарлардын баасы көтөрүлүп жатканы кабарланды.

Экономика министри Санжар Муканбетов 26-февралда өкмөткө маалымат берип жатып, кырдаалга байланыштуу кыргыз өкмөтү соода-сатыктын башка жолдорун караштыра баштаганын билдирди.

Анын айтымында, ишкерликти коргоо максатында атайын программа даярдалып жатат.

«Индияны, Пакистанды, Индонезияны, Түштүк Кореяны, Өзбекстанды, Түркмөнстанды жана Бириккен Араб Эмираттарын альтернатива катары караштырып жатабыз. Мартта Түркия менен чоң жармаңке өткөнү турат. Импорттун ордун толтурууну ошол жакка жылдыруу боюнча элчиликтерге тапшырма бердик. Негизинен синтетикалык кездеме Кытайдан эле чыгат экен. Өкмөт программа даярдап жатат», - деди Муканбетов.

Коронавирус же COVID-19 Кытайдын Ухань шаарында январь айында катталган. Эпидемияга байланыштуу шаар карантинге алынган. Учурда коронавируска чалдыккандардын жалпы саны 80 миңден ашты. Каза болгондордун саны 3000ге чукулдады.

Учурда вирус Кытайдан тышкары 30дан ашуун өлкөдө катталды. Айрымдарында киши өлүмү менен коштолду. Адистер коркунучтуу вирустун тарап кетишинин алдын алуу аракеттери ишке ашпай, пандемия жакындап келе жатканын айтышууда.

«Коронавирустун жайылуу коркунучу күч алды, дүйнөнүн башка бөлүгү анын алдын алууга даяр эмес», - деди Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун өкүлү Брюс Эйлвард.

Үстүбүздөгү жумада Африканын Алжир, Европанын Хорватия, Франция, Швейцария, Германия өлкөлөрүндө вирус жуккан адамдар катталды.

Италияда бул илдеттен көз жумгандардын саны 11 кишиге жетти. 332 адам ооруну жугузуп алган. Иранда 15 адам набыт болуп, жүз киши ооруга чалдыкканы расмий кабарланды. Бирок көз каранды эмес маалымат каражаттары Иранда вирустан өлгөндөрдүн саны 70ке чукулдаганын жазышууда.

Ал эми Орусияда Жапониядагы саякат кемесинен алынып келген үч адам карантинде жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлоо: саясий партиялардын салмагы

Шайлоо: саясий партиялардын салмагы
please wait

No media source currently available

0:00 0:46:06 0:00

Кой-Таш окуясы: чуулгандуу иш сотко өттү

Кой-Таш окуясы, 8-август, 2019-жыл.

2019-жылдын 7-8-августундагы Кой-Таш окуялары боюнча козголгон кылмыш ишин тергөө аяктап, сотко өткөрүлдү.

Кой-Таш окуясы Бишкек Жылуулук электр борборундагы коррупция, кримтөбөл Азиз Батукаевдин бошотулушу сыяктуу ири сот иштеринин бири катары каралууда. Бир офицердин өлүмү менен коштолгон иш боюнча мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган 14 адамга айып коюлган.

Мындан сырткары тергөө менен кызматташууга макул болгон беш адамдын иши өзүнчө каралууда. Бул тууралуу Башкы прокуратуранын коомчулук менен байланышуу бөлүмүнүн прокурору Жоомарт Максатбеков билдирди:

«25-февралда Башкы прокуратура айыптоо корутундусун бекитти. Анын көчүрмөлөрү айып коюлуп жаткан 14 адамга жиберилди. Ушул эле күнү ишти кароо Бишкек шаарынын Биринчи май райондук сотуна жөнөтүлдү».

Ал эми Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогон бөлүгүнүн расмий өкүлү Кундуз Жолдубаеванын айтымында, тергөөнүн корутундусу 491 беттен турат. Анда 14 адамга айып коюлган.

Алар - мурдагы президент Алмазбек Атамбаев, анын мурдагы кеңешчиси Фарид Ниязов, экс-депутат Равшан Жээнбеков, парламент депутаттары Ирина Карамушкина менен Асел Кодуранова. Ошондой эле партиянын мүчөлөрү жана Атамбаевдин тарапкерлери болуп саналган Кундуз Жолдубаева, Канат Сагымбаев, Мээрбек Мискенбаев, Фархат Баабиев, Канат Осмоналиев, Карыпбек уулу Рыспек, Марат Шаманов, Капарбек уулу Нооруз жана Асангелди Какебаев да бар.

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

«Биз иш менен толук таанышып бүттүк. 84 томдон турат экен. Айрым бөлүктөрүн купуя сыр кылып коюшуптур. Биз муну сот отурумдарын жабык өткөрүү аракети деп ойлоп жатабыз. Бирок биз соттун ачык өтүшүн талап кылабыз. Коомчулуктан жашыра турган эч нерсебиз жок. Алар бизге коюп жаткан ар бир айыпка конкреттүү жообубуз бар», - деди Жолдубаева.

Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссиянын мүчөсү, Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова соттун жабык өтүшүнө жүйөлүү себептер бар деп эсептейт. Анын айтымында, Кой-Таш окуясында эл менен чогуу жүргөн атайын кызматтын тыңчылары соттун жүрүшүндө негизги күбө катары өтүшү мүмкүн.

Ушундан улам сот алардын жүзүн жашыруу максатын көздөйт.

Клара Сооронкулова
Клара Сооронкулова

«Негизги маалыматты ошол жерде эл менен аралашып жүргөн жашыруун агенттер берсе керек, - деп божомолдоду ал. - Ошондуктан алардын маалыматы купуя болушу керек. Бирок мунун баары сотту жабык өткөрүүнүн шылтоосу. Менин оюмча сот ачык өтүшү керек. Эгер чындап купуя сыр болсо соттун жүрүшүндө ошол бөлүктү гана жабык карап, калган бөлүгүн ачык кылуу абзел».

Ошол эле кезде Кой-Таш окуясына катышкан айрым адамдар тергөө менен кызматташууга барган. Буга байланыштуу Алга Кылычов баштаган беш кишинин иши өзүнчө карала турган болуп жатат.

Саясат талдоочу Марс Сариев бул көрүнүш башка айыпталып жаткандарга психологиялык басым болот деген пикирде.

Марс Сариев.
Марс Сариев.

«Мындай нерсени эл түшүнбөйт, - деди ал. - «Бул жерде саясий иш болуп жатат» деп ойлойт. Ошондуктан сот да ачык өтүшү керек. Жалпыга маалымдоо каражаттары соттун жүрүшүн ачык чагылдырып турганы оң».

Кой-Таш окуясына байланыштуу 39 факт боюнча сотко чейинки өндүрүш жүрдү.

Буга чейин Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссия Кой-Таш окуясына Алмазбек Атамбаев жана анын тарапташтары жооптуу деген тыянакка келген.

Аталган комиссиянын мүчөсү, Жогорку Кеңештин депутаты Тынчтыкбек Шайназаров мындай деди:

«Сот процесси ачык өтүшү керек. Анткени акыркы чекитти сот коет. Күнөөлүүбү же жокпу сот гана аныктайт. Ошондуктан азыр бир нерсе деп айтканга болбойт».

Ал эми ошол эле убакта коомдук комиссия да бул окуяга өзүнчө баа берген. Коомдук комиссиянын төрагасы Улукбек Маматаев мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо боюнча операция абдан начар уюштурулганын айтып чыккан.

Кой-Таш окуясы боюнча коомдук комиссиянын дагы мүчөсү, адвокат Жамангул Жунусов комиссия бир жактуу иштегендиктен анын курамынан чыгып кеткенин «Азаттыктагы» маегинде билдирген.

Башкы прокуратура топтолгон материалдардын негизинде Жазык кодексинин «Киши өлтүрүү», «Киши өлтүрүүгө аракет кылуу» жана «Бийлик өкүлдөрүнө карата зомбулук» беренелеринин негизинде факт Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине катталганын кабарлаган.

2019-жылы 7-8-августта Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) жана Ички иштер министрлиги (ИИМ) Чүйдүн Кой-Таш айылында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо операциясын жүргүзгөн. Анда бир офицер курман болуп, 200дөн ашык адам жабыркаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз тили жардыбы?

Иллюстрациялык сүрөт.

Эсил кайран Дооронбек Садырбаев бир ирет элдин кайдыгерлигинеби, ашкере жооштугу менен ээрчимелигинеби, катуу кейигенде «кыргыз тилинде орустун «порядочность» деген түшүнүгүн туюндургудай сөз жок» деп чыккан эле.

Биздин тилибиз чын эле ушундай бечел, жардыбы? Же бүдөмүк түшүнүктөр – рухий бечелдиктин белгисиби?

Биздин тилдин дарамети орус тилинен кем эмес

1994-жылы Американын бир журналынан Чыңгыз Айтматовдун көлөмдүү макаласын көрүп калып, адегенде орусчага, анан кыргызчага которгом. (Ал чийки котормо ошондо «Кыргыз руху» гезитине жарыяланган эле. 2017-жылы текстти кайра редакциялап, жазуучунун акыркы 10 томдугуна бергем. Бир келкиси «Азаттыктын» сайтында чыккан:

Өтө машакаттуу ишти баштарын баштап алып, таштап салгым келбей, Мюллердин англисче-орусча сөздүгүн далай барактап убараланып жүргөм.

Ошондо орустун кээ бир сөздөрүнүн он чакты синонимине англисче бир эле лексикалык бирдик туура келерин көргөндө, Шекспир чыгармаларын жараткан бул дүйнөлүк тил кыйла жарды окшойт деп ойлоп калган элем. Кийинчерээк мунун себеби өзүмдүн бул тилдеги сөз байлыгым өтө чектелүү болгондугу экенин түшүндүм.

Котормонун теориясы жана практикасы боюнча студенттик дептеримди барактап отуруп, окутуучубуздун «бир тилдеги өзгөчө түшүнүктү билдирген сөз башка тилден табылбаган же ар кыл контексттерде ачыла турган маанилери такыр дал келбеген учурлар көп кездешет» деп айтканын таап алдым. Андай кубулушту орус жана кыргыз тилдериндеги айтымдарды салыштырганда байкадым.

Кезинде Айтматов өзү биздин тилди жарды дегендерге каяша иретинде мындай мисал келтириптир: кыргыз тилинде канаттуу конот, киши атка минет, орундукка отурат. Орус тилинде бул үч башка этиш бир гана сөз менен айтылат: птица села на ветку, человек сел на коня, сел на стул.

Дагы бир-эки мисал келтирели. Кыргызчада тегиз, жалпак нерсени калың же жука, жумуру нерсе болсо жоон же ичке дейт. Орусчада экөөндө тең бир гана «толстый/тонкий» антонимдик жуп сын атооч колдонулат. Шар же топ сымал нерсени тоголок, тегиз, жалпак формадагысын тегерек, калыңыраагын төгөрөк дейт. Орусчада «Земля круглая, диск круглый, труба круглая» деп айтылат. Мындай мисалдар атайылап издесе көп эле табылат. Бирок ушуларды эле карап, бир тилди башкасынан өйдө коюуга ашыкпаш керек.

Кароосуз калса, бак куурайт

«Тилди эл жаратат, аны сөз чеберлери иштеп чыгып, адабий тилге айлантат», - деген экен Максим Горький. Биздин адабий тилдин башаты өтө байыркы доорлордон башталат.

Жазма тилибиздин совет доорундагы өнүгүү жолундагы татаал жагдайлар жөнүндө бул макаланын этегинде сөз кылбай коё туралы. Азыр сөз байлыгыбызды сарамжалдуу, кылдат, жоопкерчилик менен колдонуу зарылдыгын гана белгилей кетели. Сөздүн анык, так маанисин эске албай, кооз, дүңгүрөк, бирок мазмунсуз кеп кураш / текст түзүш үчүн эле туш келди уруна бергендер өтө көп. Мисалы, «болжол менен» дегенге маанилеш «дээрлик» сөзүн «бүт бойдон», «толук» же «көпчүлүк» дегендей туура эмес колдонушат.

Раматылык Салижан Жигитов биздин авторлорду «сөздүк менен иштебейт» деп кейип калчу эле. Ар бирибиз колдон келишинче Константин Юдахин, Жээнбай Мукамбаев, Хусейин Карасаев сыяктуу лексикографтар түзүп кеткен сөздүктөрдү окуп-үйрөнүп, тилибизди семантикалык чаржайыттыктан сакташыбыз керек. Тилдин лексикабыз дайыма толукталып, сөздөрдүн маанилик чеги улам такталып турушу зарыл. Азыр Интернетке чыгарылган «Эл сөздүктөй» эмгектерди эл көп колдонуп, лексикалык бирдиктердин түшүнүлүшүн, колдонулушун талкуулап турганы жакшы көрүнүш. Коомдогу тил маданиятына талапты күчөтүп, айрыкча аттуу-баштуу замандаштарыбыздын сөздөрдү бүдөмүк же бурмаланган мааниде колдонушун катуу сындай жүрүшүбүз керек.

(Келеркиде Д. Садырбаев мисал келтирген түшүнүк жөнүндө сөз кылабыз)

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигранттардын соодаланган балдары

Иллюстрациялык сүрөт.

Орусияда бала сатуу үчүн айыпталып жаткан кыргызстандык келин 4,6 жылга түрмөгө кесилди. Дагы үч кишинин иши сотто каралууда.

«Москванын бир көчөлөрүнүн кесилишинде ыңаалаган ымыркайды эки эне ары-бери жулкулдатып, талашып турушат. Өзү бала бойдон болсо да, кан-жанынан жаралган наристесинин үнүн уккан сайын эмчегине сүт толуп, ийип турган жаш эненин көз жашы он талаа. Колундагы ымыркайды ансайын бооруна бекем кыскан орто жаштагы келинди карай «баламды бериңиз» деп жалбарат. «Мен сенин балаңды кор кылбай багып алам. Сен жашсың, турмушуңду оңдоп кетесиң» дейт беркиниси.

Москвада үй-жайлуу болуп, турмушун бекемдеп алган жубайлар бир гана балага зар. Гинеколог болуп иштеген таанышы никесиз боюна бүтүп калып же ичин челкейтип ата-энесине бара албай, же Москвада түнөк таба албай эки ача жолдо турган жаш кыз тууралуу кеп кылганда эле келин аны менен жакындан таанышып, жаш немени бал тилге салып алдап-cоолап, баласын багып алууга көндүрө баштаган. Алты айлык кезинде өзүнчө батир ижаралап, тамак-ашын белендеп, бар-жогун алып берип, көзүнүн агы менен тең айланган. Толгоосу башталганда ооруканага өзү алып барып, ымыркайды өзүнүн паспортуна жаздырып чыккан. Эми Кыргызстандагы туугандарына уулдуу болушканын сүйүнчүлөп, бешик тойго чакырып койгон маалда баласын кайтарып берүүнү суранып келген немеге ачуусу келип, ага кеткен чыгымдарды эскертип, аны зекип, бир чети ушунча жылдан бери өзүнүн согончогу канабай, энелик бакыттан кур жаралганына наалат айтып, шолоктоп жиберет».

Ушу тапта Москванын Пресненский райондук сотунун чечими менен Садырбаевдин үй-бүлөсү 22 жаштагы Айгүл менен бирге бала сатуу үчүн айыпталып, үчөө тең камакта отурат. Тергөөнүн божомолунда, былтыр августтагы макулдашуу боюнча төрөлө элек баласын Садырбаевдерге 150 миң рублга соодалаган Айгүл төрөтканадан чыкканда эле чүрпөсүн «сатып алуучуларга» өткөрүп берген. Айыпталуучулардын жактоочулары оозеки макулдашууну тастыктаган факты жок экенин, жубайлар кош бойлууну камкордукка алышканын айтып, аларды актоо аракетинде. Орусиянын Жазык кодексинде адам сатуу алты жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат.

Ал эми башында баяндалган көрүнүш - журналисттик ишмердигимде мен өзүм күбө болгон окуялардын бири.

Миграцияда никесиз төрөлгөн ымыркайлар, жоопкерчиликтен качкан аталар, таштанды балдар кадыресе көрүнүшкө айланып калса, эми наристелерди Интернетте соодалаган энелер чыга баштады. 17-февралда Москванын Преображенский райондук соту наристесин 1 миллион рублга баалаган 24 жаштагы кыргызстандык Барнохон кызы Расулжанды адам сатууга байланыштуу айыптап, 4,6 жылга түрмөгө кескенин жергиликтүү басылмалар кабарлашты.

Москвадагы кыргыз диаспорасынын өкүлү Аниса Жээнбекова жердештердин ата-энеси баш тарткан ымыркайлар тууралуу маалыматтарды жаап-жашырып, наристелерди жең ичинен тааныш-билиштерге асыроого берүү аракеттеринен улам Орусияда мигранттар эми бала сатуу үчүн айыпталып жатканына кейиди:

Аниса Жээнбекова.
Аниса Жээнбекова.

«Бул көрүнүш биздин укуктук сабатыбыз жоктугун билдирип жатпайбы. Билимдүү-илимдүү, элге аралашып жүргөн эле аялдар ушул иштер менен эбактан бери шугулданып жүрүшкөн. Кээ бирлери колго түшпөй жүрөт, качканы Кыргызстанга качып кеткен. Балдарды соода-сатыкка айланткандардын кээ бирин өзүм тааныйм. Наристелер балдар үйүндө чоңойгончо жакшы үй-бүлөгө туш болуп калышса унчукпайсың. Бирок, биз мыйзамдуу өлкөдө жашайбыз. «Кыргыздын менталитети, биздин убакта балдарды ушинтип эле багып алышчу» деп коюш такыр туура эмес. Мамлекеттик деңгээлде муну караш керек. Улуту кыргыз болсо, Орусияда деле мыйзам чегинде, документтештирип кыргыздарга багып алганга шарттар түзүлүшү керек. Орусиянын мыйзамдары боюнча баланы асырап алуу аябай татаал. Талаптары көп. Үй-жайыңа, жумушуңа чейин текшерет».

Кыргыз өкмөтү 2011-жылдан бери Орусияда кыргыз жарандары баш тарткан 100дөн ашуун наристени мекенине алып кеткен. 2014-жылы ишке кирген өкмөттүк токтомго ылайык, буга жылына 1,5 миллион сомдун тегерегинде акча бөлүнөт. Наристелердин ата-энелерин, туугандарын издөө же аларды асырап алчу башка үй-бүлөлөрдү табуу иштери Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигине жүктөлгөн. Бирок бул балдардын көбү балдар үйлөрүндө калат. Жалпысынан Кыргызстанда ар кандай багыттагы 127 балдар мекемесинде 11 миңден ашуун кароосуз бала тарбияланып жатат.

Аниса Жээнбекова Орусиядан Кыргызстанга алынып кеткен таштанды наристелердин азыркы абалы деле чоң суроо жаратарын кошумчалады:​

«Ал балдар деле кандай күн көрүп жатат? Мамлекет өзү кыйналып турат. Ата-энеси бар балдар деле зомбулукка кабылып, кандай шарттарда жашап жатканын билебиз. Анан балдар үйүндө өсүп жаткан наристелер эмне күн кечирип жатканын ким билет?»

Москва шаары менен облусунда кыз-келиндерге көмөк көрсөткөн «Кам көрүү» уюмунун башчысы Токтокан Эсенова миграцияда оор акыбалга туш болгон, зомбулукка кабылган аялдарга кризистик борбор ачуу зарыл деп эсептейт. Эсенова чет жерде ара жолдо калган кыз-келиндерге өз маалында убактылуу баш калкалоочу жай, адистик кеңеш сыяктуу керектүү жардам көрсөтүлсө, ымыркайларынан баш тарткан энелер азаят деген оюн айтты:

Токтокан Эсенова.
Токтокан Эсенова.

«Жакында эле ай-күнүнө жетип калган бирөөсүн баласынын атасы менен сүйлөшүп, турмушка бердик. Экинчисин ата-энесине байланышып, аларга акыбалды түшүндүрүп, Кыргызстанга жөнөттүк. Үчүнчүсү азыр төрөтканада. Азыр кыз-келиндерге өзүбүз эптеп баш паанек таап берип, ар кайсы батирлерге жашатып жатабыз. Мунун баары өз күчүбүз, коомчулуктун жардамы, мекенчилдик менен жасалып жаткан иштер. Москвада аялдарга кризистик борбор керек. Бул боюнча элчиликке кайрылып, кат жазгам. Жеке менчик клиникалар менен сүйлөшүп, психолог-психотерапевт, гинекологдорду жолугушууларга чакырып, азырынча биз өз аракетибизди жумшап жатабыз».

Ал эми Москвадагы «Умай клиник» медициналдык борборунда иштеген акушер-гинеколог Назгүл Каримова мигрант кыз-келиндерди бала сатууга чейин түрткөн көйгөйдүн өзөгүн кыргыз коомчулугунда жыныстык катнашта сактануу маселеси тууралуу сөз кылганга тыюу салынганы менен түшүндүрдү:

«Ушунчалык жүрөк ооруйт. 17-18 жаштагы кыздарыбыз ушундай чоң мүшкүл менен жалгыз калышат. Алданып калышат. Анан көздөрүн жалжылдатып «жардам бериңиз» деп отурушат. Жыныстык катнашта сактануунун жолдорун билишпейт. Жөнөкөй гигиенаны сакташпайт. Жапжаш туруп, бойдон түшүрчү ар кандай дарыларды ичип, ден соолугун талкалап жатышат. Балдарыбыз деле жыныстык жол менен жукчу оорулар жөнүндө кабары жок. Биз окуп жүргөн кезде дарыгерлер келип, кыздар менен өзүнчө жолугуп, мектеп партасынан көп нерсени түшүндүрүшчү эле. Анан биздин менталитетибиз. Биздин ата-энелер бул темада балдары менен эзели сүйлөшпөйт».

Назгүл Каримова.
Назгүл Каримова.

Каримова миграция агымы үй-бүлөлөрдү үчкө бөлүп койгон кезде үй-бүлө институту, эненин ден соолугу, бала төрөтүн пландоо сыяктуу маселелерге такыр көңүл бөлүнбөй калганын да белгиледи:

«Аялдар азыркы кезде сыртка чыгып, сырттын оокатын кылып, үйгө кирип үйдүн оокатын кылып жатышат. Кенедей кыздар чоң кишилердей иштеп жүрүшөт. Күйөөсү бар аялдар деле келишет. «Балага даяр эмеспиз, той кылышыбыз керек, анан насыябыз бар, ипотекабыз бар» дешет. «Эмне себептен анан баланын төрөтүн пландаган жоксуңар?» деп сурасаң: «Эми ушундай болуп калды» деп эле жооп беришет».

Кыргыз өкмөтүнүн маалыматына ылайык, чет жакта 840 миндей жаран эмгек миграциясында жүрөт. Анын ичинде Орусияда иштегендер 728 миңден ашат. Миграциядагы жарандардын дээрлик 50% аялдар түзсө, алардын көбү 35 жашка чейинки кыз-келиндер.

2018-жылы Санкт-Петербургда төрөп, чүрпөсүн иштебеген муздаткычка катып койгон кыргызстандык келин кармалган. Ушул эле жылы Пермде 18 жаштагы кыз жаңы төрөлгөн баласын өлтүргөн деп айыпталган. Былтыр сентябрда Москванын метросундагы дааратканада төрөп, наристени таштап кеткен кыргызстандык аял тууралуу кабарланган. Бул маалымат каражаттарында ачыкка чыккан гана окуялар.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сирияга кеткен кызын күткөн ата

Сирия.

Сузактын тургуну 25 жаштагы кызын жана эки небересин Сириядан алып келүүгө жардамдашууну өтүнүп, бийликке кайрылды. Ал бул тууралуу Сузак райондук мамлекеттик админстрациясындагы жыйын учурунда билдирди.

Мындан сырткары уулу Сириядагы согушта каза болгон ата-энелер да коомчулукка кайрылып, жаштарга көзөмөлдү күчөтүү зарыл экенин белгилешти. Кыргызстан коңшу мамлекеттерден айырмаланып, азырынча Сирия менен Иракта качкындар лагерлеринде отурган өз жарандарын алып келе элек.

Төрт баланын атасы, Сузактын тургуну Зияйдин Чырмашев Сириядагы кызы менен неберелерин кайтарууга жардам сурап, мамлекет менен коомчулукка кайрылды. Чырмашев учурунда 19 жаштагы кызы башка адамдын азгырыгы менен Сирияга кеткенин айтып, аны кечирүүнү коомчулуктан суранды.

Зияйдин Чырмашев.
Зияйдин Чырмашев.

«2014-жылы шартка байланыштуу Орусияга иштеп келүү максатында кеткем. Тун кызым Мамурахан ошол жылдары Жалал-Абад шаарындагы медициналык коллеждин 2-курсунун студенти эле. Мартта окуу жайынан телефон чалышып, «Мамурахан окууга келбей жатат» деп билдиришти. Сузактагы үйгө чалсам, анын дайынын таппай жатышыптыр. Укук коргоо органдарындагы тааныштарым аркылуу кызым 20-мартта Ош-Стамбул багыты боюнча учак менен өлкөдөн чыгып кеткенин билдик. Ошентип арадан бир канча убакыт өткөндөн кийин гана кызым менен социалдык тармактар аркылуу байланышып, ал Сириянын Ракка шаарында жашап жатканын айтты. Ага жигити Авазбек акча которуп, Түркияга чакыртып алганын айтты», - деди ал.

Сузак районунда өткөн жыйын.
Сузак районунда өткөн жыйын.

Кызын алты жылдан бери күткөн ата аны кайтара албай убара болуп жүрөт. Акыркы жолу кызы бир ай мурда атасынан жардам сурап чыгыптыр.

«Акыркы жолу Мамурахан менен 26-январда байланыштык, - деп сөзүн улантты ал. - Эки кызы менен ал Сириянын аймагынан чыгып, Түркияга жакын жердеги качкындар лагеринде турганын билдирди. Кызым балдарынын тамак-ашына акча керек болуп жатканын айтты. Ал жөнөткөн эсепке бир аз акча котордум. Неберелеримди алып кызым Кыргызстанга кайтууга даяр болгону менен ал жактан чыга албай жатышат. Мамлекет аларды кайтарууга чара көрсө деп суранат элем».

Диний экстремизмдин алдын алуу багытында Сузакта уюштурулган жыйында балдары Сирияга кетип калган башка ата-энелер да сөз алып, коомчулукту диний экстремизге каршы күрөшүүгө чакырышты. Жыйынга Сузак районунун акими баштаган жергиликтүү бийлик жана дин өкүлдөрү, укук коргоо органдарынын кызматкерлери жана 300дөй жергиликтүү тургун катышты.

Жалал-Абад облусунун казысы Абдулазиз Закиров исламдын жихад түшүнүгүн айрым экстремисттик топтор туура эмес колдонуп, бүтүндөй дүйнөгө жаманатты кылып жатканын белгиледи:

Абдулазиз Закиров.
Абдулазиз Закиров.

«Бүгүнкү күндө «жихад» терминин террористтик көз караштагы уюмдар бурмалап, коомчулукка жана дүйнөгө терс көрсөтүп койду. Пайгамбарыбыз «Жихад - бул ар бир адамдын өзүнүн напсиси менен күрөшү» деп айтты. Инсан өзүн жашоодо жакшы жагына оңдош керек. Адеп-ахлакка, жүрүм-турумга, мамилеге жана ыймандуулукка карай күрөш да чоң жихад. Исламдын эң чоң принциби башчыга моюн сунуудан башталат. Ошондуктан жихаддын максаты чындыкка жардам берүү, зордук-зомбулукту жоюу, тынчтыкты орнотуу болуп эсептелет. Эгер биз жакшы жашоону максат кылсак, анда биринчи кезекте тынчтыкты сакташыбыз керек».

Облустук милициянын маалыматына ылайык, быйыл январь айында эле аймакта диний экстремизге байланыштуу тогуз факт катталган. Өндүрүштөн токтотулган бир иштен башкасы боюнча сотко чейинки тергөө уланып жатат. Облус аймагынан ушул кезге чейин Сирияга 116 адам кетсе, алардын жүзгө жакыны Сузак районунан. Былтыр бир адам сүйлөшүү жолу менен алынып келген жана анын иши сотто каралууда. Жалпысынан 12 адам Кыргызстанга кайтып келген.

Сузак районунун акими Эрмек Омошев экстремизм менен күрөштө элден жардам сурады:

Эрмек Омошев.
Эрмек Омошев.

«Силер эл арасында жүрөсүңөр, диний экстремизм, терроризм боюнча кандай гана сөздөр болбосун биринчи кезекте бизге жана укук коргоо органдарына билдиришиңер керек. Бул балдарыбыздын жана үй-бүлөбүздүн тынчтыгы үчүн зарыл. Андай адамдарга толугу менен бөгөт коюшубуз керек. Мечиттерде жума намазда ар бир адамдын жүрөгүнө мээрим толтурушуңар керек. Бул залдан чыккан соң айтылган сөздөр ушул жерде калбай, башка тааныштарга жана туугандарга да жеткиргиле».

Буга чейин кыргыз өкмөтү кыргызстандыктарды жана алардын балдарын алып келиш үчүн эл аралык уюмдар жана Сириянын бийлиги менен кызматташуу уланып жатканын билдирген.

Расмий маалыматтар боюнча, Сирия менен Ирактагы террордук топторго ар кандай жолдор менен кошулуп калган кыргызстандыктардын саны 800гө жетет. Алардын көбү диний ишенимден, айрымдары акчага азгырылып экстремисттик топторго кошулуп калганы айтылып жүрөт. Кеткендердин 150гө жакыны аялдар. Айрымдары балдары менен кетсе, кээ бирлери ошол жакта төрөгөн.

Экстремизмдин тору, энелердин шору
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:36 0:00

Алардын арасында 200гө жакыны ошол жакта каза болгон. Учурда Ирактагы жана Сириядагы качкындар лагерлеринде отурган миңдеген кишилердин арасында кыргызстандык аялдар жана балдар бар. Былтыр Казакстан менен Өзбекстан Сирия менен Ирактагы жарандарын кайтара баштаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мамлекеттик карыздын жол салуудагы изи

Иллюстрациялык сүрөт.

Парламент депутаттары Кыргызстан эгемендик алгандан бери өлкөгө келген гранттардын жана насыялардын эсебин тактай баштады. Бюджеттик комитет алгач жол салууга бөлүнгөн каражатка жооптуу министрликтин отчётун укту.

1992-жылдан 2018-жылга чейин Кыргызстанга келген 10 млрд. доллардай сырткы жардамдын 26% транспортко жана жолго каралган.

Эл өкүлдөрүн «Бул салым өзүн экономикалык жактан канчалык актады?» деген суроо кызыктырууда.

Дал келбеген сандар

Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитети Транспорт жана жолдор министрлигинен 1993-2018-жылдар аралыгында аталган мекеме алган насыялардын жана гранттардын пайдаланылышы тууралуу маалымат сураган болчу. Министрлик 1996-жылдан берки эсебин гана ачыкка чыгарды.

Парламент комитетинин 24-февралдагы жыйынында транспорт жана жолдор министри Жанат Бейшенов буларга токтолду:

«Кыргыз Республикасы эгемендик алган мезгилде, 1996-жылдан 2018-жылга чейин Транспорт жана жолдор министрлиги 2 млрд. 355 млн. доллар грант жана насыя алган. Анын ичинен 1 млрд. 956 млн. доллар насыя, 203 млн. долларлык грант болгон. Калган 195 млн. долларды кыргыз өкмөтү берген. Бул каражатка Бишкек - Ош, Ош - Сары-Таш - Эркечтам, Бишкек - Нарын - Торугарт, Бишкек - Баткен - Исфана, Суусамыр - Талас - Тараз жана Бишкек - Георгиевка сыяктуу эл аралык деңгээлдеги жолдор реабилитацияланган жана реконструкцияланган».

Жанат Бейшенов сол тараптагы четте. 24-февраль, 2020-жыл.
Жанат Бейшенов сол тараптагы четте. 24-февраль, 2020-жыл.

Министр учурда Түндүк-Түштүк альтернативалык жолун салуу, Бишкек-Ош жолунун Бишкек - Кара-Балта жана Жалал-Абад - Маданият тилкелерин оңдоо уланып жатканын кошумчалады. Ошондой эле Ош-Баткен-Исфана, Бишкек-Нарын-Торугарт жана Суусамыр - Талас - Тараз жолдору да оңдолууда.

«Долбоорлорду ишке ашыруунун алкагында курулган жана курулуп жаткан жол 2390 чакырымды түзөт. Мунун ичинен 2079 чакырым жол салынган жана оңдолгон, анын ичинде 310 чакырым жолду куруу жумуштары жасалып жатат. Андан тышкары тоннелдер менен эстакадалык көпүрөлөр, дагы башка бир катар курулуштар салынды. Жол-курулуш техникасы алынган, гранттык негизде жабдуу алынган, институционалдык жардам көрсөтүлгөн жана жолдордо түрдүү изилдөөлөр жүргүзүлгөн», - деди транспорт министри Жанат Бейшенов.

Жол тармагына берилген каражаттын ичинде гранттын көпчүлүк бөлүгү Азия өнүктүрүү банкынан, ал эми насыялар Кытайдын Экспорттук-импорттук банкынан алынган. Кайтарымсыз жардамдын калганын Дүйнөлүк банк, Европалык реконструкция жана өнүктүрүү банкы, Еврокомиссия берсе, карыздарды да Дүйнөлүк банк, Ислам өнүктүрүү банкы, Евразия өнүктүрүү банкы жана башкалар мекемелер берген.

Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитетинин 24-февралдагы жыйыны.
Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитетинин 24-февралдагы жыйыны.

Бирок тышкы жардамдын суммасы боюнча министрликтин эсеби менен депутаттардын эсебинде бир топ айырмачылыктар байкалды. Тагыраагы Транспорт министрлиги өлкө эгемендик алгандан бери сырттан бул үчүн жалпы 2 млрд. 355 млн. доллар грант жана насыя алганын билдирсе, депутаттар бул сумма 2 млрд. 612 млн. долларды түзөрүн айтышууда.

Парламенттин Бюджет жана финансы комитетинин ичинде түзүлгөн жумушчу топтун жетекчиси Акылбек Жапаров аны мындайча белгиледи:

«Бүгүнкү күнгө чейин биз Транспорт жана жолдор министрлигине бөлүнгөн 200 миллион доллардын баш-аягын таппай жатканбыз. Финансы министрлигинин ичинде да бирдиктүү эсеп-кысап маселеси жакшы иштей элек экен. Транспорт министрлигинде болсо бул боюнча жагдай «кудай өзү сактасын» дегендей эле экен. Эки тараптын сандарында бүгүнкү күндө чоң айырма чыгып жатат».

Деген менен жыйынга катышып жаткан финансы министринин орун басары Алмазбек Азимов алар келтирип жаткан сумма так экенине ишендиргиси келди. Бирок ал деле бир аз башкачараак сумма келтирди:

«Азырынча биз такташтык. Жалпы сумма 2 млрд. 697 млн. доллар деп чыгарып жатабыз. Мунун ичинде грант да, насыя да бар».

Кыргызстан эгемендик алгандан бери, тагыраагы 1992-жылдан 2018-жылга чейин 10 млрд. 193 млн. доллар грант жана насыя алган. Эгер мунун 2 млрд. 612 млн. доллары Транспорт министрлигине бөлүндү десек, ал жалпы сумманын 26% түзөт. Бирок жогоруда көрүнүп тургандай, Транспорт министрлигинин өзүнүн эсеби мындан азыраак чыгып жатат.

Кантсе да бул сумма парламенттин аталган комитетинин келерки жыйындарында да такталмак болду.

Күмөндүү натыйжалар

Албетте, ири суммадагы карыз жөнүндө сөз болгондо анын натыйжасы жөнүндө айтпаса болбойт. Транспорт жана жолдор министри Жанат Бейшенов өзүнүн кыскача маалыматында ушул жагдайга да токтолду.

Министр сырттан алынган гранттардын жана насыялардын эсебинен ишке ашкан долбоорлордун натыйжасы Кыргызстандын экономикасына оң таасир эткенин, бул атайын изилдөөлөрдүн натыйжасында аныкталганын билдирди:

«Кыйыр эсептер менен алганда бул долбоорду ишке ашыруудан жолдогу сапарлардын убактысы 50% кыскарды. Транспортту жылдык эксплутациялоодо күйүүчү-майлоочу майдан, маяналардан жана оңдоодон улам колдонуучулар 6 млрд. сомдой каражатын үнөмдөп калышты».

Деген менен өлкө миллиарддаган долларлык карызга батып алган насыянын же кадыр-баркын салып алган гранттык жардамдын натыйжалуу иштетилиши боюнча сын-пикирлер көп. Эл өкүлү Акылбек Жапаров курулган жолдордун жарымы гана баланска кабыл алынганын билдирүүдө:

«"2 млрд. 600 миллион долларга 2 миң чакырымдай жол салдык" деп жатасыңар. «Бирок ошонун канчасын баланска алдыңар?» деп сурасак, жооп бере албайсыңар. «Миң чакырымын жаратсак жаратып, болбосо жок» дейт. Бул эмне, асмандан түшкөн акчабы? Каяктан алдыңар, эмне кылып иштеттиңер? Эсеп жок. Жол курулгандан кийин баланска койбойсуңар, кабыл алуу актысы жок. Бүт системанын баары башаламан. Тендер өткөрүү гана кызыкчылыгы бар, андан башка бир да кызыкчылыгы бар киши жок. Бул азыркы транспорт министрине гана эмес, 2018-жылга чейин иштеген министрге, ал жердеги жамаатка да тиешелүү».

Акылбек Жапаров. 24-февраль, 2020-жыл.
Акылбек Жапаров. 24-февраль, 2020-жыл.

Депутат ошондой эле Кыргызстандагы жол салуу жана жол оңдоо боюнча ири долбоорлорду жалаң чет элдик компаниялар утуп, бирок жергиликтүү ишканаларды туунду жалдануучу (субподрядчик) катары иштеткенин белгилейт. Натыйжада сырттан келген акчанын көбү кайра эле сыртка чыгып кеткен.

«Коррупциянын өзөгү каякта? «Жол оңдоого берилген каражаттын 86%, дээрлик бир миллиард 846 миллион доллар жумушка кетирдик» деп, чет элдик компанияларга берилген. 17 миллион долларга тендерди утуп, анын 10 миллион долларын жергиликтүү компанияга берип, иштетип коюп, калганын чөнтөгүнө салып койгон фирмалар алып жатат. Дээрлик көпчүлүк тендерлер ушундай болгондой көрүнүп жатат. Австрия, Италия, Жапония, Кытай, кыскасы Англия менен АКШ эле жок экен, калган башка өлкөлөрдүн баарынан курулуш компаниялары бизге кирип тендерди утуп келишкен», - деди Акылбек Жапаров.

Депутат Кыргызстанда иштейм деген чет элдик компаниялар Бишкекте филиалын ачып иштеши керек болорун, аларга акча Финансы министрлигинин бирдиктүү эсебинен таза санак менен берилиши керек экенин белгиледи.

Ал эми депутат Руслан Казакбаев болсо ушунча каражат жумшалып, ушунча жол оңдолгону менен анын сапаты канааттандырбай жатканын айтып кейиди:

Руслан Казакбаев.
Руслан Казакбаев.

«Боом, Чапчыма, Өтмөк, Төө-Ашуу, Талдык ашууларында ар бир күздө, ар бир кышта маселе жаралат. Жыйындарда, парламентте кайра-кайра көтөргөнбүзгө карабай кырдаал өзгөргөн жок. Жамгырдан, кардан кийин жолдор таптакыр эле бузулат. Калк бул ашууларда мурда кандай турса, азыр деле ошентип сааттап туруп, араң өтүп жатышат. Биз «миллиард бул жакка кетти, миллиард тиги жакка кетти» деп отурабыз».

Казакбаев жолду оңдоого жумшалган каражаттын мыйзамдуулугун да териштириш үчүн укук коргоо органдарынын кийлигишүүсү зарыл экенин белгилеп, келерки жыйындарга аларды да тартууну сунуш кылды. Бюджет жана финансы комитетинин жетекчиси Эмил Токтошев депутаттардан түзүлгөн жумушчу топ иликтөөсүн аяктаса, күч түзүмдөрүнө да маалымат берилерин айтты.

«Жолдун акчасы өзүнчө каралбайт»

Кыргызстандын мамлекеттик карызы жылда төлөнгөн суммаларга жана кайра алынган насыяларга ылайык азайып-көбөйүп турат. 2019-жылдын 31-декабрына карата тышкы-ички карыз 319 474,64 млн. сомду же 4 млрд. 587,26 млн. долларды түздү.

Финансы министрлигинин маалыматы боюнча, 2019-жылы Кыргызстандын мамлекеттик карызын тейлөөгө бюджеттен 28 млрд. 122 млн. сом жумшалды. Аталган министрликтин Мамлекеттик карыз башкармалыгынын жетекчиси Руслан Татиков быйыл да ушунча каражат каралып жатканын билдирди:

Руслан Татиков.
Руслан Татиков.

«Бюджет боюнча кабыл алынган мыйзамга ылайык, 2020-жылы 28 млрд. 818 миллион сом карыздарды тейлөөгө жумшалат. Ошонун ичинен 12 млрд. 655 миллион сом ички карызга, 16 миллиард 163 миллион сом тышкы карызга берилет».

Бирок ал Кыргызстандын карыздарын төлөөдө кайсы тармактарга бөлүнгөнү эсепке алынбай турганын, графиктерге жараша тейленерин кошумчалады.

«Насыяны биздин министрликтеги башкы башкармалык алат. Сүйлөшүүлөрдүн баары, макулдашуулар боюнча ошолор иш жүргүзөт. Ошондогу графиктерге жараша биз насыяны төлөйбүз. Анда биз «бул жол тармагына, бул энергетикага келген насыя экен» деп карабайбыз. Же кайсы бирине артыкчылык берүү деген нерсе болбойт. Ошол графиктин негизинде гана төлөйбүз», - деди Руслан Татиков.

Расмий маалыматтарга ылайык, мамлекеттик карыздарды төлөөнүн көлөмү 2023-жылдан баштап көбөйө баштайт. 2027-жылдары Кыргызстан бул үчүн жылына 400 миллион доллардай бөлүп турушу керек болот. Бирок бюджети 2 миллиарддан араң ашкан өлкөнүн бюджетинин чама-чаркы ал кезде кандай болору азырынча белгисиз.

Активист жана экономист Айбек Таалайбек уулу мындай пикирин айтты:

Айбек Таалайбек уулу.
Айбек Таалайбек уулу.

«Бир учурда «жолдон акы ала тургандай кылабыз»​ деп да чыгышты эле. Анын акчасын түз айтышпаганы менен, кыскасы «бюджетти толтурууга же ушу карызды жабууга жумшайбыз» дегендей максат кылышкан. Анда эмне, ооруканага насыя алсак, анын акысын кымбаттатып же мектепти оңдоого насыя алсак, окууга акы киргизет белек? Карызды алып жатканда аны кантип төлөй турганыбызды ойлонуш керек эле. Ооба, жол да керек, бирок карыз алып жасаганыбыз менен анын сапаты ойдогудай болгон жок. Акчадан да карыз болдук, жолубуз да оңолбогон бойдон калды. Эми карызды төлөп жатабыз. Кайра келип эле бюджетке күч келет. Өкмөт экономиканы жакшыртып, бюджетти көбөйтүп, ошонун эсебинен жапсын».

Баса, былтыркы жылы айрым депутаттар мамлекеттик карыздын ички дүң өнүмдүн (ИДӨ) катышына карата чегин кайра киргизүү боюнча мыйзам долбоорун сунуш кылган. Ага ылайык, карызды ИДӨнүн 70% бөлүгүнөн ашпашы керек. Мыйзам долбоору Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы комитетинде биринчи-экинчи окууда жактырылган боюнча кийинки этапка өтө элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кесиптик кошуун өкүлдөрү жетекчисине нааразы

Акциянын катышуучулары. 25-февраль, 2020-жыл.

Бишкекте 25-февралда Кесиптик кошуундар федерациясынын жетекчиси Мирбек Асанакуновдун кызматтан кетишин талап кылган акция өттү. 

Акциянын катышуучулары Асанакуновго «кызмат ордун мыйзамсыз ээлеп турат» деген доомат коюп, иш бөлмөсүн бошотушун талап кылышты.

Уюштуруучулар нааразылык акциясына кесиптик кошуундардын 200дөй мүчөсү чыкканын кабарлашты.

Алар алгач Кесиптик кошуундар федерациясынын имаратынын алдына чогулуп, андан соң талаптарын Жогорку Кеңештин алдына келип айтып жатышты. Алардын бири, Жалал-Абад шаарынын тургуну Бактыгүл Аалиева буларды айтты:

Эмнеге бийликтегилер чыгып жооп беришпейт?

«Мындай митинг биринчи жолу болуп жаткан жери жок. Эмнеге бийликте иштегендер чыгып жооп беришпейт? Депутаттар деле эл алдына чыгып коюшпайбы. Тескерисинче алар Асанакуновду коргоп жатышат. Бизге мындай депутаттардын кереги жок».

Чогулгандар Кесиптик кошуундар федерациясынын жетекчиси Мирбек Асанакуновдун кызматын тапшырып, иш бөлмөсүн бошотуп кетишин талап кылышты. Федерациянын жаштар кеңешинин төрагасы Элдияр Карачаловдун айтымында, февраль айынын башында кесиптик кошуундун кеңешинин мүчөлөрү чогулуп Мирбек Асанакуновду кызматтан кетирүү жөнүндө чечим кабыл алышкан.

«Биз Асанакуновдун кызматтан кетишин талап кылып жатабыз. Ал Кесиптик кошуундар федерациясынын кеңешинин чечимин аткарышы керек. Анткени 5-февралда кеңештин 19 мүчөсү чогулуп чечим кабыл алган. Буга Асанакуновдун эмгек стажы жетишсиз экени себеп болгон. Биринчи май райондук соту менен Бишкек шаардык соту муну тастыктап чечим чыгарган. Бирок Жогорку сот бул маселени карап, «биз көз каранды эмес уюмдун маселесин карай албайбыз, кеңеште өзүңөр чечкиле» деп кеңеш берген. Эми минтип кеңеш чечим кабыл алса, аны Асанакунов тааныбай жатат», - деди Карачалов.

Ачкачылык жарыялап жаткан аялдар.
Ачкачылык жарыялап жаткан аялдар.

Асанакуновдун иштен кетишин талап кылгандардын арасында ачкачылык жарыялап жаткандар да бар. Ушул тапта федерациянын имаратында үч аял наар албай отурат. Алардын бири, Бишкек шаарынын тургуну Динара Ракымбаеванын айтымында, алар ачкачылыкты 24-февралда башташкан.

«Менин эжем менен жездем ушул кесиптик кошуунда көп жылдар бою иштешкен. Асанакунов алардын айлыгын бербей, мыйзамсыз иштен алып койду. Алар эки жылдан бери эмгек акысын ала албай жүрүшөт. Мен ошолорду жактап жүрөм. Асанакунов жумуштан кетмейинче, эжем менен жездемдин эмгек акысы төлөнмөйүнчө мен ачкачылык жарыялаганымды токтотпойм», - деди Ракымбаева.

Мирбек Асанакуновдун кызматта отурушуна нааразы болгондор бир жылдан бери байма-бай нааразылыгын билдирип келатышат. Алар бирде Асанакуновго жасалма документтер тууралуу доомат койсо, бирде «федерациянын мүлкүнө байланышкан жеке кызыкчылыктары бар» деп күнөөлөшөт.

5-10 адамды чогултуп алып чечим чыгарышса мыйзамдуу боло береби?

Нааразы тараптын Мирбек Асанакуновго карата жазган арызын алгач Биринчи май райондук соту, андан соң Бишкек шаардык соту карап, алардын пайдасына чечим кабыл алган. Бирок Жогорку сот быйыл январь айында райондук жана шаардык соттун чечимдерин жокко чыгарган. Ошондуктан Мирбек Асанакунов нааразы тараптын жүйөлөрүн негизсиз деп эсептейт. Ал эми кеңештин мүчөлөрү «кызматтан четтетүү тууралуу» чыгарган чечимин мыйзамсыз деп эсептей турганын айтып, аны мындай түшүндүрдү:

«Негизсиз талаптарды коюп жатышат. Мен «бардыгы мыйзам чегинде болсун» деп айтып жатам. Алар өткөргөн кеңеште кворум болбоптур. Анан 5-10 адамды чогултуп алып чечим чыгарышса мыйзамдуу боло береби? Анда эмнеге меники мыйзамсыз болуп калышы керек? Мен да укугумду коргошум керек».

Нааразы тарап «Кесиптик кошуундар жөнүндө» мыйзам долбоорунун кабыл алынышына да каршы чыкты.

Жогорку Кеңештин депутаты Таабалды Тиллаев түзүлгөн кырдаал тууралуу мындай деди:

Таабалды Тиллаев.
Таабалды Тиллаев.

«Кесиптик кошуундар федерациясына реформа керек. Азыр башаламан болуп жатат. Уставы союздан калган боюнча жаңылана элек. Анда 20 киши бардык маселени чече турган укукка ээ. Алар өз иши тууралуу эч кимге отчёт бербей жүргөн. Бул маселени иретке келтириш үчүн мыйзам долбоору иштелип чыккан. Ал Жогорку Кеңеште экинчи окуудан өттү. Мына ушул мыйзамдын аткарылышын иликтөө боюнча убактылуу депутаттык комиссия түзүлгөн. Анын төрагасы менмин. Азыр иш алып барып жатабыз. Мунун негизинде азыркы комитеттин жетекчилеринин көптөн берки катып жүргөн жаралары ачыкка чыгып жатат. Ошондуктан учурда болуп жаткан митингдер дейбизби же башаламандыкпы, ошол жетекчилердин жоопкерчиликтен качуу, коомчулуктун башын айландыруу аракеттери болуп жатат».

Мирбек Асанакунов Кесиптик кошуундар федерациясынын төрагалыгына 2017-жылдын 16-январында шайланган.

Кесиптик кошуун - жарандардын ыктыяры менен түзүлгөн коомдук негиздеги көз каранды эмес бирикме. Кесиптик кошуундар өз ишмердиги боюнча жумуш берүүчү тараптарга жана мамлекеттик бийлик органдарына баш ийбейт. Бул уюмдардын каржылык ишмердигин Эсеп палатасы жылына бир жолу текшере алат.

1990-жылы кайрадан уюштурулган Кыргызстандын Кесиптик кошуундар федерациясына 20 тармактык, алты аймактык кошуун кирет.

Кесиптик кошуундагы «көкбөрү»

Кесиптик кошуундар темасы «Азаттыктын» «Арай көз чарай» берүүсүндө да талкууланды. Талкууга Кесиптик кошуундар федерациясынын төрагасынын орун басары Жээнбек Осмоналиев, Илим, билим кызматкерлеринин борбордук кесиптик кошуун комитетинин төрагасы Асылбек Токтогулов жана профсоюз активисти Абдыжапар Аккулов катышты.

«Азаттык»: - Жээнбек мырза, Кесиптик кошундар федерациясында бир жылдан бери каршылашуу уланууда. 25-февралда федерациянын жетекчиси Мирбек Асанакуновдун кызматтан кетишин талап кылган акция да өттү. Маселенин мынчалык узак убакыттан бери чечилбей жатышынын себеби эмнеде?

Жээнбек Осмоналиев: - Ири алдыда Кесиптик кошуундар федерациясы – бул коллегиалдуу орган. Кесиптик кошунга тиешелүү ар бир чечим коллегиалдуу түрдө кабыл алынат. Анын төрагасы жалгыз чечим кабыл алганга акысы жок.

Бүгүнкүгө чейин уланып келаткан маселенин өзөгү Кесиптик кошундар федерациясынын төрагасынын тагдыры, ал кызматка кантип келген, кантип шайланган деген жагдайдын тегерегинде болууда. Ачык айтканда төраганы кызматтан алуу маселеси. 2017-жылы Кесиптик кошундар федерациясынын президиумунун 29 мүчөсү бир добуштан Мирбек Асанакуновду төрага кылып шайлаган. Бүгүнкү маселе – ошол адамдардын Мирбек Аскеровичти кызматтан алуу чечими канчалык мыйзамдуу же мыйзамсыз болгондугунда. Мыйзам боюнча төраганы кызматтан алыш үчүн 29 адамдын үчтөн экиси чогулушка катышуусу керек эле, натыйжада кворум болбой калган.

«Азаттык»: - Асылбек мырза, акциянын катышуучулары «Асанакунов кызмат ордун мыйзамсыз ээлеп турат» дешсе, өзү «мыйзамдуу отурам» деп жатат. Сиздин баамыңызда чындык кайда?

Асылбек Токтогулов: - Албетте, «Кесиптик кошуундар федерациясы жарандардын укугун коргоонун ордуна өз укугун коргой албай жатат» деп коомдо сөз болуп жатканы биздин уюмга аброй алып келбейт. Кесиптик кошуунга байланыштуу маселе бүгүн эле чыга калган жок, көптөн бери келаткан жара болчу. Ошол 29 адамдын ичинде келишпестиктер өкүм сүрүп келди. Федерация чече турган маселелерди деле «чечип бергиле» деп, «өкмөткө, прокуратурага кайрылалы» деп башкалардан жардам сурап отурдук. Ошонун кесепетинен уюмдун ичинде ички ишенбестик күчөдү. Акыркы убакта кесиптик кошуунга сырткы күчтөрдүн таасири көбөйдү. Уюмдун лидери чыныгы демократиялык принциптерди сактаганда, жетекчилердин башын кошуп, маселелерди талкуулап, кеңешүү жолу менен чечкенде бүгүнкүдөй кырдаал жаралмак эмес.

«Азаттык»: - Абдыжапар мырза, кесиптик кошундагы «чубактын кунундай чубалган чуу» кесиптик кошундардын жергиликтүү уюмдарына, жалпы эле коомчулукка кандай таасир тийгизүүдө? Дегеле эки жакты угуп көргөндө, маселенин учугун сиз кайдан көрөсүз?

Абдыжапар Аккулов: - Мен аймактагы чоң жамааттагы кесиптик кошуунду 15 жыл жетектедим. Баштапкы уюмдар – кесиптик кошуундардын негизги таянычы. Мындан бир топ жыл илгери, кыймылдын абройлуу лидери Эмилбек Абакиров «профсоюз жардын башына келип калды, андан ары куласак турушубуз кыйын болот» деп айтты эле. Кесиптик кошуундар өз лидерлерин дайыма легитимдүү шайлап келишкен. Бийликтин кийлигишүүсү болдубу, айтор азыркы төрага Мирбек Асанакуновдун шайланышынан бери көп суроолор жаралып келатат. Федерациянын жетекчилигинде ачыктык жок экендиги да көп айтылат. Бир кезде бир добуштан шайлап алгандардын көбү кайра төрагага каршы чыгып жатканы көптү айтып турат.

Талкууну толугу менен бул жерден көрүңүз:

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт Текебаев менен кайым айтышты

Коллаж.

«Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев менен өкмөт кайым айтышты.

«Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев менен өкмөт өкүлдөрүнүн кайым айтышуусуна саясатчынын акыркы билдирүүлөрү себеп болду.

Текебаев 22-февралда партиянын Бишкекте өткөн жыйынында сүйлөп жатып, өлкөдө экономика, инвестиция тармагы туңгуюкка кептелгенин белгилеп, мунун баарына өкмөттү күнөөлөдү:

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

«Абал чатак. Экономиканын өсүшү басаңдады. Түз инвестиция өлкөгө келбей калды. Бул өкмөттү Рыскелди Момбековдун тили менен айтканда «бечел, шалтурук өкмөт» десек да болот. Өкмөт демилгени жоготту, демилге көчөнүн колуна өттү. Өкмөт келечекти көрө билип, алдын ала планы болушу керек. Өкмөттүн кадыр-баркы жок, жалтак болсо эл ызылдап чыкканда артка кетенчиктейт. Мындай учурда ири долбоорлор ишке ашпайт. Өкмөт жетекчи болгондун ордуна жетеленме болуп калды. Бул - коркунучтун жеткен чеги».

«Ата Мекендин» лидери өкмөт түп-тамырынан жаңыланууга муктаж экенин, алдыдагы шайлоо калыс өтсө бул ишке ашарын кошумчалаган.

Мындан эки күн өтпөй премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевдин басма сөз катчысы Адилет Султаналиев саясатчынын сынына жооп кайтарды.

Султаналиев өкмөт башчысы Текебаев менен жаакташып, полемикага түшүүнү каалабай турганын белгилеп, бирок саясатчынын акыркы сын-пикирлерин алдыдагы шайлоого байланыштырды.

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

«Айрым саясатчылардын эстутуму өтө кыска болот. Мисалы, Кызыл-Омполдогу уран кенине байланыштуу жагдайды Текебаев учурдагы өкмөттүн иши ордунан чыкпай калганы катары көрсөтүүдө. Чындыгында уранды чалгындоого лицензияны 2013-жылы өкмөт берген. Ошол өкмөттү ал кезде Текебаев алдыңкы ролду ойноп турган башкаруучу коалиция түзгөнүн унутуп калдыбы? Ал эмне үчүн ошол кезде унчуккан жок?» деп суроо салды ал.

Султаналиев саясатчынын «мыйзамга байланышкан маселеси эмдигиче чечиле элек» экенин да эске салган.

Ошондой эле өкмөт өкүлү акыркы убакта «карасанатай максат көздөгөн саясатчылар» премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевдин «кызматтан кетиши» боюнча маселе көтөрүүнү өнөкөт кылышканын белгилеген.

Өмүрбек Текебаев өкмөттүн акыркы жообу боюнча пикирин билдире элек. Бирок Текебаев менен өкмөттүн кайым айтышы Кыргызстанда бир канча экономикалык долбоорлор ишке ашпай, кадрлар улам-улам алмашкан учурга туш келди. Акыркы жолу Ат-Башыда жайгаштырылышы пландалган логистикалык борбордун курулушу жергиликтүү элдин нааразылыгынан улам токтотулган.

«Долбоорлордун ишке ашпай калышына өкмөттүн чабал иши себеп болду» деген пикирлер буга чейин деле айтылып жүргөн. Ушундан улам Текебаевдин билдирүүлөрүнө өкмөттүн берген жообун теригүүбү же конструктивдүү пикир алмашуубу деген маанидеги талкуу жүрүп жатат.

Жогорку Кеңештин депутаты, «Республика» партиясынын лидери Мирлан Жээнчороев оппозициянын ролу - өкмөткө сын айтып, анын ишин жакшыртууга өбөлгө түзүү деп эсептейт. Ал эми өкмөт ага териккени туура эмес.

Мирлан Жээнчороев.
Мирлан Жээнчороев.

«Бул жерде өкмөттүн чабал экенин жалаң эле саясий партиялар же саясатчылар эмес, жөнөкөй элдин арасында деле айткандар көп. Сын-пикир айтылса, ага өкмөт жумушун ыраатка салуу менен жооп кайтарышы керек. Муктаждык жаралса, жолугуп сүйлөшүү зарыл. Иш пландарын айтып, «бул сын боюнча мындай иш жасадык же жасалбай жатса, башка жол менен оңдойбуз» деген тариздеги жооп болуш керек эле. Анан «өзүң күнөөлүүсүң, өзүңдү билип алчы» дегендей эмоционалдуу жоопту туура көргөн жокмун», - деди ал.

Ал эми президентке караштуу Башкаруу академиясынын ректору, саясат таануучу Алмазбек Акматалиев учурда саясатчылардын бардык билдирүүлөрү алдыдагы шайлоого байланыштуу деген пикирде.

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

«Текебаев - классикалык маанидеги саясатчы, - деп түшүндүрдү ал. - Анын максаты - артты карап эмес, алдыда шайлоого катышып утуп келүү. «Сиздин деле жоопкерчилигиңиз бар» дегендерди ал угуп коюшу мүмкүн, бирок ага көңүл бурбайт. Ал эми саясатчылар шайлоонун алдында бийликке сын айтуу менен шайлоочуларынын добушун алууга аракет кылышат. Өкмөттүн жооп кайтарышы мени саясат таануучу катары кубантып жатат. Анткени абдан көп сын айтылып жаткан кезде өкмөт бир саясий оюнчу катары өз позициясын айтып, кылган ишин негиздеп турганы абдан жакшы».

Мухаммедкалый Абылгазиев жетектеген өкмөт 2018-жылдын апрель айынан бери иштеп келет. Андан бери дээрлик көпчүлүк министрлер алмашып, премьер-министр ошол кезде сунуш кылган команда мүчөлөрүнүн басымдуу бөлүгү иштен кетти.

Ушундан улам өкмөттөгү кадрларды алмаштырууну эмес, премьер-министрдин жоопкерчилигин кароо боюнча сунуштар буга чейин да айтылып жүргөн.

Кыргызстандын Баш мыйзамы боюнча өкмөт башчы абдан кеңири ыйгарым укуктарга ээ. Парламенттик башкаруу системасына багыт алганын жарыялаган өлкөдө премьер-министр бардык экономикалык, өндүрүштүк саясатты аныктап, ага жооптуу болушу керек. 2017-жылы өзгөртүлгөн Баш мыйзамга ылайык, өкмөт башчынын укуктары мурдагыдан да кеңейтилген болчу.

Бирок акыркы бир нече премьер-министр парламентке кирген партия мүчөлөрүнөн эмес, сырттан дайындалып келет. Айрым эксперттер премьер-министрдин өз алдынча саясат жүргүзө албай, чечкинсиз болуп жатканын ушундан көрүшөт.

Мухаммедкалый Абылгазиев да президент Сооронбай Жээнбековдун аппарат башчысы болуп турган жерден өкмөттүн башына келген.

Бирок «учурда парламентте активдүү оппозициячыл күчтөр жок экенин, президент жана депутаттар Абылгазиевге колдоо көрсөтүп жатканын эске алып, өкмөт жакшы жыйынтык көрсөтүшү керек болчу» деген да пикирлер бар.

Премьер-министрдин басма сөз катчысы белгилегендей эле, учурда Өмүрбек Текебаевге козголгон кылмыш иши боюнча маселеге чекит коюла элек.

Саясатчыга козголгон коррупция боюнча кылмыш иши былтыр райондук сотто карала баштаган бойдон уланып жатат. Иштин создугушун Текебаевдин тарапкерлери саясий максаттар менен байланыштырышат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сапаргүл: Уландын туусун Белек көтөрөт

Сапаргүл: Уландын туусун Белек көтөрөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:19:33 0:00

Качкан Кимсанов камакка алынган жок

Төлөгөн Рахманберди уулу (үстүндө), Эмилбек Кимсанов, Эмирбек Кимсанов, Кылыч Саркарбаев жана Райымбек Матраимов (солдон оңго). «Азаттыктын» коллажы.

Мурдагы бажычы Райымбек Матраимовго каршы чыккан Эмилбек Кимсанов Орусиядан кармалып, Кыргызстанга жеткирилди. Сот аны үй камагына чыгарды. Кимсанов менен спортчу Төлөгөн Рахманберди уулуна издөө жарыяланган эле.

Кимсановго жана Рахманберди уулуна ИИМдин мурдагы башчысы Молдомуса Конгантиевдин уулу Автандил Конгантиевди токмоктоого байланыштуу издөө жарыяланган эле.

Буга чейин Эмилбектин иниси Эмирбек Кимсанов жана Төлөгөн Рахманберди уулу бул иштер Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун басымы менен болуп жатканын билдиришкен.

Татаалдашкан иштин жаңы түйүнү

Мамлекеттик бажы кызматынын Ош облустук башкармалыгынын мурдагы кызматкери Эмилбек Кимсанов жөнүндө маалымат эки күндөн кийин гана такталды. Кимсановго байланыштуу ишти иликтеп жаткан Ички иштер министрлигинен (ИИМ) да, бөгөт чарасын караган соттон да акыркы сааттарга чейин маалымат алуу мүмкүн болгон жок.

25-февралда гана Башкы прокуратура бул фактыны тастыктады.

«Бул ишти тергеп жаткан Ички иштер министрлигинин тергөөчүлөрү сотко аны үй камагына чыгаруу тууралуу өтүнүч келтиришкен. Алар мунун себебин Кимсановдун жаш балдары бар болгону менен түшүндүрүшкөн. Прокуратуранын өкүлү буга карата позициясын билдиргенден кийин Бишкектин Биринчи май райондук сотунун судьясы Абдуразак Боромбаев шектүү Эмилбек Кимсановдун бөгөт чарасын үй камагы катары бекиткен», - деди Башкы көзөмөл мекемесинин басма сөз кызматынын өкүлү Рыспай Садыков.

Мунун алдында издөөдө жүргөн Эмилбек Кимсанов Орусиянын Санкт-Петербург шаарында кармалып, Кыргызстанга алып келингени кабарланган.

Анын бир тууган агасы Тариел Кимсановго жана адвокаты Назгүл Сүйүнбаевага чалганыбызда, алар да комментарий бере албай тургандыгын айтышты.

«Маалыматты бул ишти иликтеп жаткан Ички иштер министрлигинен алгыла. Мен азыр комментарий бере албайм»,-деди «Азаттыкка» Кимсановдун адвокаты Назгүл Сүйүнбаева.

Эмилбек Кимсанов 14-февраль күнү кечинде «Фейсбуктагы» баракчасына спортчу Төлөгөн Рахманберди уулунун видео кайрылуусун жүктөгөн. Кайрылууда Рахманберди уулу Ош шаарынын Спорт комитетинин башчысы Кылыч Саркарбаев жана Нурбек Раимбеков баштаган топтон запкы көрүп жатканын айткан. Рахманберди уулу «бул тууралуу ооз ачсаң сенин жана Эмилбек Кимсановдун үстүнөн иш козготуп каматабыз» деп коркутушканын билдирген. «Ошто, түштүк жергесинде Матраимовдордун үй-бүлөсүнөн, Матраимовдордун кланынан коркуп жашап калдык» деген Рахманберди уулу.

Спортчу президентке кайрылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:56 0:00

Мунун артынан эле Рахманберди уулунун жердештери жана Эмилбек Кимсановдун иниси Эмирбек Кимсанов президентке видеокайрылуу жолдогон. Кимсановдордун кичүүсү видеодо анын агасын Бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун кысымына кабылып жатканын билдирген.

«Урматтуу президент Сооронбай Шарипович, Кыргызстанда болуп жаткан окуялар таң калтырат. Матраимовдор Кыргызстандын мыйзамдарын кандайдыр бир жолдор менен сатып алганбы, же аларга мыйзам иштебейби, Кыргызстанды каалаганындай калчап жатышат. Менин бир тууган байкем Кимсанов Эмил Жанибековичке Райым Матраимов ушул жылдын январь айынан баштап «мага иште» деп иш сунуштаган. Байкем «Райымдын коррупциялык иштерине аралашпайм» деп баш тарткандан кийин Матраимовдордун үй-бүлөсү тараптан ар кандай кысымдар, коркутуу болуп жатат. Райым Эмил байкемди «мага иштебесең сени каматам же өлтүрөм» деп жатат»,-деген Эмирбек Кимсанов.

«Бажычылардын талашы»

Бул окуялардан кийин ИИМ билдирүү таратып, Төлөгөн Рахманберди уулу менен Эмилбек Кимсановго 2018-жылы Чүй облусунда ИИМдин мурдагы башчысы Молдомуса Конгантиевдин уулу Автандил Конгантиевди токмоктоого шектелип издөө жарыяланганын билдирген.

Бул ишти мекеменин Тергөө кызматы иликтөөдө. Ал эми Эмирбек Кимсановдун арызын Кара-Суу райондук ички иштер бөлүмү териштирүүдө.

Ал ортодо ички иштер министри Кашкар Жунушалиев Алайдын Арпа-Тектир айылына барып, Рахманберди уулунун президентке кайрылган жакындары менен жолуккан. Анда Жунушалиев тергөө акыйкат жүрөрүн белгилеп, «эч кимдин эч кандай статусуна, байланыштарына, туугандык мамилелерине карабай турганын» айткан.

Райымбек Матраимов бажы кызматкерлери менен. Отургандардын сол жактагы четкиси Эмилбек Кимсанов.
Райымбек Матраимов бажы кызматкерлери менен. Отургандардын сол жактагы четкиси Эмилбек Кимсанов.

Кантсе да канча күндөн бери баш-аягы чыкпай жаткан бул иштин төркүнүн издегендер окуя терең иликтенеринен шек санап турушат. Ишенимдүү булактар Эмилбек Кимсанов мурда Райымбек Матраимовдун жакын кадры болгонун кабарлашууда.

Мурда жүк ташуу менен алектенген Иса Сулайманов кепке кошулду:

«Мен Эмилбек Кимсановду жакындан тааныбайм. Ал мурда жөн эле машине жууган жайда иштечү экен. Спортту жакшы өздөштүргөндүктөн Матраимов аны колдоп, өзүнө жакын алып келиптир. Ошентип Бажы кызматына Райым киргизиптир дешет. Райымдын көп документтерин Эмил бүтүрүп берерин уккам. Балким ошол документтерден улам талаш чыккандыр, же акча талашып келишпестикке туш болушкандыр. Менимче, себеби акчада болушу мүмкүн».

Эмилбек Кимсанов Мамлекеттик бажы кызматынан 2018-жылы кеткен. Ага чейин ал мекеменин Ош облустук мекемесинде жооптуу кызматтарды аркалап турган.

Матраимов менен Кимсанов бир командада. Тургандардан солдон экинчиси Райымбек Матраимов, отургандардан оңдон биринчи Эмилбек Кимсанов.
Матраимов менен Кимсанов бир командада. Тургандардан солдон экинчиси Райымбек Матраимов, отургандардан оңдон биринчи Эмилбек Кимсанов.

Райымбек Матраимов бул жагдайларга байланыштуу азырынча комментарий бере элек. Анын бир тууган агасы, Жогорку Кеңештин депутаты Искендер Матраимов иниси Кимсанов жумуштан кетерден бир жыл мурда кызматын тапшырганын кабарлаган. Ошол себептүү ал президентке жасалган кайрылууну кайсы бир күчтөр аларды каралоо иретинде атайын уюштуруп жаткан болушу мүмкүн экенин билдирген:

«Биздин спортчу балдарыбыз жок болсо, криминал менен ишибиз болбосо, биз (үй-бүлөбүз - ред.) Бишкекте жашасак, анысына да, мунусуна да аралаштырып, окшоштуруп жатышат. Мунун артында бирөө тургандай. Эми криминалды аралаштырып, бизди жаман көрсөткүсү келгендей сезилип жатат. Биздин криминалдар менен ишибиз жок»,-деген ал.

Серепчи Төлөгөн Келдибаев тараптар бажыдагы каналдарды талашышы мүмкүн дейт.

Төлөгөн Келдибаев.
Төлөгөн Келдибаев.

«Ооба, бул келишпестиктерди саясат, шайлоонун жакындашы менен, Ош аймагы криминалдашканы менен да байланыштырса болот. Бирок мунун төркүнүн башка жактан издейт элем. Эмилбек Кимсанов ушул даражага Райымбек Матраимовдун колдоосу менен жеткен, бажыдагы каналдарды билет. Ошол себептен алар кайсы бир коррупциялык схемаларды талашып калышты. Аны Матраимов да, Кимсанов да эч кимге ачык айтпайт»,-дейт Келдибаев.

Ал эми окуянын Кылычбек Саркарбаевге байланыштуу өңүтү да анын кызматтан четтеши менен токтоп турат. Бир канча жылдан бери Ош шаардык Спорт комитетинин башчылык кызматын аркалап турган Саркарбаев Рахманберди уулунун айыптоосунан кийин кызматын убактылуу тапшырган. Саркарбаев Матраимовду тааный турганын, бирок бул чырда алардын тиешеси бар-жогун комментарийлеген эмес.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жогорку сот Аскаровдун ишин карап баштады

Жогорку сот Аскаровдун ишин карап баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:03 0:00

Бала бакчанын жетекчиси менен журналисттин тиреши

«Т-Медиа» телеканалынын логотиби.

Оштогу «Т-Медианын» кабарчысы Самара Парпиева «Мөл-Булак» бала бакчасынын мурдагы жетекчиси тарабынан коркутууга кабылганын билдирди. Ал эми аталган бала бакчанын жетекчиси Тургунай Касымова журналист акча талап кылганын айтып, Ош шаардык прокуратурасына кайрылды. 

«Т-Медиа» телеканалынын кабарчысы Самара Парпиева 5-февралда Ош шаарындагы №67 «Мөл-Булак» бала бакчасы тууралуу «Жарандык көзөмөл» көрсөтүүсүн тартып, аны төрт күндөн кийин «Т-Медианын» «Ютуб» каналы аркылуу көрсөткөн.

Журналист бала бакчадагы абал тууралуу программа социалдык тармакка чыккандан кийин коркутуу болуп жатканын билдирди.

Самара Парпиева
Самара Парпиева

«Бала бакчадан съемка тартып келип, ал эфирге чыкканга чейин эле жетекчиси телефон чалган. «Эфирге чыгарбай эле койгула» деп суранган. Көп өтпөй коркутуу башталды. Жолдошума 24-февралда бала бакчанын жетекчисинин баласы экенин айтып, өзүн «Иман» деп тааныштырган киши «алдыңардан өтүп коёлу, аялың менен башкача сүйлөшүп калышыбыз мүмкүн» деп коркутуптур.

«Мөл-Булак» бала бакчасынын жетекчиси Тургунай Касымова журналисттин үстүнөн прокуратурага доо арыз менен кайрылган. Парпиеваны 24-февралда прокуратура кызматкерлери чакырган.

Ош шаардык прокуратурасынын коррупция жана прокуратура мыйзамдарынын аткарылышына көзөмөл бөлүмүнүн улук прокурору Советбек Туленбаев Тургунай Касымова 13-февралда арыз жазганын тастыктап, териштирүү иштери жүрүп жатканын кошумчалады.

Советбек Туленбаев
Советбек Туленбаев

«Тургунай Касымованын арызында журналист бала бакчада көрсөтүү тарткандан кийин өзүнчө сүйлөшүп турганда акча талап кылганы жазылган. Чын эле ошондой болгонбу, же жокпу - териштирүүдөн кийин гана маалымат бере алабыз».

Бала бакчанын жетекчиси Тургунай Касымова жеке иштери менен алек болуп жатканын айтып, «Азаттыкка» маалымат берүүдөн баш тартты.

«Т-Медиа» телеканалы 2019-жылдын февраль айында эфирге чыга баштаган. Телеканалдын башкы продюсери Нурлан Адаев «Жарандык көзөмөл» көрсөтүүсү буга чейин медициналык мекемелердин, шаардагы аялдамалардын абалы, базардагы коопсуздук, жарандык актыларды каттоо бөлүмдөрүнүн коомчулукка канчалык жеткиликтүү иш алып барып жатканы тууралуу берүүлөр даярдалганын айтты. Нурлан Адаев Оштогу №67 бала бакчадагы абал тууралуу көрсөтүүдө мыйзам бузулбаганын билдирди.

Нурлан Адаев
Нурлан Адаев

«Көрсөтүү мыйзам чегинде даярдалган. Бул ишти «Т-Медианын» жетекчилиги жөн калтырып коюуга моралдык да, юридикалык да укугубуз жок. Мыйзамга таянып иш алып барабыз. Биздин да коргонууга укугубуз бар».

«Т-Медианын» кабарчысынын үстүнөн арыз жазылып, анын прокуратурага чакырылышы Оштогу журналисттер арасында ар кыл пикирлерди жаратууда.

Журналист Хулькар Исамова Кыргызстанда журналисттерди коопсуздук боюнча окутуу зарыл деп эсептейт.

Хулькар Исамова.
Хулькар Исамова.

«Журналисттер коопсуздугубузду кантип сактай алабыз? Сакчы жалдоону мен каалабайт элем. Журналисттик ишмердүүлүгүмдө кыйын учурларда да өзүм жалгыз иштегем. Азыр журналисттин коопсуздугун камсыздаган мекеме жок. Журналисттерге коопсуздук боюнча окуу зарыл болуп турат».

«Т-Медиа» телеканалынын «Жарандык көзөмөл» берүүсүнө Оштогу №67 бала бакчанын абалы тууралуу көрсөтүү чыккандан кийин Ош шаарынын мэриясы атайын комиссия түзгөн.

Мэриянын басма сөз катчысы Азамат Абсаттаровдун айтымында, ушу тапта ишти комиссия иликтеп жатат. Ал эми бала бакчанын жетекчиси Тургунай Касымова эмгек өргүүсүндө жүрөт. Азырынча комиссия тыянак чыгара элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коронавирус расизмди козгоду

Коронавирус расизмди козгоду
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:21 0:00

Дартын жеңген жаш дарыгер

Дартын жеңген жаш дарыгер
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:55 0:00

Аскаровдун иши апрелге калды

Азимжан Аскаров.

Жогорку сот 2010-жылдагы июнь окуяларына байланыштуу өмүрүнүн акырына чейин түрмөгө кесилген укук коргоочу Азимжан Аскаровдун ишин кароону 6-апрелде улантмай болду.

Буга 25-февралдагы алгачкы сот отурумунда прокурорлор кассациялык арызга кошумча жүйөлөр киргизилгендиктен, иш менен таанышууга убакыт сурап, өтүнүч келтиргени себеп болду.

Укук коргоочунун Жогорку соттогу алгачкы отурумуна эл аралык укук коргоо уюмдарынын, элчиликтердин өкүлдөрү да келди. Сот залына журналисттер киргизилген жок. Муну Жогорку соттун кызматкерлери залдын тардыгы менен түшүндүрүштү.

Жогорку соттун басма сөз кызматынын түшүндүргөнүнө караганда, мамлекеттик айыптоочу Аскаровдун кассациялык арызына кошумча даттануу бергенине байланыштуу жазык ишин биринчи инстанциядагы сотко кайтаруу тууралуу өтүнүч келтирди. Прокурор бул мыйзам талабы экенин жана кошумча даттануу жабырлануучу тарапка да жөнөтүлүшү керек болорун, ал иш менен таанышууга убакыт кетерин белгиледи. Кассациялык арызга кошумча даттануу 17-февралда берилген.

Аскаровдун соту, 25-февраль, 2020-жыл.
Аскаровдун соту, 25-февраль, 2020-жыл.


Сот курамы прокурордун өтүнүчү боюнча кеңешип, «ишти кайрадан биринчи инстанцияга жиберип, жараянды создуктурбаш үчүн аны кароо 6-апрелде улантылсын» деген бүтүмгө келди. Аскаровдун жактоочусу Валерьян Вахитов прокурорлордун талабын «формалдуу туура» деп баалады:

«Мен Аскаров мыйзамсыз отурганын түшүндүрүп жаздым. Ал даттанууну бардык тарапка беришим керек. Соттун азыркы бүтүмү «формалдуу туура» болду. Анткени мен жазган арыздын мазмунун жабырлануучу тарап, прокурорлор билиши керек».

Сотко Аскаровдун байбичеси Хадича Аскарова жана балдары катышты. Алар «Азаттыктын» суроолоруна жооп берип жатып «соттон жакшы чечим чыгарына үмүт кылып жатканын» айтышты.

«Жолдошум Азимжан эч кандай күнөө кылган эмес. Ал акыйкатты сүйлөп, элге жардам берип милицияга, сотко, прокурорлорго жаман көрүнгөндүктөн июнь окуясы анын камалып кетишине себеп болду. Жолдошумдун абалы жакшы эмес, мен жакында барып келдим. Ал 68 жашка, мен 63 жашка келдим. Жөн эле отурат».

Азимжан Аскаров Жогорку сотто иши башталардан мурда Кыргызстандын укук коргоо органдарына жана эл аралык уюмдарга түрмөдөн кайрылуу жиберген. Анда эч кандай күнөөсү жок экенин, кыргыз бийлиги эл аралык укук коргоо уюмдарынын алдындагы милдеттенмелерин аткарбай жатканын белгилеген.

"Санпа шейиттери" коомунун мүчөлөрү.
"Санпа шейиттери" коомунун мүчөлөрү.


Ал ортодо Жалал-Абад шаарында июнь окуясынан жабыркагандардын жакындары басма сөз жыйынын өткөрүп, Аскаровдун иши сотто каралып жатканына нааразы болушту. Алардын бири, "Санпа шейиттери" коомунун төрагасы Сырдаш Мамарасулов мындай деди:

«Азимжан Аскаров 2010-жылдагы окуяга күнөөлүү. Биз нааразыбыз, аны чыгарбасын. Соттор мурунку өкүмдү күчүндө калтырса туура болот».

Аскаровдун иши - эл аралык коомчулук көз салып турган чуулгандуу сот жараяндарынын бири. Ал камалган күндөн тартып дүйнө жүзүндөгү укук коргоо уюмдары тынчсыздануусун билдирип, Аскаровдун ишин калыс кароого чакырып келатышат. Жакында эле «Human Rights Watch» эл аралык уюму дүйнөнүн 100дөй өлкөсүндөгү адам укуктары боюнча абал боюнча кезектеги баяндамасында кыргыз соттору Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) Адам укуктары боюнча комитетинин Азимжан Аскаровду бошотуу тууралуу сунушун эске албаганын билдирген.


Укук коргоочу, «Кылым шамы» өкмөттүк эмес уюмунун жетекчиси Азиза Абдирасулова Жогорку сот Азимжан Аскаровдун маселесине акыры чекит коюшу керек экенин белгиледи:

«2010-жылы оор кагылышуу болгон элдин жараты дагы эле айыга элек. Азимжан Аскаровду түшүнгөн-түшүнбөгөн бар. Көпчүлүк анын абдан жакшы укук коргоочу экенин билет. Билбегендер аны мыкаачы катары кабыл алып жатышат. Андыктан бүтүп келе жаткан жараны кайра сыйрыбастан эле 10 жыл отурган мөөнөтүн эсептеп туруп чыгарса болот. Саясатташтырса эч ким түрмөдөн чыкпайт. Саясаты жок укуктук талаада карап, чыгарыш керек».

2016-жылы 24-январда Чүй облустук соту Азимжан Аскаровдун ишине байланыштуу жаңы ачылган жагдайлар боюнча ишти карап, 2010-жылдагы Базар-Коргон райондук сотунун «өмүр бою эркинен ажыратылсын» деп чыгарган өкүмүн күчүндө калтырган.

Жалалабаддык укук коргоочу Азимжан Аскаров «Базар-Коргондо 2010-жылдагы кандуу калабаны уюштурган» деген сыяктуу бир нече оор беренелер менен айыпталып, өмүрүнүн аягына чейин эркинен ажыратылган. Ал азыр Чүйдүн Жаңы-Жер айылындагы №19 абакта кармалууда. Камактагы укук коргоочу быйыл 69 жашка чыгат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кесиптик кошуундун өкүлдөрү нааразы

Кесиптик кошуундун өкүлдөрү нааразы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:00 0:00

Апрель окуялары киного айлангыча көп бар

Апрель окуяларына арналган иш-чарада тартылган сүрөт. 2017-жыл.

Апрель окуяларынын 10 жылдыгына карата маданий сынактар биринин артынан бири жарыяланууда.

Апрель окуяларын адабиятта, искусстводо чагылдыруу жаатында бир кылка пикир жок. Сынакка келип түшкөн чыгармалардын көбү окуянын тарыхый маанисин ачып бере албайт. Адистер саясий окуялар мезгил сыноосунан өтмөйүнчө, адабият менен искусстводо татыктуу чагылдырылбай калышы мыйзам ченемдүү көрүнүш экенин айтышат.

Маданият, маалымат жана туризм министрлиги тарабынан 2020-жылдын башынан тартып апрель окуяларынын он жылдыгына арналган бир нече сынак жарыяланды.​

«Бул жаштар арасындагы поэзия сынагы. Драматургдар жана композиторлор арасында сынак. Тактап айтканда, композиторлор арасында мыкты реквием жазгандарга, видеоролик тарткандарга сынак жарыяланды. Бүгүнкү күндө эмгектер министрликке караштуу Улуттук маданиятты жайылтуу борборуна кабыл алынып жатат», - деди аталган мекеменин басма сөз катчысы Айнура Асанбаева.

Апрель ыңкылабына арналган иш-чарада тартылган сүрөт. 2017-жыл.
Апрель ыңкылабына арналган иш-чарада тартылган сүрөт. 2017-жыл.

Мындан сырткары Маданият министрлиги кино ишмерлери үчүн Баткен окуясы боюнча кыска метраждуу тасма жана телесериал өндүрүү, ошондой эле жаштарды мекенди сүйүүгө, ата-энени урматтоого, айлана-чөйрөнү коргоого чакырган толук метраждуу тасма тартуу сынагын жарыялады.

Бүгүнкү күндө эгемен Кыргызстандагы бийлик алмашкан окуялар тууралуу жазылган чыгармалар, тартылган тасмалар, коюлган спектаклдер жокко эсе. Андыктан аттуу-баштуу саясатчылар өлкөнүн саясатын жана тарыхын өзгөрткөн учурлар тууралуу белгилүү чыгармалар жаралбай жатканы сындап келатышат.

Режиссер Таалай Кулмендеев сынак жарыялоо менен маселе чечилбей турганын айтты:

«Жасалма түрдө чыгарма жаратуу туура эмес. Бизде тематикалык пландарды багыттоодо кандайдыр бир отурумдар, кеңешмелер болушу керек эле. Туруп эле чочугандай «тиги темага арнап чыгарма жараталы, бул тема ачылбай жатат» деп, ошого жараша сынактарды жарыялап койгон туура болбой калат го».

Кулмендеевдин оюн кесиптеши Темир Бирназаров да колдойт. Бирок ал тарыхый окуялар көркөм искусстводо өз ордун табышы зарыл деп эсептейт.

Темир Бирназаров.
Темир Бирназаров.

«Бул тема боюнча сынак жарыяланганы кызыктай угулуп жатат, - деди ал. - Туура, «ушул тууралуу жаз, акча төлөп беребиз» дешкени кандайдыр бир деңгээлде стимул болот дешкен чыгар. Бирок ал авторго ошол тема жакпаса, ал тема үчүн чын дилинен күйбөсө, анда ал чыгарма кайдан чыгат? Ошентсе да мындай ыкма менимче керек. Себеби тарыхый окуялар сөзсүз түрдө чыгармаларда калышы абзел. Элибизге сабак болушу керек».

Театр ишмери Жаныш Кулмамбетов апрель окуялары тууралуу эмне үчүн жарытылуу чыгармалар жазылбай жүргөнүн мындайча мүнөздөдү:

«Апрель окуясы коомчулукта бирдей кабыл алынбайт. Саясатчылар менен элдин позициясы дайыма эле дал келбейт. Мен бул окуяга карата жазылган бир нече балдардын чыгармаларын окуп көрдүм. Баары негизинен окуя трагедиялуу болгонун белгилешет да, коомду канчалык деңгээлде өзгөрткөнү тууралуу оң пикир жок. Айрымдары чыгармаларында "Апрель окуясы бизге эмне, эмне өзгөрдү?" деген суроо коюп атышат».

Адабиятчы Гүлзада Станалиева кайсы бир саясий маселеге байланыштуу чыгарма жаратуу ар бир эле автордун колунан келбесин айтып, аны ар тараптуу изилдеп чыгуу, сюжеттеги окуяларды кайсы бир идеяга байлап берүү жазуучулар үчүн көп түйшүктү жана жоопкерчиликти талап кыларын ортого салды:

Гүлзада Станалиева.
Гүлзада Станалиева.

«Бул окуяга убакыт керек. Мындан сырткары өткөрүлүп жаткан кароо-сынактарга кимдер катышып жатканын да иликтөө зарыл. Эгер жаштар катышса, алар бул теманы иликтөөгө канчалык деңгээлде даяр деген суроо келип чыгат. Сынакка катышып жаткандардын арасында теманы терең изилдеген, ага башын сайган дасыккан калемгерлер барбы? Маселе ушунда».

Станалиева адабиятта апрель окуясына байланыштуу коомчулукта талкуу жараткан чыгарма жарала электигин белгиледи. Саясий окуялар мезгил сыноосунан өтмөйүнчө адабият менен искусстводо татыктуу чагылдырылбай турганын мыйзам ченемдүү көрүнүш катары баалады.

«Тунгуч» жаштар театры 2014-жылы апрель окуясынын баатырларына арнап «Биригели» деп аталган спектаклди сахналаштырган.

Өлкөдө эки ирет болуп өткөн бийлик алмашуу - көркөм-сүрөт өнөрүндө да сейрек чагылдырылган тема. Буга чейин сүрөтчү Асан Турсункулов Аксы жана апрель окуяларына арналган 97 эмгектен турган «Өлбөс баатырлар» көргөзмөсүн өткөргөн.

Он жыл мурда 7-апрелде эл мурдагы президент Курманбек Бакиевдин үй-бүлөлүк башкаруу режимине каршы чыккан. Куралсыз элге ок атылып, 80ден ашык киши окко учкан. Жүздөн ашуун адам жарадар болгон. Президент үй-бүлөсү, жакындары менен чет мамлекетке качып, Беларустан башпаанек тапкан. Кыргызстанда 7-апрель «мамлекеттик майрам жана дем алыш» деп жарыяланган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чаткалды талкалаган чачыранды алтын

Чаткал районунда өткөн жыйын учуру.

Чаткалдын тургундары аймакта жүргүзүлүп жаткан чачыранды алтын казууга мораторий киргизүүнү талап кылышууда. Алар бул тууралуу өкмөттүн облустагы өкүлү менен жолугушкан учурда айтышты.

Жергиликтүү активисттер чачыранды алтын казуу жаратылышты бузуп салганын, калыбына келтирүү иштери да аткарылбай жатканын сындап чыгышты. Мамэкотехинспекция былтыр эки компанияга каршы прокуратурага кайрылган.

«Чаткал районундагы чачыранды алтынды казып алууга убактылуу мораторий киргизиш керек деген маселени жергиликтүү тургундар бир топ убакыттан бери көтөрүп келе жатышат. Жергиликтүүлөрдүн айтымында, чачыранды алтынды казган фирмалар рекультивация жумуштарын өз деңгээлинде жасабай, таштап кеткен учурлар арбын. Чаткал районунда, менин билишимче, 158 фирма кен казууга лицензия алган. Алардын ичинен төрт фирмадан башкасы жалаң чачыранды алтын казууга алышкан. Алар Чаткалдын баарын чачыратып бүттү. Азыр лицензия алгандардан 30у гана иштеп жатыптыр. Эгер баары бирдей иштесе биздин аймакта бут коёрго жер калбай калат. Ушул чачыранды алтынга лицензия берүүгө 40 жылга чейин мораторий киргизиш керек. Мисалы, Чанач-Сайда 21 кг алтын үчүн 71 гектар токой жок болду. Бул кимге керек эле? Ушуга аябай нааразыбыз. Ансыз да чоң компаниялардын экологияга тийгизип жаткан таасири жетишет. Рекультивация деген өз деңгээлинде жүргүзүлбөйт».

Чаткал районундагы жыйын учуру.
Чаткал районундагы жыйын учуру.

Эергиликтүү тургундардын бири Сапарбек Абдрахманов өкмөттүн Жалал-Абад облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Нурболот Мирзахмедов менен жолуккан учурда ушундай пикирин билдирди. Өткөн жумада Мирзахмедовдун катышуусунда Чаткалда өткөн жыйынга 200дөн ашык жергиликтүү тургун катышты.

Жарандык активист Абдыжапар Нурдинов элдин көтөргөн маселеси олуттуу экенин айтып, ага тиешелүү адистер көңүл бурбай жатканына кейиди:

Абдыжапар Нурдинов.
Абдыжапар Нурдинов.

«Чачыранды алтын казууну токтотуу тууралуу талаптын эң негизги себеби - бул экологияга тийген зыян. Анткени алар дарыялардын жээктеринде казуу жүргүзүп, дарактарды кыйып, суунун нуктарын буруп, жаратылышка олуттуу зыян тийгизип жатышат. Майда компаниялардын пайдасынан зыянын көп көрүп жаткан тургундар муну токтотууну талап кылып жатышат. Мыйзамда казылган жерлерди толук калыбына келтирүү жагдайлары каралган. Бирок айрым аткаминерлердин айынан рекультивация аткарылбай калып жатат. Алар алчусун алып, көз жумду мамиле кылышат, текшерүүчү органдарды да ар түрдүү жолдор менен басып коюп жатышат. Эл нааразы болуп, бул маселени көтөрүп жатканы ошого байланыштуу».

Облустук бийликтен алынган маалыматка ылайык Чаткал районунун аймагынан 155 компания кен казуу иштерине лицензия алган. Алардын 24ү алтын казууга болсо, 120сы алтын изилдөө иштерине берилген. Абдыжапар Нурдинов алардын бир тобу рекультивация иштерин жасабай калтырып кеткенин айтты:

«Мындай фактылар Чаткалда ондоп кездешет. Ушул кезге чейин чачыранды алтын казып кеткен ишканалардан бири да рекультивация иштерин жасаган эмес. Мисалы, Куру-Тегерек, Сулуу-Тегерек участкасын казган «Фонта» компаниясы, Чанач-Сай сайында иштеген «Кунтер-Прайс», «Аскар-Тоо» сыяктуу ишканалар да жерди калыбына келтирүү иштерин жүргүзбөй койгон учурлар бар. «Консалтет Аурум» фирмасы Чандалаштан түшкөн Кара-Булак участкасындагы токойду бузуп, суунун нугун бузган учур катталган, бирок азыр эч нерсе жасабай жүрөт. Мунун баарын тийиштүү органдар билет, бирок мыйзамдуу иш аракет көрбөй жатат».

Жасалма документ менен жаап койгон фактылар бар.

Аттары аталган компаниялардын айрымдары бул боюнча суроолорго расмий жооп берилерин билдиргени менен азырынча жооп кайтара элек. «Азаттык» алардын жүйөсүн угуш үчүн да микрофон сунууга даяр.

Чаткалда 2019-жылы жасалма жол менен рекультивация иштери жасалды деген факты боюнча Мамэкотехинспекция жергиликтүү бийликке каршы облустук прокуратурага кайрылган.

Мамэкотехинспекциянын Аксы, Ала-Бука, Чаткал район аралык башкармалыгынын башчысы Эрмек Төлөбаев рекультивация иштерине биринчи кезекте жер ээлери өздөрү кызыкчылыгы болушу керек экенин эске салды:

«Мыйзам боюнча рекультивация иштерин компаниялар лицензиянын мөөнөтү бүткөнгө чейин жүргүзүшү керек. Учурда Чаткалдагы көпчүлүк фирмалардын мөөнөтү бүтө элек, ошондуктан биз алардан «жерди калыбына келтиргиле» деп талап кыла албайбыз. Мындан сырткары фирмалар казуу иштерин жүргүзөрдө жергиликтүү бийликтин эсебине атайын рекультивация иштерине деп каражат которуп берет. 2018-жылы Чаткал токой чарбасынын аймагындагы жерди талкалап, калыбына келтирбей кеткен «Кальтон» фирмасынын жумушун аныктап чыктык. Алар бул үчүн жергиликтүү бийликке 1,2 млн. сом которушкан экен. Бирок алар акчаны башка максатка колдонуп жиберишкен. 2015-жылы Чаткал районунун акиминин орун басары төрагалык кылган райондук комиссиянын жыйыны өткөн. Анда жерди берген органдын адистери биргелешип «Зав-Чаарат» компаниясы казган 32 гектер жерди «Калыбына келтирди» деп жасалма документ даярдап, бул фактыны жаап коюшкан. Ал түгүл биздин адисти да «катышты» деп жалган белгилешкен. Жогорудагы эки учур боюнча облустук прокуратурага өткөн жылы билдирүү бергенбиз».

Жалал-Абад облустук прокуратурасынан алынган маалыматка караганда 2019-жылдын июнь айында Жазык кодексинин «Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу» беренеси боюнча райондук комиссияга, «Коммерциялык же башка уюмда ыйгарым укуктарын кыянаттык менен пайдалануу» беренесине ылайык компанияга кылмыш иши ачылган. УКМК тергеп жаткан бул иш декабрь айында кыскартылып, бирок прокуратуранын кийлигишүүсу менен 20-февралда кайрадан жанданды.

Өкмөттүн облустагы өкүлү Нурболот Мирзахмедов кенде иштеген жумушчулар менен жолугушуу учурунда.
Өкмөттүн облустагы өкүлү Нурболот Мирзахмедов кенде иштеген жумушчулар менен жолугушуу учурунда.

Өкмөттүн облустагы ыйгарым укуктуу өкүлү Чаткалдагы иш сапарында бир топ кен казган компаниялардын иши менен таанышып, жумушчулар менен да жолукту. Анда алтын казган ишканаларга жергиликтүү калкты көбүрөк жумушка алуу, тоо-кен фирмаларында эмгектенген жумушчулардын иштөө шартын жакшыртуу, экологиялык коопсуздук сыяктуу маселелер айтылды. Өкмөт өкүлү Нурболот Мирзахмедов бардык маселелер тийиштүү деңгээлде каралып чечилерин билдирди:

Нурболот Мирзахмедов.
Нурболот Мирзахмедов.

«Калдык сактоочу жай боюнча туура эмес деп айтуудан алысмын. Тийиштүү адистер жакында дагы бир сыйра карап чыкса гана жыйынтык чыгарууга болот. Чачыранды алтын казуу иштерин алып барып, жерди калыбына келтирбегендерди тактоо боюнча Мамэкотехинспекцияга тапшырма бердик. Алар кимдерге таандык экендигин аныктап чыгышы керек. Фирмалар рекультивацияга акча каражатын караганбы же жокпу, аны да такташат. Каралбай калып кеткен жерлер боюна жылдап соттошкондун ордуна ички каражаттарга да оңдоп турсак болот. Ал эми мораторий киргизүү маселесин биз Жогорку Кеңешке сунуш кылууга аракет кылабыз».

Жалал-Абад облусунун аймагында акыркы маалымат боюнча 536 компания кен казууга лицензия берилген. 43 компания уруксатты алтын казууга алса, 167сине алтын чалгындоого берилген.

Кыргызстанда бийлик өкүлдөрү тоо-кен тармагын кыргыз экономикасын алдыга сүйрөй турган тармак катары сыпаттап жүрүшөт. Бирок анын жыйынтыгы учурда анча жакшы сезиле элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкектин сунушу, Ташкенттин таарынычы

Ысык-Көл.

Кыргыз өкмөтүнүн Ысык-Көлдөгү Өзбекстан ээлик кылып келген пансионаттарды жеке башкарууга берүү тууралуу сунушуна коңшу өлкө каршы чыкты.

Бишкек менен Ташкенттин ортосунда талашка түшкөн Ысык-Көлдүн жээгиндеги төрт пансионат тууралуу кезектеги талкуу Кыргызстандын бул жайларды жеке башкаруу боюнча сунушунан соң жаралды.

Мамлекеттик мүлк фонду ушул айдын башында «Алтын кум», «Рохат» жана «Дилором» пансионаттарын жеке инвесторго берүү каралып жатканын жарыялаган. Ага ылайык, үч пансионат жеке колго берилгени менен мамлекеттин мүлкү бойдон кала берет. Мындай план пансионаттардын имаратынын эскилиги жеткени жана аны өнүктүрүү зарылдыгы менен түшүндүрүлгөн.

Бул маалымат ачыкка чыккан соң 2016-жылга чейин аталган эс алуу жайларына ээлик кылып келген Өзбекстандын мамлекеттик ишканалары нааразы болуп чыкканы белгилүү болду.

Өзбекстандык Podrobno.uz cайтынын жазышынча, «Рохат НБУ» пансионаты Өзбекстандын тышкы экономикалык ишмердик боюнча Улуттук банкына, «Дилором» «Асака» банкына, «Бустон» Өзбекстан өнөр жай, курулуш банкына жана «Алтын Кум» Ташкент механикалык заводуна таандык болуп келген.

Бул ишканалар биргелешкен билдирүү таратып, пансионаттардын жеке колго берилишине каршы экенин жарыялашкан.

«2016-жылдын апрели айында бул пансионаттар Өзбекстандык чарбалык субъекттеринен Кыргызстанга мыйзамсыз өткөрүлгөн» деп айтылган билдирүүдө.

Коңшу өлкө бул мүлктөр боюнча эл аралык сотко арыз жолдонгонун жана ал боюнча акыркы чечим чыга электигин эске салган.

Өзбекстандын мындай каршылыгын Кыргызстандын мамлекеттик органдары негизсиз деп эсептешет.

Токтогул Туманов
Токтогул Туманов

«Бул мүлктөр биздин мамлекетке караштуу. Өзбекстан иштетип жүргөндө деле алардын мамлекеттик деп саналчу эмес, жеке менчик катары каралчу», - деп түшүндүрдү учурда пансионаттарга ээлик кылган Мамлекеттик мүлк фондунун төрага орун басары Токтогул Туманов.

Туманов учурда аталган пансионаттарды жеке колго берүү боюнча акыркы чечим кабыл алына электигин жана бул Экономика министрлиги менен кеңешип чечилерин кошумчалады.

Ысык-Көлдүн жээгинде жайгашкан, Өзбекстан иштетип келген төрт пансионат жалпысынан 80 гектар жери менен 2016-жылы 4-апрелде ошол кездеги премьер-министр Темир Сариевдин буйругуна ылайык Кыргызстанга өткөрүлгөн. Ал учурда кыргыз өкмөтү менчик укугун жөнгө салуу боюнча эки тараптуу келишимге жана Жогорку Кеңештин СССР учурунда курулган КМШ өлкөлөрүнүн ээлигиндеги эс алуу жайларын Кыргызстандын ээлигине алуу тууралуу токтомго таянуу менен чечим чыгарган. Өзбек тарап өз кезегинде мындай чечимге макул эмес экенин билдирген.

2017-жылы Кыргызстан аталган пансионаттарды жаңы шарттар менен кайрадан Өзбекстанга кайтарып берүү боюнча келишимдин долбоору иштелип чыгарын жарыялаган. Анда пансионаттардын имараттары Өзбекстандын ээлигинде болуп, жер тилкелери Кыргызстандын менчиги катары сунушталган. Бирок бул өз ара макулдашуудан жыйынтык чыкпай, Өзбекстан Эл аралык арбитражга кайрылууга мажбур болгон. Ташкенттин арызы былтыр Вашингтондогу арбитражда алдын-ала каралып, бул маселенин маңызын кароого юрисдикциясы бар экени тууралуу чечим чыгарган.

Кыргыз өкмөтүнүн Соттук өкүлчүлүк борборунун башчысы Данияр Эркимбаев өзбек тараптын арызы качан каралары азырынча белгисиз экенин билдирди:

«Арызды кароонун атайын процедурасы бар. Эл аралык арбитражга кайрылганда атайын төлөм төлөш керек. Биз билгенден Өзбекстан тарап ал төлөмдү толугу менен которо элек. Акчасын төлөгөн соң гана бизге каршы доо арыз бериши керек. Бирок эл аралык сотту ортого салууга биз деле, алар деле кызыкдар эмес. Ошондуктан, кудай буюрса сүйлөшүү жолу менен эле чечсек деген ниетте турабыз».

Эркимбаев сүйлөшүү жолу деп кандай механизмди айтып жатканын тактаган жок. Бирок бул ишке көз салып келген Бишкектеги «Jomart & Co» юридикалык мекемесинин жетекчиси Жоомарт Жолдошев кыргыз өкмөтү үстүртөн мамиле кылып, эл аралык сотко эч кандай даярдык көрбөй жатканын белгиледи:

Жоомарт Жолдошев
Жоомарт Жолдошев

«Биздин өкмөттө укуктук жактан ушул иш менен алектенгендин ордуна сүйлөшсөк деген эле үмүт менен отурат. Бул маселени өзбек президенти Мирзиёев менен сүйлөшсөк же «РусГидронун» маселесин Путин менен сүйлөшсөк деген эле мамилени көрүп жатабыз. Ушул маселени юридикалык жактан карап деле кыйраткан эч ким болбой жатат. Арбритаждык соттон коркуп эле мүлктөрдү берип коюшабы деп ойлоп жатам».

Ал ортодо сөз болуп жаткан пансионаттар Кыргызстанга өткөрүлгөндөн тарта кароосуз абалга келип, кезегинде эң алдыңкы эс алуу жайлары чыгашалуу ишканага айланганы айтылууда. Дал ушул себептен улам да кыргыз бийлиги жеке инвесторго берүүгө кызыкдар болууда.

Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев мамлекет бул ишканаларды бизнеске бергени туура эле чечим болот деген пикирде:

«Мамлекет өзү башкара албай жатат. Эң начар менеджер. Ошондуктан, менчик өзүндө болсо да ишкерлерге 5-10 жылга берип койсо туура эле болот. Бул үчүн мыйзамдык база түзүлдү. Жеке өнөктөштүк боюнча, ишенимге берүү боюнча мыйзамдар кабыл алынган».

Мурдагы Советтер Союзуна кирген өлкөлөр мамлекет ураган соң өз аймагындагы мүлктөргө ээлик кылып калган. Бирок андан бери 30 жылга жакын убакыт өтсө да талаш жараткан объекттер бар. Мисалы, Ысык-Көлдө Казакстан өзүнүкү деп эсептеп келген дагы төрт пансионат бар. Казакстан 2009-жылы бул пансионаттарды узак мөөнөткө ижарага алууга жетишкен.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG