Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шейшемби, 31-март, 2020 Бишкек убактысы 12:51

Кыргызстан

Март ыңкылабына беш жыл. Убадалар аткарылдыбы?

2005-жылдын 24-марты, Бишкек.

Мындан туура беш жыл мурда Аскар Акаевдин бийлиги кулатылып, бириккен оппозициянын колдоосу менен Курманбек Бакиевге оомат оогон. Андан бери эмнелер өзгөрдү? Президент К.Бакиев ошондогу убадаларын аткардыбы?

2005-жылдын 24-мартында миңдеген элдин толкунуна туруштук бере албай Аскар Акаев башындагы бийлик “ак үйдү” таштай качты. Бириккен оппозиция Курманбек Бакиевдин талапкерлигин колдоп, кыйласы жогорку кызматтарды ээлеп калышты. Бирок көп өтпөй эле К.Бакиев менен 2005-жылы үзөңгүлөш жүргөндөр бийликтен четтей баштады.


Президент үзөңгүлөштөрүнөн эмнеге кол үздү?

2005-жылы келген жаңы бийликте “ыңкылапчы” лидерлердин кыйласы чоң кызматтарга отурушту. Азимбек Бекназаров Генералдык прокурор, Роза Отунбаева Тышкы иштер министри, Исмаил Исаков Коргоо министри, Досбол Нур уулу Билим берүү министри, Анвар Артыков Ош облусунун губернатору ж.б. Ал эми мурунку президент Аскар Акаевдин доорунда эле оппозицияда жүргөн дагы бир топ лөктөр Жогорку Кеңешке депутат болуп келишти.

Саясий серепчи Марс Сариевдин пикиринде, президенттин өз үзөңгүлөштөрүн четке сүрө баштоосуна анын мурдагы бийлик тушундагы акча ресурстарын колго кармап тургандар менен биригип, мурдагы эле бийликтин саясатын уланта баштоосу себепчи болду. Анын үстүнө 24-марттан кийин чогуу бийликке келгендер президент К.Бакиевди кайра-кайра демитип, демократиялык коом куруу үчүн эл алдында сөз бердиртип, көп учурда тең ата мамиле кылышканы ага жакпаса керек:

Марс Сариев

- Менимче 2005-жылдан кийин К.Бакиев мурдагы эле Акаевдин доорунан калган мафиялык топтордун, каржы ресурстарын кармап тургандардын койнуна кирип кетти да. Мындай айтканда ыңкылап максатына жетпей калды.

Ошондой эле М.Сариевдин айтымында, президенттин берген убадаларын бат эле унутушуна анын үй-бүлөсү да себепчи болгондой. Анткени 24-марттан кийин президенттин ага-туугандары, балдары бийликке батыл аралашып кетти.

Президенттин убадалары жана реалдуулук...

Президент К.Бакиевдин 2005-2006-жылдардагы убадалары өзгөчө көңүл бурарлык. Саясий күчтөрдүн кысымы алдында ал бир канча жолу эл алдында чоң-чоң убадаларды берип, мурдагы президенттин каталарын кайталабай турганын, үй-бүлө мүчөлөрүн саясатка аралаштырбасын, өлкөнү демократиялык нукка бурарын айткан. 2006-жылы өлкөнүн башкы теле каналына интервью берип атып ал мындай деген эле:
Максим Бакиев

- Президенттин баласы турат, тигиниси турат, мунусу турат десе, ушуга ишенгендер да бар экен. Булар ойлоп атышса керек, дагы эле баягы Акаедин мезгилиндей деп. Менин балдарым, эч качан Кыргызстандагы майда болобу, чоң болобу, бир дагы бизнеске аралашпайт. Кимдедир менин балдарымды ушинтип айтып, чоң баласы, кичүү баласы дегендерге такыр ишенбеш керек. Мен дагы мындан кийин эч качан өзүм үчүн же үй-бүлөм үчүн кандайдыр бир кызыкчылыктарга барып, жаман иштерди кылганга эч качан барбайм, шарт түзбөйм дагы…

Бирок бүгүнкү күнү реалдуулук таптакыр башка нерселерди айтып турат. Президенттин кичүү уулу Максим Бакиев “жогорку өкмөт” атыккан Өнүктүрүү агенттигин башкарып калды. Чоң жыйындарда премьер-министр Данияр Үсөнов анын оң жагынан орун ээлеп, сөзүн угууга аргасыз. Ал эми президенттин бир тууган иниси Жаныш Бакиев Мамлекеттик күзөт кызматынын жетекчиси. Көптөгөн жан сакчылардан тышкары мурдагы Улуттук гвартиянын аскерлерин, “Арстан” сыяктуу элиталык аскер бөлүктөрүн түз тейлейт. Ал эми оппозиция өкүлдөрү аны бүтүндөй күч органдарын былкылдатпай башкарып атканын айтышат. Булардан тышкары президенттин башка ага-инилери, улуу баласы да чоң кызматта.

Ыңкылаптан “Кеңешме демократиясына” кеткен жол...

Былтыртан бери президент К.Бакиев башкарууну реформалоо багытын баштап, Баш мыйзамды кайрадан өзгөртүүгө камынууда. Анда Өнүктүрүү агенттиги сыяктуу жаңы түзүмдөр пайда болуп, президент өз ыйгарым укуктарын аткара албай калса анын милдетин аткаруучуну Мамлекеттик кеңеш аныктаары жазылган. Анткен менен баш мыйзамда жок болсо да Өнүктүрүү агенттиги сыяктуу мамлекеттик түзүмдөр кадимкидей иштөөдө. Бийлик демилгеси менен чакырылган Ынтымак курултайы деле ошол саясаттын уландысы дешет.

Кечээ президент Ынтымак курултайында сүйлөп жатып, дүйөдө батыштык үлгүдөгү шайлоолорго, адам укуктарына негизделген демократиянын тууралыгы талкууга түшүп атканын, жамааттык жоопкерчиликке негизделген кыргыз коомчулугуна оңой менен батыштык үлгү сиңбей турганын айтты. Андыктан ал Кыргызстанга “кеңешме демократия” керектигин, шайлоолор элди тажатып бүткөнүн баса белгиледи:
Ынтымак курултайынын катышуучулары. Бишкек, 23.03.10

- Шайлоолор чөнтөкчүлөрдүн марафонун элестетип баратат. Шайлоону көпчүлүк белен аш менен бекер акчага туналы деп күтүшөт. Ошентип, белен аш менен бекер ооктатка тап идеология өкүм сүрүүдө. Миллиондогон байлык талаага чачылып, шайлоонун кадыры кетип бүттү.

Дал ушул себептен улам президент Кытай сыяктуу катаал системасы бар өлкөнүн жолуна түшкөндөй сезилет. Талдоочу М.Сариевдин баамында, бүгүнкү бийлик Ынтымак курултайына “кеңешме демократиясын” байлап, өлкөнү Түркмөнбашы сыяктуу башкаргысы келгендей түр көрсөтүүдө. Анын бул планы ишке ашып кетсе, президент кокус милдетин аткара албай калса өлкө башчысынын милдетин аткаруучуну Мамлекеттик кеңеш аркылуу аныктап, андан ары шайлоого чыгарбай эле курултай аркылуу тандай койчу заман эртең эле келип калышы ыктымал.

БЭКтин саясий кеңешинин мүчөсү, 2005-жылдагы митингдердин уюштуруучуларынын бири, белгилүү саясий ишмер Топчубек Тургуналиевдин пикиринде, ошол 24-марттан кийин К.Бакиевдин үзөңгүлөштөрү ага ишенген эле. Анын үстүнө ал да байма-бай убадаларды берип, башкарууну бир колго топтоп албасын айтып келген. “Тилекке каршы убакыттын өтүшү менен ал бала-чакасынын, ага-туугандарынын, эл-аралык алдамчыларынын сөзүнөн чыга албай калды окшойт”,- дейт Т.Тургуналиев.

Жаңылыктардын толук тизмеси

«Жалал-Абадга согушка кеткендей жөнөдүк»

Жаркын Ибраева.

Дарыгерлердин экинчи тобу 30-мартта Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарына жөнөп кетти. «Азаттык» Бишкектен Жалал-Абадга барып, азыр Аксы аймактык ооруканасында иштеп жаткан инфекциолог Жаркын Ибраеваны кепке тартты.

- Бишкектен барган дарыгерлер кантип бөлүштүрүлдү? Сиз иштеп жаткан ооруканадагы вирусту жугузган канча бейтап бар?

- Бул жакка келгенибизге алты күн болду. Жалал-Абаддан координатор тосуп алып, сегиз дарыгерди ар кайсы тарапка бөлүштүргөн. Сузак, Ала-Бука жана Аксы районуна бөлүндүк. Мен Аксы аймактык ооруканасынын инфекциологиялык бөлүмүндө иштеп жатам. Бизде вирус жуккан бир бейтап бар. Абалы жакшы, даттанган жок. Бардыгы штаттык режимде иштеп жатышат.

Жалал-Абаддагы ооруканадагы дарыгерлер.
Жалал-Абаддагы ооруканадагы дарыгерлер.

- Дарыгерлер ушундай шартта иштөөгө даяр беле? Психологиялык даярдыктан өтүшкөнбү?

- Биз моралдык жактан даяр болчубуз. Ошон үчүн корккон деле жокпуз. Бирок психологиялык даярдыктан өтүү мындай учурда абдан оор. Биринчилерден болуп кетип бараткандыктан согушка бараткандай сезилди. Анткени ал учурда вирус тууралуу маалымат Бишкекте бат тарап, биз аны курч кабыл алып калган элек. Бирок мен дарыгер катары өзүмдүн саламаттыгыма кооптонгон деле жокмун. Буга чейин эле ар кандай макалаларды окуп, эл аралык тажрыйба менен таанышып чыккан болчумун.

Экинчиден, корко турган болсоң имунитет алсырайт, ошондуктан дарыгерлерде коркуу сезими эмес, мекенчилдик сезими күч болуш керек. Бирок жакындарыбызга бир аз кыйын болду. Анткени алар үчүн биздин оору күчөп жаткан аймакка кетип баратканыбыз күтүүсүз болду. Бизди узатып жатканда ыйлап: «Үй-бүлөндү, жакындарыңды ойлобойсуңб»у деп жатышты.

- ​Жакындарыңыз, үй-бүлөңүз сиздин кетип жатканыңызды кандай кабыл алышты? Алар менен сүйлөшүп турасызбы?

- Үйдөгүлөр байма-бай чалып, кабар алып турушат. Бирок мен аларга «чалбагыла, бошобойбуз, телефонду жаныбызда алып жүрүүгө болбойт» деп түшүндүрдүм. Убакыт болгондо гана байланышып турам. Бирок бир чети бир ай жакындарыбыздан оолак болгонубуз тескерисинче коопсуз болду. Себеби биз Бишкекте жүргөндө күнүгө бейтаптарды, чет өлкөлүк жарандарды текшерип, анализдерин алчубуз. Ошол учурда өзүмдөн да, жакындарыма, балдарыма вирусту алып келбесем экен деген коркунуч болду. Бул жакта толугу менен шарттар бар. Коргой турган кийимдер бар.

Биз толугу менен жабык ооруканада иштейбиз, нөөмөтүбүз бүткөндө эки жума карантинге алынабыз. Башкача айтканда, анализибиз таза чыкмайын биз адамдардан оолак болобуз. Бир ай - бир жыл эмес. Биз, дарыгерлер бейтаптардын саламаттыгы үчүн андан да көп убакыт бою калып, иштөөгө даярбыз.

Бишкекте болсо мени күткөн үй-бүлөм, эки балам, жолдошум бар. Жолдошум абал курчуп жаткан мезгилде сезгендей мага телефон чалып, «Жаркын, сен баатыр болуп жөнөп калба» деп калды. Ошол эле күнү бизге министрликтен «Бишкектен жиберип жатышат, барып келесиңби?» дешти, мен дароо макул болдум.

- ​Тамак-аш, коргонуучу каражаттар жетиштүүбү?

Жаркын Ибраева.
Жаркын Ибраева.

- Дарыгерлер күнү-түнү тынымсыз иште. Тамак-аш, коргонуучу каражаттар - баары жетиштүү. Кээде эл өзү тамак-ашын көтөрүп келип, дарыгерлерге ыраазычылыгын билдирип жатат.

- ​Аксыдагы элдин, бейтаптардын маанайы кандай? Аларда чоочулоо сезими барбы?

- Эли абдан токтоо, сабырдуу, жөнөкөй келет экен. Эч кандай ызы-чуу кылып, корккон жок. Алардын ар бири өзүнөн, жакындарынан коркуп жатышат. Бирок эмоцияга алдырып, чыр салгандары деле болгон жок. Биздин айтканыбызды аткарып, тазалыкты сактап, ишин улантып жатышат. Тартип бар.

Коронавируска каршы күрөшкөн дарыгер менен маек
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:37 0:00
Түз линк


- Биздин окурмандарга кандай кеңеш берет элеңиз?

- Эч коркпоңуздар! Биз, дарыгерлер, баарыңарды коргоого, айыктырууга даярбыз! Аягына чейин иштейбиз. Учурда абал туруктуу. Биз баарыбыз ушул жерден вирустун жайылышын токтотуп калууга аракет кылып жатабыз. Сиздерден болгону үйдө отуруу талап кылынат. Гигиеналык эрежелерди сактаңыз, үйдө болуңуз. Эгер эч ким эшикке, көчөгө чыкпаса вирус жугузгандар болбойт. Ал тарабайт.

- ​Жаркын, ишиңиз илгери болсун. Оорубаңыз!

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карантинге камалган балдар

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда үч шаарда жана үч райондо өзгөчө абал режими иштей баштаганына 30-мартта беш күн болду.

Өзгөчө абал режими киргенден бери бала бакчалар да жабылды. Ал эми мектеп окуучулары буга чейин эле 16-мартта карантинге тараган.

Өзүн Нурислам деп тааныштырган баланын видео кайрылуусу ушул тапта Интернетте тарап жатат. Ал үйдө окугусу келбегенин, апасы сабакты түшүндүрүп бере албай жатканын айтып, көзүнө жаш алып арызданган.

Ушундан улам азыр бала бакчага, мектепке барбай үйдө отурган балдарга кайрылып, алардын үнүн уктук.

Нурэмир Күмүшбеков.
Нурэмир Күмүшбеков.

- Мен Нурэмир, алты жаштамын. Мен эртең менен туруп бетимди, тишимди жууйм. Анан атам менен көнүгүү жасайбыз. Китептерди окуйм, анан оюнчук ойнойм. Күндөрүм бала бакчадагыдай кызыктуу болбой жатат. Ошондуктан мен чарчадым. Досторумду сагындым.

- Менин атым Толгонай, жети жаштамын. Карантин башталганда биз апам жана сиңдим болуп башка үйдө жашап жатабыз. Анткени таенем менен атам жумушка барып жатышат. Ошондуктан биз коркуп (ред. коронавирус жугуп калат деп) башка үйдө жашап жатабыз. Бирок бири-бирибизди сагынганда алыстан, терезеден көрүп турабыз.

Ал арада мектеп окуучулары аралыктан окуу системасын тесттен өткөрүп жатышат. Билим берүү жана илим министрлигинин чечими менен окуучулар 8-апрелден тартып аралыктан окуй башташат.

Райан Болотбеков.
Райан Болотбеков.

- Менин атым Райан, нөлүнчү класста окуйм. Нарында жашайм. Тиги канаравирус (тили келбей, ушинтип айтат - ред.) деген жаман экен. Ошондуктан колду жууп, антисептик себиш керек экен. Эшикке чыкпай калдык, жумуштар токтоп калды. Шпагатка отурганды үйрөндүм, көнүгүүлөрдү жасап жатам. Карантин мага башында жакчу, азыр жакпай калды. Досторумду сагындым, кечке үйдө отура берген жаман экен. Карантин эртерээк бүтсө экен.

Райан: Досторумду, мектебимди сагындым
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:47 0:00


Үйдө отуруп сабак окуган окуучуларга жагып же жакпай жатканына да кызыктык.

Асылай Кеңешова.
Асылай Кеңешова.

- Мен - Асылай Кеңешова, 2-класста окуйм. Карантин убагында мен үйдө отуруп, сабак жазып, китеп окуп жатам. Кызыктуу кинолорду да көрүп жатам. Мага үйдө окуган анча деле жаккан жок. Мектепте окуган кызыктуу болчу, танаписте классташтарым менен ойночубуз. Эртерээк карантин бүтсө мектепке бармакмын. Бирок карантинде ата-энем менен көп убакыт өткөргөн жакты.

Диана Азимова.
Диана Азимова.

- Мен Диана Азимова, Баткен облустук гимназия жатак мектебинде 7-класста окуйм. Бизде азыр онлайн сабактар өтүп жатат. Эжекебиз «Вотсаптан» тайпа ачып, ошол жакка предметтик мугалимдерди кошкон. Алар ошол тайпага тапшырмаларды жөнөтүшөт. Биз аны аткарып, эжекелердин жеке номерине жөнөтөбүз. Көп эле сабактар тест түрүндө болуп жатат. Берилген тапшырмаларды досторубуз менен талкуулап, улуулардан сурап аткарганы мүмкүнчүлүк болгону жагып жатат. Бирок кыйынчылыктар да болуп жатат. Мисалы, жаңы теманы өзүбүз окуп түшүнүп жатабыз. Ал эми мектепте мугалимдер түшүндүрүп берчү.

Айтор, кичинекей балдар менен окуучулардын көпчүлүгүнө карантин бир тараптан жагып жатса, экинчи тараптан тезирээк мектепке кайтып, ээн-эркин ойногусу келгени көрүнүп турат.

Адистер коронавирус илдети балдардын ден соолугу үчүн олуттуу коркунуч жаратпай турганын белгилегени менен карантин режими аларга психологиялык жактан оор өтүшү мүмкүн экенин айтышат. Андыктан ата-энелери аларды алаксытып, убактысын болушунча кызыктуу өткөрүүгө жардам бериши керек.

Өлкөнүн айрым аймактарында киргизилген өзгөчө абал 15-апрелге чейин созулат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Центерранын» күтүүсүз «кайрымы»

Кумтөр.

Эң көп пайда берген Кумтөр алтын кенин иштеткен канадалык «Centerra Gold Inc» компаниясы 2016-жылдан бери биринчи ирет акционерлерине дивиденд төлөп бермей болду.

Таза пайдадан түшкөн үлүш катары анын 2,2 млн. доллары Кыргызстанга бөлүнөт. Муну бир катар талдоочулар Кумтөр алтын кенинин ээси болгон эң ири акционерге көп жылдан бери дивиденд төлөнбөгөнү аз келгенсип, эң эле аз өлчөмдөгү каражат каралган деп сыпатташууда.

«Centerra Gold Inc» компаниясынын директорлор кеңеши 26-марттагы чечими менен акционерлерге 8,2 миллион доллар дивиденд төлөп бермей болду. Бул тууралуу «Centerra Gold Inc» компаниясынын расмий сайтында жарыяланды. Кыргызстан 77,4 миллион акциянын ээси катары 2,2 миллион доллар (175,5 миллион сом) алат. Кирешеден түшкөн акча акционерлерге, анын ичинде Кыргызстанга 2016-жылдан бери биринчи ирет төлөнүп жаткан дивиденд болуп саналат.

Чоң акционерге азыраак дивиденд. Эмнеге?

Мурдагы вице-премьер-министр Базарбай Мамбетов «Кумтөрдөн» эле жыл сайын 17-18 тонна алтын казган канадалык компания төрт жылдан бери биринчи жолу жарыбаган акча бөлгөнү адилетсиздик деп эсептейт.

Базарбай Мамбетов.
Базарбай Мамбетов.

«Көп жылдан бери эч кандай дивиденд төлөбөй жүрүп, анан минтип коронавирус чатагы башталганда канадалык компаниянын итке сөөк ыргыткансып, 2,2 млн. доллар бөлгөнү мени аябай таң калтырат, - деди ал. - Директорлор кеңешинде Кыргызстандын эки өкүлү отурат. Алар биздин кызыкчылыкты коргобой, эмнени карап отурушат? Угушубузга караганда, алар аябай чоң маяна алышат экен. Ошондуктан эле унчукпай отурушат окшойт. Эгерде биз келишимдин шарттарын кайра караганда, алар бизге карата мындай мамиле кыла алмак эмес. «Кумтөрдөн» эле жыл сайын 17-18 тонна алтын казып алып, алардын жылдык дүң кирешеси 750-800 млн. долларга барабар. Бирок минтип бизге дивиденд катары төлөгөн акчасы болсо тигил».

Ошол эле кезде адистер алтындын дүйнөлүк биржалардагы баасы күндөн-күнгө кымбаттап, анын бир унциясы азыр 1600 АКШ долларына чыкканын белгилеп жатышат. Алтын сатуу кирешелүү болуп турган шартта абдан эле аз өлчөмдө таза кирешеден дивиденд төлөнүп жатканы мына ошого байланыштуу сынга алынып жатканы белгиленди.

Төрт жылдан бери төлөнбөгөн акча

«Centerra Gold Inc» компаниясынын директорлор кеңеши кандай негизде кирешесин эсептеп чыгып, 8,2 миллион доллар дивиденд бөлгөнү анын расмий сайтында толук көрсөтүлгөн эмес.

Кыргызстандын соңку тарыхында «Centerra Gold Inc» компаниясы 2011-жылы гана ага эң чоң акционер катары биринчи жолу ири өлчөмдө - 30 млн. доллардан ашуун дивиденд төлөгөн. 2012-жылы 5,8 млн. доллар, 2013-жылы 11,9 млн., 2014-жылы 11,1 млн. доллар жана 2015-жылы 7 млн. доллардан ашык дивиденд төлөп, ошол боюнча 2016-жылдан бери ал негизги акционер катары кирешеден түшкөн пайдадан эч нерсеге ээ болгон эмес.

Кыргыз парламентинде компания чыгашаларын ашкере көбөйтүп көрсөтүп, пайданын көбүн жаңы кендерди ачууга жумшагандыктан дивиденд төлөнбөй калып жатканы боюнча маселе көтөрүлгөн. Бул жагдайды териштирүү боюнча Жогорку Кеңештин тиешелүү комитети бир нече ирет токтом чыгарып, бирок анын бири да аткарылган эмес.

Парламенттин Жер казынасы жана отун-энергетика комплекси боюнча комитетинин төрагасы Кожобек Рыспаев 2019-жылы күзүндө бул маселелерди палатанын кароосуна алып чыгууну сунуш кылган:

Кожобек Рыспаев.
Кожобек Рыспаев.

«Алтынды жер астынан казгыла. Мөңгүнү бузганы жана сууну иштеткени боюнча да биздин парламент комитетинин токтомдору бар. Ошолордун аткарылышын караш керек. Палатанын жалпы кароосуна сөзсүз түрдө алып чыгуу зарыл. Мен мындай жоопкерчиликти мойнума ала албайм. Башка депутаттар мени «Эмнеге «Кумтөрдү» палатага алып чыккан жоксуң?» деп жеп коёт. Сөзүбүзгө туралы. Бирок ал жерде деле эч нерсе болбойт».

Бирок кандайдыр бир белгисиз себептер менен кыргыз өкмөтү менен «Centerra Gold Inc» компаниясынын ортосундагы стратегиялык деп аталган ал келишимди бекитүүнүн астында орчундуу деген ал маселелер каралбай калган.

Өкмөттүн жообу - айласыздык

Биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов парламентте кыргыз тарап келишимдин шарттарын сактоого аргасыз абалда экенин моюнга алган жайы бар:

Кубатбек Боронов.
Кубатбек Боронов.

«Кыргызча айтканда, башында ээрге кыйшык отурбаганыбызда мындай болмок эмес. Бул эми 1992-93-жылдары келишим каралып жатканда, 2009-жылдагы макулдашуу бекитилип, анан аны конституциялык мыйзам менен бекитип бербегенибизде, мүмкүн азыркыдай болмок эмес. 2009-жылдагы ошол келишимден кетүүгө мүмкүн болбогондуктан, алардын тобокелчилигине караганда, биздин тобокелчилик жогору болуп, эл аралык арбитражда биздин дооматтар өтпөй, жеңилип калып, анан өзүбүз койгон доого өзүбүз акча төлөп калбайлы деген негизде айла жоктон ошол 2017-жылдагы стратегиялык макулдашууга барганбыз».

Директорлор кеңеши 2017-жылы Кыргызстандын ошол кездеги премьер-министри «Centerra Gold Inc» компаниясы менен стратегиялык келишимге кол коюп, бирок ал эки жылга чукул күчүнө кирбей турган. Кийинки келген өкмөт келишимдеги мөңгүнү казуу, сууну иштетүү жана алтындан түшкөн пайданы бөлүшүү шарттарын кайра карап чыгуу маселесин көтөргөн. Бирок 2019-жылы күзүндө Кумтөрдөгү экологиялык чыгымдын өлчөмү жогорулады деген негизде ал келишим өзгөртүүсүз кабыл алынган. Кыргызстандын «Centerra Gold Inc» компаниясындагы үлүшү азыр 26,4% түзөт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өлкөдө коронавирус жуккандар 100гө жакындады

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда 30-мартка карата дагы 10 кишиден коронавирус табылып, бул илдет жуккандардын саны 100гө жакындады.

Медицина жаатындагы эксперттер вирус жуккандар кескин көбөйөрүн эскертип жатышат. Өкмөт кырдаал өзгөрбөсө мындан да катаал чара көрүүгө мажбур болорун билдирди.

Кыргызстанда Коронавирустун жайылышынын алдын алуу боюнча республикалык штаб 30-мартта өлкөдө СOVID-19 вирусу дагы 10 кишиден аныкталганын кабарлады. Алардын баары тең Жалал-Абад облусунун Сузак районунда.

Ушуну менен өлкөдө коронавирус 94 кишиге жугуп, алардын ичинен Сузактан үч бейтап айыгып чыкты. Вирус табылгандардын ичинен Жалал-Абад облусунда 50 киши, Ош облусунда – 24, Чүй облусунда – 3, Баткен облусунда – 1, Ош шаарында – 8, Бишкек шаарында – 7, Нарын облусунда – 1 киши катталган. Коронавирус аныкталгандардын 53ү аялдар, 41и эркектер.

Вирус жуккандардын эң кичүүлөрү - бирге толо элек эки ымыркай. Дагы жети бала 15ке чыга элек. 16дан 19 жашка чейинкилер төртөө, 20-35 жаштагылар 29 адам, 35-55 жаштагылар 23 киши. Ал эми 55 жаштан жогору курактагылар 29 киши.

Өлкөдө вирустун биринчи учуру 18-мартта катталып, илдет үч адамга жукканы аныкталган. Андан бери 13 күндүн ичинде бейтаптардын саны 94 кишиге жетип, СOVID-19 вирусу беш облуска жайылды. Ысык-Көл жана Талас облустарында вирус чыккан жок.

Илдеттин жайылышынын алдын алыш үчүн бийлик 25-марттан тартып Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларына, Ош облусунун Ноокат, Кара-Суу райондоруна, ошондой эле Жалал-Абад облусунун Сузак районуна өзгөчө абал киргизген. Ага ылайык коменданттык саат бекитилип, өзгөчө абал режими киргизилген аймактарда кечки саат 8ден таңкы 7ге чейин бардык кыймылга тыюу салынган. Биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов эгерде өлкөдө абал өзгөрбөсө катаал чара көрүүгө туура келерин эскертти:

Кубатбек Боронов.
Кубатбек Боронов.

«Коменданттык саат киргизип, элди «түндө көчөгө чыкпагыла» деп отургузуп, күндүз бардык кыймылга уруксат берип койсок натыйжасы начар болот. Ал эми күндүз да кыймылды тыйып, жашоону токтотуп койгонго да мүмкүнчүлүк жок. Ошондуктан азырынча күндүз кыймылды толук токтотпой, элдин көчөгө чыгышын болушунча азайтып жатабыз. Карантиндин тартибин жөнгө салуу жана коопсуздукту камсыз кылуу үчүн Бишкекте 410 жөө кайгуул түзүлдү. Бир офицер менен эки сержанттан турган топ шаарды кыдырып, сыртка чыккандардын себебин тактап, үйлөрүнө киргизет. Эгерде абал мындан да оорлоп кетсе азыркы айтылган шартка (24 саат бою коменданттык саат киргизүү) барууга туура келет. Анда бизде өзгөчө абал киргизилген аймакта жашоо толук токтошу керек. Ошондуктан ар бир адам өзүнө чектөө коюшу зарыл».

Буга чейин коронавирус негизинен Сауд Арабиясына умрага баргандар менен чет өлкөдөн келгендерден чыгып жаткан. Бирок акыркы убакта өлкөдө илдетти бири-биринен жугузгандар чыга баштады. Республикалык штабдын маалыматы боюнча, Кыргызстанда экспресс-ыкма менен лабораториялык изилдөөлөрдөн 5380 адам өткөн. Ал эми ПЦР-тест аркылуу 13 682 адамдан анализ алынган.

Медицина жаатындагы эксперт Айбар Султангазиев Кыргызстандагы акыркы кырдаалды эске алганда илдет жуккандар кескин көбөйүшү мүмкүн экенин айтты:

Айбар Султангазиев.
Айбар Султангазиев.

«Вирусологдордун маалыматы боюнча вирус жуккандардын саны 100дөн ашкандан кийин коронавирус аныкталгандар тез көбөйөт. Мисалы, башка мамлекеттерди карасак 100дөн 1000ге чейинки аралыкта 7-10 күндөй убакыт өтөт. 1000ден 20-30 миңге чейин дагы 10 күн кетет. Азыр күнүгө 10-20 бейтап деп жатсак, кийин жүздөп санап калабыз. Анткени вирусту биринчи жугузгандар кичи ажыдан 12-13-мартта келишкен. Андан кийин алар туугандарын, кошуналарын чакырып той өткөрүштү. Андан бери 13-14 күн өттү. 26-28-март күндөрү вирус жугузгандар көп чыга баштады. Анын үстүнө эти ысыгандар ооруканага дароо келбейт. Алар оору өтүшүп баратканда гана келет. Ошондо 30-марттан баштап 5-апрелдин тегерегинде бейтаптар кескин көбөйөт. Алардын 20% вирустун оор формасы менен оорушу мүмкүн».

Султангазиев ушундан улам Кыргызстан боюнча өзгөчө абал киргизиш керек деп эсептейт.

«Үч шаарга жана айрым райондорго өзгөчө абал киргизгенден кийин деле вирус Нарынга да жетти. Ошондуктан өзгөчө абалды республика боюнча жарыялаш керек. Бир ай үйдө отурсак вирус жугуу коркунучу азаят. Бирок айыл чарбасы менен алектенгендердин иштешине уруксат бериш керек. Алар да эч ким менен контактта болбошу зарыл. Экинчиден, коронавирус жуккан адамдар менен байланышта болгондорду издөө жакын арада мүмкүн болбой калат. Анткени бизде эпидемиологдор жетишсиз. Андыктан адамдарды изоляция кылыш керек. Андан тышкары дарыгерлер үй карантининде жаткан адамдарды тез-тез карап турууга туура келет. Бирок ал үчүн дарыгерлердин атайын кийимдери жок. Аларды камсыз кылыш керек».

Коронавирустун жайылышын токтотуш үчүн өзгөчө абал киргизип, адамдарды үйүндө кармоодон тышкары дагы кандай чара көрүш керек деген маанидеги талкуулар болуп жатат. Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев өлкөдө бардык жеке менчик медициналык мекемелерге коронавирусту аныктоого уруксат берүүнү сунуш кылды:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

«Эгерде оорулуулар көбөйүп кетсе биздин саламаттык сактоо тармагыбыз аны көтөрө албайт. Кошумча каражат берүүгө өкмөттө акча да жок. Ошондуктан айрым маселелердин алдын алууну өкмөт тез арада чече албай жатат. Мен бул боюнча өкмөткө сунуш киргиздим. Жеке менчик ишканалар жумушчуларынын саламаттыгына кызыкчылыгы болуп кызматкерлерин текшертсе жакшы болот да. Муну мамлекет ишке ашыра албайт. Узун кезек болуп кетет. Эгерде жеке менчик медициналык мекемелер да вирусту аныктаса, биз оорулууларды тезирээк таап алмакпыз да, аларды изоляция кылмакпыз».

Адистердин көбү бул боюнча Түштүк Кореянын тажрыйбасын мисал келтирип жатышат. Түштүк Кореяда коронавирус чыккандан көп өтпөй медициналык мекемелерге вирусту аныктоочу экспресс-тесттерди чыгаруу тапшырылган. Ал тесттер бардыгына жеткиликтүү болуп, тест тапшырыш үчүн атайын жайлар ачылган.

Экспресс-тест демекчи, Кыргызстан Беларустан коронавирусту аныктай турган 25 миң тест алдырганы жатат. Буга чейин Кытайдан 112 500 долларга (ташып келүү баасын кошпогондо) 30 миң экспресс-тест сатып алуу маселеси чечилгени кабарланган. Андан мурдараак 5 миң экспресс-тест сатып алынып, анын көбү Жалал-Абад облусуна жөнөтүлгөн.

Саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев менчик медициналык мекемелерге коронавирусту аныктоого уруксат берүү боюнча депутат Нурбаевдин сунушуна жооп берди:

Космосбек Чолпонбаев.
Космосбек Чолпонбаев.

«Дүйнөлүк тажрыйбада инфекциялык ооруларды аныкташ үчүн анализдерди мамлекет жүргүзөт. Кыргызстанда 9 лабораторияда 13 ПЦР менен изилдөөгө мүмкүнчүлүк бар. Экспресс-тесттерди да берип жатабыз. Анын баары мамлекет тарабынан бекер болууда. Жеке менчик медициналык мекемелер анализ кылса туура эмес иштер болуп калышы мүмкүн. Ошондуктан мамлекет гана жасайт. Жеке жактар да жасайбыз десе, анда кандайдыр бир келишим болушу керек. Анткени бул иш мамлекеттин көзөмөлүндө болушу зарыл».

Дүйнө жүзү боюнча коронавирус 720 миңден ашык кишиге жукту жана бул оору 34 миңдей адамдын өмүрүн алды. Кыргызстандын коңшусу Казакстанда 265 кишиден, Өзбекстанда 133 адамдан вирус табылды.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош менен Жалал-Абадга дарыгерлер жардамга барды

Жалал-Абад: коронавирустан алгач айыккандар

Жалал-Абаддагы бейтаптарды ооруканадан чыгаруу учуру. 30-март, 2020-жыл.

Жалал-Абадда коронавирустан айыккан үч адам ооруканадан чыгарылды. Алар - 46 жана 44 жаштагы түгөйлөр жана 62 жаштагы аял. Үйүнө кайтып жаткандар алгач коркконун эстеп, дарыгерлерге алкыш айтышты.

30-мартта түш чендерде коронавирустан айыккан үч адамды дарыгерлер ооруканадан кубаныч менен үйлөрүнө узатышты. Социалдык тармактарда тараган видеоматериалда медиктер кол чаап жаткан учурлары тартылган. Дарыгерлердин бири бейтаптарды узатып жатып аларга каалоосун айтты:

«Бул жугуштуу оорулар бөлүмүнөн айыгып чыккан биринчи бейтап сиз болосуз. Мындан кийин оорубаңыз, ден соолукта жүрүңүз. Бала-чаканын үзүрүн көрүңүз, ылайым эч качан оорубаңыз».

Илдеттен сакайгандардын бири, Сузактын Бостон айылынын 46 жаштагы тургуну аялы менен бирге үйүнө чыгып кетип жатат. Ал «Азаттык» менен болгон маегинде баарына ыраазычылык билдирди:

«Дарыгерлерге чоң алкыш айтам. Биздин саламаттыгыбыз үчүн өмүрүн тобокелге салып иштешти. Кандай дары алганымды жакшы билбейм, бирок кымбат дарыларды берип жатышты. Башка адамдарга айтат элем, оорубасын, сак-саламатта болушсун. Дарыгерлерге ишенгиле жана ооруган учурда сөзсүз кайрылгыла. Биз да башында коркуп, стресске түшкөн болчубуз. Бирок, кудайга шүгүр, бул оорудан да айыкса болот экен».

Сузактын Благовещенка айылынын тургуну, 62 жаштагы аял да 14 күндүк изоляциядан кийин үйүнө чыгып жатат. Ал 16-мартта эти ысып Жалал-Абад облустук клиникалык ооруканасынын жугуштуу оорулар бөлүмүнө жеткирилген. Ал коомчулукту бул илдетке каршы күрөшүүгө чакырды:

«Мени бул ооруканага кайсы бир илдетти жугузуп алды деп шек санап алып келишкен. Менде бул тууралуу такыр маалымат жок болчу. Качан гана ооруканага келгенде билдим. Бирок дарыгерлердин бизге кылган сылык мамилеси да биздин сакайып кетишибизге түрткү болду окшойт. Эң негизгиси - Кыргызстаныбыз, анын ичинде эл аман болсун. Ар бир адам бул оорудан сактанышы керек. Азыр мени да үйүмдө күтүп жатышат. Кудайга миң мертебе шүгүр келтирем».

Жалал-Абад клиникалык ооруканасынан чыгарып жатып Республикалык өзгөчө коркунучтуу жугуштуу оорулар жана карантин борборунун директору Сабыржан Абдыкеримов алардан үйдөн сыртка чыкпоону суранды:

«Үйгө барганда эч жакка чыкпаганга аракет кылгыла. Бөлмөлөрдү тазалап, колдон келсе зыянсыздандырып тургула. Бул жактан керектүү каражаттарды беребиз. Үй-бүлөлүк дарыгерлер сиздер менен телефон аркылуу байланышып турат. Кандайдыр бир оорунун белгилери аныкталса дароо байланышыңыздар».

Өкмөттүн облустагы ыйгарым укуктуу өкүлү Нурболот Мирзахмедов коронавирустан айыгып чыккан адамдарга ден соолук каалап, ар бирине таңгакталган беткаптарды тапшырды. Илдеттен айыгып чыккан түгөйдү жергиликтүү бийлик өз үйүнө алып кетсе, бир аялдын турак жайы толук даяр болбогондуктан бүгүнчө оорукананын обсервацияга даярдалган бөлүмүндө калмай болду.

Үйлөрүнө чыгарылган бейтаптардын азыркы абалы боюнча дарыгерлер так маалымат беришкен жок. Бирок Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, бул үч адамдын акыркы анализдеринен коронавирустун белгилери табылган жок.

Бишкекте өткөн брифинг учурунда министр Космосбек Чолпонбаев бул кыргызстандык медиктер да ушул илдет менен күрөшө ала тургандыгынын далили экенин белгиледи:

Космосбек Чолпонбаев.
Космосбек Чолпонбаев.

«Биринчи учур бизде 17-мартта катталып, 18-мартта жарыя кылганбыз. Аларды 14 күнгө изоляцияга алып, дарылай баштаганбыз. Учурда Жалал-Абад клиникалык ооруканасындагы 3 бейтапты чыгарып жатабыз. Демек, биздин медицина бүткүл дүйнөлүк илдет менен күрөшүп, болгон күч-аракетибизди жумшап жатабыз. Мына ошонун акыбетинде алгачкы жыйынтык жакшы болуп жатат».

Кыргызстанда 30-мартка карата коронавирус жугузуп алгандардын жалпы саны 94 кишиге жетти. Алардын ичинен Жалал-Абад облусунда – 50, Ош облусунда – 24, Чүй облусунда – 3, Баткен облусунда – 1, Ош шаарында – 8, Бишкекте– 7, Нарын облусунда – 1 учур катталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Райан: Досторумду, мектебимди сагындым

Райан: Досторумду, мектебимди сагындым
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:47 0:00

Биз эми өзгөрөбүз

Иллюстрациялык сүрөт.

Дарыгерлер менен мугалимдерди төбөбүзгө көтөрүп урмат кылып жүрө турган доор келе жатканы тууралуу ойлоном.

Биздин эки революцияны, Акаевдин жана андан кийинки Бакиевдин бийлигинин кулашын… Аларды «Акүйдөн» кубалап чыккан «жапайыларыбыздын» же элдин эмнени эңсегени… ошолордун жонун тепсеп бийликке келгендердин берген убадалары… «Ата-Бейиттин» алдындагы «Бала-Бейит»… андагы кырчынында кыйылган жигиттердин бейиттери… сүрөттөрү… өсүп турган теректер…

Бийликтин тизгинин кармап, анын үзөңгүсүнө бутун коюп бараткандардын балдардын сөөгүн коюп жаткандагы элге берген анттары…

Келиңиздер, ар бирибиз ичибизден балдарга бата кылып, өткөндөрдү кайра баштан эстеп чыгалы?

Өнүккөн өлкө экениңе да карабай, өнүкпөгөн өлкө экениңе да карабай, Жер үстүндөгү адамдардын баарысынын үшүн бирдей алып, башына бирдей келген коронавирус биздин буга чейинки көз караштарыбызды эми өзгөртүүгө тийиш. Биз баарыбыз өзгөрүүгө тийишпиз. Биз эми курулай атак-даңктын, ач көздүктүн, миллиарддаган акча-тыйындын, көр дүйнө жыйгандын, бири-бирибизди көралбастыктын «кулдугунан» бошонушубуз керек. Биз эми өзгөрөбүз.

Дарыгерлер менен мугалимдерди төбөбүзгө көтөрүп урмат кылып жүрө турган доор келе жатканы тууралуу ойлоном.

Ар бириңиздерге ойлонуп көрүш үчүн улуу классик Виктор Гюгонун «Куугунтук жегендер» аттуу романынан төмөнкү жерин которуп сунуш кылууну туура көрдүм.

Улуу жазуучунун мындан эки кылымдай мурдагы же 1830-жылдагы француз революциясы жөнүндө жазганы…

ЖАПАЙЫЛАР

(Виктор Гюго)

Жапайылар…Булар кимдер экендигин түшүндүрө кетели. Революциялык башаламандыктын алгачкы күндөрүндө корккон жана үрөйү учкан эски Парижди басып алууга даяр турган самтыраган, кыжырданган, ачууланган, союлчан, жаалданган бул адамдар эмнелерди каалашты эле? Алар мындан ары эзүүнү таптакыр токтотууну, бөтөн зордукту токтотууну, согушту токтотууну, чоң кишилерге жумуш берүүнү, балдарга билим берүүнү, аялдарга камкордук көрүүнү, эркиндикти, теңдикти, бир туугандыкты, бардыгы бирдей нандуу болушун, дүйнө жүзүндөгү жер үстү бейиш болушун каалашкан. Прогрессти каалашкан. Кембагалдыктын жетер жерине жетип бүткөн, кедейликтен бөлөк жогото турган эч нерсеси калбаган, өтө коркунучтуу, айласыз ач-жылаңач, колдорунда союлу бар, көздөрүндө жек көрүүсү, ооздорунда ыза менен каргышы бар бул адамдар кымбат, ыйык, бакубат, керемет, бейпил турмушту талап кылышкан. Ооба, булар жапайылар болушкан, бирок цивилизацияны каалаган жапайылар болушкан.

Алар өз укуктарын, өз талаптарын жүрөк түшүргөн коркутуу жолу менен болсо да, баскынчылык жолу менен болсо да орноткусу келген; алар адам баласынын тукуму бейиште жашашын каалашкан. Алар бир караганда жырткычтарга окшоп турушкан, бирок адамдарды азап-тозоктон куткаруучулар болушкан. Кара чүмбөткө жамынып алып жарыкты талап кылышкан.

Ушул кыжырданган жана жаалданган, бирок жамандык үчүн эмес, жалаң жакшылык үчүн кыжырданган жана жаалданган адамдардан башка дагы сыпаа жылмайышкан, кийимдерине алтын жалатылган ленталар менен жылдыздарды тагынышкан, ак чачылуу шайы байпак кийишкен, сары мээлейчен, лакталган туфлийчен, өткөн доорлорун колдорунан чыгаргылары келбеген жана кандай болгон күндө дагы аларды сактап кала берүүнү эстетип турган мармар таш каминди айланта курчаган үстөлү бар: орто кылымды, өзүлөрү үчүн ыйык кылып алгандарынын укугун, фанатизмди, наадандыкты, кулчулукту, өлүм жазасы менен согушту, сылык сүйлөмүш болуп кылычты, тозоктун оту менен адамдын башын кесчү жайды даңктагандар да бар эле.

Эгерде биз цивилизацияны максат кылган жапайылар менен жапайычылыкты максат кылган цивилизациялуу адамдардын кимисин тандап аласыңар десе, сөз жок биринчисин тандап алмакпыз.

Бирок, жараткандын жазмышына байланыштуу өзгөрүүнүн балким башка да жолу бар. Өткөндөрдү сактап калыш үчүн же болочок жыргал үчүн баарын эле талкалап жок кылып же баарын эле туңгуюкка кулатып салуунун зарылдыгы жок. Деспотизмдин (жеке бийлөөчүлүк) да, террорчулуктун да кереги жок. Биз прогресске арабанын жолу менен баргыбыз келет.

Буга Кудай жардам берет. Биздин жолубуздун бирдей эместигинин баарын, тең эместигинин баарын теңдеп тура турган бир гана Кудай—Кудайдын бардык саясатынын маңызы ушунда.

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Роза Айтматова: Рыскулбек байкем - ГУЛАГдын курмандыгы

Роза Айтматова: Рыскулбек байкем - ГУЛАГдын курмандыгы
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:56 0:00

Баары үмүт арткан Бишкек ишсиз отурат

Жогорку Кеңеш. 26-март, 2020-жыл.

2020-жылы Кыргызстанда экономикалык өсүш болорунан үмүт кылбай эле койгон оң. Эң ири үч шаарды карантин каптап, көчөлөрү жымжырт.

Баарынан баш калаага оор болду, өлкөнүн ишенген иштемчил шаары. Чакан бизнес токтоп, банкроттук коркунучунда. Өнүккөн өлкөлөрдүн жолоюна түшүп, ишкерлерди колдоого акча бөлүп берүүгө бюджеттин чама-чаркы чак.

Кыргызстандын экономикасына Бишкектин тийгизген таасирин аныкташ үчүн ашкан акылдын деле кереги жок.

  • 2019-жылы мамлекеттик бюджеттин кирешеси 167 млрд. сомду түздү, анын 60 млрд. сомун Бишкек чогултуп берген. Опол тоодой акчанын 8,5 млрд. сомун гана баш калаа өзүндө калтырат, калганы өлкөнүн башка керектөөлөрүнө жумшалат.
  • Республиканын тышкы соодасынын көлөмү 6,8 млрд. долларды түзөт, анын 4 млрд. доллары Бишкекке тиешелүү.
  • Өлкөгө 851 млн. доллар түз чет элдик инвестиция келсе, анын 367 млн. доллары Бишкекке багышталган каражат.


2020-жылды Бишкек жакшы баштаган. Баш калаанын экономикасынын реалдуу өнүгүшү эки ай ичинде 4,9% көтөрүлгөн. Бардык тармактарда – текстил өндүрүшүнөн жабдууларды орнотууга чейин - өнүгүү байкалган болчу. Мэрия жыл аягына дейре буга чейин ойго кирбеген 10,1 млрд. сом жыйнайбыз деген үмүтү бар эле.

Шаар жетекчилиги эми башка белгилеген божомолдорун кайрадан карап чыгууга мажбур. Жаңы эсептерди эрикпей тактап чыгууга убакыт жок. «Азыр биз социалдык маанилүү товарлардын баасына байкоо жүргүзүү менен гана чектелип калдык», - дейт Бишкек мэриясынын экономика жана инвестициялар департаментинин директорунун орун басары Сато Караш.

Кризис кирип келди

Жугуштуу оорунун залалынан Бишкек менен өлкө экономикасы кандай зыян тартканын так эсептеп чыгыш мүмкүн эмес. Балакеттүү оору дагы канча турары да белгисиз. Андан дүйнөлүк экономика өзгөчө жапа чегүүдө.

Кристалина Георгиева.
Кристалина Георгиева.

Эл аралык Валюта Фондунун (ЭВФ) башчысы Кристалина Георгиева бул кризис 2009-жылдагы апааттан да оор болорун, өнүгүп бараткан өлкөлөр бул апааттан өзгөчө жабыр тартышарын эскертүүдө. Анын айтымында, азыркы учурдун абдан оор мүшкүлү - банкрот болгондор менен жумуштан айдалгандардын үйөр толкуну. Жаалданган мына ушул ээн баш күч баштагы калыбына келе албай араң жан турган коом турмушун ала салдырып кетиши мүмкүн.

ЭВФтин эсебинде экономикасы жаңыдан көтөрүлүп келаткан өлкөлөрдүн кризистен чыгышы чыгышы үчүн бери дегенде 2,5 триллион доллар акча керек. Кристалина Георгиева экономикасы өнүгүп бараткан өлкөлөрдү банкрот менен дефолтторду азайтыш үчүн «эң ири» программаларга каражат аябаганга чакырды.

Кыргызстанда андай каражат дээрлик жок. Жыл сайын өкмөт бюджеттин 15-20 миллиард сомдук таңкыстыгын сырттан келчү жардам акча менен же кымбат мамлекеттик баалуу кагаздардын эсебинен жаап келатат. Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев Кыргызстан экономикасынын учурдагы абалын «аябай эле оор» деп атады. Ошондон улам ал 2020-жылдын жыйынтыгында республикалык бюджет болжолдонгон 163 миллиард сомдун 28 миллиардын ала албай калышы ыктымал экенин айтууда.

Жугуштуу оору күчөп жаткан чакта салыктарды азайтууну же албай коюуну өкмөт ойлоно элек. Экономика боюнча вице-премьер-министр Эркин Асрандиев мамлекеттин чама-чаркын «олуттуу баалоого» чакырды.

Бекерчи Бишкек

Өкмөт акчаны кайдан чогултары да белгисиз. Бишкектеги чакан ишкерликтин баары банкроттук коркунучунда. Баш калаада 7,3 миң чакан жана орто бизнес ишканалары бар (республика боюнча 12 миң). Бүтүндөй тармактар кирешесиз калды: мейманканалар, туристтик компаниялар, коомдук тамактануу, сода жайлары, сулуулук салондору, авто жуугучтар, таксопарктар...

«Биз жок дегенде тамактарыбызды ташып берет болушубуз керек деп ойлогонбуз, - дейт тай кафесинин башчысы Сумсарбек Мамыралы. - Бирок бардык жерде блокпосттор турат, такси жүрбөйт, биз эмне кылышыбыз керек? Тааныштарым аркылуу «тамак-аш менен медикаменттерди жеткирип берүүгө» уруксат алууга аракет кылдым, бирок мага өткөрмө беришкен жок. Кызматкерлеримдин баарын акча төлөнчү өргүүгө жөнөттүм, бирок апрелден тартып мүмкүн мага алардын баарын иштен бошотууга туура келет. Ушул бойдон тура берсе мен кафени жабам. Ай сайын үч миңден ашуун доллар жоготуп жатам. Буга чыдаш мүмкүн эмес. Анан да насыя деген бар. Насыяны болсо үйдү күрөөгө коюп алгам, ал жерде апам жашайт».

Бишкектин чакан бизнеси азыр арасат турат: тартып аткан чыгымдары азырынча өтө чоң эмес, ошондон жабыла элек, ошол эле мезгилде кризис соңуна чыгып баратат деп да эч ким айта албайт. Айла жок күтүүгө туура келет, жагдайды карап туруш гана калды.

«Маанайды көтөргүң келет, а бирок азыр кандайдыр бир план түзө коюш кыйын. Убакыттын өтүшүн күтөсүң. Баарын жаңыдан башташ керек. Соода 90-95% түштү. Азыр адамдар эң зарыл деген нерселерди гана сатып алышууда, болушунча үнөмдөөгө өтүштү. Бул жагдай дагы канчага созулары белгисиз. Жашаш керек», - дейт аялдардын бут кийим дүкөнүн кармаган Назгүл. Ал ижарага алган жайдын ээси жакшы учур келгенге чейин ижара акысын төлөбөй эле тура беришине макул болду.

Жугуштуу оорунун эмгек базарына кандай таасир этерин баалаш кыйын. Кыргызстанда көбүнесе айлыкты конверт менен алышат. Расмий статистикага ишенсек, миллион кишини батырган Бишкекте 6 миң киши гана жумушсуз. Эмгек базары эмитен эле кризиске капталууда.

«Өзүм баш болуп беш кызматкерим менен жумушсуз калдык. Марттан тартып кыскартуу тизме боюнча жүргүзүлүп атат, 50% кыскартылды, анан 80%, артынан 90%. Мага СМС жазган кыз ири салондор да карантинге жабыла баштаганын жазды. Мен да жаптым. Өзгөчө абал киргизилгенге чейин эле жапканбыз», – деп билдирди биз менен болгон аңгемесинде маникюр салонунун ээси Айдана. Ал азыр да ижарага алган жайы үчүн айына 18 миң сомдон төлөп жаткан кези.

Келечек бүдөмүк

Кыргыз бийлиги коронавирус менен күрөшүүнүн «Кытай жолун» тандап алды, экономикага зыян келерине карабай катаал карантинди киргизди. Өзгөчө абал режими мурда белгиленгендей 15-апрелге чейин созулат, бирок ал дагы узартылышы деле мүмкүн.

Жакын арада Бишкектин экономикалык жигердүүлүгүн калыбына келтирүү мүмкүн эмес. Жагдайды жаман жагына түрткөн дагы бир нерсе - баш калаа вирусту жайылтуунун салыштырмалуу очогуна айланып баратканы.

(Макаланын түп нускасын бул жактан окусаңыз болот).

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сузакта өзгөчө абалдын запкысын тарткан бүлө

Сузакта өзгөчө абалдын запкысын тарткан бүлө
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:40 0:00

Кыргызстанда коронавирус дагы 10 кишиден табылды

Ошону менен республикада коронавирусту жуктургандардын саны 94 кишиге жетти.

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча 30-мартка карата коронавирус илдетин жаңы жуктурган 10 учур аныкталды. Алардын бардыгы Жалал-Абад облусунан чыккан.

Бул адамдар обсервацияга алынды жана дарыгерлердин көзөмөлүндө жатышат. Алар менен байланышта болгондорду аныктоо иштери жүрүп жатат.

Буга чейин Кыргызстанда вирус табылгандардын көпчүлүгү ооруну четтен жугузуп алса, акыркы күндөрү өлкөнүн аймагында илдетке кабылгандар көбөйүп жатат.

Кыргызстанда үй карантинин сактоо боюнча жана коронавирустун жайылышына каршы киргизилген чектөөлөрдү бузган жарандардын жоопкерчилик чаралары күчөтүлүп, айып салынат. Бул тууралуу Коронавируска каршы республикалык ыкчам штабдын жыйынында айтылды.

Айыппулдун өлчөмүн, кандай тартипте төлөнөрүн өкмөт тактай элек.

Жыйында биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов өлкө жарандарын жоопкерчиликтүү болуп, карантинди сактоого чакырды.

«Өзгөчө абал жана өзгөчө кырдаал режимдери киргизилген аймактарда калк көчөлөрдө ээн-эркин жүрүүнү улантууда. Бул инфекциянын жайылышын шарттаган көйгөйлүү маселелердин бири. Бардык чектөөлөрдү аткаруу зарыл. Биз баштагыдай эркин сүйлөшүп, ар түрдүү жерлерге каалагандай барып жүрө албайбыз», - деди Боронов.

Ошондой эле жыйындын жүрүшүндө тиешелүү мамлекеттик органдарга жарандарга дааватка чыгууга тыюу салуу тапшырылды.

Бул аптада бардык эл аралык, анын ичинде Орусиядан келүүчү каттамдар токтотулганы да кабарланды.


Ал арада Кыргызстанда өзгөчө абалдын талаптары күчөдү. Борбор калаанын коменданты Алмазбек Орозалиев Бишкек шаары 30-марттан тартып күчөтүлгөн көзөмөлгө өтүп жатканын билдирди.

Орозалиевдин айтымында, борбор калаанын көчөлөрүнө кошумча 400дөй патрулдук кызматкер чыгат:

"Алар санитардык-карантин эрежелерин бузгандарга карата чара көрүшөт".

30-мартка караган түнү Кыргызстандын аймагында коменданттык саат талабын бузган 148 адам кармалып, милиция бөлүмүнө жеткирилди.

Жалпысынан өзгөчө абал жарыяланган беш күндүн ичинде өлкө аймагында түнкүсүн көчөдө жүргөнү үчүн 1087 адам кармалды.


Дүйнө жүзүндө COVID-19га 665 миңден ашуун киши кабылды.

Ал эми илдетке чалдыккандардын саны жагынан АКШ алдыда. 29-марттагы маалыматтарга караганда, өлкөдө 124 миңден көп киши вирусту жугузуп алган.

Нью-Йорк штатында көрсөткүчтөр абдан жогору болуп жатканына карабай, президент Дональд Трамп Ак Үйдүн коронавируска каршы штабынын сунушутарына таянып, карантин киргизүүгө каршы экенин билдирди. 27-мартта Трамп пандемиянын айынан кыйын абалга туш болгон экономикага жардам берүү үчүн 2 триллион доллар бөлүү тууралуу мыйзамга кол койгон.

Ал арада вирус алгач пайда болгон Кытайдын Ухань шаары эки айлык изоляциядан кийин ачылып, кадыресе турмушка кайтууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзгөчө абалдын талаптары күчөйт

Бишкектин көчөлөрүнө кошумча 400 патрулдук кызматкер чыга баштайт.

Бишкек шаары 30-марттан тартып күчөтүлгөн көзөмөлгө өтүп жатат. Бул тууралуу борбор калаанын коменданты Алмазбек Орозалиев билдирди.

Орозалиевдин айтымында, борбор калаанын көчөлөрүнө кошумча 400дөй патрулдук кызматкер чыгат:

"Алар санитардык-карантин эрежелерин бузгандарга карата чара көрүшөт".

30-мартка караган түнү Кыргызстандын аймагында коменданттык саат талабын бузган 148 адам кармалып, милиция бөлүмүнө жеткирилди.

Жалпысынан өзгөчө абал жарыяланган беш күндүн ичинде өлкө аймагында түнкүсүн көчөдө жүргөнү үчүн 1087 адам кармалды.


Коронавируска байланыштуу Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларынын, Ош облусунун Ноокат, Кара-Суу райондорунун, ошондой эле Жалал-Абад облусунун Сузак районунун аймактарына 25-марттан 15-апрелге чейин өзгөчө абал киргизилген.

Бул аралыкта аталган аймактарда коменданттык саат учурунда (кечки саат 8ден таңкы 7ге чейин) көчөдө адам да, автомашина да жүрбөшү керек.

Түштүккө дарыгерлердин экинчи тобу жөнөтүлдү

Ал арада дарыгерлердин экинчи тобу Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарына жөнөп кетти.

Эпидемиологиялык абалга байланыштуу Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарына барып иштөө ниетин билдирген дарыгерлердин экинчи тобу Бишкектен жөнөп кетти. Бул тууралуу 30-мартта Саламаттыкты сактоо министрлиги кабарлады.

Коронавирус көп катталган облустарга жөнөгөн доктурлардын экинчи бригадасы. 30.03.2020
Коронавирус көп катталган облустарга жөнөгөн доктурлардын экинчи бригадасы. 30.03.2020


Мекеменин маалыматына караганда, алар аталган облустардагы эпидемияга каршы жана дарылоо иш-чараларына катышат.

“Жогорку квалификациядагы медицина кызматкерлери бир айга жөнөп кетишти. Алар облустук клиникалык ооруканаларга жардам берет” деп айтылат министрликтин маалыматында.

Дарыгерлер бригадасы жеке коргонуу жана тамактануу үчүн зарыл каражаттар менен толук камсыз болду. Аларга кошумча айлык төлөнүп берилет.

25-мартта Жалал-Абад облусуна Бишкектен сегиз доктурдан турган бригада барган.

Ал арада министр саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев Жалал-Абадда коронавирустан айыккандар бар экенин айтты. Бул тууралуу ал Ош, Жалал-Абад облусунда коронавирус аныкталган адамдарды дарылаш үчүн Бишкектен кошумча медициналык бригада жөнөтүү учурунда билдирди.

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча инфекционист, пульмонолог, анестезиолог–реаниматологдордон турган тогуз дарыгер коронавирус жуктуруп алган бейтаптарды дарылоого бир ай бою көмөктөшөт.

Алар менен жолуккан саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев дарыгерлер үчүн бардык шарттар түзүлгөнүн, эң башкасы ооруну жугузуп албай өз милдетин так аткаруу зарыл экенин билдирди.

Кыргызстанда 30-мартка карата 84 адам коронавирус жугузуп алганы аныкталган. Алардын ичинен 39 адам Жалал-Абад облусунда, 31 адам Ош облусунда, эки адам Ош шаарында, бир адам Баткен облусунда, Чүй облусунда эки, Бишкек шаарында сегиз жана Нарын облусунда бир адам катталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан: коронавирус дагы 26 кишиден аныкталды

Ошону менен республикада коронавирусту жуктургандардын саны 84 кишиге жетти.

Бул адамдар обсервацияга алынды жана дарыгерлердин көзөмөлүндө жатышат. Алар менен байланышта болгондорду аныктоо иштери жүрүп жатат.

Жаңы аныкталгандардан эки адам Чүй облусунда, төртөө Бишкек шаарында, бир адам Нарын шаарында, алтоо Ош облусунда, 13 адам Жалал-Абад шаарында жашайт. Бул тууралуу Саламаттык сактоо министрлигинин штабынын жетекчисинин орун басары Касымбек Мамбетов билдирди.

"Бүгүнкү күндө 84 киши болуп калды. Жаңы катталган 26 киши менен байланышта болгондорду тактап, үй карантинине ала баштадык", - деди Мамбетов.

Ошентип республикада коронавирусту жуктургандардын саны 84 кишиге жетти. Алардын ичинен үч киши жандандыруу бөлүмүндө жатат.

Учурда республика боюнча обсервацияда жаткан адамдардын саны – 4886 киши. Үй карантининде жаткан адамдардын саны – 3338 киши.


Буга чейин Кыргызстанда вирус табылгандардын көпчүлүгү ооруну четтен жугузуп алса, акыркы күндөрү өлкөнүн аймагында илдетке кабылгандар көбөйүп жатат.

Чет өлкөлөр демекчи, 27-мартта дүйнөнүн ар кыл бурчтарында СOVID-19ду жугузган беш кыргыз жараны катталган. Алардын үчөө Пакистанга дааватка барып жугузуп алса, бирөө Сауд Арабиясынын Жидда шаарында ооруканада. Дагы бир кыргызстандык Испанияда ооруп калганы маалым болду.

Кыргызстандын бийлиги коронавирусту жайылтпаш үчүн бардык аракеттер көрүлүп жатканын билдирүүдө. Анын алкагында 25-марттан бери баш калаа Бишкек баштаган үч шаар менен төрт райондо өзгөчө абал режими уланууда. Бирок буга карабай режимди сактабагандар четтен чыгып жатканын бийлик өкүлдөрү айтып чыгышты.

Эгер мындай кете берсе 24 сааттык коменданттык саат киргизүү муктаждыгы жараларын Саламаттык сактоо министрлиги эскертти.

Карантин бизнести онлайнга көчүрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:06 0:00


29-мартта коменданттык саат тартибин бузган 150 адам кармалды. Алардын ичинен 115 адам Бишкек шаары, 15и Ош шаары, сегизөө Жалал-Абад шаары, бирөө Сузак району, бирөө Ноокат району, 10 адам Кара-Суу району боюнча райондук ички иштер бөлүмдөрүнө жеткирилди. Бул тууралуу Ички иштер министрлиги кабарлады. Кармалгандар арасында түшүндүрүү иштери жүргүзүлүп, коменданттык сааттын аякташы менен бошотулушту. Төрт күндүн ичинде өлкө аймагында 939 жаран коменданттык саатты бузганы үчүн кармалган.

Өзгөчө абал менен карантин режиминен улам жүз миңдеген адам көчөгө чыга албай калды. Ушундан улам базарда, кафе-ресторандарда күнүмдүк жумуш кылып, киреше тапкан калктын аялуу катмары азык-түлүктөн каржала баштаганы тууралуу маалыматтар келип жатат.


Ал эми дүйнөдө коронавирустан каза тапкандардын саны 30 миңден ашты. Өлүмдөрдүн үчтөн бир бөлүгү Европага туура келет. Италияда жана Испанияда 29-мартта 800дөн ашык адам вирус козгогон оорудан көз жумду.

Дүйнө жүзүндө COVID-19га 665 миңден ашуун киши кабылды.

Ал эми илдетке чалдыккандардын саны жагынан АКШ алдыда. 29-марттагы маалыматтарга караганда, өлкөдө 124 миңден көп киши вирусту жугузуп алган. Нью-Йорк штатында көрсөткүчтөр абдан жогору болуп жатканына карабай, президент Дональд Трамп Ак Үйдүн коронавируска каршы штабынын сунушутарына таянып, карантин киргизүүгө каршы экенин билдирди. 27-мартта Трамп пандемиянын айынан кыйын абалга туш болгон экономикага жардам берүү үчүн 2 триллион доллар бөлүү тууралуу мыйзамга кол койгон.

Ал арада вирус алгач пайда болгон Кытайдын Ухань шаары эки айлык изоляциядан кийин ачылып, кадыресе турмушка кайтууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карантин учурундагы билим жана тамаша

Кыргызстанда 25-марттан тарта үч шаарда жана үч райондо өзгөчө абал режими иштей баштады. Мындан улам айрым мугалимдер, тренинг өткөндөр онлайн иштөөгө өтүштү.

Кыргызстандыктар ушу тапта өзгөчө абалга байланыштуу үйүндө карантинде жакындары менен отурган кези.

Маселен, укук коргооочу Азиза Абдирасулова карантин учурунда небересине, короо-жайына көңүл буруп калганын айтууда:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

"Жакындарыма көптөн бери көңүл бурбай калдым эле. Ушул күндөрдү ошого сарптадым. Неберем, абышкам менен үйдө ойноп, эс алып жатабыз. Короо-жайды тазалап, картошка айдадык. Уулум, келиним да жанымда. Ошентип баарыбыз чогуу үйдөбүз", - деди укук коргоочу.

Ошол эле учурда карантин маалында ишин үй шартында улантып жаткандар да бар. Көпчүлүк мекемелер кызматкерлери үчүн аралыкта иштөөгө шарт түзүп берди.

Карантин учурунда элдин көбү Интернетке байланып, буга жараша онлайн билим берүү жана тренингдер да көбөйдү. Билим берүү жана илим министрлиги 8-апрелден тартып орто мектептин окуучуларын аралыктан окутууга даярданып жатат.

Бирок министрлик жана жалпы билим берүү тармагы аралыктан окутууга даяр эместигин адистер белгилешүүдө. Алардын бири - билим берүү боюнча эксперт Кеңешбек Сайназаров бир канча педагогдор менен биргеликте ZOOM программасы аркылуу аралыктан окутуунун шарттары жана эрежелери тууралуу онлайн вебинар даярдай баштады.

"YouTube" жана "Фейсбук" социалдык тармактарында түз көрсөтүлүп жаткан вебинар мугалимдердин даярдыгы жана окуучулардын билимин аралыктан текшерүү маселесин талкуулайт.

Сайназаров соңку кризистен пайдаланып, онлайн окутууну жөнгө салууга кезек келгенин айтууда:

Кеңешбек Сайназаров.
Кеңешбек Сайназаров.

"Бул учур биздин онлайн билим берүүгө даяр эмес экенибизди ачык эле көрсөттү. Ошон үчүн биз ушундай сабактарды баштадык. Кызыгы, ага болгон муктаждыкты дароо эле байкадык. Түз эфир учурунда мугалимдер кошулуп , активдүү суроолорду берип жатышты. Жалпысынан жогорку окуу жайлардын студенттерине сабак беребиз. Ушул кризистен пайдаланып, онлайн билим берүүгө өтүп алсак да болот. Бирок ал учурда окуучулардын кайтарымдуулугу же тагыраагы аларга ТВ аркылуу берген билимди текшерүү зарылчылыгы пайда болот".

Аталган вебинарды бир күндө 20 миңден ашуун адам көргөн. Айтмакчы, медиа адистери карантин башталгандан бери KYRNETте көрүүчүлөрдүн саны өскөнүн айтышкан. Ушундан улам окутуу, тренингдер мектеп окуучуларына эле эмес, ар кандай тематика, маселен SMM, туура тамактануу жолдору же фитнес тренер менен машыгуулар да өтүүдө.

Ал эми Инстаграмда атактуулар, блогерлер өзүн-өзү өнүктүрүү боюнча 40 күндүк марафон башташты. Түз эфирде кеңеш айткандардын бири - ишкер, "Курак" форумунун теңтөрагасы Айжан Чыныбаева. Ишкер марафон жана үйдө отурган кезде убакытты туура пайдалануу боюнча кеңештери менен бөлүштү:

Айжан Чыныбаева.
Айжан Чыныбаева.

"Марафон адамдарга өзүн-өзүн өнүктүрүү тууралуу кеңештерди берет. Анын алкагында бир канча спикерлер ар кандай багыттар боюнча күнүгө Инстаграмда түз эфирде колдонуучулардын суроолоруна жооп берет. Негизи эле карантин учурунда үй-бүлө өзүн-өзү алаксытуу үчүн ар кандай пайдалуу иштерди алдын-ала пландап алса болот. Чогуу отуруп кино көрүп, кийин аны же окулган китеп тууралуу талкуу уюштуруп дегендей. Бул чоңдор жана балдар үчүн кызыктуу, алардын ой жүгүртүүсүнө жакшы көнүгүү. Ошол эле тазалыкты сактоо боюнча мисалы, балдар бир күнү чоңдор бир күнү үйдү жыйнайт деп бөлүштүрүп алыңыз. Болушунча күндү кызыктуу өткөрүүгө аракет кылыңыз”.

Ушул эле Инстаграмда "Үйдө отур" хэштеги менен атактуулар ролик, пост жазып таратып, колду жууп, дезинфекция кылуу боюнча дүйнөлүк челленжди колдоп кетишти.

Адистер коронавируска байланыштуу кырдаал, үйдөн чыкпай отуруу шарты адамдарга ар кандай таасир этерин эскертип, убакытты туура өткөрүү, стресске кабылбоо боюнча ар кандай сунуштарды айтып жатышат. Алар стресс иммунитеттин күчүн жоготуп, мунун өзү ооруну жугузуп алуу коркунучун жогорулатарын белгилешет. Ушундан уламбы, вирус тууралуу маалыматтарды ар кандай тамашага айландырган учурлар да арбын.

Вайнерлер үчүн карантин эң көп тамашага алынган темага тез эле айланды. Жогорудагы вайндын автору, актер Актан Рыскелдиев мындай тамашалар элди терс кабарлардан алаксытып, ошол эле маалда үйдө отуруп, эрежелерди сактоого чакырат дейт:

"Эң башкы кеңеш - үйдө отур. Үйдө отуруп дүйнөнү сактай аларыңа ишен деп жатабыз да. Ошон үчүн биз да болушунча элге ушундай кеп-кеңештерди берип жатабыз".

25-марттан тартып өлкөдөгү айрым аймактарда анын ичинде Бишкекте коменданттык саат киргизилди. Социалдык тармактарда кызуу талкууга алынган бул видеонун автору өкмөттүн эрежеси аткарылып жатканын текшергиси келгенби, айтор кечки саат тогузда Бишкектин ээн көчөлөрүн телефонго тарта баштаган.

Автордун бул видеосун патрулдук автоунаа менен келген милиция кызматкерлери токтотуп калды. Сыягы, бул адам өзгөчө абалды бузуп, милиция кармап кеткен адамдардын катарына кошулду окшойт.

Ушундай тамаша аралашкан билдирүү, посттор социалдык тармактарда тарап жатат. Өлкөнүн айрым аймактарында өзгөчө абал 15-апрелге чейин кабыл алынганын эске салабыз. Адистер бул убакты билим алуу, китеп окуу же дагы башка пайдалуу иштерге жумшоону сунуш кылышат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Беттин көркү нур менен

Иллюстрациялык сүрөт.

"Сөз дайра" берүүсүндө бет, кеп, кепе деген сөздөрдүн маанисин чечмелейбиз.

«Бет» деген сөздү чечмелейли. «Бети сууктан үшүп кетти». «Бети албырып чыкты». «Бети купкуу боло түштү». «Бетинин нуру өчүп калыптыр».

* * *

«Эр жигит эл четинде, жоо бетинде». «Бети ачылары менен душман алсыз болуп калат». «Келин кайнатасынын үйүнө барганда бетин басып жүгүнүп кирди». «Көлдүн бети көйкөлүп турат». «Жердин бети көөп келатты». «Быйыл деги эле Күндүн бетин көрбөдүк».

* * *

«Бети жок неме экен, бир кесим этке таарынып, оозуна келгенди оттоп жүрөт, ооруп калган окшойт» дейт. «Ал айткан сөз 7-томдо, 132-бетте» дейт. «Анын колу жабыла ат коюп жөнөп калышты» дейт. «Бет бактырбай бороон боздоп туруп алды» дейт.

* * *

«Балам эми китепти өз бет алдынча окуп калды» дейт. «Бетме-бет чыга калды» дейт. «Экөө акыры бет маңдай кезигишти» дейт. «Анын адаты, бет алды сүйлөй берет» дейт.

* * *

Эми «кеп» сөзүнө келели. «Кеп сал», «кеп айт», «кеп ур». «Жип кессең - узун кес, кеп салсаң - кыска сал» деген макал айтылат. «Кеп урушуп отурдук» дейт, кеп салышып отурдук дегенди билдирет.

* * *

«Кептен кеп чыгып, ал кайдан келип, кайда баратканын бүт айтып берди» дейт. «Айткан кептин учуна чык» дейт. «Кеп жебеген кежир экен» дейт. «Кеп-сөзгө келбеген иттиги бар эле» дейт. «Кепке да, эпке да келбеди» дейт. «Керүүдөгү талдайсың, кеп айттырсак кандайсың?» деген ыр саптары жазылып калган.

* * *

«Кеп» сөзүнүн экинчи мааниси - «Кеби кетип калган үй экен» десе, «кейпи начарлап, эскирип калган үй дегени. «Кеп жыгач» дейт. «Өтүкчү ултарчу өтүгүнүн кеп жыгачын колуна алды» дейт. «Кеп баштык» дейт. «Кеп такыя» дейт. «Эчкини кеп союп, чанач кылды» дейт. «Кеп дөңгөч» дейт. «Агай тарых музейине жапайы айбанаттардын кебин жасаган» дейт.

* * *

«Кеп» сөзүнүн үчүнчү мааниси - «кепкең үй экен» десе, кең үй экен дегени. «Ичи кепкенен» дейт. «Кеңиптир, кепкең жолуңуз» дейт.

* * *

Төртүнчү мааниси - «Кепе шалаш» дейт. «Там кепе» дейт. «Жер кепе» дейт. «Ат кепе» дейт. «Уй кепе» дейт. «Тоок кепе» дейт. «Кепе-сепе экен» деп коёт. «Чөп кепе» деп да коёт.

* * *

«Кепер» дегенди көбү азыр биле беришпейт. Организмдеги өтө ысыкты - кыргыз табыптар «кепер ысык» деп, тескерисинче организмдеги өтө суукту - «кепер суук» деп коюшкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Санаага салган насыя, жолдо калган студенттер

Маевка, 27-март, 2020-жыл

Дүйнөнү бейпайга салып жаткан коронавируска байланыштуу түзүлгөн кырдаал «Азаттык» радиосуна кайрылгандардын санын да көбөйттү.

"Эл үнү" программабызга кайрылгандардын көбүн "Ишсиз, маянасыз отуруп калган кезде банктан алынган насыяны кантип төлөйбүз?" деген маселе түйшөлтүүдө.

Ошондой эле чет өлкөлөрдөн өз мекенине кайта албай, жардам сураган жарандарыбыздын кайрылууларына орун беребиз.

Суроо узаткандардын бири Марат Кошалиев:

- Кредитти кантип төлөйбүз? Мисалы, биздин үй-бүлөдө мен эле иштеп бала-чакамды багам. Азыр карантин учурунда кантебиз?

Кыргызстандын биринчи вице-премьер-министри Эркин Асрандиев 26-марттагы брифингде төмөнкүчө жооп берди:

- Түзүлгөн кырдаалга байланыштуу Улуттук банк тарабынан коммерциялык банктарга бардык төлөмдөрдү, анын ичинде негизги сумма жана үстөк төлөө мөөнөтүн үч айдан кем эмес мөөнөткө узартуу боюнча сунуш берилген. Андан тышкары «насыя өз убагында төлөнбөгөнү үчүн айып пул салынбайт» деген так чечим кабыл алынган. Демек, төлөө мөөнөтү өтүп кетсе дагы эч кандай айып пул салынбайт.

Беш балалуу эне Маматова Манира «өзгөчө абал учурунда көчөгө чыга албай, балдарыбызга жөлөк пул алууга документтерди чогулта албай жатам. Аны өткөрүү мөөнөтү узартылабы?

- Беш баланынын апасымын. Эч жерде иштебейм. Жөлөк пул алып, күнүмдүк оокат ашыбызды эптеп келатканбыз. Жөлөк пулдун мөөнөтү марттын онунда бүттү. Кайрадан документ чогултуп тапшырууга кырдаалга байланыштуу үйдөн чыга албай калдым. Балдарым жаш. Кичүүсү бир жаш төрт айлык. Биздин абалыбызды түшүнүп, өкмөт кол сунуп, жардам берет деген үмүттөмүн. Кырдаалга байланыштуу азык-түлүк да камдай албадык. Кандай кылсак болот?

Эмгек жана социалдык коргоо министринин орун басары Ализа Султанбекова төмөнкүдөй жооп узатты:

- Биз азыр өкмөткө буйрук даярдап сунуш киргиздик. Ал буйрукта көрсөтүлгөн жөлөк пулдун мөөнөтү ушул күндөрү бүтүп жаткандарга узартылары белгиленген. Азырынча айтыш эрте. Эч кандай кам санабай эле койсун, бул айдыкын толук төлөп бердик, кийинки айдыкын төлөп бергиче ал буйрук кабыл алынып калат деген үмүттөмүн.

Өз атын атагысы келбеген жаран атайын эсепке түшүп жаткан каражат кандай пайдаланылып жатканына кабатыр экенин билдирди.

- Коронавируска каршы күрөшүү үчүн атайын ачылган эсепке которулган акча боюнча айтайын дегем. Азыр бул жерге 11 миллион сомдон көп акча чогулду деп айтып атышат. Бирок биз баарыбыз эле андан көп акча которулганын билебиз. Ушул боюнча силер иликтөө жүргүзүп көрсөңүздөр.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин жообу:

- Бул каражаттар үчүн Финансы министрлигинде атайын эсеп ачылган. Андан тышкары эки мамлекеттик банк: Айыл банк менен РСК банкта дагы эсептер ачылган. Ал эки банкка түшкөн акча күн сайын Финансы министрлигинин эсебине которулуп турат. Бүгүнкү күнгө карата 35 миллион 294 миң сом чогулду. Башка жарандарыбыз, айрым ишкерлерибиз да салымдарын өз алдынча кошуп жатышат.

Ошол эле маалда бул акча кайда коротулаары тууралуу дагы көп суроолор пайда болууда. Мен силерге айтып кетейин, өз ыктыяры менен берип аткан каражаттарды «бир гана эсепке топтогула” деп биз айта албайбыз. Анткени муну жарандарыбыз өз эрки менен жасап жатышат. Мен жогоруда айткан эсептерден тышкары, башка банктарда өз демилгелери менен башка да эсептер ачылышы мүмкүн. Биз буга тыюу сала албайбыз. Ошондуктан интернетте «15 миллион, 5 миллион, үч миллион сом которулду» деп жүрөт. Анын баары сөзсүз эле ошол Финансы министрлигинин эсебине түшүп атат деген ой туура эмес.

Үч эсепке канча акча түшсө биз ошого гана жооп бере алабыз. Финансы министрлигинде ачылган эсеп жана анда топтолгон каражат боюнча коомдук байкоочу кеңеш түзүлүп атат. Ага эки депутат жана коомчулуктан эки-үч адам кошулат. Аны коомчулук өзү сунуштап атат. Ал кеңешмеге ким киргенин жакын арада жарыялайбыз. Ошол кеңешме күн сайын топтолгон каражатты көзөмөлдөп, каякка, эмнеге корогонун, канча сомго эмне сатып алынганына байкоо салып турат. Ошондой эле биз интернетке да жарыялап турабыз.

Эң негизги максат каражат даректүү муктаж болгон адамдарга, медициналык кызматкерлерге түз жетиш керек. Бул каражаттын колдонулушу болушунча ачык-айкын болушу зарыл.

Ара жолдо калган студенттер

Польшада жана Түркияда окуган кыргыз жарандары «өлкөгө келе албай жатабыз, Билим берүү министрлиги көмөк көрсөтө алабы?” деп суранышты. Алардын бири Түркиядан чалган Абдуллах Иминов абалын мындайча түшүндүрдү:

- Кыргызстандын жаранымын. Азыр Түркияда студентмин. Бул жакта коронавируска байланыштуу университеттерде окугандар каникулга таркатылды. Мындан улам биз жашаган жатаканалар жабылды. Ошентип чет өлкөлүк студенттер көчөдө калдык. Биздин жашай турган жерибиз жок. Кыргызстанга учуп кетели деп билет алсак, авиакаттамдар токтоп калды. Бишкек-Стамбул чартер каттамдары жүрүп жатканын уктук. Кантип кетиш керек? Эмне кылсак болот?

Билим берүү жана илим министрлигинин Эл аралык бөлүмүнүн башчысы Чынара Мааткеримованын жообу:

- Билим берүү министрлиги Коопсуздук кеңешинин чечимдерин аткаруу максатында 16-19-март күндөрү Кыргызстандын чет мамлекеттердеги элчиликтерине жана кырктан ашуун мамлекеттин Билим берүү министрликтерине кат жөнөтүп, ал жактарда окуган кыргызстандык студенттердин тизмелерин сураганбыз. Онго жакын өлкөдөн тизмелерди алдык. Анын ичинде Польшадагы студенттер бар. Биз алар менен байланыштабыз. Андан тышкары ал тизмелерди биз Коопсуздук кеңешине, республикалык штабга жана өкмөт аппаратына тапшырабыз. Өкмөт Тышкы иштер министрлигине жана Транспорт министрлигине тапшырма берип, чет жактарда калган студенттерди алып келүүнүн жолдорун караштырат.

"Азаттык": Ал эми жолдо калган студенттердин тагдыры кандай болуп чечилет?

Чынара Мааткеримова: Бүткүл дүйнө чек араларын жаап атат. Ар бир өлкө авиакаттамдарды, жол каттамдарын токтотту. Ошондуктан авиакаттамдар ачылган күндөрү Тышкы иштер министрлиги иштеп чыгат болуш керек. Жол ачуу маселеси, асманды ачуу маселесин, биз чече албайбыз. Мүмкүн болгондо топтоп чыгарып кетиши ыктымал.

Вьетнамда калган мигранттар

Вьетнамдын Нячаң шаарында мейманканаларда иштеген 20дан ашуун кыргызстандык учурда өз мекенине кайта албай турат. Бул тууралуу алардын бири Кутман Молдакунов «Азаттыкка» билдирди.

- Кыргызстанга кайталы деп болгон акчабызга билет алганбыз. 26-мартта Вьетнамдан Новосибирскиге, ал жактан Бишкекке учмакпыз. Аэропортко барганыбызда, «S-7 Airlines» компаниясы «алгач бортко орусиялыктарды гана алабыз, орун калса силерди батырабыз» деп айтышты. Бирок биз батпай калдык. Эми Орусия чет жактан баргандарды кабыл албай тургандыгы кабарланууда. Эмне кыларыбызды билбейбиз. Биз турист эмеспиз, бул жакта иштеп, тапканыбызды Кыргызстанга салып келатабыз.

Тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Уланбек Дыйканбаевдин 27-мартта берген жообу:

- Жардам, албетте, болот. Бирок бул бир күндө же бир саатта чечиле турган маселе эмес. Республикалык штабга бардык мамлекеттик органдар тартылган. Кандай негизде жардам беребиз, баары макулдашылып, такталып чечилет. Четтеги жарандарыбыз Кыргызстандын чет өлкөлөрдөгү элчиликтери жана консулдуктары менен байланышта болуп турушу керек.

"Азаттык" радиосунун "Эл үнү" программасына +996-550-98-87-55 номери аркылуу кайрылсаңыз болот.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айылдык кеңештин катчысын атып салышкан

«Ата-Бейит».

Мурзабек Тазабек уулу - алгачкы муун интеллигенттердин бири. Айылда агартуу, чарба жагында иштеп жүргөн кезинде камакка алынып, 1938-жылы атылып кеткен.

Анын үй-бүлөсү көргөн азап-тозокторду айтып отурса узун сөз. 1958-жылы акталган.

Сталиндик репрессиянын курмандыктарын «Эскерүү китебинде» Мурзабек Тазабек уулу жөнүндө кыскача маалымат берилген.

Архивдик маалымат

«Аты-жөнү: Тазабеков Мурзабек, 1896-жылы Кыргыз ССРинин Ысык-Көл областындагы Жети-Өгүз районундагы Жаргылчак селосунда туулган.

Улуту: кыргыз.

Жашаган жери: Кыргыз ССРинин Ысык-Көл областындагы Жети-Өгүз району, колхоздун мүчөсү.

Камакка алынган: 5-март, 1938-жыл, антисоветтик агитациясы үчүн.

Өкүм: 13-март 1938-жыл, эң жогорку жазага өкүм чыгарылган.

Эскертүү: 27-апрель, 1989-жылы акталган».

Мурзабек Тазабеков Көл кылаасындагы Жети-Өгүз районундагы Кичи-Жаргылчак айылындагы алгачкы агартуучу, биринчи мугалим, арабча жазганды, окуганды билген сабаттуу адам болгон.

Кичине кезинен Жети-Өгүз, Кызыл-Суу, Каракол жакта медреседен окуп, кат таанып, бир топ жыл айылындагы балдарды окуткан. Кийин совет бийлиги келгенде «Үлгүлүү жаш» колхозунун текшерүү комиссиясынын төрагасы, 1938-жылы Ак-Терек айылдык кеңешинин катчысы болуп иштеген. Ушул жылы аны «революцияга каршы үгүт жүргүзгөн, совет бийлигин жактырбаган жат элемент» деп, «улутчул» деген айып коюп, Фрунзеде «үчилтиктин» өкүмү менен камалганына бир ай толо электе атып салышкан. Ошентип 39 жаштагы чарба кызматкери айыпкер аталып, оор күнөөгө кириптер болгон. Андайларга аёо болчу эмес, баарына РСФСР Кылмыш кодексинин 58-беренеси колдонулган. Совет бийлиги ойго кирбес опуртал айып менен өз элин кызыл кыргынга салган.

Мурзабек Тазабек уулу кантип жок кылынганы жакындарына деле белгисиз бойдон калган. Билгендердин айтымында, эрте жазда малчылардын ал-абалын билип келгени тоого барып, андан кайтып келип НКВД издеп келгенин угат да, «күнөөм жок болсо эмнеге чакырды экен» деп айылдык кеңештин кеңсесине кеткен бойдон кайрылган эмес. Ошол күндөн тартып аялы Турсун азап тартып, күйөөсүн көрүп келиш үчүн үч айлык кызын көтөрүп жөө-жаландап башында Караколго, кийин Фрунзеге чейин каттаган. Мурзабек Тазабек уулунун үй-бүлөсү кандай азаптарга туш келгени кызы Бурулуш Мурзабекованын 2013-жылы Бишкектен чыккан «Менин атам (Тагдыр)» деген эскерүү китебинде кенен-кесир баяндалган.

«Контурдун үй-бүлөсү», «контурдун кызы» деген уйгактай жабышкан жалаадан корунган кызы кандай тоскоолдуктарга кабылганы өкүнүч менен эскерилген.

«Комсомолго өтөрдө өмүр баянымды айтардан мурда эмне дээримди билбей, кыска гана «атам өлгөн» дей салып, атамдын «чыккынчы, душман» экенин классташтарым билип коюшпасын деп, эки бетим ысып чыкканы али жадымда. Кийин жогорку окуу жайын бүтүп, КПССтин катарына өткөндө деле атабыздын кылган ишине нааразы болуп, ата мээримине куса болуп турсак да, сезимибизде бир чоң күч жек көрүүгө мажбур кылчу. Атабыздын эмне иш кылганын 3-4 жаштагы бала кайдан билет элем», - деп жазат Бурулуш Мурзабекова.

Бурулуш энеге окшоп атасынан эрте ажырагандар ал кезде көп болчу. Алардын атасын жаңы бийлик душман катары жок кылып, сөөгү кайсы жерде жашырылганы да жабык сыр бойдон калган. Бир жубантчу нерсе - совет бийлиги анын жакындарын кодулап, туугандарын абакка тыгып, балдарын жетимдер үйүнө өткөрткөн жок.

Караколдун жөө жолу

Ал кезде «эл душмандарынын» жакын туугандары опсуз азапка туш келишкен, аялдары сүргүнгө айдалып, балдары жетимдер үйүнө өткөрүлүп, канча тагдырлар жок жеринен күйүп кетти. Мурзабек камалып кеткенден кийин Турсун апа жөө-жалаңдап Караколго канча каттады? Эч кимге арызын айтпай башына туш келген азапты көтөрдү. Убакты-сааты болуп калганда балдарына алардын айрымдарын айтып берчү. Жаргылчак айылы менен Караколдун ортосу картадан жакын көрүнгөнү менен жөө кишиге итапкан жол.

««Кичи-Жаргылчактан жөө чыкканыбызда, Шалбаага чейин тынбай жүрүп отуруп, ошол жерден өргүп алып, эртеси Караколго эрте кирип барчубуз. Атаңа тамак-аш, кийим-кече алып баратканда колумда кичинекей эмчектеги бала. Ошондо буттун таманы мөлтүрөп, жерди басуудан заарканып, суй жыгылчубуз. Айлыбыздан Абылкасым деген адам да кошо айдалбадыбы, анын аялы Акжолтой экөөбүз бирге бараар элек, - деп көзүнүн жашын төгүп, терең улутуна андан аркы кебин уланта турган. - Атаңдан кеткен боюнча кат-кабар алган жокпуз. Караколдун түрмөсүндө отурганда нечен курдай жөө барган күндөр болду, ал кезде кайдагы унаа, кайдагы ат, болгон мал-мүлктү конфискациялап алса...

Биз менен кошо күйөөлөрүнө тамак кийиргени жазуучу Аалы Токомбаевдин аялы, дархандык Жунуштун аялы да барар эле. Эч бирөөбүздүн алып барган азык-түлүгүбүздү алмак түгүл иттер менен арсылдатып кубалап, машине менен суу чачып, түрмөнүн эшигине да жолотушчу эмес. Үйүбүздүн маңдайында бир чети кошуна, бир чети Азарбектин тукумдары деп эсептелген ошол кездеги «Үлгүлүү Жаш» колхозунун башкармасынын төрагасы Момокеев Жумадылдан баланы догдурга алып барууга машине сурасам «контрдун үй-бүлөсүнө ат берүүгө болбойт го» деп тескери басып кетпедиби. Ошентип жүрүп 3 айлык Шааркан деген кызыма суук тийип, эти ысып-күйүп, үйгө жетип-жетпей чарчабадыбы. Ошондогу Шаарканым тирүү болсо, сенден эки жаш кичүү болот эле», - деп энем оор үшкүрүп, качанкы өткөн бактысыз тагдырын эске түшүргөндө, көзүн жашка толтуруп, үнсүз отуруп калчу, маркум», деп эскерет Бурулуш Мурзабекова.

Советтик идеологиялык үгүт машинеси ал кезде эл чарба жетишкендиктерин, жети жылдык пландын аткарылышын, советтик жашоо жыргалын күн-түн калктын кулагына куюп, жаркын турмуштун ары жагында эчен бейкүнөө жандар атылып, жок кылынып турганын айтчу эмес. Социализм тарых тактысынан шыпырылып түшкөнчө кандуу кылмышын жашырып, катаал сырды катып келди. Мурзабектин бир уул, эки кызы бар эле. Уулу Мукайыл мектепти аяктагандан кийин чарбалык иштерге аралашып, 50 жашка жетпей каза болуп калган. Энесинин колундагы Шааркан деген үч айлык чүрпөсү түрмөгө жөө-жалаңдап каттаган кезде суук тийип чарчап калды. Турсун эне Караколдон Фрунзеге которулган күйөөсүнө тамак-ашын көтөрүп алып Жаргылчактан Балыкчыга чейин кеме, калган жолун жүк ташуучу машинелерге түшүп келген. Атайын келип жарытылуу жооп ала албай, «алыска айдалган, кат жазууга укугу жок дегендердин катарына кошулган экен» деп айылына кайтып кеткен.

Жакындарынын дайынын билбей ар кайсы мекемелердин босогосун жырткан андайлар ал кезде толтура эле. Кандуу жазалоонун арааны ачылып, адам өмүрү түккө арзыбай турган кез. Мурзабек Тазабек уулу НКВДнын кызматкерлери 1938-жылдын 5-мартында үйүнө издеп келип таппай калышканда тоого качып кетсе аман калар беле? Анын асманында кара булут айланып, тагдыры калтыс учурга капталганын айылдык кеңештин чабарманы Үсөн ата аялына эскертип, «тоого качып кетсин, жабык машине менен көк шапкечендер келишти, келүүчүлөр келди, кеңсеге барбасын, айткыла» деп какшап кеткен экен. «Айыбы жок адамды кантип эле камап, атып койсун» деген баёо ишенимге алданган Мурзабек сөз укпай койгонун Турсун апа өкүнүч менен эскерип жүрүп өтүп кетти: «"Менин эмне кылган күнөөм үчүн камайт экен же ичип-жегеним бар бекен, барайынчы" деп кеңсеге барып бербедиби. Ошол түндөн кийин үйгө кылчайган жок...»

Армандуу балалык

1953-жылы 5-мартта «бардык элдер менен адамдардын улуу атасы» Сталин көз жумган. Тагдырдын тамашасын караңыз - ошондон 15 жыл илгери, 1938-жылы 5-мартта колхоз иштери менен жүргөн Мурзабек Тазабек уулун камакка алышкан. Сталин өлгөндө 1-курстун студенти Бурулуш Мурзабекова өксүп-өксүп ыйлаган. Бир жылдан кийин ал турмушка чыгып, үйүнө төркүлөп келгенде атасынын өлгөнүн угузушкан. Атасынын айыбы жоктугун, ал деле башкаларчылап ак жеринен аёосуз жазага кабылып атылып кеткенин кызы кийин билген. Атасынын жок кылынганын балдары 16 жыл өткөндөн кийин угуп отурушпайбы. Анын кайсы жерде атылганы, сөөгү кайда жашырылганы жакындарына белгисиз бойдон калды. Билим алууга дилгир Мукайыл Мурзабеков арызданып жүрүп атасынын качан атылганын акыры тапкан.

«Көрсө, атамды камалгандан бир айга жеткирбей,1938-жылы 27-мартта эле атып салган тура. Муну мен 1990-жылдын апрель айында атамдын акталгандыгы жөнүндөгү КГБдан, прокуратурадан жиберилген официалдуу дүмүрчөктөрдөн билдим. Өмүр бою бетибизге кара көө болуп келген «контр» деген сөздөн, «контрдун үй-бүлөсү» деген жийиркеничтүү сөздөн кутулдук. Көрсө элдеги «ак ийилет, бирок сынбайт» деген накыл сөз анык экен.

Атам менен абакта бирге олтурган, кийин бошонуп келген Сарыгул, дархандык Жунуш аталардан сураштырсак, түрмөдөгүлөрдү ит ордуна көрүп, жырткычтарча мамиле кылып, кыйнаган тура, кээси таяктын уусу өтүп өлүптүр, балким, атам деле таяктан өлгөндүр...

Атабыздан эрте жетим калыптырбыз. Энебиз бизди, карыган кайын энесин багам деп жүрүп көкүрөгү тешилиптир. Соко айдап, эгин бастырыптыр. Кыскасы согуш убагындагы энелерге таандык оор түйшүктү тартып, алдыңкы колхозчу, звеньевой болуп жүрүп, кийин эс алууга чыгып, картайганда өлдү», деп жазат Бурулуш Мурзабекова эскерүү китебинде.

Атасы камакка алынгандан кийин тестиер Мукайыл апасынын жардамчысы болуп калган. Бурулуш атасынан төрт жашында калган. Мурзабек Тазабек уулу кадимки Солтобай ырчынын тукумдарынан болгон. 1916-жылкы Үркүндө Тазабек ыстарчындын көзү өтүп, балдары Мурзабек, Ысабек, Мааданбек көпчүлүк эл менен Кытайдагы кыргыз качкындардын азап-тозогун башынан кечирген. Тазабек ата уулу Мурзабекти айылдагы казыналык медреседен окуткан. Ал киши оокат-турмушу жетиштүү адам болгон. Уулу Мурзабек көргөн-билгенин кагазга түшүргөн кадыресе жамакчы акын болгон. Анын Сары-Жазга бир топ мергенчилер менен аңчылыкка барып жалгыз аяк жолунан башка катнашы жок алыскы тоо арасындагы жашоо-турмушту жазган узун сюжеттүү ыры сакталып калган. Булардан тышкары ал чоң атасы Солтобайдын айтымындагы бир топ элдик поэмаларды жазып алып кыргыз эл оозеки чыгармаларын чогултуу ишине кол кабыш кылган. Ал эми анын өзүнүн кол жазмалары камакка алынганда жок болуп кеткен. Айтса, ошол отузунчу жылдарга чейин Мурзабек Тазабек уулу айылындагы мергенчилер биримдигинде аңчы болуп азыраак иштеп калган.

Мурзабек Тазабек уулу 1937-1938-жылдары өзгөчө күчөп кеткен кандуу жазалоонун курмандыгы болду. Анын апыл-тапыл камакка алынып, бир айга жетпей атылып кетиши бир топ түкшүмөл суроолорду жаратат. Камакка алынгандан кийин көпкө кармалбай «үчилтиктин» өкүмү менен эң оор жазага кабылышы айылдык карапайым инсандын «жалпы тизме үчүн» гана садагага чабылганын айгинелеп турат. Артында калган жалгыз уулу Мукайылдын талыкпаган аракети менен иш-аракетинде кылмыштын жоктугуна байланыштуу көп жылдан кийин толук акталган. Жалгыз уулу Мукайыл кыйла жыл бою партиялык уюмдун катчысы, кызы Бурулуш ардактуу эс алууга чыкканча мектепте кыргыз тили жана адабиятынан мугалим болуп иштеди. Анын атасына тургузган эстелиги «Менин атам (Тагдыр)» эскерүү китеби болуп калды. Китепте Мурзабек Тазабек уулунун айрым чыгармалары да топтолгон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ат-Башыда ангус баккан фермер

Ат-Башыда ангус баккан фермер
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:53 0:00

Жетим бала айылына кайтты

Иллюстрациялык сүрөт.

Амангелди Мисиров өмүрүн чыгармачылыкка арнаган инсан. Анын каармандары да өзүндөй жөнөкөй, турмуштук көрүнүштөн адабий формага көчүрүлгөн тагдырлар.

Кыргыз аңгемесинин классикасынан автордун “Шумпай турбайсыңбы!” деген чакан баяны тууралуу кеп кылганы турабыз.

“Жетим кекчил, өгөй өөнчүл”

Бул аңгеме карапайым кыргыз баласынын турмушу жөнүндө. Согуш учуруна туш келген жетимчилик, кыйын заманда өлбөстүн күнүн көрүп адам катарына кошулган азаматтын башынан кечиргендери чыгарманын сюжеттик негизин түзөт.

Эркебай апасынан аябай эле эрте калды. Жыл айланбай атасы башка аял алып, жетимчиликтин оор жылдары башталды. Кичинекей баланын эңсегени кара курсакты кантип тойгузуш, анан оюн болчу. Жаңы келген апасы загара нандан бир сындырым бербей ачка калтырды. Согуш маалы, оокат-аш жетишсиз. “Атаң келгенде эле жейсиң” деди өгөй апасы. “Жетим кекчил, өгөй өөнчүл”, Эркебай энесин жаман көрүп, чыбыгы менен эчкинин куйругуна сайып жиберди.

Эчки чунаңдап секирип, сүт төгүлүп калды, кечки тамак жок. Тентек бала эски көңдөбөдөн сөөлжан кармап, чегиртке тутуп, аларды ичке жипке тизип алып тооктордун алдына таштайт. Ичке жиби менен жемди жутуп алган тооктор муунуп, айласы кетет. Анын баары Эркебайга оюн. Курбалдаштарын ээрчитип алып сай боюна барып ысыкта ылаалап турган эшектин чандырына ит чымындарды коё берет. Эркебай мунусун “эшек бий” деп атап койгон, мөңкүгөн жаныбардын азабы балдарга күлкү. Ошон үчүн аны айылдыктар “шумпай” деп алышты. Чачы өсүп жүдөп жүргөн байкушка ал ат куп жарашып калды.

Эркебайдын эңсегени курсакты жакшы тойгузуп алуу болчу, согуш маалы, эгин тартыш, баары кан майданга жөнөтүлчү, көпчүлүк эл ачка. Колхоздун орулгандан калган анча-мынча буудайын уурдамай, кармалсаң өлдүң, бир баштык дан үчүн канчалар камалып кетишти. Кароолчу жокто курсагы ач балдар кылканы курсагы сайганына карабай кызыл баштарды коюнга солоп үйүнө келишет. Жанын оозуна тиштеп таап келген данын апасы жаргылчакка тартып, эчкинин сүтүн катыктап жарма жасап берет. Эркебайдын жакшы көргөн тамагы ошол. Бир жолу кароолчу чалдан сурап алып келген данынан жасалган жарманын даамы өмүр бою эсинен кетпей, канча ирет эстеп жүрдү. Эки улактуу эчкини оттотуп келүү Эркебайдын милдетине кирчү.

“Эркебай эчкилерин жол менен айдабай дайыма мүрзөлөрдүн чети менен айдайт. Апасынын мүрзөлөрдүн четине коюлганы эсинде. Апасы жаткан жерин карап өтөт. Апасы көзүнө элестейт. Ак жоолук, кызыл ала көйнөк. Жылмая караган өңү көз алдына келгенде ыйлагысы келет. Бирок чунак эчки ыйлата койбой алдыга жүткүнөт. Бала ага болбой токтой калып “оомийин” деп бетин сылаганга үлгүрөт. Апасын ушул жерге койгондо кишилер “оомийин” дешкен. Эмне анткенин деле билбейт, Болгону “апам билсе керек” деп ойлоп коёт. Тез эле шыбак аралаш эрмендин жыты келген чөптүү жерге келгенде эчкилердин энесин бир түп шыбакка бекем байлайт да, тээ алыска көз чаптырып отура берет”.

Балалык сезими аны алыскы мунарыкка басылган башка турмушка чакырып, көңүлүн өйүйт. Кандай турмуш болду экен? Бала эчкисин алып келген дөбөдөн бет алдындагы талаа, көйкөлүп тегиз чыккан шалыпая бир укмуш кооз көрүнөт. Күрүч талаасындагы суулар жылтырап, андагы тосток көз бакаларды жайма-жай терип жеп жүргөн илегилектер. Шумпайды белгисиздик арбап, батышты карап отура берет. Ойго басырылып, белгисиз бир санаага түшүп калган бала кеч киргенин да байкабайт.

Ошондой күндөрдүн биринде кечки иңирде эчкилерин айдап үйүнө келсе атасы “мен да согушка баратам” деп отуруптур. Бала атасын жакшы көрчү, чуркап келип анын тер жыттанган моюнуна асылды. Анысына атасы биралдын жашый түшүп, уулун өөп жатканда көз жашы бетине таамп кетти. Атасы “маңдайга жазганын көрөрмүн” деп согушка кете берди. Ата-баланын эзиле түшкөнүнө таң калган апасы “сиз келгенде Эркебайды инилүү кылабыз” деп ийбеспи. Ошол кечте атасы аялына, артында калып жаткан жалгыз уулуна өзгөчө мээримин төгүп, Эркебайдын үстү-башын жаңыртып кой деп чөнтөгүнөн акча алып берди. Баланын оюна койсо ал түнү уктабай эле коймок. Уктап кетиптир, анан эртең менен турса атасы да, апасы да жок, үйдө өзү эле калыптыр. Атасын эми узакка көрбөй калышын ойлоп бала күчүн көз жашынан чыгарды.

Эски тебетей, чоң өтүк

Кечинде ыйлагандан көзү тостоюп шишиген апасы төмөнтөн келди. Экөө очок боюнда отурушканда атасынын колунда тагынып жүрчү саатын берди. Жакшы буюм экен, ошол саатты карап бала окууга каттай баштады. Бопураган ысык чаңда мектепке чейин анын кичинекей бутунун изи калат. Балдардын баары эле ал кезде мектепке жылаңайлак барышчу. Бытырайган кичине буттардын изинин үстүнөн кээде ийрелендеген жыландын изи калчу. Бала аны аттап өтөрдө изге түкүрүп койчу. Эмне экенин деле билбейт, укканы боюнча ошентчү. Анткен менен шумпай сабакты жакшы окуду, башкарманын баласы экөө дос болуп калды. Чүпүрөк баштыгына сала барган загара нанын башкарманын баласынын буудай нанына алмаштырып алчу. Башкарма буудай нан жейт экен. Кичинекей баласынын буудай нан алып келгенине жетине албаган энеси мактаганы же какшыктаганын билдирбей: “эсен болсоң болду, сен кор болбойсуң” деп койчу. Шумпай суукта атасынан калган эски тебетей менен талпылдаган чоң өтүктү кийип мектепке каттап жүрүп төртүнчү класска көчкөн чагында томолой жетим калды.

“Мектептен келсе үй толгон коңшу-колоңдор, Бала үйгө чуркап кирди. Апасынын эки колунан эки аял бек кармап коё бербейт. Келин байкуш жулунуп жоолугу желкесине түшүп көзүнүн жашы он талаа...

Баланы көрө салган аялдардын бирөөсү Эркебайды кучактай калып:

- Эми чындап жетим болдуң го, шордуу, - деп ыйлап жиберди. Эркебай атасынан ажыраганын түшүнүп озондоп кирди..

Кийин укса атасы Ленинград деген жерде каза болуптур. Эки-үч күн топураган элдин да эми аягы үзүлгөн”.

Бир үйдө калган эне-бала, апасы күндө эзилип кошок кошот, атасын жоктоп ыйлайт. Аны угуп отуруп Эркебайдын да жашы он талаа, өпкөсү көөп болбой калганда шуу үшкүрүп көз жашын шакмар жеңи менен аарчыйт. Апасы экөө күйүт менен дагы бир жылды өткөрүштү. Жай ортолоп калган кезде алардыкына бүкчүйгөн бир кара кемпир келип кара кийип отурган кызын алып кетти. Жасанып алган бир кишиге араба айдатып алыптыр. Эркебай түшүндү, кара кемпир кызын ушуга берет окшойт. Шумпай келгендерди жалт карап, кайгыдан биротоло көңүлү калган неме бирөө бирдеме десе эле ыйлап ийчүдөй буулугуп отурду. Кемпир болсо капкайдагы сөздөрдү жебиреди, кызым бир жыл отурду, бирөөнүн баласы бала деле болбойт, аны ээрчитпейт. “Иттүү конок батса да, биттүү конок батпайт”. Баланы таякеси багат деди. Апасы боор батырышып калган баласына тик багып карай албай, арабакечтен жазганып, унчуга албады. Арабакечи болсо арыдан-бери эшиктеги эчкилердин бирин арабага байлап коюптур. Жарыбаган буюм-тайымы арабага жүктөлгөндөн кийин бирөө тартып алчудай түйүнчөгүн бооруна кысып, эмне кыларын билбей деңдароо турган баласын өөп коюшка жарабай апасы кете берди. Үңкүйүп отуруп калган таякеси чочугансып “Жалгыз жаткандан коркпойсуңбу?” деп сурады.

“ – Эмнеден коркмок элем. Бул үйдө желмогуз бар беле. – Эми апа дейин деп дей албай. – Ал төркүнүнө кеткенде жалгыз эле жатчумун.

- Анда үч-төрт күндөн кийин биротоло көчүрүп кетем, - деди таякеси жалгыз калган эчкини эшегине өңөрүп жатып.

- Үйчү?

- Колхоз сырттан келген мугалимдерге үй таппай жүрөт, башкарма ошолорго беребиз деген.

Өзүнөн башка эч ким жок. Үй эңгиреп калды, жалгызсырады. Буулукту. Көзүнө жаш тегеренип ыйлап кирди. Эч ким жок жерде каалашынча өксөп-өксөп ыйлап жатып уйкуга киргенин да билбей калды. Ойгонду. Маңдайындагы шыпка көзү түшүп тургусу келбей бир топко чейин жатты. Эртеси кошуна кемпир келиптир, жеңине эки жумуртка, бир сындырым нан салып алыптыр. Келиним көрбөсүн десе керек”.

Таякеси кечикти, ага чейин мектепте окуткан эжекеси келип Эркебайды балдар үйүнө алып бармай болду. Ал жерден деле жолу болбоду. Эжесинин сүйлөшүп койдум деген башчысы орун жоктугун айтып, кечигип барган төрт-беш бала менен убактылуу бир аялдын үйүндө жатып турушун тапшырды. Шумпай ал жерден да жолу болбой эртеси эле айылына баса берди. Ире-шире күүгүмдө үйүнө жеткен кезде курсагынын аябай ачканын сезди. Кайрадан уурулук кылып зыкым келиндин тандырдан жаңы үзүлгөн ысык нанынан экөөнү коюнуна сала коюп аз жерден ичин күйгүзүп ала жаздады. Ошол күнү таякеси келип шумпайды алып кетти. Чоюн башкарманы ошол жерден көргөн.

Ленинграддагы жашоо

Мектептен жетинчи классты аяктагандан соң колхоздун арабакечи болуп иштеди. Аттарын семиз багып, арабасын майлап айылдагы кадырлуу кишилердин бири болуп калган чагында аскерге чакыруу кагазы келди. Атасы согушта курман болгон жерге келип, таза кийим кийип, курсагы тоё тамак жеп, аскердик турмушка тез эле көнүп кетти. Ленинградды көрдү, суу аскеринин үч жылдык кыйынчылыгы деле билинбей, чоң шаардан биротоло турук алып, аскер дарыгерлик окуусун бүтүп, жергиликтүү кызга үйлөнүп киши катарына кошулду. Иши да, үй турмушу да жакшы болду, бир гана тууган жерге сагынычы күчөп, чыдай албай койду. Балдары менен орус аялы айылына барбай коюшту.

Шумпай чогулткан акчасына келишкен ак “Волга” сатып алып айылына өзү жалгыз келди. Бул жерде баары өзгөрүп, машинедеги жашамал кишини эч кимиси тааныбады. Бала кезинде ойночу дөңсөөсүн эңсеп келсе арыда бир аксакал чөп чаап жаткан экен.

Бүшүркөгөн аксакал “текшерип келчү чондорбу, азыркы чоңдордун кимдин эмне иш кылып атканы менен иши деле жок, ким болду экен” деп турган. Экөө учурашты, кыйлада барып “шумпай” келгенин уккан чал баягы Чоюн башкарма экен. Эркебай шумпай эч нерсесин жашырган жок.

“Келем. Уулум да, кызым да жогорку билимдүү болушту. Энеси менен тирилигин кыла беришет. Менсиз күнү өтпөй калмак беле? Жашымда жетим калган менен деле кудайдын кудурети менен өлбөй эле жүрөм. Алар энесин эптеп карап алышар. Менден да кабар алып турушар эси болсо. Ата журтка келбесе болбойт экен. Айрыкча жаш улгайган сайын ата журтум түшүмө көп кирип, көп ойлончу болдум. Түш көргөн сайын айылымда эле жүрө берем. Балалыгым эстен кетпейт”.

Тууган жерине биротоло келген шумпайга Чоюн башкарма: “Ырас болуптур сага ылайык сулуу жубан бар, бир кыздуу ошого үйлөнтүп коём” деди. Шумпай анысына да макул болду. Ушул дөбөдө бала кезинде Эркебай эчкилерин откозгону келип, алыска-алыска сугулуп карачу. Ошол алыска колу жетти, билимдүү болду, турмушту тааныды. Атасы түбөлүк жайын тапкан жерде иштеди. Жаш өйдөлөгөн сайын туулган жери аны өзүнө чакырып, кусалыгы арылбай туруп алды. Баарын таштап айылына баса берди, эми канча өмүрү болсо, аны туугандарынын арасында өткөрүүнү чечти. Жакшы эле иш го, шаарга кеткендердин баары эле карыганда айылына кайтып атыптырбы!

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карантин бизнести онлайнга көчүрдү

Карантин бизнести онлайнга көчүрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:06 0:00

Ката жазган кеңешчи кызматтан көтөрүлдү

Жогорку Кеңеш.

Кыргызстанда коронавируска байланыштуу кырдаалдын фонунда маанилүү кадрдык дайындоолор болду.

Жогорку Кеңештин аппарат жетекчиси Самат Ибраев кызматтан кетип, анын ордуна Алмазбек Сабырбеков бекитилди. Парламенттин жаңы аппарат жетекчисинин аты былтыр спикер премьер-министрге жиберген толгон-токой катасы бар чуулуу катта аталган. Аптанын башында Талантбек Иманов Кыргызстанда стратегиялык маанидеги «Дастан» заводуна директор болуп дайындалды.

Төрага аппарат жетекчисин алмаштырды

Жогорку Кеңештин аппарат жетекчиси Самат Ибраев 23-мартта кызматтан кетип, анын ордуна Алмазбек Сабырбеков дайындалганы үч күндөн кийин - 26-мартта гана расмий жарыяланды. Парламенттин сайтына чыккан маалыматта Ибраев жумуштан өз ыктыяры менен кеткени жазылган.

Алмазбек Сабырбеков.
Алмазбек Сабырбеков.

41 жаштагы жаңы аппарат башчы 2019-жылдын март айына чейин спикер Дастанбек Жумабековдун кеңешчиси болуп эмгектенген. Ал былтыр коомчулукта талкуу жараткан окуядан соң кызматтан алынган. Анда Жумабековдун кол тамгасы коюлган, премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевге жолдонгон кат эң жөнөкөй грамматикалык жана стилистикалык эрежелерди сактабай, ката жазылганы коомчулуктун катуу сынына кабылган.

Парламенттин басма сөз кызматы бул документте чын эле одоно каталар бар экенин мойнуна алып, төраганын иш кагаздарын жүргүзүүгө жооптуу кызматкер - анын кеңешчиси Алмазбек Сабырбеков кызматынан бошотулганын кабарлаган.

Сабырбековдун Жогорку Кеңештин сайтына чыккан өмүр баянында ал 2017-2019-жылдары төраганын кеңешчиси, 2019-2020-жылдары спикердин жардамчысы болуп иштегени көрсөтүлгөн. Ушул жерде «Ал былтыр чуулуу каттан кийин спикердин кеңешчисинин кызматынан кетип, кайра эле төраганын жардамчысы болуп дайындалганбы?» деген суроо жаралды.

Ибраим Нуракун уулу.
Ибраим Нуракун уулу.

«Алмазбек Сабырбеков спикердин кеңешчисинин кызматынан кеткенден кийин төраганын иш кагаздары боюнча коомдук башталыштагы жардамчысы болуп иштеп жүргөн. Бир аз убакыт өткөндөн кийин төраганын жардамчысынын орду бошоп, спикердин жардамчысы болуп дайындалган», - деп жооп берди парламенттин басма сөз кызматынын жетекчиси Ибраим Нуракун уулу.

Алмазбек Сабырбеков былтыр 7-мартта кызматтан алынган. Ал кийин спикерге канча убакыт коомдук башталышта жардамчы болуп жүргөнү жана качан жардамчысы болуп расмий дайындалганы тууралуу так маалымат жок. Сабырбеков өзү азырынча комментарий бере элек.

Ал эми Жогорку Кеңештин мурдагы аппарат жетекчиси Самат Ибраев кызматтан кетишинин себебин айта элек. Депутат Дастан Бекешев Ибраев уулунун окуясына байланыштуу кызматта отурганга моралдык укугу жок болчу деп эсептейт. Буга чейин Болгариянын айрым сайттары Кыргызстанда алдамчылыкка байланыштуу шек саналып жаткан Данияр Ибраев Болгариядан башпаанек сураганын жазган. Маалымат боюнча ал Самат Ибраевдин уулу.

Парламенттин аппарат жетекчилирине байланыштуу акыркы окуялар боюнча мурдагы спикер, депутат Чыныбай Турсунбеков пикири менен бөлүштү.

«Аппарат башчы бүтүндөй Жогорку Кеңештин ишин камсыз кылат. Ал - иш кагаздарын тууралап, расмий иш-чаралардын баарын кыймылдатып турган өтө чоң кызмат», - деди Турсунбеков.

«Кыргызстандын» жоопкерчилиги

Жогорку Кеңештин аппарат башчысын жана анын орун басарларын төрага дайындайт. Алмазбек Сабырбеков 2017-жылы «Кыргызстан» фракциясынын катчылыгында консультант болуп иштеген. Спикер Дастанбек Жумабеков да ушул фракциядан. Айрым депутаттар ушундан улам жаңы аппарат жетекчинин иши үчүн «Кыргызстан» фракциясы жоопкерчилик алаарын эскертип жатышат. Фракциянын мүчөсү Нурбек Алимбеков бул боюнча комментарий берди:

Нурбек Алимбеков.
Нурбек Алимбеков.

«Мен билгенден Алмазбек Сабырбеков - кесипкөй адам. Ал Жогорку Кеңеште 10 жылдан бери иштейт. Тажрыйбасы да жетиштүү болсо керек. Ал эми ката жазылган катта канчалык күнөөсү бар экенин айта албайм. Катты Алмазбек Сабырбеков өзү жазганын да билбейм. Ошол кезде жоопкерчиликти өзү мойнуна алып эле кетип калды окшойт деп ойлойм».

Бекешевдин сунушу

Жогорку Кеңештеги жаңы дайындоого кошул-ташыл Кыргызстанда коронавируска байланыштуу парламенттин аракети да сынга алынып жатат. Депутат Дастан Бекешев өлкөдөгү эпидемиологиялык жана экономикалык оңой эмес кырдаалда парламент четте карап турбашы керек деп эсептейт.

Ал президентке жана парламент төрагасына быйыл Кыргызстанда пландалган жергиликтүү кеңештердин жана парламенттин депутаттарын шайлоо өнөктүктөрүн токтотуп, келерки жылы чогуу өткөрүүнү сунуш кылды:

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

«Депутаттар ушундай кырдаалда жөн эле үйдө отурбай, чукул чара көрүшү керек. Мисалы, Бюджеттик кодексте «кырдаалга жараша бюджетти бекитиш керек» деп жазылып турат. Андан тышкары өзүбүздүн чыгашаларды азайтышыбыз керек. Ал эми шайлоо өнөктүгү шайлоого 91 күн калганда башталат. Бирок биз даяр эмеспиз. Анткени парламентке өтүү чегин 9дан жети пайызга түшүрүү маселеси дагы эле чечиле элек. Азыркы кырдаалда конституциялык мыйзамдарды өзгөртүүгө да тыюу салынган. Эгерде биз шайлоонун мөөнөтүн жылдырсак - депутаттар андан ары бир тыйын албай иштеши керек».

Жогорку Кеңеш акыркы жолу 24-мартта кезексиз жыйынга чогулуп, президенттин коронавируска байланыштуу айрым аймактарга өзгөчө абал киргизүү тууралуу жарлыктарын колдоп берген. Мындан тышкары, депутаттар 15-апрелге чейин өлкө аймактарына чыгып, жергиликтүү тургундар арасында коронавируска каршы түшүндүрүү иштерин жүргүзүү тууралуу чечим кабыл алышкан. КСДПнын мүчөсү Адил Турдукулов парламентерийлердин бул чечимин колдобой турганын айтты:

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

«Депутаттар ушундай шылтоо менен шайлоо алдында элге жакшы көрүнгүсү келип жатат. Муну мамлекеттин акчасы менен үгүт кылуу аракети катары эсептесе болот. Жогорку Кеңеш өз функциясын жакшы түшүнбөй жатат. Алар биринчи иретте мыйзам чыгарып, өкмөттү көзөмөлдөшү керек. Аймактарга чыгып коронавирус боюнча элге түшүндүрүү иштерин кылуу - депутаттардын иши эмес. Аны адистер жасашы керек. Депутаттар аймактарга барып алып эмнени түшүндүрмөк эле?».​

Кыйчалышта дайындалган кадр

Коронавируска байланыштуу кырдаалдын фонунда Кыргызстанда стратегиялык маанидеги «Дастан» заводунун директору Таалайбек Темиралиев 23-мартта кызматтан кетип, анын ордуна милдетин аткаруучу болуп Талантбек Иманов дайындалды. Ал буга чейин «Дастан» заводунун коммерциялык директору болуп эмгектенип келген.

Айрым жалпыга маалымдоо каражаттары Имановду 2010-жылга чейин энергетика тармагынын «көмүскө кожоюну» атыккан Алексей Ширшовдун жакын адамы деп жазып чыгышкан. «Кыргызстан жаштар федерациясы» кыймылынын лидери Айбек Теңизбаев акыркы кадрдык дайындоолор күмөн жаратып жатканын билдирди:

«Элдин ою башка жакка бурулуп турганда учурдан пайдаланып жаңы дайындоолор болушу мүмкүн. Анткени кандай кадр келди - ага көңүл бурулбай калат.
Айбек Теңизбаев.


«Элдин ою башка жакка бурулуп турганда учурдан пайдаланып жаңы дайындоолор болушу мүмкүн. Анткени кандай кадр келди - ага көңүл бурулбай калат. Ушундан улам керектүү адамдарды кызматка коюп алышы мүмкүн. Ооба, кандай гана кырдаал болбосун жаңы дайындоолор болот. Бирок негизги маселе - кандай кадрлар келип жатат? Маселе ушунда турат».

25-марттан тартып Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларынын, Ош облусунун Ноокат, Кара-Суу райондорунун, ошондой эле Жалал-Абад облусунун Сузак районунун аймактарына өзгөчө абал киргизилди.

Өзгөчө абал киргизүү боюнча президент кол койгон жарлыкта «мындай режим учурунда жүйөлүү себептер боюнча бошотулган учурларды кошпогондо, кызматкерлердин өз ыктыяры боюнча иштен бошонушуна тыюу салынат» деп жазылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мураталиев обсервацияда жаткандарды сындады

Мураталиев обсервацияда жаткандарды сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:34 0:00

Кристиан менен Мануелла Оштон чыга албай калды

Мануелла Зелла, швейцариялык турист.

Коронавируска байланыштуу аба каттамдары токтоп, анын айынан Кыргызстанга келген чет өлкөлүктөр да мекенине кайта албай жаткан кези.

Швейцариялык Кристиан Дагелин менен Мануелла Зелла ​ Кыргызстанга 2-мартта келген. Дээрлик бир жылдан бери дүйнө кыдырып жүргөн кыз-жигит 25-марттан тартып өзгөчө абал киргизилген Ош шаарында камалып турушат.

Кристиан Дагелиндин маалыматына караганда, Кыргызстанда алардан сырткары онго жакын швейцариялык калып калган. Аларга элчилик азырынча Кыргызстанда туруп турууга кеңеш берген.

«Нетфликс» көрүп, «YouTube» көрүп убактыбызды өткөрүп жатабыз.

«Азыркы учурда Швейцариянын элчиликтери Түштүк Америкада швейцариялыктар көп болгондуктан ал жактан чартердик рейстерди уюштуруп алып келип жатат. Бирок Борбор Азияда жарандары аз болгону үчүнбү, андай рейстерди уюштура элек. Келечекте уюштурушу мүмкүн. Бизге элчилик «өзүңөр да карап тургула кандайдыр бир рейстер ачылып калышы мүмкүн» деген маалымат берди», - дейт ал.

Соңку күндөрү алар үчүн керектүү буюмдарды сатып алуу оорчулук жаратууда. Бирок алар убакытты кызыктуу өткөргөнгө аракет кылып жатышат. «Карантинден улам бардык жакты жаап салгандан кийин керектүү нерселерди сатып алуу кыйындашып калды. Тамак-ашпы же башка буюмдарбы. Бирок бул жердеги адамдар аябай жардам берүүдө. Эң башкысы биздин интернетибиз бар», - дейт Зелла. ​

««Нетфликс» көрүп, «YouTube» көрүп убактыбызды өткөрүп жатабыз. Өзүбүздү жакшы сезип атабыз», ​- деп анын сөзүн улады Кристиан.

Тамак жеткирип берүү кызматы иштесе жакшы болмок

Туристтердин айтымында, карантиндин шарттары күн өткөн сайын катаалдашып, алар тамактанган жайлар да жабылып, акыркы күндөрү тамак жеткирип берген кызматтар да иштебей калган.

Кристиан Дагелин менен Мануелла Зела Кытайда. Жеке архивден.
Кристиан Дагелин менен Мануелла Зела Кытайда. Жеке архивден.

«Бул жерде тамакты түрлөп жасай албайбыз. Бизге тамакты үйгө алдырып жеген оңой болот эле. Күн өткөн сайын бардык кафе-ресторандар да жабылып, «биз иштебей жатабыз» деп жооп беришүүдө», - дешти туристтер.

Кристиан Дагелин менен Мануелла Зелла ондогон мамлекетти 2019-жылдын май айынан тартып кыдырып келатышат. Алар Орто Азия мамлекеттерине Жибек жолу аркылуу саякатташ үчүн Кыргызстанга келишкен. Өз өлкөсүндөгү жакындарын сагынгандарын жана алар менен байланышуусун Кристиан төмөндөгүчө эскерди.

Швейцариядагы кырдаал Кыргызстандагыдан да кыйла оор.

«Туугандарыбызды, албетте, сагынып жатабыз. «Skype» жана «WhatsApp» аркылуу байланышып жатабыз. Бирок биздеги, Швейцариядагы абалды билебиз. Ал жакта кырдаал Кыргызстандагыдан кыйла оор. Биз баргандан кийин карантинге алынышыбыз мүмкүн. Баргандан кийин социалдык аралыкты сактайбыз, кучактай албайбыз».

Туризм менен алектенген ишкерлер биротоло үмүт үзүлгөнүн жана быйыл туристтик сезон болбой турганын айтышкан. Буга чейин Кыргызстан туристтер үчүн эң кызыктуу өлкөлөрдүн бири деп аталып келген.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматы боюнча 27-мартка карата Швейцарияда коронавирус жуккандардын саны 11 миң кишиден ашып, 200гө жакын адам каза болду. Ал эми Кыргызстанда болсо илдетти жугузгандардын саны 58 кишиге жетти.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Коронавирус өпкөмдү калемпирдей ачыштырды"

Коронавируска чалдыккан бейтап Франциянын Страсбург шаарынан Германиянын Пфорцхайм шаарына тик учак аркылуу жөнөтүлгөнү жатат, 24-март 2020-жыл.

Дүйнө жүзүндө өпкөнү сезгенткен COVID-19 вирусунан 128 миңдей адам айыгып чыкты. Оорунун симтомдору кандай? Бейтаптар кантип дарыланып жатышат? Учурда ооруканада жаткан жана илдеттен айыгып чыккан адамдар өздөрү айтып беришет.

Коронавирустун симптомдору кандай?

Австрияга барып келгенден көп өтпөй COVID-19 вирусуна кабылган Украинанын 49 жаштагы жараны Вадим Какошкин дээрлик он күндөн бери Житомир шаарындагы ооруканада дарыланууда. Ал күн сайын “Фейсбукка” видео жүктөп, өзүнүн саламаттыгы жана ооруканадагы шарттар тууралуу айтып берүүдө.

Житомир шаарынын тургуну Вадим Какошкин.
Житомир шаарынын тургуну Вадим Какошкин.

“Температуранын көтөрүлүшү - коронавирустун баштапкы жана негизги симптомдорунун бири. Меники 38,2 градус болду. Эгер сиздин дене табыңыз 37, 37,2 болсо же 37,4 градуска жетсе да тынчсызданууга эрте деп ойлойм. Экинчиден, тамагым кызарып, ачышып жатты. Бир аз оорутту. Илдет күчөгөндө бүткөн боюм салмактанып, ооруй баштады. Андай деле тынымсыз кургак жөтөл болгон жок. Болгону маал-маалы менен жөтөлүп калып жаттым. Булар негизги симптомдор”, - деди Вадим.

Испанияда жашаган дагы бир украин жараны Олеся Диденко 9-март күнү Францияда жүргөн кезинде коронавирустун алгачкы белгилерин байкаган. Өзүн жаман сезе баштаганда Испанияга кайтып келген. Ал бир сааттын ичинде саламаттыгы кескин начарлаганын айтып, “Инстаграмга” видео жүктөдү.

Испанияда жашаган украиналык Олеся Диденко.
Испанияда жашаган украиналык Олеся Диденко.

“Дене табым көтөрүлө баштады. Болгондо да тез көтөрүлдү. Көзөмөлдөгөнгө жетишпей калып жаттым. Чыйрыгып, башым ооруй баштады. Бүткөн боюм ооруп чыкты. Булчуңдарым, белим ооруду. Аңгыча эле жөтөл башталды. Тамагым кургагандыктан шилекейди жутуп, нымдап тургум келип жатты”, - деди Диденко.

Ал эми 25 жаштагы британ жараны Коннор Риид коронавирустан айыгып чыккандардын бири. Ал COVID-19 вирусун декабрь айынын соңунда Кытайдын адеп эпидемия башталган Кытайдын Ухань шаарында жүрүп жуктуруп алган. Мурда-кийин кыйнаган оорусу болбогондуктан, анын үстүнө Ухандагы бейтапканаларда орун жетишпей жаткандыктан дарыгерлердин көрсөтмөсү менен үйүндө дарылана баштаган. Бирок өтүшүп пневмонияга айланганда ооруканага барууга аргасыз болгон.

Ухан шаарында коронавируска чалдыккан Коннор Риид.
Ухан шаарында коронавируска чалдыккан Коннор Риид.

Башында суук тийгенсип, мурдум бүтүп, жөтөлүп жаттым. Өтө кооптуу сезилген жок. Анан грипптин симптомдору пайда болду. Өзүмдү жүк ташуучу машина сүзүп кеткендей эле сезе баштадым. Алсырап, жаман болуп, жарыктан жана добуштардан кыйналып жаттым. Жаным жер тартып туруп алды. Анда деле өмүргө өтө коркунуч туулгандай сезилген жок. Бирок пневмония башталганда маселе олуттуу экенин түшүндүм. Өпкөмдүм жарымы эле иштеп жатты. Жетиштүү дем алалбай, кагаз баштык менен дем алып жаткандай угулуп жатты. Өпкөмө бир нерсе кирип алып, чыкпай жаткандай сезилди”, - деп айтып берди Коннор Риид “Reuters” агенттигине

Нидерланддын Роттердам шаарында кардарлар менен иш алып баруу тармагында иштеген Анна Витковска коронавирусту коомдук транспортон жугузуп алгам деп жоромолдойт. Ал азыр үйүндө дарыланып жатат. “Настоящее время” телеканалына курган маегинде илдеттин белгилери адеп башталган учурду мындай сүрөттөдү:

Коронавирустан айыгып бара жаткан Анна Витковска.
Коронавирустан айыгып бара жаткан Анна Витковска.

“Менин башым ооруп үйгө келдим. Түн жарымында ойгондум. Дене табым 40 градуска жетиптир. Дем алалбай жаттым. Дем алганда өпкөмө ачуу калемпир кирип жаткандай сезилди. Козголо албадым, сүйлөй да албадым. Бул үч-төрт күнгө созулду”.

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму билдиргендей, дене табынын көтөрүлүшү, чарчаңкы тартуу жана кургак жөтөл СOVID-19дун кеңири тараган симптомдору. Коронавируска чалдыккан бейтапта дене-баштын оорушу, мурундун бүтүшү, мурундан суу агышы, тамак оору же ич өткөк сыяктуу ар кандай белгилер болушу мүмкүн. Бул симптомдор адатта өтө билинбейт жана аз-аздан башталат.

Саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматына ылайык, айрым бейтаптар инфекцияны жугузуп алса да, аларда эч кандай симптомдор байкалбайт, өздөрүн жаман сезбеши мүмкүн. Орто эсеп менен COVID-19 вирусун жугузган алты кишинин бирөө үчүн илдет оор өтөт жана дем алууда кыйынчылык жаралат.

Коронавирус кандай аныкталат?

Дүйнөлүк саламатыкты сактоо уюму билдиргендей, адамда COVID-19 вирус бар же жок экени лабораториялык шартта аныкталат. Бир катар өлкөлөр, анын ичинде Түштүк Корея менен Сингапур илдетти аныктоо үчүн өздөрү иштеп чыккан ыкчам тесттерди колдонушууда.

Украинанын Житомир шаарында дарыланып жаткан Вадим Какошкин интернетке жарыялаган видеолорунун биринде өзүндө коронавирус кандай аныкталганын айтып берди:

“Биринчиси ыкчам ыкма. Манжадан кан алышат. 10-15 мүнөт кетет. Желимден жасалган чакан тесттин ичинде суюктук болот. Медкызматкер индикатор канчалык көтөрүлгөнүнө жараша тыянак чыгарат. Мага экспресс-тесттин тактыгы 30% экенин, аны акыркы жыйынтык катары карабаш керектигин дароо эле айтышкан. Экспресс-тест менден коронавирусту тапкан жок. Андан соң мурундун тереңирээк жагынан жана тамагыман үлгү алышты. Бул тест ПЦР (Полимераз чынжыр реакциясы) деп аталат. Жыйынтыгы орточо 24 сааттын ичинде даяр болот. Бул тест аркылуу менде коронавирус табылды”.

Коронавирус инфекциясына чалдыккан бейтап, Милан шаарындагы оорукана, 27-март 2020-жыл.
Коронавирус инфекциясына чалдыккан бейтап, Милан шаарындагы оорукана, 27-март 2020-жыл.

COVID-19 вирусун Францияда жузугуп алганын жоромолдогон Олеся Диденко Испанияга келери менен тиешелүү саламаттыкты сактоо мекемелерине телефон чалган. Дарыгерлер ага эч жакка барбай турунуу сунуштап, кайра байланышка чыгарын билдиришкен. Эки сааттан кийин да эч ким чалбаганы үчүн жана үйүнө барып вирусту балдарына жугузуп алуудан кооптонгону үчүн өзү ооруканага барган.

“Госпиталда жети сааттай мага эч ким деле көңүл бурган жок. Алар протоколго ылайык тесттен өтүшү керек болгон адамдардын катарына кирбей турганымды айтышты. Себеби, мен Италиядан же Кытайдан келген жокмун. Анын үстүнө менде оорулуу адам менен түз контакт болгон эмес. Симптомдорума карабастан кандан анализ алып, рентген гана кылышты. Алар рентгенден пневмония жок экенин айтышты. Бирок кандан вирус табылды. Сизде коронавирус бар, бирок тест кылбайбыз дешти”, - деп билдирди Олеся.

Нидерланддын медиктери да өнөкөт оорусу болбогон же аялуу топко кирбеген бейтаптарды коронавируска байланыштуу атайын тесттен өткөрүүгө ашыгышкан жок. Муну Роттердамда өз үйүндө дарыланып жаткан Анна Витковсканын айткандары да ырастап турат:

“Алар менден коронавируска байланыштуу анализ алышкан жок. Өпкөмдү, температурамды текшеришти. Адаттагыдай эле текшерүү болду. Тобокел тобуна кирбегеним үчүн тесттен өткөрүшкөн жок. Эгер мен астма, диабет, рак сыяктуу оорулардан жапа чегип жүргөн болсом, анда аялуу топко кирмекмин. Менден анализ алышмак. Салыштырмалуу жаш болгонум үчүн жана деним сак болгондуктан дарыгерлер “сенде 90% короновирус бар, бардык симптомдор дал келет, үйүңөн чыкпай дарылан” дешти".

Коронавирусту аныктаган ыкчам тест.
Коронавирусту аныктаган ыкчам тест.

Дүйнө өлкөлөрү вирустун жайылышына жараша кайсы адамдан кандай анализ алуунун өз алдынча жоболорун иштеп чыгышты. Ооруларды көзөмөлдөө жана алдын алуу боюнча европалык борбор сунуштагандай, дем алуу органдарынын курч инфекциясы менен бейтапканага түшкөндөр, катуу грипп болуп ооруп жаткандар, өпкө же жүрөк оорулары сыяктуу өнөкөт илдеттери бар карыялар биринчи кезекте тесттен өткөрүлүшү керек.

Коронавирустан кандай дарыланып жатышат?

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму баса белгилегендей, COVID-19 инфекциясына каршы вакцина да, сыноодон өткөн так дарылануу курсу жок. Бирок бейтаптарга симптомдорду жеңилдетүүчү дары-дармектер берилет. Мисалы, дене табын түшүрүүчү, ооруну басаңдатуучу дарылар сунушталышы мүмкүн.

Европанын бир катар өлкөлөрүндө, анын ичинде Чехияда жана Испания да абалы канааттандырларлык бейтаптар көбүнчө үйүндө дарыланып жатышат. Олеся Диденко үй карантиндин шартында кантип дарыланып жатканын айтып берди:

“Температурам жогору болгонуна карабай мага ибупрофен, парацетамол берип үйүмө жөнөтүштү. Эки жумадан бери үйдө башкалар менен аралашпаганга, бөлмөмдөн чыкпаганга аракет кылып жатам. Бир жумадай дене табым жогору болуп турду. Жаман нерсе болуп жатканын түшүндүм. Себеби көкүрөк тушум оорутуп жатты. Анан жөтөл кете баштады. Бирок жалпы абалым дале начар. Күндө жаңы бир нерселер чыга калат. Мисалы, бүгүн кулагым катуу ооруду. Мурдум бүтпөгөндөй эле сезилсе да, дем алалбай жатам. Дарыгерлердин сунушу менен мен ибупрофенди токтотуп, парацетамол, какырыкты чыгарган дары жана C витаминин ичип жатам”.

Польшадагы оорукана.
Польшадагы оорукана.

Европа өлкөлөрүнөн айырмаланып, мурдагы советтик республикалардын көбүндө коронавирус илдетине чалдыккандар атайын жайда дарыланып жатышат. Украинада COVID-19 инфекциясына чалдыккандарга кандай дары-дармек берилип жатат?

“Украинада симптомдоруна жараша дарылап жатышат. Температура болсо парацетамол, жөтөлүп жатсаң амброксол беришет. Башың ооруса балким ибупрофен беришсе керек. Менин башым ооруган жок. Мен тастыкталган бир дарылануу курсунан өткөн жокмун”, - деп билдирди житомирдик Вадим Какошкин.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму билдиргендей, көпчүлүк адамдар (80%) атайын дарылануу курсу жок эле, жардамчы дары-дармектер менен айыгып кетишет. Тактап айтканда, андай адамдардын иммунитети вирусту жеңип чыгат. Бирок улгайган адамдар жана гипертония, жүрөк оорулары же диабет сыяктуу өнөкөт илдети бар бейтаптар катуу ооруп калышы мүмкүн. Температурасы көтөрүлүп, жөтөлүп, деми кысылган адамдар дарыгерге кайрылышы керек.

Дем алалбай жаткан бейтаптар ооруканада өпкөнү кычкылтык менен камсыз кылуучу аппаратттарга туташтырылат.

Фаусто Руссо.
Фаусто Руссо.

38 жаштагы италиялык Фаусто Руссо андай аппарат менен алты күн жаткан.​

“Ошол учурду түшүндүрүү кыйын. Убакыт өтпөйт, кандай укташты да билбейсиң. Мындай оор учурду өмүр бою эстеп жүрөт окшойм. Алты күндөн кийин шлемди алышты. Себеби, өпкөнүн иши жакшырыптыр. Анан кычкылтык менен камсыз кылган беткап кийгизишти. Дарыгер муундардын ревматоиддик артрит оорусуна каршы колдонулган эксперименталдык дарыны ичип көрөсүңбү деп сурады. Мен макул болдум. Мага дарыны капельница менен беришти. Андан эки-үч күн өткөндөн кийин 60-70% өзүмө келип калдым”, - деп билдирди Фаусто Руссо

Андыктан адистер дарылоо курсу ар бир адамдын организмине жана абалына жараша болорун, өз алдынча же өзүмбилемдик менен дарылануунун кесепети оор болорун эскертишет. Азырынча коронавирус илдетине чалдыккан адамдар канча убакыт ичинде айыгып чыгаары так эмес.

Украиналык Вадим ооруканага түшкөндөн берки 10 күндөн кийин температурасы калыбына келип, өзүнө жакшы сезип баратканын жазды. Испанияда жашаган Олеся Диденко вирус аныкталгандан кийин эки жума өтсө деле өзүн начар сезип жатканын билдирди. Ал эми Уханда илдетке чалдыгып, пневмонияга өтүшүп кеткен британ жараны Коннор Риид бир ай дегенде гана өзүнө келген.

Булардын баары абалы жакшырып, маек курууга жараган бейтаптар. Ошол эле учурда организми коронавирусту жеңип чыга албагандардын саны азайбай жатат. 27-марттагы статистикага ылайык, дүйнөдө бул илдеттен 25 миңдей адам каза тапты.

Учурда дүйнөдөгү алдыңкы изилдөө борборлору жана фармацевтикалык компаниялар COVID-19 вирусуна каршы вакцинанын үстүнөн иштеп жатышат. Март айынын ортосунда АКШнын Сиэтл шаарындагы "Kaiser Permanente" изилдөө борбору коронавируска каршы вакцинасын сыноодон өткөрө баштады. Анда вакцинанын баштапкы дозасы биринчи жолу адамга сайылды. Бирок компаниянын өкүлдөрү мындай экспертимент башталганы менен вакцина сыноодон ийгиликтүү өтүп, коомчулуктун калың катмарына жеткиче бир жылдан көп убакыт керек экенин айтып жатышат.

Коронавирустан кантип сактанабыз?

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму билдиргендей, өпкөнү сезгенткен COVID-19 оорулуу чүчкүргөндө же сүйлөгөндө чачыраган шилекей, майда бөлүкчөлөр аркылуу башка адамга жугушу мүмкүн. Абага аралашкан тамчылар жанында турган адамдын оозуна же мурдуна кириши ыктымал. Ал тамчылар чоң аралыкка жете албайт. Бир метрдей жерге жетип, ылдый түшөт. Ушул себептен адамдан адамга вирус негизинен жакын турганда жугат.

Кол менен көп нерсени кармагандыктан, вирус адамдын колунда калышы мүмкүн. Ошондуктан көздү, мурунду, оозду кол менен аарчыбаш керек. Коронавирустун жайылышын алдын алуу үчүн колду самын же спирт кошулган каражаттар менен жакшылап жууп, тазалап турууну унутпоо зарыл. Ошондо гана вирустан арылса болот.

Мындан тышкары Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму коронавируска байланыштуу түрдүү жоромолдорго ишенбөөгө да чакырат. Маселен, Коронавирус улгайган адамдарга гана жугат деген чындыкка дал келбейт. Бул илдетке “бардык курактагы” адамдар чалдыгат. Коронавирус кайсы бир климаттык шартта гана тарайт деген да чындыкка коошпойт. Эл аралык адистердин пикиринде, коронавирус ысык жана нымдуу климатта да жайыла берет. Суук да вирусту жок кыла албайт. Айтмакчы, ысык мончо коронавирустун алдын алат деген да жалган түшүнүк. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму билдиргендей, суу канчалык ысык болбосун, адамдын дене табы 36,5-37 градустун тегерегинде кала берет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG