Экономика

"Ынтымак Ордо" эки өлкөнүн өкмөт башчылары адегенде өзүнчө, андан соң делегациялардын кеңири курамында жолугушканын билдирди.

"Чек ара маселелерин чечүү – Кыргызстан менен Тажикстандын ортосундагы достук жана коңшулук мамилелерди өнүктүрүү үчүн бекем негиз түзгөн тарыхый окуя. Тажикстан Республикасы менен ар тараптуу кызматташтыкты мындан ары өнүктүрүү жана тереңдетүү Кыргыз Республикасынын тышкы саясатынын артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп саналарын өзгөчө белгилегим келет. 2025-жылы өлкөлөрүбүздүн күч-аракеттери соода-экономикалык жана маданий-гуманитардык кызматташтыкты калыбына келтирүүгө жана активдештирүүгө, чек ара аймактарынын калкынын социалдык-экономикалык жашоо шарттарын жакшыртууга, ошондой эле эки тараптуу өз ара аракеттенүүнүн бардык багыттары боюнча кыргыз-тажик байланыштарын мындан ары өнүктүрүүгө жана тереңдетүүгө багытталган", - деди Министрлер кабинетинин төрагасы Адылбек Касымалиев.

Дагы караңыз

Тажикстан премьер-министри Бишкекке иш сапар менен келди

Тажикстан менен соода алака чек ара такталып, эки тараптуу келишимдер күчүнө киргенден кийин кескин жанданды. Расмий статистикага таянсак, 2025-жылдын январь-ноябрь айларындагы өз ара соода жүгүртүү 36 млн доллардан ашып, мурунку ушул мезгилден 24 эсе өстү. 2021 жана 2022-жылдардагы кыргыз-тажик чек арасындагы куралдуу кагылышуулардан кийин эки өлкөнүн алакасы кескин муздап кеткен. Андан бери эки тараптуу экономикалык алаканын көлөмү 1,5-2 млн долларга чейинки минимумга түшүп кеткен болчу.

Былтыркы соода жүгүртүүнүн 73% кыргыз экспорту, 27% импорт түздү. Кыргызстан коңшусуна негизинен шоколад, кондитердик жана макарондук азыктарды, ошондой эле көмүр экспорттогон. Тажикстандан кургатылган жемиш, жүзүм, өрүк, пахта, килем жана алюминийден жасалган товарларды импорттогон.

Тажикстандын премьер-министри Кохир Расулзода эки өлкөнүн кызматташтыгында мүмкүнчүлүктөр кеңири экенин айтты. Ал чек ара такталып, 300 чакырымдай тилкенин демаркацияланышы эки өлкөнүн өз ара ишеним менен эң татаал маселелерди да конструктивдүү чечүүгө жөндөмдүү экенин айгинелей алганын белгиледи:

"Биз өзүнчө отуруп ачык пикир алыштык жана экономикалык мүмкүнчүлүгүбүздү толук ачуу мезгили келгенин бир пикирден билдирдик. 2025-жылы соода жүгүртүү таасирдүү өсүүнү көрсөтүп, 171% жетти же 33 млн доллардан ашты. Бирок 2013-жылы бул сандар дээрлик 185 млн долларга жеткенин эске алганда алдыбызда дагы өтө чоң иштер турганын түшүнөбүз. Мамлекет башчыларыбыз алдыбызга так максаттарды коюп, соода жүгүртүүнү жакынкы жылдары 500 млн долларга жеткирүүнү тапшырышкан. Мындай өсүүнүн маанилүү драйвери өндүрүштүк кызматташтык болот деп эсептейбиз. Бул тармакта жөнөкөй соода операцияларынан терең өнөр жай чынжырчаларын түзүүгө өтүүнү сунуштайбыз”.

Мунун алдында кыргыз тарап эки тараптуу соода жүгүртүүнү көбөйтүү боюнча конкреттүү чаралар, этаптар жана жооптуу аткаруучуларды камтыган “жол картасын” иштеп чыгууну жана аны кабыл алуу сунуштаган. Мындан тышкары, продукцияны илгерилетүүнүн, ишкерлер ортосунда түз байланыш түзүүнүн жана туруктуу өткөрүү каналдарын түзүүнүн натыйжалуу механизми катары Кыргызстандын Тажикстандагы жана Тажикстандын Кыргызстандагы соода үйлөрүн ачуу демилгеленди.

Касымалиев эт-сүт, тигүү-текстиль, көмүр, айнек продукцияларын жана кумшекерди жеткирүүгө даярдыгын билдирди. Муну менен катар жеңил жана текстилдик өнөр жайда, фармацевтикада кызматташтыктын кеңири мүмкүнчүлүктөрү бар экенин белгиледи.

Расулзода Тажикстан пахта буласынын олуттуу чийки зат базасына ээлик кыларын айтып, кыргыз бизнесине даяр текстилдик продукция чыгаруу боюнча биргелешкен ишканаларды түзүүнү сунуштады. Айтымында, учурда Тажикстанда өндүрүлгөн пахтанын 30% гана өлкө ичинде иштетилип, калган 70% экспорттолот. Мындан улам, ошол 70% ресурсту да кыргыз ишкерлери менен бирге кайра иштетүү мүмкүнчүлүктөрү бар экенин белгиледи.

“Сиздердин маркетинг жана тигүү тармагындагы тажрыйбаңыздарды биздин ресурстар менен бириктирсек, үчүнчү өлкөлөрдүн рынокторуна “Борбор Азияда жасалган” деген атаандаштуу бренд менен чыксак болот”, - деди Расулзода.

Кыргыз өкмөтүнүн башчысы логистикалык байланыштарды өнүктүрүүдө чек аралык инфратүзүмдү жакшыртууга жана көзөмөл-өткөрмө пункттардын натыйжалуулугун арттырууга басым жасоо зарылдыгын айтты. Мында көзөмөл-өткөрмө пункттарын модернизациялоо, алардын өткөрүү жөндөмүн кеңейтүү, коштомо логистикалык жана жүк терминалдарын өнүктүрүү, ошондой эле бажы жана чек ара башкаруусунда заманбап санарип чечимдерди жайылтууну белгиледи. Кыргызстан тажик товарлары үчүн ЕАЭБ жана ВСП+ аркылуу Евробиримдик рынокторуна соода дарбазасы болуп берүүгө даярдыгын билдирди.

"Кыргызстан ири стратегиялык маанидеги инфратүзүмдүк Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жол долбоорун ишке ашырып жатат. Бул өлкөбүздүн транзиттик мүмкүнчүлүгүн бир кыйла арттырат жана Евразия мейкиндигиндеги маанилүү логистикалык түйүн катары ролун бекемдейт. Бул транспорттук коридор Тажикстан үчүн да жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Кыргызстандын өнүккөн жол тармактарынын жана Кытай менен чек арасындагы “Эркештам”, “Торугарт” жана “Бедел” өткөрмө пункттарынын жардамы менен тажик товарларынын Кытай рынокторуна чыгышына жагымдуу шарттар бар. Ошондой эле Кытай товарларын Тажикстанга импорттоодо да өзүнүн транзиттик мүмкүнчүлүгүн сунуштайт", - деп сүйлөдү Касымалиев.

Дагы караңыз

Президент Жапаров тажик өкмөт башчысы менен эки тараптуу кызматташтыкты талкуулады

Тажик делегациясы Дүйшөмбү Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жол долбоорун колдой турганын белгилеп, Тажикстан темир жолдорунун түндүк тилкесин бул маршруттун логикалык уландысы катары кароону сунуштады.

Тажикстан чек аралаш аймактарда биргелешкен дүң-таркатуучу борборлорду жана кайра иштетүүчү ишканаларды түзүүгө кызыкдар экени, бул жер-жемиштердин консерваланган жана кургатылган продукциясын ЕАЭБ жана Кытай рыногуна экспорттоону жолго салары белгиленди.

Бишкектин расмий эсебине ылайык, 2025-жылы Кыргызстанга 86 миң тажик туристи келген жана мурунку жылга салыштырмалуу бул 12 эсе өскөн. Алаканы бекемдөө үчүн Бишкек-Дүйшөмбү авиакаттамы кайра жанданган.

Касымалиев кыргыз-тажик биргелешкен туристтик долбоорлорду ишке ашырууга, анын ичинде үчүнчү өлкөлөрдүн жарандары үчүн Борбор Азия мамлекеттерине бирдиктүү визаны жайылтууга кызыкдардыгын билдирди. Чөлкөмдүн тоолуу райондору альпинисттик жана экологиялык турлар сыяктуу биргелешкен туристтик долбоорлорду уюштуруу үчүн уникалдуу табигый ландшафттарга, бай каттамдарга жана жагымдуу шарттарга ээ.

Кохир Расулзода Тажикстандын “Корхони Кимиёви” ишканасы Кыргызстандын тоо кен жана курулуш тармактарын өндүрүштүк жардыргыч заттар менен камсыз кыла аларын билдирди. Муну менен катар Тажикстандын баштапкы алюминий продукциясын чыгаруу мүмкүнчүлүктөрү, “Сугд” эркин экономикалык аймагында алюминий профилдерин жана конструкцияларды чыгаруу боюнча биргелешкен ишканаларды түзүү сунушталды.

Кыргызстандын масштабдуу гидроэнергетикалык курулуштарын жогорку сапаттуу цемент менен камсыздоо, гипсокартон, жылуулоочу жана айнек жасалгаларын чыгарган биргелешкен ишканаларды түзүү демилгеленди.

Жүк ташуучулар ассоциациясынын жетекчиси Темирбек Шабданалиев эки өлкөнүн жарандары чек ара соодасынан жакшы баар табышарын айтты:

"Кыргызстан менен Тажикстандын экономикасы бири-бирине окшош. Биздин кургатылган жемиштердин, башкача айтканда, Баткенде, Лейлекте өскөн өрүктүн дээрлик 80% алар сатып алып кетип, тажик бренди катары Орусияга чыгарышат. Мындан тышкары, алар Кыргызстандан көмүр, мунай продуктуларын сатып алат. Бизге эң кызыктуу жери – помидор, бадыраң сыяктуу жашылча-жемиштер ал жакта бир ай эрте бышат. Биз, кыргыздар, ошону сатып алып, Орусиянын Новосибирск, Омск, Томск аймактарына алып барабыз. Эрте жазда биз алардын продукциясын сатканга көмөктөшөбүз. Тажиктер Кыргызстандан абдан көз каранды болчу. Карамык өткөөлүнөн өтүп, Эркештам аркылуу Кытайга кирип жүк алып кетчү. Мамилебиз начарлаганда биздикилер ал өткөөлдү жаап салышкан. Ошону менен алардын бул багыттагы соодасы такыр соолуду. Алар Кытай менен биргелешип Тоолуу Бадакшан жактагы өткөөлүн оңдоп-жасашты. Бирок ал жак чылкый тоо болгондуктан жайында гана иштейт, кышында ашуулары жабылып калат. Алар бизге көбүнчө реэкспорт үчүн кызыкдар. Тажиктер кыргыздын жолуна аябай муктаж. Себеби Кытайдан, Орусиядан алган жүктөрүн биз аркылуу алып өтүшөт".

Жыйындын соңунда өкмөт аралык кеңештин биринчи отурумунун протоколуна, ошондой эле Кыргызстандын Экономика жана коммерция министрлигинин алдындагы "Кыргыз экспорт" борбору менен Тажикстандын Соода-өнөр жай палатасынын ортосундагы өз ара түшүнүшүү жөнүндөгү меморандумга кол коюлду.

Иш сапардын алкагында тажик өкмөт башчысы кыргыз президенти Садыр Жапаров менен да жолугушту.

Кыргыз бийлиги Чжаонун көмөгү менен долларга байланган USDKG жана сомго байланган KGST аттуу криптовалюталарды жасап, Binance аянтчасында жүгүртүүгө чыгарды. Кыргызстандын ички криптовалюта базарында болсо жүгүртүү 3 триллион сомго жакындады. Бул жүрүштөрдү оң баалагандар да бар, ошол эле кезде тобокелчиликтерден чочулагандар да жок эмес.

Чаңгы базада чечилип сүйлөшүү

Кыргыз президенти Binance криптобиржасынын негиздөөчүсү Чанпэн Чжаону бул ирет Ысык-Көл облусундагы кышкы эс алуу жайларында эки күн коноктоду. 7-февралда “Каракол” чаңгы базасына чыгышса, 8-февралда Жыргалаң, Ак-Булак жана Боз-Учук курорттук шаарчаларын бириктирген “Ала-Тоо Резорт” курорту курулуп жаткан аймакты көрүштү.

Садыр Жапаров Чжао менен баарлашууда туристтик шаарчанын мүмкүнчүлүктөрүн айтып берип жатты:

“Бул жерде үч тоо биригет. Калган эки тоодогу базада тең мына ушул жердегидей инфратүзүм болот. Беш жылдыздуу мейманкана жана башка нерселер курулат”, – деди ал.

Ысык-Көлдөгү үч чокуну бириктирген келечектеги ири чаңгы базасына алгач “Кыргыз Куршевель” деген аталыш берилип, долбоору 2024-жылы жарыяланган. 2025-жылы аталышы “Ала-Тоо резорт” болуп өзгөрүп, курулушу башталган. Долбоор алгач чет элдик компанияга берилсе, кийин курулушту мамлекеттик ишкана инвесторлордун көмөгү менен жүргүзө баштаган.

Чанпэн Чжао буга инвесторлор катары тартылбаса керек, муну жөн гана криптовалюта базарындагы ири оюнчуну Кыргызстандын артыкчылыктары менен тааныштыруу катары караса болот. Ал журналисттерге берген учкай комментарийинде буларды айтып өттү:

“Мен жашоодо мындай сонун карды көргөн эмесмин. Дүйнөдөгү эң жакшы кышкы эс алуу жайы экен. Албетте, бул жерди досторума сунуштамакмын. Бул көргөн тоолордун мыктысы болду”.

Журналист мындан соң Кыргызстандын виртуалдык активдери боюнча иштер кандай жүрүп жатканын тактап сурады. Ага Чанпэн Чжао минтип жооп берди:

“Кыргызстандын виртуалдык активдер программасы аябай жакшы өнүгүүдө. KGST деген стейблкоин биржаларда жөнгө салынууда жана ошондой эле токенизация боюнча жумуштар алып барылууда. Ошондуктан бул жааттагы иштер жакшы баратат десек болот”.

Президенттин администрациясы кабарлагандай, президент Садыр Жапаров менен Чанпэн Чжао андан ары долбоорлорду бейформал шартта талкуулоону улантышты.

Чжаонун Кыргызстанга жүрүшү жана Бишкек чыгарган стейблкоиндер

Чанпэн Чжао 49 жашта. Өзү Кытайда туулган, бирок ата-энеси Канадага көчүп барып, ошол жакта отурукташып калган.

Алгач криптовалюта базарында трейдинг менен алектенген программист 2017-жылы Binance криптобиржасын негиздеген. Аянтча жарым жылда чоң оюнчуга айланып, Чжао өзү 1-2 млрд доллар активи бар миллиардерлердин катарында Forbes’тун тизмесине кирген. Binance кийинки жылдары ири криптобиржага айланган.

2023-жылы АКШда Чжаого “акчанын изин жашырууга каршы мыйзамдарды бузган” деген негизде кылмыш иши козголгон. Ал санкцияга кирген адамдарга аянтча түзүп берген деп айыталган. Ишкер күнөөсүн мойнуна алып, компаниянын башкы директору кызматынан кеткен. 2024-жылы ал төрт айга кесилип, бир жылдык соттошуудан кийин Кошмо Штаттардын президенти Дональд Трамптын ырайымы менен камактан бошотулган.

Bloomberg басылмасынын маалыматтарына таянсак, Чанпэн Чжаонун байлыгы 2023-жылы 23 млрд доллар деп кабарланса, 2025-жылы 90 млрд доллардын тегерегинде деп бааланган.

Мына ушундай тарыхы бар кытай-канадалык ишкерди Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров 2025-жылы май айында Бишкекке чакырып, өзүнө коомдук кеңешчи кылып бекиткен. Анда да бир сыйра коноктоп, расмий күбөлүк тапшырган. Чжао күбөлүк алуу иш-чарасында журналисттерге комментарий берип, Кыргызстандын улуттук санарип валютасын түзүүгө көмөктөшөрүн айткан.

Натыйжада ал Кыргызстандын иш-чараларына катышып, чет жактагы форумдарда бул өлкөнүн виртуалдык мүмкүнчүлүктөрүн жарнама кыла баштады. Президенттин алдында Виртуалдык активдер жана блокчейн технологиялар чөйрөсүн өнүктүрүү боюнча улуттук кеңеш түзүлүп, анын эки жыйналышына тең Чанпэн Чжао да катышты. Ал Жапаров менен видео байланыш аркылуу да сүйлөшүп турду.

Буга оро-пара Кыргызстан криптовалюта чыгарганы жатканы маалымат тарап турду. Финансы министрлиги муну былтыр июлда ырастап, ноябрда аны жүгүртүүгө чыгарды.

АКШ долларына теңме-тең байланган USDKG аттуу криптовалютанын алгачкы эмиссиясы президенттин катышуусунда өттү. Иш жүзүндө Кыргызстандын алгачкы мамлекеттик криптовалютасы пайда болду.

Финансы министри Алмаз Бакетаев криптовалютаны жүгүртүүгө чыгарган күнү журналисттерге буларды билдирген:

“Бул боюнча бир жарым жылдан бери иш алып барып жатканбыз. Бул өзгөчө стейблкоин. Анткени бул алтын менен камсыздалган. Учурда бизде 50 миллион долларга тете алтыныбыз бар. Мына ошого барабар суммага – 50 миллион токенди эмиссия кылдык. Кудай буюрса, биздин USDKG криптовалютасын ар кайсы биржаларда алып-сатууга болот. Бул кадимки эле төлөм системасы. Компаниялар, жарандар аны дүйнөдөгү башка стейблкоиндер сыяктуу эле бирдемени төлөгөнгө, акча которууга же акча чогултууга колдоно беришет”.

Кыргыз бийлиги мындан сырткары сомго теңме-тең байланган KGST аттуу экинчи улуттук криптовалютасын жүгүртүүгө чыгарды. Ал да стейблкоин.

Президент Садыр Жапаров муну жаңы жылдык кайрылуусундагы сөзүндө өнүгүүнүн белгиси катары мүнөздөгөн. Кызыгы, береги сөздү ал орусча кебинде айтып, кыргызчасында келтирген эмес.

“Бийликтин бардык бутактарынын эриш-аркак ишинин жана бюджетин максаттуу колдонуусунун натыйжасында Кыргызстан ички дүң продуктунун өсүү темпи боюнча дүйнөдөгү үч өлкөнүн катарына кирди. Дүйнөлүк экономикада криптовалютанын ролунун өсүү шартында эл аралык ири криптовалюталык платформа – Binance биржасында кыргыз сомуна бирме-бир байланган KGST улуттук стейблкоиндин листинги ишке ашты. Бул Кыргызстандын виртуалдык активдер чөйрөсүндөгү укуктук, институционалдык жана жөнгө салуунун өнүгүшүнүн жогорку деңгээлде экендигинин далили болуп саналат. Жетишилген жыйынтыктар жалпы жонунан Кыргызстан туруктуу өнүгүү жолунда экендигин көрсөтүп турат”, – деген мамлекет башчы 31-декабрда.

Binance криптобиржасынын сайтын карасак, анда кеп болгон криптовалюта тең соодаланууда.

Динамикада көрүнүп тургандай, экөөнүн тең наркы бир көтөрүлүп, бир түшүп турат.

USDKG’нин капитализациясы 16,71 миң доллар, KGST’нин капитализациясы 5,64 млн доллар деп белгиленген.

Криптовалюта базарындагы триллиондор

Криптовалюта – интернетте гана жүгүртүлгөн санарип акча. Ал жөн гана шифрленген коддордун жыйындысы. Же тиешелүү компьютердик программада, тагыраагы, блокчейн технологиясы аркылуу иштелип чыккан сандардын топтому. Эң популярдуусу – биткоин.

Кыргызстанда узак талкуулардан кийин криптовалюта базарын көзөмөлдөө үчүн 2021-жылы “Криптовалюталарды жүгүртүү жөнүндө” мыйзам долбоору сунушталып, 2022-жылы ал “Виртуалдык активдер жөнүндө” деген аталыш менен кабыл алынган. Натыйжада Кыргызстанда криптовалютаны өндүрүү, жүгүртүү, алып-сатуу жана криптобиржа иштетүү мыйзамдаштырылган. Кыргыз бийлиги Улуттук крипто биржаны жана Улуттук крипто резервин түзүү дымагын жарыялаган.

Төрт жыл ичинде криптомайнинг фермалардын, криптобиржалардын, криптовалюта алып-сатуучу жайлардын жана виртуалдык активдердин эмитенттеринин саны бир көбөйүп, бир азайып олтурду. Себеби аларга лицензиялар берилип, кайра алынып турат.

2025-жылдын аягына карата 82 криптовалюта алып-сатуучу жай, 5 криптобиржа, 5 виртуалдык активдердин эмитенти иш алып барууда.

Эмитенттер USDKG, KGST криптовалюталарын жана A7A5, MTH, CDSD, LMAu деп аталган 6 криптовалютаны жүгүртүүгө чыгарышты. Ал эми катталган майнерлер мурдараак он чакты болсо, азырынча алардын баарынын иши токтотулган.

Финансы рыногун көзөмөлдөө жана тескөө кызматы 10-февралда тараткан маалыматында Кыргызстандагы криптовалюта биржаларынын жана крипто алмаштыруучу жайлардын жүгүртүүсү 3 триллионго жакындаганын билдирди:

“2025-жылдын 12 айынын жыйынтыгы боюнча виртуалдык активдерди жеткирүүчүлөрдүн кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмү 2 трлн 735 млрд 62,50 млн сомду түздү. Жалпы жонунан 2 122 177 транзакция жүрдү. Бул виртуалдык активдер базарынын өтө кеңейгенин жана санариптик активдерди колдонуучулардын өсүп жатканын айгинелейт”.

Өсүү демекчи, криптовалюта мыйзамдаштырылган 2022-жылы Кыргызстандын бул тармактагы базарындагы расмий катталган жүгүртүүсү 1 миллион сомго жеткен эмес. Жүгүртүүнүн көлөмү 2023-жылы 215 млрд сомдон ашса, 2024-жылы 923 млрд сомго жеткен.

Жогоруда белгилегенибиздей, 2025-жылдын жыйынтыгында бул сумма 2,7 триллион сомдон ашып, бир жылда үч эсе көбөйүп олтурат. Кыргызстандын шартында аябай чоң сумма.

Бул суммага Кыргызстандын ичинде чыгарылган криптовалюталардын жана дүйнөлүк криптовалюталарды алып-сатуунун бардыгы кирет. Башкача айтканда, биткоинди алып саткандар да, USDKG’ни алып саткандар да кошулат.

Криптовалюта жаатындагы адис жана программист Арстанбек Самиев “Азаттыкка” курган маегинде буларга токтолду:

“Сумма толук реалдуу. Ал ошончо криптовалюта бар дегенди билдирбейт, ал ошончо транзакция болду деген сөз. Жеке мен 2023-2024-жылдары криптовалюта менен бир топ транзакция кылып, ары-бери жасаган соодам үчүн колдондум. 2025-жылы анчалык көп алып-сатпадым, болгону эки-үч жолу гана транзакция жасадым. Анын ичинде борбордоштурулган Binance биржасында да, башка борбордоштурулбаган биржаларда (аларды DEX деп коюшат) иштедим. Мен эле бир топ суммаларды которуп жатам, а башкалар деле өз муктаждыктарына жараша миллиондогон акчасын ары-бери которушат. Мисалы, ошол эле Binance аянтчасында “1 миллион долларлык криптовалюта сатам”, “3 миллион долларлык валютаны сомго алмаштырам” деп коюп, алып-сатып турушат. Анын ары которулганы да, бери которулганы да бүт эсепке алынып, транзакция болуп саналат да, жалпы жүгүртүүгө кирет. Башкача айтканда бир эле сумманы он жолу которсоң, ошонун баары эсептеле берет. Ошондуктан криптовалюта базарындагы жалпы жүгүртүүнүн суммасы өсүп жатат. Албетте, кайсы бир деңгээлде көмүскөдөн чыгып, расмий биржа, расмий алмаштыруучу жайлар аркылуу иштей баштаганы үчүн да сумма көбөйдү го деп ойлойм”.

Секириктер жана тобокелчиликтер

Кантсе да, Кыргызстандын бийлиги криптовалюта базарындагы ири оюнчу менен кызматташып, бул жааттагы аракеттерин кескин жандантты.

Президент Садыр Жапаров өз риторикасында “Кыргызстан – виртуалдык активдер жөнүндө мыйзам кабыл алып, бул жаатта ырааттуу мамлекеттик саясат жүргүзүп жаткан чөлкөмдөгү саналуу өлкөлөрдүн бири” экендигин айтып, Борбор Азияда ишенимдүү баратканын билдирип келет. Ал жана башка аткаминерлер ар кайсы деңгээлдеги жолугушууларда Кыргызстандын криптовалютасын жарнамалап, ошол багытта да кызматташууну сунуштап келатышат.

Экономист Кубан Чороев мунун баарын криптовалюта базарындагы атаандаштык катары мүнөздөөдө:

“Менин оюмча, келерки 5 жылдыкта криптобазарда стейблкоиндер чоң роль ойной баштайт. Анткени салттуу финансы тармагы, анын ичинде банк системасы алдыңкы жылдары криптовалютага же блокчейн системасына өтөт. Ошондуктан көптөгөн мамлекеттердин Улуттук банктары же Финансы министрликтери ушул системага даярдык көрүүдө. Кайсы мамлекет ушул багытты эртерээк ишке ашырып өтүп кетсе, ошол утушта болот. Жок дегенде артта калбайт. Өзбекстан да эксперименталдык түрдө сумга байланган криптовалютасын чыгарганы жатат, Казакстан да улуттук крипторезервин түзүүгө умтулуп жатат. Чанпэн Чжаонун Кыргызстанга келип, президентке кеңешчи болушу бул жааттагы позитивдүү кыймыл деп айтсак болот. Себеби бүгүнкү күндө “Борбор Азияда криптовалюта жана блокчейн боюнча ким лидер болот?” деген чоң суроо дагы деле турат. Кайсы мамлекеттин мыйзам базасы ыңгайлаштырылып, кайсы өлкөнүн бийлиги эртерээк кадам таштаса, ошол лидер болот. Жогоруда белгилегенимдей, азыркы учурда Өзбекстан, Казакстан жана Кыргызстандын ортосунда ушул жаатта билинбеген атаандаштык өкүм сүрүүдө”.

Башка маселе, криптовалюта базарындагы бул секириктерден Кыргызстанга пайда-зыяны кандай? Олуттуу тобокелчиликтер жокпу?

Пайдалуу жагы катары, криптовалюта базарындагы жүгүртүүлөр көмүскөдөн чыгып, көзөмөлгө алынып калганын атаса болот. Себеби мындай шартта андан салык алына баштайт. Айталы, кыргыз бийлиги былтыр 9 айдын эсебинде 2 млрд сомдон ашык каражат салык катары түшкөнүн маалымдады.

Зыян жактарын азырынча так айтуу кыйын. Балким, криптобазардагы каражаттарды кайсы бир топтор акча адалдоо үчүн колдонуп кетиши мүмкүндүгүн ушуга кошсо болот.

Айталы, Молдовадан качып чыгып, орус жергесинде жашап жүргөн олигарх Илан Шор Кыргызстандын аймагында Grinex аттуу криптобиржа уюштуруп, Бишкекте рублге теңме-тең байланган A7A5 аттуу стейблкоин жүгүртүүгө чыгарганы көп түкшүмөл жаратууда.

Financial Times басылмасы белгилегендей, Grinex криптобиржасы жана анда айланып жаткан стейблкоин Батыш өлкөлөрүнүн санкцияларына кабылган Орусияга кирген-чыккан каржы агымдарын тейлөөгө багытталган. Жөнөкөй түшүндүргөндө, чет өлкөгө акча которууну каалагандар так ушул биржаны колдонууда. Себеби, Орусиянын көп банктары банктар арасындагы акча которууну камсыз кылган SWIFT глобалдык системасынан өчүрүлгөн.

Financial Times басылмасы былтыр жайда чыгарган макаласында Grinex ачылган төрт ай ичинде 9 млрд доллар айлантканын маалымдаган. “Азаттыктын” бир нече кызматы биргелешип жасаган декабрдагы иликтөөдө болсо A7A5 криптовалютасы менен жүргүзүлгөн операциялардын көлөмү 79 млрд долларга жеткени эсептелген.

Мына ушундай түкшүмөлдөрдүн фонунда АКШнын Финансы министрлигинин Чет элдик активдерди көзөмөлдөө башкармалыгы (OFAC), Улуу Британиянын өкмөтү, Европа Биримдиги Grinex криптобиржасына жана стейблкоинди чыгарган “Олд Вектор” компаниясына, алардын негиздөөчүлөрүнө санкция киргизген. Былтыр жыл соңунда Шорго байланышы бар кыргызстандык KIFIKO аттуу компания да санкцияга илинген.

Программист Даниил Вартанов мурдараак “Азаттыкка” берген интервьюсунда мындай деген эле:

“Сырткы оюнчулар Кыргызстанды санкциялардан буйтоо үчүн колдонуп жатышы мүмкүнбү? Толук мүмкүн. Албетте, мен азыр муну ырастай да албайм, четке да кага албайм. Мындай нерселерге өтө этияттык менен кароо керек […] Биринчиден, дүйнөдөгү бардык адалдаштырылган акчанын 99% кадимки банктар аркылуу жүрөт, ага эч кандай криптовалюта керектелбейт. Эгер криптовалюталардын өзүн ала турган болсок, аны банк системасынан сырткары которуу үчүн эң жөнөкөй криптовалюталар деле жарайт. Адамдар көнүп алгандыктан, жөнөкөй жана түшүнүктүү болгондуктан стейблкоиндерди колдонушса керек. Бирок ал коопсуз дегенди түшүндүрбөйт. Мында кайра эле ошол стейблкоиндерди чыгарып, жүгүртүп, алардын курсун кармап турган адамдарга ишенүүгө туура келет”.

Баса, Кыргызстан чыгарган USDKG стейблкоинине Финансы министрлигине караштуу “Виртуалдык активдердин эмитенти” компаниясы ээлик кылат. Директору Бийболот Мамытов. Бирок бул стейблкоин Кыргызстандын алтыны менен камсыздалган деп кабарланган. Мындан көйгөй болбойбу?

Ал эми KGST стейблкоини "КейЖиЭсТокен" аттуу жеке фирмага таандык. Директору катары Ольга Мартынова, негиздөөчүсү катары “Гевор Трейдинг Корп” аттуу эл аралык компания көрсөтүлгөн. Демек, стейблкоиндин түбү чет элдик болуп саналат. Анда бул криптовалютаны Кыргызстандыкы дегенге болобу? Ушунун өзүндө тобокелчиликтер жаткан жокпу?

Криптовалюта боюнча адис Арстанбек Самиев бул суроого мындайча жооп берди:

“USDKG стейблкоини алтын менен камсыздалган деп расмий кабарлап жатышпайбы. Эгер аны камсыздоо үчүн алтынды чет жакка чыгарышса, анда кандайдыр бир тобокелчиликтер бар. Мисалы, 1 млрд долларлык алтынды Binance биржасына депозитке коюп, ошого жараша USDKG’ни листинг жүргүздү дейли. Бирдеме болуп, USDKG’нин баасын түшүп кетсе, анда ошол алтындын наркы да түшүп, 500 млн доллар болуп калышы мүмкүн. Кайра көбөйүп кетиши деле ыктымал. Мен муну гипотетикалык жактан айтып жатам. Бирок мамлекеттин жетекчилери алтынды Улуттук банкта эле кармашса керек. Ал эми KGST’ни боюнча айтсам, мен аны мамлекетке тиешелүү го деп ойлоп жүргөм, ал менчик тура. Албетте, сомго бирме-бир кылып каалаган компания чыгара берет, бирок бул жерде ага мамлекет гарант берип, анан жүгүртүүгө чыгарып жатпайбы. Ага акчаны ким салды, мамлекеттин казынасынан кеттиби-кеткен жокпу, ошол жактарын билбейбиз. Ошондуктан мындагы тобокелчиликтерди так айтуу кыйын. Жалпы жонунан, кыргыз жарандарына USDKG’нин жана KGST’нин түздөн-түз зыяны тийбейт. Эгер адамдар аны алып-сатууга катышып, чоң суммасын киргизип, анан баасы түшүп кеткенде эле күйүп калбаса, кесепетин деле тартпайт”.

Маалым болгондой, криптовалютанын эки негизги түрү бар. Биринчи түрү – монета. Ал эч бир банктык системага жана мамлекеттик валюталарга байланган эмес. Бул топко биткоин (Bitcoin), опекс (Opex), риппл (Ripple), эфириум (Ethereum), лайткоин (Litecoin) сыяктуу монеталар кирет.

Экинчи түрү – токен. Бул бар монеталардын блокчейнин пайдалануу менен иштелип чыккан жана ошол платформалардын ичинде жайгашкан валюталар. Solana (SOL), Tether (USDT), XRP, Binance Coin (BNB) жана башкалар токен болуп саналат.

Ошол эле токендин өзүнүн да үч тиби бар. Анын бири – стейблкоин (stable – стабилдүү, coin – монета). Булардын наркы кадимки акчанын курсуна же алтын, мунай, дан сыяктуу товарлардын биржалык баасына байланат. Алар кымбаттаса кымбаттап, арзандаса баасы түшүп турат. Мисалы, эң белгилүү Tether же USDT токени криптобазарда АКШ доллары менен 1:1 эсебинде бааланат.

Кыргызстанда жүгүртүүгө чыгарылган алты криптовалютаны бириктирген бир нерсе бар – алардын баары токен. Анын ичинде стейблкоин. Адистер стейблкоин классикалык майнинг жолу менен эмес, жеңил гана чыгарыларын белгилеп келишет.