Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
ишемби, 29-февраль, 2020 Бишкек убактысы 06:01

Кылмыш

Борис Немцов. Архивдик сүрөт.

Орусиянын көрүнүктүү  оппозициялык лидери, демократиялык саясатчынын өлтүрүлгөнүнө 27-февралда беш жыл болот.  

«Путин элдин калың катмарында кулдук, кул ээлөөчүлүк психологияны өндүрүп, цинизм менен патернализмди жайылтып, билермандык менен «тынч отургула, мен баарыңардан акылдуумун, мен эмне кылышты билем, тоскоол болбогула» деп элди басып коюп жатат.

Бул өлкөнү туңгуюкка алып барчу сценарий. Демилгелерди колдоого алып, адамдарга мүмкүнчүлүк түзүп берүүнүн ордуна ал баарын тикенек зым менен тосуп алды».

Бул сөздөр маркум саясатчы, Кремлдин келишкис каршылашы Борис Немцовго таандык.

Орусиянын көрүнүктүү оппозициялык лидери, демократиячыл саясатчынын өлтүрүлгөнүнө 27-февралда беш жыл болот.

Түн ичинде Кремлдин жанындагы Чоң Москворецк көпүрөсүндө бир айым менен сейилдеп бараткан 55 жаштагы Немцовду артынан атып кетишкен.

90-жылдары Борис Ельциндин ишенимдүү адамы болуп, облус акиминен вице-премьерлик кызматтарга чейин дайындалган Немцов Владимир Путиндин убагында оппозициялык кыймылдын башкы идеологуна айланган.

Ал мамлекеттик кызматтарда жүргөндө басма сөз катчысы, жардамчысы болуп бир топ жыл бирге иштеген Александр Котюсов Путин бийликке келгенден кийин Немцовго бир катар кызматтар сунушталганын, бирок саясатчы макул болбогонун эскерди:

Александр Котюсов.
Александр Котюсов.

«Ал өзүн сатпай, эч кимге көз каранды болбой, өз оюн эркин айтып, өзү бойдон өзгөрбөй калууну каалачу. Вертикалдуу бийликте иштеп калсаң, сенин федералдык же муниципалдык кызматыңа карабай, баары бир бийликтин сөзүн сүйлөшүң керек болот. Сөзүң кыскарып калат. Өз оюңа дал келбесе да, жалпы риториканы бузбашың керек. Борис мындай нерсени эч качан кабыл алмак эмес».

Борис Немцов 1959-жылы Сочиде туулуп, балалыгы мурдагы Горький, азыркы Нижний Новгород шаарында өткөн. Орто мектепти алтын медаль менен аяктап, Н.И.Лобачевский атындагы мамлекеттик университетте илимге сүңгүп бараткан жаш физик шаарда атомдук станциянын курулушуна каршы апасы Дина Эйдман жетектеген кыймылга кошулуп, элдин колдоосуна ээ болуп, чоң саясатка сапарын ошондо баштаган.

1990-жылы РСФСРдин эл депутаты болуп шайланган. Кичи мекени Горький облусунда аким, Нижегород облусунун губернатору болуп иштеп, 1997-жылы Орусияда социалдык саясат, транспорт жана энергетика тармагын тескеген биринчи вице-премьерликке дайындалган.

Губернаторлук кызматтагы реформатордук иши менен, ошондой эле Ельциндин мураскери катары таанылып калган Немцовду 1997-жылы «Общественное мнение» фондунун сурамжылоосуна ылайык, калктын дээрлик 29% өлкөнүн болочок президенти катары көргүсү келерин билдирген. Бир жыл өтпөй эле дефолттон кийин өкмөт таркатылып, ал кызматынан кеткен. 1999-жылы Ельцин мураскери катары Владимир Путинди көрсөткөндө «президенттикке татыктуу» деп колдоп берген.

Немцов Сергей Кириенко жана Ирина Хакамада менен бирге түптөгөн «Союз правых сил» партиясы 2003-жылы да, 2007-жылы да Мамлекеттик Думага шайлоого катышып, бирок беш пайыздык чектен өтө албай калган. Ошондо орус бийлигинин кысымы тууралуу айтып, бийликке каршы жүрүштөргө катышып, салмактуу оппозиционерге айланган.

2008-жылы Владимир Милов менен бирге «Путин. Итоги» деген баяндама даярдап, Путиндин ишмердиги менен бийлигиндеги коррупцияны ачыкка чыгарган. Мындай баяндарды ал киши колдуу болгонго чейин жыл сайын чыгарып турган. «Солидарность» кыймылын, «РПР-Парнас» партиясын негиздөөчүлөрдүн бири.

Акыркы жылдары «Евромайданды» ачык колдоп, Крымдын аннексияланышына каршы чыгып, Донбасстан орусиялык аскерлердин чыгарылышын талап кылып жүргөн. 2013-жылдан тартып Ярослав облустук думасына депутат болуп туруктуу кызматта иштеген.

Орусиянын мурунку премьер-министри, «РПР-Парнас» партиясындагы үзөңгүлөшү Михаил Касьянов Немцов ошол маалда эле Орусиядагы азыркы саясий абалды көрөгөчтүк менен эскерткенин бегилейт:

Михаил Касьянов.
Михаил Касьянов.

«Карагылачы, азыр эмне болуп жатат? Борис эскерткендей, бийликти мыйзамсыз басып алышты. Путин Конституцияга сунуш кылган өзгөрүүлөр - бул узурпация. Орусиялыктардын социалдык жашоосун жакшыртуу деген бул жөн гана көз боёмочулук, бул президенттин бийлигин күчөтүү, бийликти бекемдөө аракети. Борис акыры дал ушундай болорун айтчу. Бийлик анын айтканындай эле болуп баратат».

Ал эми дээрлик 30 жыл мурун Нижний Новгородогу жаш губернатордун ишмердигин, чоң саясатка аттанган алгачкы кадамдарын чагылдырып, Немцов тууралуу биринчи документалдык тасма жараткан журналист Нина Зверева Борис Немцов күрдөөлдүү күрөшчүл өмүрү менен эсте калганын белгиледи:

Нина Зверева.
Нина Зверева.

«Культ кылуунун кереги жок, ага сыйынуунун кереги жок. Муну ал өзү эч качан кааламак эмес. Ал кадимки эле адам, катачылыктары, жаңылган, адашкан айыбы менен, өзүнүн мүнөзү, жеңиштери жана утулган учурлары менен. Мунун баары болгон. Бирок өкмөткө кызмат кылууну ал чын дили, ак ниети менен тандаган. Ал өлкөнү өзгөртүүнү каалаган. Ушунчалык жылдыздуу эле, ак көңүлдүгү, акылдуулугу, ички сулуулугу –мунун баары аны чоң баатырга айлантып, адамдарды имерип, өзүнө тарткан болсо керек. Ар бир саясатчы бейтааныш адамдар эле анын сүрөтүн көтөрүп алып, көпүрөдө күнү-түнү турганын, бардык кыйынчылык, чектөөлөргө карабай аны эскерип коюу укугу үчүн күрөшүн токтотпой жатканын кыялданат болуш керек. Мындан артык эмне бар?»

Немцовдун өлтүрүлүшү боюнча Москва соту «кылмышты аткарган» деп Заур Дадаевди, Анзор жана Шадид Губашевдерди, Темирлан Эскерхановду, Хамзат Бахаевди 11 жылдан 20 жылга чейин эркинен ажыраткан. Ал эми дагы бир шектүү - Беслан Шаванов - күч түзүмдөрүнүн кызматкерлери аны кармоого аракет кылганда өзүн өзү жардырып жиберген. Немцовдордун үй-бүлөсү былтыр анын өлүмү үчүн айыптап, айыпталуучулар көрсөтмөлөрүндө атын атаган менен тергөөгө бир да жолу суракка чакырылбаган Руслан Геремеевдин АКШнын санкциялык тизмесине киргизүүгө жетишкен.

Чечен лидери Рамзан Кадыров ИИМге караштуу «Север» батальонунун аскери, 20 жылга соттолгон Заур Дадаевди «Орусиянын чыныгы мекенчили» катары, ал эми өзүн жардырып жиберген Беслан Шаванов менен учурда жүргөн жери белгисиз Руслан Геремеевди «өзүнүн кыйын аскерлери» деп сүрөттөгөнү бар.

Немцовдун өлүмү боюнча соттолгондор «аткаруучулар гана» болгону айтылган менен кылмышка ким буйрук бергени азыркыга чейин аныктала элек.

Жакында эле Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ) Орусияны кайрадан тергөө ишин жандандырып, Парламенттик ассамблеяга материалдарды өткөрүп берүүгө чакырган. Буга жооп кайтарган Путиндин басма сөз катчысы Дмитрий Песков иликтөөнү эл аралык деңгээлде жүргүзүү Орусиянын мыйзамдарына туура келбей турганын айткан. ТИМ кылмыш ишинин материалдарында «мамлекеттик сыр» камтылганын билдирген.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Алмазбек Атамбаев.

Камактагы мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин жактоочулары анын кан басымы төмөн болуп жатканын билдирип, ага дарыланууга мүмкүнчүлүк берилиши керек экенин айтышууда. 20-февралда Бишкек шаардык соту Атамбаевди тергөө абагында калтырды.

Атайын кызматтын тергөө абагында отурган мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге адвокат Замир Жоошев акыркы жолу 18-февралда жолугуп чыккан. Анда Атамбаев кан басымы төмөндөп кеткенин айтып даттанган. Адвокат белгилегендей, кан басымдын төмөндөшүнүн кесепети инсультка, инфарктка алып келиши мүмкүн.

Замир Жоошев.
Замир Жоошев.

«Ден соолугу начар. Азыркы курагында кан басымынын деңгээли 110/70 болушу керек экен. Азыркы күндө 83/60 болуп жатат. Дарыгерлердин айтымында, мындай абал инсультка, инфарктка алып келиши мүмкүн. Абакта бир күн бою Атамбаевдин кан басымын текшеришиптир. Ошондо эң төмөнү 76/60 көрсөткөн экен. Биз ошол бир күндүк мониторингдин жыйынтыгын сурап, расмий кайрылсак, бербей коюшту».

Жактоочу Жоошев Атамбаев тезинен дарыгерлердин толук текшерүүсүнөн өтүп, дарыланууга шарт түзүлүшү керек экенин кошумчалады. Бирок Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) мурдагы президент Атамбаевдин абалы туруктуу жана дайыма дарыгерлердин көзөмөлүндө экенин маалымдады.

Кыйноого каршы улуттук борбордун кызматкерлери 20-февралда Атамбаевдин ден соолугун көрүп чыгышты. Мурдагы президент кан басымы азайып, эртең менен башы ооруп жатканын айткан.

Ал эми акыйкатчы Токон Мамытов анын аппаратынын кызматкерлери Атамбаевдин ден соолугуна байланыштуу абакка кирип чыгуу боюнча иштеп жатканын билдирди:

Токон Мамытов.
Токон Мамытов.

«Балдар иштеп жатышат. Алар мага келип баяндама бергенде гана маалымат айта алам. Эртеден бери балдар ошол маселе боюнча иштеп жатышат».

Атамбаевдин саламаттыгы начарлап кеткени тууралуу кабар сотто анын бөгөт чарасы каралып жаткан учурда тарады.

20-февралда Бишкек шаардык соту Атамбаевди тергөө абагында калтырды. Январда Биринчи май райондук соту мурдагы президенттин камактагы мөөнөтүн 15-мартка чейин узарткан болчу.

Бардык соттук отурумдар жабык өтүп жатат. Сотто Атамбаевдин адвокаттары менен айыптоочулар мурдагы президенттин кармалышынын мыйзамдуулугу боюнча өз жүйөлөрүн келтиришти.

Жоошевдин айтымында, 20-февралдагы соттук отурумда прокурор "Экс-президенттин макамы жөнүндөгү" мыйзам өзгөртүлүп, тийиштүү шарт түзүлгөндөн кийин гана Атамбаев кармалганын билдирген.

Бирок Жоошев Жазык-процессуалдык кодекстин 474-беренесинде «өз ишмердүүлүгүн токтоткон президент камакка алынбайт» деген жобо жокко чыгарылбаганын жүйө келтирди.

Мындан сырткары адвокат буга чейин Интернетке чыгып кеткен «Батукаев Жаныш Бакиевге алмашылмак» деген документ тергөөнүн материалдарында далил катары тиркелгенин тастыктады.

«Шектүүлөргө «Коррупция» деген айып коюлуп жатат. Бирок коррупцияга далилдер жок. Иште «Азиз Батукаевди Жаныш Бакиевге алмаштырыш үчүн атайын операция жүргүзүлгөн» дегендей версияны бекемдеген далилдер жыйналган. Бирок атайын операция жүргүзгөн деген айыптоо жок. Коррупция болгон деп туруп ага атайын операцияны далил кылып атышат. Чогултулган далилдер менен коюлган айып эки башка болуп жатат».

Бирок жактоочу Атамбаевдин Батукаев боюнча эч кандай көрсөтмө бере элек экенин кошумчалады.​

Буга чейин Интернетте мурдагы вице-премьер-министр Шамил Атахановдун көрсөтмөсү деген документ тарап, анда «Батукаевди Жаныш Бакиевге алмашуу» операциясы жөнүндө айтылган. Саясатчы Феликс Кулов «алмашуу» деп айтылган версия чындыкка дал келбейт деп эсептейт. Кулов кылмыш ишинде кайсы бир шектүүнүн көрсөтмөсүн далил материал кылып көрсөтүү туура эмес экенин айтты:

Феликс Кулов.
Феликс Кулов.

«Бул реалдуу эмес. Биринчиден? бул операцияны ким аткарат? УКМКнын мындай атайын операция жүргүзүүгө мүмкүнчүлүгү жок. Эч кандай келишим жок. Эмнеге Курманбек Бакиев эмес, Жаныш Бакиев? Бакиевдер Минскиде жашашат. Мындай атайын операция эч качан болбойт».

Анткен менен айтылып жаткан версияга кошулгандар да бар. Экс-депутат Алмамбет Шыкмаматовдун пикиринде, бул версияны таптакыр жокко чыгарып салууга болбойт. Иштин материалына тиркелгенден кийин соттук териштирүү кылдат жүрүшү керек.

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

«Ошол кезде «алмашуу боюнча сөздөр бар экен» деп имиштер тараган. Азыр укук коргоо органдары ага баа беребиз десе, баарын сурашы керек. Аны Атамбаев жалгыз жасаган эмес да. Жөн эле бир сөз менен далил кылуу болбойт. Күбөлөр «алмашууга аракет кылганбыз» деп так далилдерди келтирсе ишенсе болот», - деди ал.

УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкулов ошол кездеги бийликтин «алмашуу» атайын операция планы чын болсо эл аралык чоң чатакка айланмак деген ойдо. Бирок ал ошондой «соодалашууну» ишке ашыруу мүмкүн эмес экенин белгилеп, Батукаевди бошотууда "Атамбаевдин жеке кызыкчылыгы болгон" деп эсептей турганын билдирди:

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

«Атамбаевдердин башка максаты болгон. «Кыңыр иш кырк жылда билинет» дейт, анын максаты акыры билинет. Батукаев чыгып кеткенде эле айтып чыкканбыз. Башка мамлекеттик органдардын кандай максаты бар эле? Алар деле жоопкерчиликтен коркот. Биринчи киши «жасай бергиле, мен жооп берем» деп айтып койгон».

Тергөөдөгү жашыруун деген материалдар боюнча Ички иштер министрлиги комментарий бере албай турганын билдирген болчу. Бишкектин Биринчи май райондук соту кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулганы боюнча 18-февралда караган сотто мурдагы президент Алмазбек Атамбаев өзү катышкан эмес. Анткени башында сотко катышуудан Атамбаев өзү баш тарткан болсо, кийинчерээк Биринчи май райондук сотунун судьясы анын сот отурумуна катышуусуна тыюу салган. Акыркы сот отурумдарында Батукаевди абактан чыгаруу боюнча 2013-жылдагы эксперттик комиссиянын курамындагы дарыгерлер көрсөтмө берип жатышат.

Батукаев 2013-жылы «айыккыс илдетке чалдыкты» деген негизде мөөнөтүнөн мурда түрмөдөн чыккан жана атайын коштоо менен Бишкекке жеткирилип, Орусияга учуп кеткен. Ички иштер министрлиги (ИИМ) өткөн жылы бул боюнча кылмыш ишин кайра тергеп, сотко өткөрүп берген.

Ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулганына байланыштуу жана бир катар беренелер менен айыпталууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG