Дүйнөдөгү интернеттин абалын көзөмөлдөгөн NetBlocks уюмунун маалыматына ылайык, Иранда интернеттин өчүрүлгөнүнө 600 сааттан ашты. Өлкөдө 26 күндөн бери дүйнөлүк желе жок.
«Бул чара жарандарды эл аралык тармактардан ажыратып, согуш маалында маалымат алуу укугун бузууда», — деп билдирди NetBlocks 25-мартта X социалдык тармагы аркылуу.
Жыл башынан бери Иранда интернет экинчи жолу өчүрүлдү. Алгач 8-январда өлкө боюнча нааразылык акциялары күчөгөн учурда үзүлгөн.
Учурда интернет трафиги кадимки деңгээлге салыштырмалуу 1% чейин төмөндөп, 90 миллионго жакын калктын басымдуу бөлүгү толук маалымат ала албай калды.
VPN же спутниктен алынган интернет да барган сайын чектелип, аларды колдонуу ирандыктар үчүн кооптуу болуп бара жатат.
АКШ Иранга согушту токтотуунун 15 пункттан турган планын жибергенин израилдик 12-канал жана The New York Times 25-мартта эки аткаминерге шилтеме берип кабарлады.
Вашингтон бул маалыматты ырастап же четке каккан жок. Кошмо Штаттардын президенти Дональд Трамп Иран менен акыркы күндөрдө сүйлөшүү жүрүп жатканын билдирген. Тегеран муну четке каккан.
Израилдик 12-каналдын маалыматына караганда, документте Иран өзөктүк курал менен уранды байытуудан баш тартып, байытылган урандын корун жана бардык маалыматты Атомдук энергетика боюнча эл аралык агенттикке өткөрүп бериши керек, Натанз, Исфахан жана Фордодогу өзөктүк объектилерин жок кылып, аффилирленген топторду каржылоону токтотушу, Ормуз кысыгын ачып, ракета учурууну чектеши, алардын аралыгын кыскартышы, аны коргонуу максатында гана колдонушу керек деген талаптар кымталган. Аталган канал кошумчалагандай, ирандык чиновниктер бул план менен канчалык кеңири тааныш экени, Иран менен Израил аны сүйлөшүү үчүн негиз катары кабыл алабы, жокпу, азырынча беймаалым. Бирок Иранга бул документтин берилгени Трамптын администрациясы согушту токтотуу аракетин күчөткөнүн билдирет.
The New York Times басылмасы билдиргендей, АКШ менен Ирандын ортосундагы маанилүү ортомчу Пакистандын аскердик кол башчысы Асим Мунир болгон. Ал 2025-жылы эки жолу Трамп менен жолугушканы белгилүү. Фельдмаршал Мунир Ирандын Ислам революциясынын сакчылар корпусу менен тыгыз байланышы бар экени айтылды, бул катташ ага тирешип жаткан тараптардын талабын бири-бирине жеткирүүдө жардам берген.
The Wall Street Journal өз булактарына таянып, сакчылар корпусу АКШга бир топ талаптарды койгонун жазды. Анын ичинде Перс булуңунагы америкалык бардык аскердик базаларды жабуу, Иранга кол салуу үчүн репарация (согуштан тарткан зыяндарды бүт бойдон же анын бир канча бөлүгүн жеңилген өлкө жеңген өлкөгө төлөй турган чыгымдар) төлөө, Ормуз аркылуу өткөн кемелерден акы алуу, Ливандагы "Хезболла" тобуна (АКШда террордук деп табылган) Израилдин соккуларын токтотуу, Тегеранга каршы санкцияларды жокко чыгаруу жана ракеталык программага тийишпөө тууралуу талаптар бар.
28-февралда Израил менен АКШ Иранга каршы биргелешкен соккуларды баштагандан бери болжол менен 1300 адам мерт болгону кабарланган. Алардын арасында Ирандын жогорку лидери Али Хаменеи да бар. Натыйжада аймакта кырдаал курчуп кеткен.
Иран жооп катары Израилге, Иорданияга, Иракка жана АКШнын Перс булуңундагы аскер объектилери жайгашкан өлкөлөргө дрон жана ракета менен чабуул коюп келет.
Израил Ирандан тышкары, Ливанда Иран колдогон "Хезболла" тобуна байланышы бар объектилерге сокку уруп жатат.
Иран ушул тушта дүйнөлүк мунайдын маанилүү бөлүгү өткөн Ормуз кысыгын дээрлик бөгөттөп турат. Мындан улам мунайдын дүйнөлүк баасы кымбаттады. Ушул тушта Перс булуңунда бир топ соода кемеси токтоп турат.
Америкалык президент Дональд Трамп Тегеран менен сүйлөшүүлөр жүргөнүн, Ирандын энергетикалык инфраструктурасына 5 күн сокку урулбай турарын билдирген. Бирок Ислам жумуриятынын медиасы Вашингтон менен диалог тууралуу маалыматты төгүндөдү. Кара майдын маанилүү коридору болгон Ормуз кысыгы бөгөттөлүп калганына дээрлик 4 жума болду.
Перс булуңундагы мунай өндүрүүчүлөр чийки заттын ири бөлүгүн Азияга Ормуз кысыгынан жеткиришет. Согуш башталгандан бери дал ошол аймактагы өлкөлөр энергетикалык кризистен өзгөчө жапа чегүүдө.
Камбожада салттуу Тук-Тук деп аталган арабалардын айдоочулары май куюучу станцияларда узун кезектерде турушат.
Жаратылыш газы менен камсыздаган Sokimex компаниясы уруштан улам импорт үзүлтүккө учурап, 1-апрелден баштап газ менен бензинди сатууну убактылуу токтоторун билдирген.
Өкмөт күйүүчү майды үнөмдөө чараларынын алкагында жергиликтүү элди узак жолго чыкпоого, эртең мененки жана кечки кымгуут маалда менчик машиналарды азыраак пайдаланууга үндөп келатат.
Бангладештин борбору Даккада шейшембиде көпчүлүк май куюучу жайлар жабык турду. 175 миллион калкы бар өлкөнүн энергетикасы 95 пайызга импорттон көз каранды.
Өз кезегинде Жапония марттын этегинен тартып кампалардагы мамлекеттик запастарды колдоно баштарын премьер-министри Санаэ Такаичи билдирди:
"19-марттан бери бензин, дизел, мазут өңдүү мунай продукциясынын баасын ооздуктоо үчүн субсидия бере баштаганбыз. Бул чаралар азыркы кырдаалдын экономикага тийгизген залакасын азайтууну көздөйт. Ал эми электр энергиясы менен газга болгон тарифтер мындан эки-төрт ай мурунку бааларга жараша бычылгандыктан азыр кескин көтөрүлүп кетпейт.
Бул өңдүү чукул чараларды Азиядагы калган өлкөлөр да көрүп жатышат. Мисалы, Түштүк Корея энергияны сарамжал колдонуу боюнча жалпы улуттук кампания баштады. Мамлекеттик мекемелер жеңил унаа колдонууну азайтмакчы. Менчик машиналарды айдоого да чектөө киргизилиши толук ыктымал.
Элге ысык душка түшүүнүн, телефонду кубаттоонун, кир жууган машиналар менен чаң сордургучтарды колдонуунун убактысын азайтуу кеңеши берилди.
Кыскасы, Перс булуңундагы согуштун кесепетин азиялыктар жон териси менен сезүүдө.
Ормуз кысыгы эмне үчүн маанилүү?
Жакынкы Чыгыштын картасына көз чаптырсак, Оман менен Иран ортосунда орун алган кысык Перс жана Оман булуңдарын байланыштырат. Түндүк тарабында Иран, түштүгүндө Араб жарым аралы. Узундугу 167 чакырымга жетсе, эң кууш жери 33 чакырымды, ал эми кемелер каттаган канал болгону 6 чакырымды түзөт.
Ормуз аркылуу дүйнөлүк рынокко ташылуучу мунайдын 20% өтөт. Былтыркы статисткага ылайык, ал коридор аркылуу күнүнө болжол менен 20 миллион баррел чийки мунай, конденсат жана күйүүчү май жүктөгөн кемелер өтөт.
Мунайдын ири өндүрүүчүлөрү Сауд Арабия, Иран, Бириккен Араб Эмирликтери, Кувейт жана Иран чийки заттын ири бөлүгүн негизинен Азияга дал ошол кысык менен экспорттошот.
Катар суюлтулган газды бүт бойдон Ормуз менен ташыйт.
Орусия Украинага кол салгандан кийин Европа орусиялык энергиядан баш тартканы Перс булуңундагы өлкөлөрдүн импортуна байланып калган.
АКШнын энергетикалык маалымат башкармалыгы кабарлагандай, Ормуз кысыгынан ташылган кара майдан эң көп Британия, Италия, Бельгия жана Польша көз каранды.
Kpler брокер компаниясы булуңдагы мамлекеттер жылуулук берүүдө, айыл чарбада суюк отун катары колдонулган пропан, бутан, этандын ири экспортерлору экенин белгилейт.
Ирандагы согуш башталгандан бери Ормуз кысыгынын айланасында 200дөн көп кеме, арасында мунай менен газ тартып бараткан танкерлер токтоп турат.
Ормуз кысыгы кантип жабылган?
Согуш тутанганда соода кемелерине пилотсуз учактар, ракета жана катерлерден 20дан ашуун сокку урулган. Иран Ормуздан жүздөгөн чакырым алыс жердеги, Ирактын жээгиндеги буталарды аткылоого кудуреттүү экенин көрсөттү.
Экинчи жагынан, америкалык чалгынчылар маалымдагандай, ирандыктар кысыкта 6 миңдей түрдүү мина коюуга киришти.
Эксперттер миналарды кадимки балык улаган кайыктардан оңой эле орнотсо болорун белгилешет. Ал эми минадан тазалоо айлап созулушу мүмкүн. Алсак, 1991-жылдагы Перс булуңундагы согуштан кийин Кувейттин жээгиндеги бир миң чакты минадан АКШ жана өнөктөштөрү 51 күндө араң арылган.
Мындан тышкары марттын бир күнүндө эле 1650дөн ашуун кеменин GPS сигналдарына тоскоолдук түзүлгөн. Навигациялык системалар чаташканда эч кандай ракетасыз эле кемелер кырсыкка көп учурашы ыктымал.
Төртүнчүдөн, камсыздандыруучу компаниялар тобокелдик жогорулаган сайын соода кемелеринин камсыздандыруусун кайтарып алышты. Ал документсиз бир да деңиз унаасы жолго чыга албайт.
Энергия тартыштыгынан башка кайсы тармактар зыян тартат?
Европа менен Азиянын коммерциялык товарлары көп жыл Суэц каналынан эки жакка ташылчу. 2023-жылдын аягында Йемендеги хуси козголоңчулары Кызыл деңиздеги кемелерге кол сала баштаганда маршрут Африканы кыйгап өткүдөй кылып өзгөртүлгөн. Ирандагы куралдуу жаңжал баштала электе компаниялар ал коридорду кеңейтүү мүмкүнчүлүгүн караштырып жатышкан.
22-мартта кемелер кайрадан Суэц каналын кыйгап өтүп калды. Муну менен деңиз транспортун жалдоонун, демек, импорттун баасы өсүшү мүмкүн.
Кытайдын дипломатиялык аракеттери
Ал тапта Кытай Ормуз кысыгындагы кризистин айланасындагы абал көзөмөлдөн чыгып кетиши ыктымал деп эскертти.
Бээжин Тегеран менен жакшы мамилелерди сактап келгени менен америкалык базалар жайгашкан Перс булуңундагы өлкөлөргө соккуларды колдобой турганын айтып, ок атууну токтотууга үндөп жатат.
Кытай АКШ президенти Трамптын Ормуз кысыгын ачтыруу аракеттерине көмөктөшүү чакырыгына жооп кайтара элек. Ошол эле маалда Жакынкы Чыгыштагы жаңжалды токтотууда ортомчулук кылууга аракеттенүүдө. Бул максатта атайын чабарманы Чжай Цзюн аймакты кыдырып келди.
Кемелер Ормуз кысыгынан дээрлик каттабай калганы менен Кытайга байланышы бар айрым танкерлер каналдан өткөнүн эксперттер Бээжиндин Тегеранга болгон таасири менен түшүндүрүшөт.
Кытайдын кубаттуу экономикасы мунай менен газ импортунан, Перс булуңундагы жана Инд океанындагы соода жолдорунун стабилдүүлүгүнөн көз каранды. Бээжин эл аралык санкцияларды буйтап өтүп, Ирандан арзан кара май алып келчү. Эми рыноктогу алда канча кымбат чийки зат алууга аргасыз.
Андан тышкары азыркы кырдаалдан улам "Бир алкак бир жол" долбооруна ылайык Ирандын инфраструктурасына жана энергетика тармагына салынган кытайлык инвестициялардын тагдыры да бүдөмүк болууда.
Шерине