Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
24-Июль, 2021 ишемби, Бишкек убактысы 19:38

Кылмыш

Иллюстрациялык сүрөт.

Ири суммадагы акчасын уурдаткан Бишкек тургуну шектүүнү милицияга өзү кармап бергени менен аны бошотуп жиберген күч органдарына нааразы болуп прокуратурага кайрылды. Ал кылмышкер менен милиция өнөктөш деген ойдо.

Коомчулукта соңку кездери уурулук көбөйүп, аларга каршы күрөштө укук коргоо органдары кайдыгер мамиле кылууда деген талкуулар күчөдү. Бирок күч органдары кылмыштуулук мурдагыдай деңгээлде экенин, болгону интернет сыяктуу ачык булактарда кылмыштар тууралуу маалымат көп экенин айтышууда.

Үлпөт тойдун акчасын уурдатып

Бишкектин тургуну Нурланбек Үмөталиев эрезеге жеткен уулун июлдун аягында үйлөнтүп, той бермек. Той чыгымдары үчүн үйдөгү машинесин 3,5 миң АКШ долларына сатып, уулуна карматкан. Уулу бул акчаны Военно-Антоновка айылындагы тойканага барганда уурдатып жиберген.

"Кылмышка шектүү адамды айылдын участкалык милициясы менен чогуу кармап, Сокулук райондук ички иштер башкармалыгына алып келдик. Уулум, анын досу жана күбө катары келген тойканага жакын май куючу жайда иштеген адам менен шектүүнү беттештирсек, баары аны таанышты. Видео байкоого түшүп калыптыр. Ошол маалда ага бирөө телефон чалып калды. Телефонунан "моюнуңа албай, аягына чейин тур" деп Ринат деген бирөө сүйлөдү. Ринат деген Сокулук районундагы ишти тергеген опер кызматкерлердин бирөө эле да. Бул бала менин уулумду тоногонго чейин тойкананын жанындагы дүкөндөн он миң сом уурдаптыр. Аны моюнуна алып, чыгымды төлөп берди. Бирок биздин акчаны кайтарып бербей, аны эркиндикке коё берип салышты", - деди Үмөталиев.

Кийин алар Чүй облустук прокуратурасына арыз жазып, иш козголгон. Прокуратура ишти Чүй облустук Улуттук коопсуздук боюнча кызматка өткөрүп берди.

"Бирок Сокулук райондук милициясына карата азыркыга чейин чара көрүлбөй, ууруну же аны калкалаган милиция кызматкери кармалбай, чыгымдарыбыз кайтарылбай дагы деле кыйналып жатабыз", - деди акчасын уурдаткан Үмөталиев.

Милицияга доомат

Ал милиция кызматкерлерине шектүүгө байланыштуу тойкана, дүкөндүн коопсуздук камераларынан тартылган видео, сүрөт далилдерди да берген. Бирок, окуяга удаа эле шектүүнү Сокулук райондук ички иштер бөлүмү "кылмышка байланыштуу фактылар жетишсиз" деген негизде эркиндикке чыгарганын айтууда.

Бул боюнча Сокулук райондук ички иштер бөлүмү менен Чүй облустук ички иштер башкармалыгына кайрылып, комментарий алууга мүмкүн болгон жок.

Райондук милициянын чечимине нааразы болгон жабырлануучу шектүү менен милиция кызматкеринин байланышы болушу мүмкүн деген негизде Чүй облустук прокуратурасына кайрылганын айтат. Милициянын шектүү менен байланышын азыр аймактык УКМК бөлүмү тергеп жатат.

"Бизде азыр сурак жүрүп жатат. Биринчи кезекте жабырлануучу тарапты чакырып, түшүндүрмө алдык. Бирок, ишти жашырып, кылмышкерди калкалады деп айыпталган милиция кызматкерин суракка ала элекпиз. Сокулук райондук ички иштер бөлүмүнөн анын бизге келүүсүн талап кылып, тапшырмалар берилген. Бизде кылмыш иштер өтө көп болгондуктан жетишпей да калып жатабыз", - деди Чүй облустук УКМК бөлүмүнүн кызматкери.

Жаңы кодекстер кол байлап жатабы?

Кылмышкерлерди калкалаган жана алардан пара алган деген айып менен милиция кызматкерлерине карата быйыл жыйырмадай кылмыш иши козголгон.

Коомдук тартип боюнча эксперттер акыркы эки жылда кылмышкерлерди жазага тартып, камакка алууга 2019-жылы күчүнө кирген Жоруктар боюнча кодекстеги нускамалар тоскоол болуп жатканын белгилешет. Ушундан улам атайын жумушчу топ аны өзгөртүп, кайра жазып чыгуунун үстүндө иштеп жатат.

Ялкун Давудов
Ялкун Давудов

Ички иштер министрлигинин Коомдук байкоочу кеңешинин төрагасы Ялкун Давутов иштин чабал жүрүүсүнө себеп болуп жаткан жагдайларды чечмеледи:

"Биринчиден, 2019-жылы 1-январда күчүнө кирген Кылмыштар жана жоруктар тууралуу мыйзамдын айынан ички иштер органдарында иштегендердин колу-буту байланып калган. Майда уурулук 10 миң сомго чейин болсо, Жоруктар боюнча кодекстин алкагында каралат. Анда тергөөнүн мөөнөтү көрсөтүлгөн эмес. Мисалы, менин 9800 сомдук телефонумду бирөө уурдап кетип, милицияга барып арыз жазсам, аны тергөөчү качан карары белгисиз. Эки, үч жылга чейин деле арызым каралбай жата бериши мүмкүн. Ушундай майда уурулукка байланыштуу эл арасында тергөөчүлөргө карата нааразычылык абдан көп. Экинчиден, бир тергөөчүдө 500дөн миңге чейин иш бар. Анын баарын карап чыкканга мүмкүнчүлүгү, ресурсу да жетишпейт".

Давутовдун айтымында, эки жылдын ичинде бети ачылбаган миңдеген иштер чогулуп, уурулук, талап, тоноочулук сыяктуу кылмыштарга күнөөлүү деп табылгандардын төлөбөй жүргөн айып пулунун өлчөмү бир миллиард сомдон ашкан.

Маалымат көп, көрсөткүч өзгөрүүсүз

Ички иштер министринин басма сөз катчысы Бакыт Сейитов ЖМКларда кылмыштуулук боюнча көп жазылгандыктан коомдо кылмыштуулук артты деген көз караш бар экенин айтат.

"Кылмыштуулук тууралуу интернет, жалпыга маалымдоо каражаттарында фактылар көп айтылууда. Ушундан улам эл арасында кылмыштуулук артты деген сөздөр бар. Иш жүзүндө жалпы көрсөткүч мурдагы жылдардагыдай эле",-деди.

Ал эми ырайым менен чыккандар же абактан мөөнөтүнөн эрте бошогондор катуу көзөмөлдө турарын эскертти:

"Түрмөдөн чыккандарын, же болбосо кылмыш жасап, шарттуу түрдө кесилип эркиндикте жүргөндөрдү, жаза мөөнөтүн өтөгөндөрдүн бардыгы көзөмөлдө турат. Ким каякка барды, кимге жолукту, кандай кылмыштарды жасашы мүмкүн деген бизде божомолдор бар. Ошого жараша оперативдүү иш алып барабыз. Эч кандай кооптонууга негиз жок", - деди Сейитов.


Улуттук статистика комитетинин маалыматына караганда, Кыргызстанда 2021-жылдын төрт айында 17,5 миң кылмыш катталды. Бул бир жыл мурдагы төрт айлык көрсөткүчтөн 31% көп. Анын ичинен уурулук 2020-жылга салыштырмалуу 30%ке көбөйгөн. 2021-жылдын алгачкы үч айында эле төрт миңден ашуун уурулук фактысы бирдиктүү реестрге жазылган.

Бирок, анын канчасынын бети ачылып, келтирилген чыгым кайра төлөнүп, кылмышкерлер камалганы тууралуу азырынча маалымат жок. Уурулук кылмышынын көбү Бишкек шаары менен Чүй облусунда катталууда.

Укук коргоо органдары уурулук жана талап-тоноо окуяларында кылмышкерлердин жарымынын гана бети ачылып жатканын билдирет.

Иллюстрациялык сүрөт.

Конституцияга шайкеш келтирүү үчүн сот системасына беш жаңы мыйзам сунушталып жатат. Президент Садыр Жапаров демилгечи болгон документтер сот бийлигинин көз карандысыздыгын камсыздоого багытталганы айтылат. Учурда ал мыйзам долбоорлорун парламенттин тармактык комитети карай баштады.

Беш мыйзамдын мазмуну, сот бийлигинин эркиндиги

Мыйзам жазуу эрежеси боюнча кайсы бир тармактагы мыйзамдын 50% ашыгын өзгөртүү керек болсо, толук бойдон жаңы долбоор даярдалат. Жогорку соттун төрайымы Нургүл Бакирова жаңы Конституцияга ылайыктоо үчүн сот тармагындагы бир топ мыйзам өзгөртүүгө дуушар болгондуктан, жаңы мыйзам долбоору сунушталганын туура деп эсептейт. Бакирова 13-июлда парламенттин Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери боюнча комитет жыйынында баяндамачы катары депутаттардын суроосуна жооп берип жатып, беш мыйзамдагы негизги өзгөртүүлөргө токтолду.

Нургүл Бакирова.
Нургүл Бакирова.

“Сотторду тандоо кеңеши Сот адилеттиги иштери боюнча кеңеш деп өзгөртүлүп, мурда 9 мүчө болсо, азыр 12 болуп өзгөртүлдү. Анын төрагасы жана сегиз мүчөсү соттор. Кадр тандоого аябай күчөтүлгөн талап коюлду. Мыйзам чыгаруу демилгесине ээ болдук. Жогорку соттун төрагасынын ыйгарым укуктары кеңейтилди. Мисалы, жергиликтүү соттун төрагаларын дайындайт. Мурда судьялардын жыйыны шайлачу. Азыр төрагалар дайындап жаткандыктан, аларга дагы кошумча жоопкерчилик болуп калды. Тартип комиссиясы мурда 9 мүчөдөн туруп, үчөө президенттин, үчөө Жогорку Кеңештин өкүлү, үчөө соттор болсо, азыр бардыгы соттор болот”.


Нургүл Бакирова Сотторду тандоо кеңеши (долбоордо аны Сот адилеттиги иштери боюнча кеңеш деп өзгөртүү сунушталууда) жана Тартип комиссиясынын мүчөлөрүнүн курамы жана санынын өзгөртүлгөнүн мыйзам долбоорунун негизги артыкчылыктары катары атап жатат. Сотторду тандоо кеңеши - судьяларды тандап, президентке сунуштаган кызматты аткарат. Ал эми Тартип комиссиясы - иштеп жаткан судьялардын ишмердүүлүгүн карайт.

Сотторго президент мыйзам жазып берди

Жогорку соттун төрайымы Нургүл Бакирова бул өзгөртүүлөр сот бийлигинин укуктарын кеңейтип, алардын көз карандысыз болушун камсыздай турганын белгиледи. Бирок депутат Кенжебек Бокоев соттор мыйзам демилге кылуу укугуна ээ болгонун эске салып, фемида өкүлдөрүнө президент мыйзам жазып бергенин сындады.

Кенжебек Бокоев.
Кенжебек Бокоев.

"Өзүңөргө тиешелүү болгон беш конституциялык мыйзамды сунуштабастан, бул укукту президентке берип койдуңар. Буга чейин аткаруу бийлиги, президент, Жогорку Кеңеш тебелеп, сот бийлиги эмес, сот системасы кылып келсе, силерде азыр өзүңөрдү жогорку тепкичке көтөрүп алууга мүмкүнчүлүк бар болчу. Эмнеге пайдаланган жоксуңар же саясий эрк жетпедиби?" - деди депутат.

Төрайым Бакирова “президенттик аппарат соттордун бардык сунуштарын кабыл алып, биргеликте иштелип чыккан” деп жооп берди.
Жыйында парламентарийлерди көбүрөөк соттордун көз карандысыздыгы жөнүндө суроолор кызыктырды. Маселен, эл өкүлү Мирлан Жээнчороев бийликтин эки бутагы болгон парламент, сот өкүлдөрү күч органдарынын басымында калып жатканын белгилеп, буга көңүл бурууга чакырды.

“Мен мыйзам чыгаруу бутагына сокку болуп жатканын айтам. Сот системасы менен мыйзам чыгаруу бийлиги өздөрүн коргой албаса эки орган тең өзүнүн эркиндигин жоготот. Сотторго ишенич төмөн, көз каранды болуп калса анда такыр эле жок калат”, - деди.

Жаңы бийликтин тушунда Жогорку Соттун мурдагы төрайымы Гүлбара Калиева баш болгон бир нече сотко кылмыш иши козголуп, айрымдары камалды. Ошондой эле, бир нече депутат учурда шектүү катары камакта отурат.

Кыргызстандын эгемендүү тарыхында жаңы келген бийлик сот реформасын ишке ашырууга белсенет, бирок оппозиция өкүлдөрү соттордун колу менен камалып, куугунтукталган учурлар токтой элек. Ал эмес ар бийликтин президенттик аппаратта атайын соттордун көмүскөдө башкарган куратору болору жашыруун деле болбой калган. Укук коргоочу Азиза Абдрасулова абалга мындай баа берди:

Азиза Абдирасулова
Азиза Абдирасулова

“Биринчиси, соттордун шайланып жатышы. Президент, Жогорку Кеңеш шайлап жатат. Экинчиси, алардын мөөнөтү. Жогорку кызмат адамдарын, криминалды соттоп жатканда 5 жылдан кийин кайра шайланып келемби деп ойлонушат. Үчүнчүдөн, алардын коопсуздугун ким ойлойт? Бул үч нерсе аткарылмайынча канча мыйзам кабыл алынбасын, алардын эркин болушун камсыздай албайбыз”, - деди укук коргоочу.

Президент Садыр Жапаров 7-июнда Сот жана укук коргоо ишин өркүндөтүү маселелерин талкуулаган кеңештин жыйынында кызуу болуп, иш бөлмөсүнө кире албай жаткан судья тартылган видеону көрсөтүп, сот тармагын реформалоодо бир гана мыйзам эмес, кадр маселеси дагы маанилүү экенин белгилеген.

Жапаров автор катары көрсөтүлгөн беш мыйзам 24-марттан бери коомдук талкууда турат. Алар:

  • “Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту жөнүндө”;
  • “Судьялардын макамы жөнүндө”;
  • “Сот адилеттиги иштери боюнча кеңеш жөнүндө”;
  • “Жогорку Сот жана жергиликтүү соттор жөнүндө”;
  • “Соттук өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө” мыйзам долбоорлору.

Документтердин мазмунун бул жактан окуңуз.

Сот тармагында маанилүү беш мыйзам кабыл алынып жаткан учур өлкөдө бир нече парламент депутаттары, мурдагы жогорку бийлик адамдары камалып жаткан мезгилге туш келди. Кылмышка шектүү саясатчылардын тарапташтары бийлик сотторду курал катары колдонууда деп сындап жатышат.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG