Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шаршемби, 22-январь, 2020 Бишкек убактысы 09:13

Кыргызстан

«Докем эл-жер деп жүрүп өттү дүйнөдөн”

30-майда Ала-Арча көрүстөнүндө Дооронбек Садырбаевдин эстелиги ачылды. Салтанатта чыгып сүйлөгөндөр Дооронбек Садырбаевдин коомдук жана маданий активдүү ишмердигин жана мамлекет алдында сиңирген эмгегин баса белгилеп сүйлөштү.

Дооронбек Садырбаев ондогон даректүү жана көркөм фильмдерди тарткан чебер режиссер жана бийликтин катасын көзүнө айтып сындаган депутат катары кыргыз элинин эсинде калды. Дооронбек Садырбаев өткөн жылы 27-майда Чүй облустук ооруканасына оор абалында түшүп, бир күн өтпөй каза тапкан. Көзү тирүү болгондо быйыл жылы 70 жашка чыкмак.


Үсөн Сыдыков, “Жаңы Кыргызстан” партиясынын төрагасы:


- Кымбаттуу замандаштар, урматтуу туугандар! Мындан бир жыл мурун бизге баарыбызга кымбат болгон агабыз Дооронбек Садырбаевди узатканбыз. Бүгүн бир жылдан кийин балдар, жеңем, үй-бүлөсү, тууган-урук эстелик коюп, жалпы журтчулукту чакырып, жоро-жолдошторун, кесиптештерин, бирге жүргөн замандаштарын чогултуп, эстелигин ачып отурабыз. Биринчиден, жеңе, туугандары рахмат, агамдын эстелигин тургузуп, ушул жерде ушул кишинин атын атап эскерип атканыбыз бул чоң нерсе.

Бүгүн туугандары Докемдин кандай киши эле, бул киши ким экенин мен айтпасам да баарыңар жакшы билесиңер. Кайсы мезгил болбосун калыстыктан тайбаган мыкты кыргыз азаматы болчу. Жашаса болот эле, шум ажал Кудайым кимге кандай өлчөйт ошого байланышту экен, мына былтыркы жылы биздин арабыздан алып кетти. Докемдин бүгүнкү күнгө чейин кандай иштеп, кандай жүргөнү жөнүндө гезиттен деле, теле, радиодон, көп жерден жоро-жолдоштору, жакын саналаштары эскерип дайым бул кишинин атына бир топ нерселерди айтып, жакшы пикирлерди туудуруп жүрөт.

Мен айтаар элем, айрыкча бул киши менен иштеген киностудиянын, телевидениенин кызматкерлери, парламентте депутат жоро- жолдоштору, туугандары, баардыгы Докемдин атына бир топ сөздөрдү, каалоолорду айтып, үй-бүлөсүнө колдоо көрсөтүп жүрүшөт. Ошон үчүн бүгүнкү жакшы кишинин келип эстелигин ачканда дагы бардык биздин Кыргызстандын чөлкөмүнөн атуулдар, мыкты кыргыздын каймактары келип катышып отурат. Ушундай үй-бүлөнүн көңүлүн көтөрүп, эстелик ачканга келгениңерге биз туугандардын атынан чоң ыраазычылык билдиребиз. Чоң рахмат.

Алмаз Атамбаев, Социал-демократтар партиясынын лидери:

- Урматтуу туугандар, мен ушул жакка келатып эки нерсе эстеп кеттим аксакалабыз жөнүндө. Эсимде бар, 2007-жылы “Реформа үчүн” кыймылы чечим кабыл алып, өкмөт түзөлү, өкмөттө чогуу иштейли деп. Ошондо Дооронбек аксакал мага айткан, балам жалгыз болсоң дагы бар, кыргыздын биримдиги үчүн, түндүк-түштүк болуп бөлүнүп кетпесин, элди сактап калыш үчүн бар деп айткан. Мен айткам Доке аксакал, жаман атуу болом, элден чыгам деп. Ошондо бул киши айткан, жаман аттуу болосуң, мүмкүн элден да чыгасың, бирок мамлекеттин кызыкчылыгын өзүңдүн кызыкчылыгыңан өйдөрөөк койгун, бар деп батасын берген.

Бизге азыр абдан Докебиздей аксакал жетишпей атат. Ошондо дагы эсимде, Докенин артынан эки-үч кыргыздын залкарлары кетти. Ошондо бир жолдошум келип айтты, кара, Докебиз жерибиз-элибиз деп кайгырып, ооруп өтүп кетти. Ал эми буларды карасаң Совет өкмөтү болобу, Акаев өкмөтү болобу, Бакиев заманы болобу жыргап эле өттү, мүмкүн булардыкы туурабы деп.

Аны да көп ойлондум, бирок мындай жооп бар, эмнеге биздин турмуш барган сайын онолбой баратат. Анткени Докебиздей кыргыздын аксакалдары таптакыр эле азайып калды. Мына мен Докебизди кыргыздын Бакай бабабызга, Кошой бабабызга теңейт элем. Анткени бул кыргыз жери, эли үчүн өмүрүн, ден-соолугун берди.

Бир кыргыз эли, кыргыз жери карызбыз бул инсанга. Мен терең ишенем убакыт келет, Доке аксакалдын эстеликтери керек болсо эң чоң көчөлөргө тургузулат. Көрбөгөн өмүрүн балдарына берсин, жаткан жери жайлуу, топурагы торкоо болсун, ыйманы жолдош болсун. Биз дайыма эскерип жүрөбүз, эч качан унутпайбыз аксакалыбызды.

Роза Отунбаева, ЖК депутаты, Социал-демократтар фракциясынын мүчөсү:

- Көз ачып- жумганча бир жыл өтүп кетти. Келе турган дагы көп адамдар бар эле, Докем кыргызча да, орусча да сөздү таап, сөздүн түбүнө жетип, ушундай бир жүрөктөрдү баарыбызды жалындатып жазган адам эле, көп талант эле. Мындай талант азыр жок десек деле болот. Анткени режиссер, драматург, саясатчы болгон ар бир адамдын эле колунан келбейт.

Менин эсимде, 2004-жылы ноябрда “Ата журт” деген кыймыл түзүп, ошол заманда эң мыкты депутаттар топтолуп ошол замандын режимине каршы баарыбыз турдук эле. Докем экөөбүз ошол кыймылдын лидерлери болдук эле. Докемдин деле жашы келип калган, бирок эч чарчабачу. Кыргыз дегенде жүрөгү катуу согуп турчу.

Февраль айында мен Ноокенге шайлоо убагында келип калдым. Мен шайлоодо иштеп жүрсөм, Докем чалып, тамагы кыркылдап, Роза кел, келбесең болбой калды, менин бир эле инструментим бар, менин колумда акча, бийлик мага каршы иштейт, азыр үнүм чыкпай калды, азыр жеңиш керек болуп атат деп чакыртты эле.

Ошондо бир тобубуз Сакалдыга келсек, бул адам саясатта да абдан креативдүү адам эле, Сакалдынын жолунун кесилишинде бозүйдү коюп коюптур. Эмне себептен ошол жерде, анткени жолдун кайсы жагына барсаң да ошол боз үйгө такаласың. Баары эле клубдарды, чоң үйлөрдү, байлары кафе алышат. Ал эми Докем болсо бозүйдү коюп коюптур кычыраган кышта, ал жерге буржуйканы күйгүзүп коюп, китептерин коюп коюп чоң агитация жүргүзүп атыптыр. Элдин баары ошол жака келип атты. Ошондо канча бийлик менен күрөшүп атты.

Докемдин турмушунун баары эле күрөш болчу. Элдин баары колдоп, ошол шайлоодон утуп чыкты эле. Докем революциянын башында турган адам, Докем Кыргызстан азаттыкта болсун, эгемендүү болсун, кыргыздар сабаттуу болсун деп өмүрүн берген адам. Ушундай жалындуу инсан, жүрөгү күйүп турган адамдар кыргызстанда көбүрөк болсо, Кыргызстан кыйла жакшы жашайт элек.

Бүгүн Докемдин бир жылдыгы болуп атат, айтып атабыз Кыргызстандын 21-кылымдагы эң чоң талантуу инсаны десек жаңылышпайбыз, чынында кыргыздын баары ушинтип ойлойт. Докемдин бир жылдыгына теле болсунбу, өкмөттүн гезити болсунбу, бул улуттук инсан деп буга көңүл бурса эмне болот эле, эмнеге андай жок бүгүн. Ошондуктан мен кайрат элем. Докем Кыргызстандын сыймыгы, Докемдей жүрөк болсо Кыргызстан гүлдөйт эле. Докен, сен жоксуң, жетпей атасың биздин турмушка, топурагың торко болсун, жайлуу жат ушул жерде .

Жаңылыктардын толук тизмеси

Мамлекеттик казына миллиарддаган салыктан куру калган

"Миллиондор изи": Казынага түшпөгөн миллиарддар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00

2011-2017-жылдар аралыгында Кыргызстандан сыртка акча ташыган Аеркен Саймаити жана анын фирмасы өлкө казынасына алты миллиард сомго жакын салык төлөшү керек.

21-январда Жогорку Кеңеште депутаттык комиссиянын жыйынында өлкөдөн күмөндүү акча чыгарылып жатканы тууралуу атайын кызматтарга эчен ирет кат жазылганы менен чара көрүлбөгөнү белгилүү болду.

Кылмыш ишин козгобогондорго эмне чара көрүлөт?

Жогорку Кеңеш маркум Аеркен Саймаитинин ишмердиги жана өлүмү боюнча депутаттык комиссия түзүп, ал ушул тапта ишин улантууда. 21-январдагы комиссиянын жыйында бир топ жаңы фактынын бети ачылды.

Финансылык чалгын кызматынын төрагасы Гуламжан Анарбаев убагында тийиштүү кызматтар жүз миллиондогон доллардын күмөндүү которулушуна көз жумганын дагы кайталады.

Анарбаевдин айтымында, Саймаитинин ишмердиги тууралуу бир нече жыл мурда эле коңгуроо кагып эскертишкен:

- 2014-жылдын 30-июнунда Айеркен Саймаити менен “Абдыраз” тууралуу бүт маалыматты топтоп Ички иштер министрлигине берген экенбиз. Тилекке каршы жооп ала албаптырбыз. Бүгүнкү күнгө чейин жооп жок. "Кыскарып калган го" деген божомолубуз бар.

2016-жылдын 12-августунда ошол эле материалды кайра изилдеп, кеңейтип, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүүчү кызматка (Финполиция) бергенбиз. Ошол эле жылы үч айдан кийин “иш козгоодон баш тартуу” деген чечим кабыл алыныптыр.

Анарбаев бул маалыматты "Азаттык" 2019-жылдын май айында “Кыргызстандан чыгарылган миллиондор изи” деген иликтөөнү жарыялагандан кийин эле премьер-министрге айткан болчу. Бирок ошондон кийин да ыктымал кылмышка көз жумганы үчүн ИИМге, Финполицияга кандайдыр чара көрүлгөнү тууралуу кабар жок.

Анарбаевден кийин суроолорго Улуттук Банктын төрагасы Толкунбек Абдыгулов жооп берип, алар Финчалгындан да көп эсе эскертүү каттарын жазышканын белгиледи:

- 2012-2018-жылдары Кытай Эл Республикасынын жарандары боюнча Финансы полициясына 16, УКМКга эки кат жөнөтүлгөн. 16 каттын ичинен 14 катта Айеркен Саймаити жана «Абдыраз» ишканасынын аты аталган.

Анарбаев өкмөттөгү тийиштүү кызматтар “Азаттыктын” иликтөөсүнөн кийин гана кыймылга келип, иш баштаганын ачык айтып, зыяндын өлчөмү аныкталганын билдирди:

- Кийин жалпыга маалымдоо каражаттарында чуу болуп, 2019-жылы «Азаттыкка» иликтөөлөр чыккандан кийин премьер-министрден жана Финполдон бизге ушул маалыматтарды кайра иликтөө боюнча кат келди. Биз 2019-жылдын 26-июнунда кайра ошол материалдарды Финполго бердик. Ошонун негизинде Айеркен Саймаити 2 млрд. 602 миң сом, ал эми «Абдыраз» ишканасы 3 млрд. 810 млн. кошумча салык төлөсүн деген чечим чыккан.

Парламенттик комиссияга 12 депутат мүчө. Алардын бири Тынчтыкбек Шайназаров “мамлекетке ушунча ири өлчөмдө зыян келсе да Каржы полициясы кылмыш ишти козгоодон баш тартып атат” деп белгилеп, ушуга байланыштуу да кандайдыр бир кылмыш иши козголор-козголбосуна кызыкты.

Комиссия төрагасы Талантбек Мамытов эмки жыйынга Башкы прокуратурадан да өкүл келип, бул суроого жооп беришерин белгиледи.

Депутат Аалы Карашев Саймаити чыгарып кеткен суммадан алынбай калган салыкты эң чоң Кумтөр алтын кенинен түшкөн акча менен салыштырды:

Бул өтө чоң акча да? Бул деген Кумтөрдүн бир жылдык салыгына жакындап барат. Ушул жерде чоң суроо туулат. Эмне себептен 2016-жылы иш козгоодон баш тартып, каралган эмес? Эмне себептен 2014-жылы бергенде эч жоопсуз калган? Убагы келгенде тийиштүү жетекчилерге да суроолорубузду беребиз. Бул киреше бөлүккө түшө турган акча түшпөй калганы ачык айкын көрүнүп атат.

Зыяндын ордун ким толтурат?

2019-жылдын 10-ноябрында Айеркен Саймаити Түркиянын Стамбул шаарында атып өлтүрүлгөн. Ага чейин ал журналисттер менен байланышып, 2011-2017-жылдар аралыгында акча адалдоонун чоң адисине айланганын айтып берүүгө үлгүргөн эле. Сөзүн ырасташ үчүн Кыргызстандан миллиондогон доллар банк аркылуу да, самолет менен да чыгарылып кеткенин далилдеген документтерди берген. Саймаити жай айында Түркиянын жарандыгын алууга арыз бергенин, 15-ноябрга чейин алып каларын, ошондон кийин башка дагы эксклюзивдүү маалыматтарды ашкере кыларын баса белгилеген. Бирок ал убадасын аткарууга жетишпей калды.

Айеркен Саймаити Кыргызстандан чыгарып кеткен 700 млн доллар (Финполиция 900 млн доллардан ашуун деп кийин маалымат тараткан) анын акчасы болгон эмес. Миллиондор Хабибулла Абдукадыр аттуу ишкердин “Абу-Сахий” карго компаниясынын тапкан кирешеси болгонун, өзү ал кишиге жалданып иштегенин айтып берген. “Ар бир которулган 10 миң доллар үчүн беш доллар акы алып турчумун” деп эскергени бар. Кожоюнунун түрдүү азгырыктарына алданып, кылмыштуу иштерди жасаганына өкүнүчүн билдирген.

Которулган акчанын кеминде 50 миллион долларына Дубайдан жер тилкеси алынган. Андан тышкары АКШ, Түркия, Британияга үй алуу максатында акча которуулар болгон.

Саймаитинин айтымында, Кытайдан Өзбекстанга товар ташыган “Абу-Сахинин” кирешеге маарышына Кыргызстандын Бажы кызматынын ролу чоң.

"Бажынын ошондогу төрага орун басары Райымбек Матраимов кезегинде Абдукадырдын үй бүлөсүнүн товарларынын мамлекеттик чек арадан үзгүлтүксүз өтүп турушуна кепилдик берип турган" деп эскерген Саймаити.

Абу-Сахинин” Кыргызстандын ичиндеги иштерин Матраимов Райым башкарат да. Матраимов Райым Өзбекстанга камаздарды өткөрүп бериши үчүн биз акча беребиз. Бир камазга, Кытайдан чыккан камазга 4600 доллардан пул беребиз. Бир камазга. Бир айда 600-650, 700гө чейин камаз өтөт эле транзит болуп" - деп айткан Саймати журналисттерге.

Саймаити акчаны “Ысмайыл Матраимов атындагы кайрымдуулук фондунун” эсебине которуп турушканын айтып, муну ырастаган бир нече банк документтерин көрсөттү. Андагы жалпы сумма 2,4 млн долларга барабар. Бир тууган Матраимовдордун улуусу, депутат Искендер Матраимов Саймаитиден акча келгенин мойнуна алган. Бирок “200 миң доллар гана которгон” деп билдирип келет.

Абдукадырдын бийликтеги байланыштары

Хабибулла Абдукадыр Кытайдан чыккан ишкер. Ал өзүнө баш ийген адам аркылуу Кыргызстандын мурдагы президенти Алмазбек Атамбаевдин “Форум” ишканасын сатып алган. Муну Атамбаев өзү белгилеген. Абдукадыр менен Атамбаевдин кучакташа күлүп түшкөн сүрөтү экөө абдан жакын ымалада болгонун көрсөтөт.

Абдукадыр менен тааныш экенин азыркы президент Сооронбай Жээнбеков да мойнуна алган. Бирок кандайдыр ишкердик байланышы жок экенин белгилейт.

Абдукадырдын бир тууган иниси Хадир Маймайтили менен Райымбек Матраимовдун аялы өнөктөш болуп, Дубайда көп кабаттуу имарат салууда. Абдукадыр менен Финполиция жетекчиси Бакир Таировдун туугандары да бизнес өнөктөш. Алар Чаткалдагы Кассан сурьма кенин чогуу иштетишет.

Кордукка кабылган өспүрүм

Кордукка кабылган өспүрүм
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:49 0:00

«Оскарды» күткөн Дарьянын «Кызы»

«Оскарды» күткөн Дарьянын «Кызы»
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:36 0:00

Кыргызстан менен Тажикстан эки жерди алмашат

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстан менен Тажикстан чек ара маселесин чечиш үчүн эки жерди алмашуу боюнча бир пикирге келди. Кыргыз тараптан берилчү жерлер анык болгону менен Тажикстан анын ордуна кайсы жерди берери азырынча белгисиз.

Андан тышкары чек арадагы 114 чакырым жер эки өлкөнүн бардык карталары боюнча туура келгени жана аларды бекитсе болору айтылды. Бул тууралуу кыргыз өкмөтү парламенттин тиешелүү комитетинде маалымат берди.

Алмашылчу эки жер анык болду

Жогорку Кеңештин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитети 21-январда кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо иштери, чек арадагы акыркы окуялар боюнча өкмөттүн маалыматын укту.

Вице-премьер-министр Жеңиш Разаковдун сөзүнө караганда, адистер кыргыз-тажик чек арасы боюнча 134 топографиялык карта даярдашты. Ал эми чек ара маселеси боюнча туруктуу иштеген жумушчу топтор 120 чакырымдан ашык жерди жөө басып чыгып, изилдөө иштерин өткөрүштү. Анын жыйынтыгында 114 чакырым жер бардык карталар боюнча туура келери аныкталды.

Кыргыз-тажик чек арасындагы акыркы окуялардан кийин эки тарап айрым аймактардагы маселени жер алмашуу менен чечүүнү макулдашып, алмашылчу жерлерди изилдөөгө киришкен. Разаков азыркы тапта тараптар эки жерди алмашуу боюнча бир пикирге келгенин жарыялады.

Жеңиш Разаков.
Жеңиш Разаков.

- Эки участокту алмашуу боюнча алар тараптан да, биз тараптан да макулдук бар. Баткен районунун Ак-Сай айылындагы Арык-Асты жана Самаркандек айылындагы Самаркандек участкасын алмашуу сүйлөшүлгөн, - деди Разаков.

Тажикстан тарап бул эки жердин ордуна кайсы жерлерин берери азырынча белгисиз. Кыргыз тарап да аны ачык айткан жок, Тажикстандан 3-4 сунуш түшкөнү анык болду. Жеңиш Разаков журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып жер алмашуунун айрым жол-жоболорун түшүндүрдү. Ага ылайык Кыргызстан Тажикстанга канча жер берсе, тажик тараптан да ошол эле өлчөмдөгү жер алынат.

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:49 0:00


Кыргыз-тажик чек арасына байланыштуу эки өлкөнүн чек ара маселелери боюнча жумушчу топтору 22-январда Бишкекте жолугушат. Анда дал ушул жер алмашуу күн тартибиндеги негизги маселе болору белгилүү болду. Жогорку Кеңештин депутаты Таабалды Тиллаев өкмөттү жер алмашуу боюнча жергиликтүү тургундарга түшүндүрүү иштерин жакшы жүргүзүүгө чакырды:

- Алмашылчу жерлерди элге жакшы түшүндүрүш керек. Топографиялык картаны көрсөтүп коюп эле «ушул жерди алмаштык» деп койсок болбойт. Кол коюп салгандан кийин эл урушуп турса дагы маселе жаралат. Ошондуктан чек ара маселеси боюнча жумушчу топ Көк-Таш, Самаркандек, Ак-Сай айылдарына барып алмашылчу жерлер боюнча элге маалымат бериши керек.

ИИМ Тажикстандын алты жаранын издеп жатат

Андан тышкары депутаттар 11-январда Баткен районунун Көк-Таш айылында «чек арада чагымчылдык кылды» деген шек менен кармалган кыргызстандыктарды коё берүүнү сунуш кылышты.

Көк-Ташта 11-январда «Массалык башаламандык», «Ок атуучу куралды мыйзамсыз алып жүрүү» беренелери боюнча шектүү катары төрт киши кармалып, кийин экөө үй камагына чыккан. Бишкекте жана Баткенде аларды бошотууну талап кылган митингдер өткөн.

Депутат Карамат Орозова Кыргызстандын күч түзүмдөрү чек арада жашаган жарандарды коргоонун ордуна аларды камап, басым кылып жатканын айтып, милицияны сынга алды:

Карамат Орозова.
Карамат Орозова.

- Силер муну менен биздин элди кошуна мамлекеттин алдында алсыз кылып, жер каратып жатасыңар. Элди коркутуп-үркүтүүдөн алыс болгула. Элге тескерисинче түшүндүрүш керек жана алардын коопсуздугун карап бергиле. Силер коргобосоңор аларды ким коргойт? Же эмне, алар эки жактан тең тепки жей береби? Ансыз да үйүндө ээн-эркин жата албайт. Ошондуктан биз укук коргоо органдарынын ишине баа беришибиз керек. Булар атып салса, камап койсо деле унчукпай отура беребизби?

Ал эми ички иштер министринин орун басары Мирлан Каниметов ошол эле кезде Тажикстандын күч түзүмдөрү да кыргызстандыктардын эки автоунаасын талкалап, үйдү өрттөөгө аракет кылган тажик жарандарын издеп жатканы тууралуу маалымат бергенин айтты.

Мирлан Каниметов.
Мирлан Каниметов.

Жыйында Кыргызстандын Ички иштер министрлиги кыргыз-тажик чек арасындагы кылмыштарга тиешеси бар деген шек менен Тажикстандын алты жаранына Кыргызстанда издөө жарыялаганы белгилүү болду.

- Чек арадагы кылмыштар боюнча Тажикстандын алты жаранына издөө жарыяланган. Алар кылмыштуу топтун мүчөлөрү экени аныкталган эмес. Болгону чек арага жакын жерде жашаган адамдар. Алар чек арадагы чыр-чатактарга катышкан, - деди Каниметов.

«Чек арада аткезчилик бар»

Парламенттин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетинде кыргыз-тажик чек арасындагы аткезчилик маселеси да козголду. Эл өкүлдөрү чек ара боюнча көзгө көрүнөөрлүк жылыш болбой жатышын контрабанда менен байланыштырып, аткезчиликти тыюуга чакырышты.

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

- Жеңиш Парпиевич, сиз «контрабанда боюнча сүйлөшүп жатабыз» деп айткансыз. Эмне аткезчилер менен сүйлөшүп жатасыңарбы? Чек ара кызматы, контрабанда барбы-жокпу? Ушуну ачык айткылачы. Мына «Тажикстанга күнүгө 1500 тоннага чейин жүк өтөт» деген маалымат айтылды. Муну ким калкалайт? Силер ушуга уруксат берип жатасыңарбы же силер да кызыкчылыгыңар барбы? - деп суроо берди депутат Абдывахап Нурбаев.

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев бул боюнча төмөнкү маалыматтарды берди.

- Чек арада контрабанда жок дебейбиз. Бар. Аткезчилик болгондуктан 2019-жылы 50 факт катталып, 38 млн. сомдон ашык контрабанда кармалган. Бирок 1500 тонна жүк өтөт дегенге кошулбайм. Анткени Сүлүктүнүн көмүрү «Кайрагач» көзөмөл өткөрүү жайынан өтөт. Бул мыйзамдуу. Ал эми өткөрмө жайдан тышкары өтүп жаткандарды кармап жатабыз.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек. 10-11-январдагы Баткен районунун Көк-Таш айылындагы акыркы чек ара чырынан кийин эки тарап жолугуп чек ара маселесин чечүү боюнча алты пункттан турган протоколго кол коюшкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Касмамбетов кайып дүйнөгө кетти

Сапарбек Касмамбетов.

Манасчы, төкмө акын, эл агартуунун мыкты кызматкери, маданиятка эмгек сиңирген ишмер Сапарбек Касмамбетовдун сөөгү 21-январда Ала-Арча көрүстөнүнө коюлду.

Маркумду акыркы сапарга узатууга расмий өкүлдөр, Жогорку Кеңештин депутаттары, маданий жана коомдук ишмерлер катышты. Коштошуу зыйнатында төкмө акын Азамат Болгонбаев Сапарбек Касмамбетовду мындай саптар менен кошуп ырдады.

- Кошойдун айткан баянын,
Козголгус эле карааның.
Сагынбай, Саякбайлардын,
Сабалап айттың сабагын
...

Тамырын казып доорлордун,
Тарыхын ырдап санадың.
Түйшөлүп улуу өнөрдүн,
Түпкүрүн аңдап карадың.

Жанында болуп кыргыздын,
Канына куттай тарадың.
Арстанбек төккөн көчтү улап,
Акындык тилди сабадың.
Баатырлар жайын ыр кылып,
Өзүң да,
Баатырлык ишке жарадың
.

Сапарбек Касмамбетов өз чыгармачылыгында манасчылык менен төкмөлүк өнөрдү бирдей аркалаган, улуу эпосту өз вариантында айтып, аны кагазга өзү түшүрүп берген айтма да, жазма да манасчы болгон.

Сапарбек Касмамбетов менен коштошуудан бир көрүнүш.
Сапарбек Касмамбетов менен коштошуудан бир көрүнүш.

Касмамбетовдун шакирттеринин бири Замир Баялиевдин айтымында, бүгүнкү күндө устаты манасчылар үчүн эки доорду бириктирип турган алтын көпүрө эле.

- Тестиер кезинен Саякбай атабыздын батасын алган экен, - деди ал. - Биз Саякбай атабызды китептен, теледен көрсөк, бул киши бетме-бет көрүп, «Манасын» угуп, бизге алтын көпүрө болуп келген. Ал тууралуу айтып берсе, биз Саякбайды көргөндөй болуп турчубуз. Сапарбек атабыз кылымдан кылымга келаткан манасчылыктын салтын улап, бул өнөрдү бир кылымдан экинчи кылымга өткөрүп берген улуу манасчылардын бири болду.

Касмамбетов улуу баян «Манас» эпосун гана айтпастан, кенже эпостор «Эр Кошой», «Билерик», «Асыл эне», «Балыкчы баяны», «Бала Манас» сындуу элдик оозеки чыгармачылыктын башка үлгүлөрүн да айтып келген. Айтып эле калбай, аларды жазмага түшүрүп, бир нече китептерди чыгарган. Маркумдун жазуучулук өнөрканасы тууралуу манасчы Рысбай Исаков буларды белгиледи:

- «Манастын» ичине көптөгөн кичи эпостор кирип кеткен эмеспи, «Эр Төштүк», «Жолой» сыяктуу. Сапарбек атабыз алардын ичинен «Эр Кошойду» өзүнчө, «Билерикти» өзүнчө дастан кылып жарыялаган. «Жаангердин Билерик, бир көрөйүн имерип» деп илгеркилер айткандай, сюжетте 850 жыл жашаган аксакал болуп, анын баласы кытайларга туткунга түшүп калып, аны кантип бошоткондугу жөнүндө дастан. Андан сырткары «Жарманас» өзүнчө, «Бала Манас» өзүнчө айтылган. Алардын баарын Сапарбек атабыз балдарга ылайыктап иштеп чыккан.

Угармандар Касмамбетов улуу дастанды балдарга жомок айтып берип жаткандай жумшак, так, түшүнүктүү тил менен баяндап бергени менен өзгөчөлөнүп келгенин айтышат.

Манасчы, «Манас» таануучу, филология илимдеринин доктору Талантаалы Бакчиев Касмамбетовдун чыгармачылыгындагы негизги өзгөчөлүктөр тууралуу кеп кылды. Ал өз доорундагы башка манасчылардан айырмаланып, Келдибек, Балыкооз, Чоңбаш манасчылар өңдүү ар бир баатырды өзүнчө дастан кылып айтуу салтын улаганын эскерди.

- Экинчи өзгөчөлүгү: англис тилдүү окурмандарга өзүнүн вариантындагы айрым эпизоддорду тартуулады, - деди ал. - Болгондо да ал «Манасты» отуруп, акын же жазуучулардай болуп терезени тиктеп отуруп жазган жок. Ал алгач салттуу түрдө айтып, аны видеого түшүрүп, аны кайра кагазга түшүрүп, англис тилине которуп, манасчылыкка туура келген принциптерди колдонду. Азыр ошол котормонун негизинде англис тилдүү окумуштуулар «Манас» менен таанышып, ошонун негизинде өздөрүнүн илимий иштерин жазып жатышат.

«Манас» эпосунун окуялары англис тилинде баяндалган «Singing The Kyrgyz Manas: Saparbek Kasmambetov's Recitations Of Epic Poetry» деген аталышта китеп Лондон университетинин Азия жана Африканы изилдөө институту тарабынан даярдалып жарык көрдү. Анын редакторлору Кейт Ховард, Сапарбек Касмамбетов.

Китепте «Манас» эпосунун негизги окуялары кара сөз түрүндө берилип, Сапарбек Касмамбетовдун айтуусунда CD диск түрүндө жазылып кошо тиркелген. Китеп 134 беттен турат. Ал кыргыздардын жана жалпы эле көчмөн элдердин көркөм оозеки чыгармачылыгына кызыккан окурмандардын кеңири чөйрөсүнө арналган.

Сапарбек Касмамбетов 1934-жылы 30-майда Нарын облусунун Кочкор районундагы Чалай жайлоосунда жарык дүйнөгө келген. Улуу өнөрдү аркалап келген таанымал манасчы 19-январда 87 жаш курагында дүйнөдөн кайтып, сөөгү 21-январда Ала-Арча көрүстөнүнө коюлду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Ашкере Жегичбаевичтен ысык салам!»

Иллюстрациялык сүрөт.

Куудулдарга гумжардам.

Катышуучулар:

Мыкты адис – 45-50 жаштагы супер шылуун, жетекчи;

Алтыбай Жетибаевич – 50-60 жаштагы тажрыйбалуу шылуун;

Катчы кыз – 20-28 жаштагы өзүн өтө баалаган күлбөс сулуу кыз (акчага күлүшү мүмкүн).

Окуя биздин күндөрдө өтөт. Бир бир чоң мекеменин кабылдамасы. Мыкты адис кирет. Кабылдаманы кайтарган катчы кызга кайрылат.

Мыкты адис: - Саламатсызбы?!

Катчы кыз телефон чукулап отурат, башын көтөрбөйт: - Ооба.

Мыкты адис: - Жетекчи аксакалга киргенге уруксатпы?

Катчы кыз: - Эмне маселе боюнча?

Мыкты адис: - Өзүмдүн жеке ишим боюнча кирсемби дегем.

Катчы кыз: - Жеке маселелер боюнча жума күнү келиңиз, Алтыбай Жетибаевич саат ондон он үчкө чейин кабыл алат.

Мыкты адис: - Бүгүн кирсе болбойбу?

Катчы кыз: - Болбойт.

Мыкты адис: - Мен сөзсүз киришим керек эле...

Катчы кыз: -Жок дебедимби сизге. Сиз алдын ала жазылып, анан жума күнү келесиз. Тартип ушундай.

Мыкты адис: - Суранам, сулуу кыз... Азыр сөзсүз киришим керек.

Катчы кыз: - Кечирип коюңуз, сизге окшогондор толтура... Анын баарын киргизе берсем шеф мени бүгүн эле жумуштан кууп чыкпайбы! Жок дедимби, жок!

Пауза.

Мыкты адис: - Сиз абдан сулуу экенсиз!

Катчы кыз: - Билем. Баары билет.

Мыкты адис: - Аа-а... эмнени билет?

Катчы кыз: - Менин сулуу экенимди.

Мыкты адис: - Ии, ооба да! (Сөөмөйү менен чыкыйын чукулайт) карачы ошого да мээмдин жетпегенин.

Катчы кыз: - Чырайлуу болгондугум үчүн ушул жерде отурам да...

Мыкты адис: - Ошону айтпайсыңбы... (Кыңылдап эки жагын карайт) анда эмне кылсак? «Кыйын болду кыргызга» дегендей... Башка варианттар жокпу?

Катчы кыз: - Билбейм... мүмкүн бардыр. Аны сиз жакшы билет окшойсуз.

Мыкты адис: - Сиздики да туура, бар болуш керек. Бери мени караңыз, сулуу кыз. (Акырын 500 сом акча берет). Меңиз, мына буга шоколад алып дегендей... Аз да болсо көптөй көрүп...

Катчы кыз: - (Аябай жылмаят). Деги жанды койбойт экенсиз да... Болуптур, кириңиз!

Мыкты адис: - Чоң рахмат, сулуу кыз!...

Мыкты адис жетекчинин каалгасын тыкылдатат.

Алтыбай Жетибаевич: - Ооба! Кириңиз.

Мыкты адис: - Урматтуу аксакал, уруксат бекен сизге?

Алтыбай Жетибаевич: - Уруксат.

Мыкты адис: - Ассалоом алейкум, аксакал! (Жүгүрүп келип кош колдоп учурашат). Акыбалыңыз кандай? Үй-бүлө аман-эсенби? Жек-жаат эсенчиликтеби? Куда-сөөктөр? Кечирип коюңуз, мен Асылтай Жегичбаевичтен келдим эле. Ушу сиздерде жаңы бөлүм ачылып жатат деп айтты эле, ал киши.

Алтыбай Жетибаевич: - Аа-а... Ашкере Жегичбаевич жакшы жүрөбү? Күүлүү-күчтүү элеби?

Мыкты адис: - Ооба, кудаага шүгүр. Сизге чооң салам айтты эле.

Алтыбай Жетибаевич: - Саламат болсун. Жакшы. Ооба, бизде жаңы бөлүм ачылып жатат. Ушул бөлүмдү жетектеп кете турган тың адис, ишенимдүү адам керек. Сиз мурда кандай жумуштарда иштедиңиз эле?

Төлөгөн Карыкеевдин карикатурасы.
Төлөгөн Карыкеевдин карикатурасы.

Мыкты адис: - Аксакал, мен иштебеген жумуш калган жок. Алгач армиядан келип эле милийсада иштей баштагам, анан совхоздо завхоз, бухгалтер, экономист, кампа башчы... Анан «общепит» менен «горторгдо» ревизор-текшерүүчү, анан мектептин директору, бажы башчы, борбордук эмканада физкабинеттин инженери, драматеатрда кийим тигүү цехинин башчысы, сыр заводдун, эт комбинаттын директору, айыл чарба министринин орун басары, жилкомхоздун башчысы жана башка көптөгөн жумуштарда жетекчилик милдеттерди аткарып келдим. Иши кылып, аксакал, тоодой тажрыйба топтодум.

Алтыбай Жетибаевич: - Түзүк, түзүк... Тажрыйбаңыз бар экендиги көрүнүп турат, сиз менен иштешсе болот окшойт. Та-ак!. Биздин жумуш мындай. Билесиз, азыр биздин ажобуз күнүгө сыналгыдан, үналгыдан аябай айтып, катуу күрөш жүргүзүп жатат. Ажого жардам берелик, жалгыз кишинин колунан эмне келет? Аны биз биргелешип түп-тамырынан бери жок кылышыбыз керек, бул жети баштуу желмогузду. Түшүндүңүз да, эмне жөнүндө сөз болуп жатканын?

Мыкты адис: - Албетте, түшүндүм. Алдамчылыкка, жердешчиликке, паракорчулукка, тууганчылыкка жана башка ушу сыяктуу коомго жат көрүнүштөргө каршы аёосуз күрөш жүргүзүү - ар бир аң-сезимдүү жарандын ыйык милдети эмеспи! Сиз, аксакал, жалпы жонунан айтканда, коррупция жөнүндө сөз кылдыңыз.

Алтыбай Жетибаевич: - Оп бали! Таптыңыз, сиз абдан туура айттыңыз! Биздин мекеме да башкалар сыяктуу ушул эле жети баштуу желмогуздан куру эмес. Ошондуктан бизде коррупцияга каршы күрөш бөлүмү ачылсын деген буйрук келген. Таа-ак, эми, эгер сиз ушул бөлүмгө башчы болсоңуз, кудай буюруп дегендей.

Мыкты адис: - Оозуңузга май, аксакал!

Алтыбай Жетибаевич: - Башчы болуп калсаңыз жумушту эмнеден баштайт элеңиз?

Мыкты адис: - Мен алгач ишканада иштегендердин ар бир бөлүм башчысы менен таанышып чыгат элем.

Алтыбай Жетибаевич: - Оуу! 185 киши мененби?

Мыкты адис: - Ооба. Ар биринин тамырын тартып дегендей. Кимиси канчадан алат... айлыкты? Кимиси канча жылдан бери иштейт? Кайсы кызматта, канчадан кошумча табат? Кандай машина минет? Там-ташы кандай? Тууган-уругу, куда-сөөгү ким... Анан коррупциянын зыяндуулугу жөнүндө маектешип, ар бир бөлүмдө лекция окуп, түшүндүрүү иштерин жүргүзөт элем. Ай сайын, жок, жума сайын кызматчылардын баарын көчөгө коррупцияга каршы демонстрацияга чыгармакмын. Аягында аянтка баарын тизип коюп, чоо-оң митинг жасап, чоо-оң мамы орнотуп, «Коррупционер» деген чоо-оң жазуусу бар жарнак мойнуна илинген чоо-оң үч метрлик, өңү суук куурчак-каракчыны салтанаттуу түрдө чоо-оң от жагып жалындатып күйгүзөт элем. Баары жапырт карап турмак ошол «Коррупция» өрттөнүп бүткүчө. Бул ыкма адамдардын психологиялык коркуу сезимдерин күчөтөт.

Алтыбай Жетибаевич: - Кудай сакта, баарынын жүрөктөрүн түшүрүп салып, анан таптакыр оорукчан болуп калышпайбы?

Мыкты адис: - Анда жарым жылда же бир жылда бир жолу ошондой чоң акция өткөрөбүз, албетте, сиздин уруксатыңыз менен.

Алтыбай Жетибаевич: - Сиз деген күчтүү адис экенсиз. Туура айтып жатасыз. Бул деген чоң иш, чоң программа, жумушу көп. Жакшы... Бирок, баарынан мурда эмнеден баштайт элеңиз? Алгач... Мага ошону айтып бериңиз. Жол көрсөтүп бериңиз.

Мыкты адис: - Мм-мм... Көрсөтүп берейинби? Сөздүн ачыгы жакшы... Мен анда... (Эки жагын, шыпты карайт. Алтыбай Жетибаевичке шыбырайт. Ал түшүнбөйт. Бир баракты турнабайга окшотуп ороп көзүнө такайт, башын ийкеп жаңсап сурайт).

Алтыбай Жетибаевич: - Аа-а, жоок, андай. Кудай сактасын, видеокамера коюлган эмес. Анын бетин нары кылсын.

Мыкты адис: - Аа-а, анда жакшы. (Ички чөнтөгүнөн конверт алып чыгат). Быссымылда! Мынабуну иш башы деп акыры-ыын алып, байкатпастан чөнтөгүңүзгө салып коюңуз. Бул деген... көз акы... бу деген гонорар! Кийин, кудай буюрса, ай сайын ушунун жарымын алып турасыз.

Алтыбай Жетибаевич: - Тим эле койсоң болмок... (Алып ичин карайт. Ыракаттана жылмайып чөнтөгүнө салат). Оп бали! Мына, мыкты адис деп сизди айтыш керек. Тажрыйба бар экендиги эми накта билинди. Жумушту жакшы баштадыңыз. Эмесе сиз эртеңден баштап биздин мекемеде жаңы ачылган коррупцияга каршы күрөш бөлүмүнө жетекчи болуп дайындалдыңыз. Куттуктайм! Эртең мен сизди керектүү документтериңиз менен күтөм. Жакшы барыңыз... Ашкере Жегичбаевичке салам айтып коюңуз!

(Экөө кучакташып коштошот. Мыкты адис шадыраңдап чыгып кетет).

Аягы

Авазбек Жусупбеков

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Биримдик» шайлоо камылгасын баштады

Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын айрым депутаттары «Биримдик» партиясы менен шайлоого бармак болду.

Бул маалыматты саясий айдыңга жаңыдан кошулуп жаткан партиянын жетекчилери - парламент депутаттары ырасташты. Буга чейин эле азыркы бийликке ыктаган саясатчылар «Биримдик» партиясын түзүп жатканы кабарланып келген. Жаңы партиянын дымагы кандай, анын катарында кимдер бар?

Жаңы партиянын дымагы

Жогорку Кеңештин депутаты, Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мүчөсү Айнуру Алтыбаеванын айтымында, «Биримдик» партиясын ал бир канча адам менен кошо 2000-жылдары негиздеген.

2010-жылы бул партиянын мүчөлөрү Феликс Кулов жетектеген «Ар-Намыс» партиясы менен парламенттик шайлоого барса, 2014-жылы «Биримдиктин» катарына Жогорку Кеңештин ошол кездеги депутаты Карганбек Самаков кошулган экен. Алтыбаева быйыл күзүндө өтчү парламенттик шайлоого «Биримдик» партиясынын атынан катышуу ниети бар экенин айтты:

- Парламенттик шайлоого баралы деп жатабыз. Азыр биздин партияга кошулуу ниетин эч ким билдире элек.

Айнуру Алтыбаева.
Айнуру Алтыбаева.

Эл арасында былтыртан бери эле «Биримдик» партиясына бийликке жакын адамдар топтолуп жатканы айтылып келген. Интернетте «бул партияны шайлоого президент Сооронбай Жээнбековдун бир тууган иниси Асылбек Жээнбеков баштап барат» деген маалыматтар да болгон.

- Парламентте 120 депутат бар. Ар бир депутат кайсы партияга кошуларын өзү чечет. Анын ичинен Асылбек Жээнбековдун да өз эрки. Ар кандай болушу мүмкүн. Балким бизге кошулушу мүмкүн. Бирок мен так жооп бере албайм. Бул суроону мага эмес, өзүнө бериш керек, - деди «Биримдик» партиясынын негиздөөчүлөрүнүн бири экенин айткан парламент депутаты Айнура Алтыбаева.

Юстиция министрлигинин расмий сайтындагы маалыматка ылайык, «Биримдик» партиясынын төрагасы - Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын дагы бир депутаты Марат Аманкулов. Ал партиянын шайлоого баруу ниети болгону менен шайлоонун алдын-ала тизмеси түзүлө элек экенин белгиледи:

- «Партияны жетектеп бер» деп суранышты. Мен макул болдум. Шайлоого барабыз. Бирок азырынча тизме түзүлө элек. Керек болсо, тизмени түзүү боюнча талкуу да боло элек.

«Биримдиктин» катарына КСДПнын дагы бир депутаты, вице-спикер Аида Касымалиеванын кошулганы тууралуу маалымат болгон. Бирок аны Касымалиева өзү тактаган жок.

Аида Касымалиева.
Аида Касымалиева.

- Мен да Интернеттен окуп калдым. Блогерлер жазып чыгышыптыр. Алар кайдан угуп жазышканын билбейм. «Жеке булактардан алдык» дешти. Бирок бул такталбаган маалымат. Азыр Жогорку Кеңеште «Биримдик» партиясы жана анын тизмеси тууралуу сөз жок. Ал эми жеке өзүм тууралуу айтсам, чоң партиялар менен сүйлөшүүлөр болгон. «Биз менен барсаң болот» деген сунуштар болгон. Бирок мен аны конкреттүү сунуш деп айта албайм.

«Биримдиктин» колдоочулары ким?

Саясат талдоочу Чолпонбек Сыдыкбаев бул партиянын артында Алтыбаева менен Аманкуловдон башка күчтөр бар деп эсептейт.

- Булардын артында дагы башка күчтөр бар. Шайлоо жакындаганда көмүскө башкаруучулар, тизме чыгышы мүмкүн. Бизде ушул адат калбай койду да. «Бийлик кайсы партияга артыкчылык берсе, ошол партия өтөт» деп, ошого жараша аракеттенишет. Бийлик реформаларды жүргүздүбү, экономикада, социалдык тармакта өзгөрүүлөрдү жараттыбы - ага карашпайт.

Кыргызстанда парламенттик шайлоо өз мөөнөтүндө өтсө, быйыл октябрда болушу керек.

Саясий ишмер Ишенбай Кадырбеков бийликтин кайсы бир партияны сүрөшү мыйзам ченемдүү көрүнүш деп эсептейт. «Мунун аркасы менен президент өлкөгө толук бийлик жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк алат» дейт Кадырбеков.

Ишенбай Кадырбеков.
Ишенбай Кадырбеков.

- Бул табигый көрүнүш да. Буга таң калып кереги жок, - деди ал. - Бийликте турган адамдар, күчтөр өзүнүн бийлигин жөн бербейт. Парламенттик шайлоодо көпчүлүк добуш алган партия Кыргызстанды башкара турган күч болот. Ошондуктан алар жөн отуруп калбайт. Аларда каражат да бар. Административдик ресурс да бар. Бийликтин партиясы кандай аталат, кеп анда эмес. Президенттин ою башка болсо да, анын тегерегиндеги адамдар колундагы бийликти жоготпошу үчүн бир партия менен шайлоого барышы турган кеп. Балким «дубль» кылып эки партия менен барышы да ыктымал. Убагында Атамбаев КСДП менен «Кыргызстан» партиясын сүрөгөндөй болушу мүмкүн.

Буга чейин Бишкек, Ош шаардык кеңештериндеги шайлоодо жеңишке жетишкен «Мекеним Кыргызстан» партиясы да бийликке жакын күч катары сыпатталып, парламенттик шайлоого катышары айтылып жатат.

Президент Сооронбай Жээнбеков парламенттик шайлоону калыс өткөрүүгө убада берип келатат. Ал 2019-жылдын аягында берген басма сөз жыйынында бул убадасын кайталап, бардык саясий күчтөргө бирдей шарт түзүп берүүгө колдон келишинче аракет кыларын билдирген жайы бар.

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

Ага учурда парламентте депутат болуп турган иниси «Асылбек Жээнбеков менен кудасы Алиярбек Абжалиевди кийинки шайлоого катышпоого чакырасызбы?» деген суроо да берилгенде:

- Ар бир адам өзү чечет. Мен бул маселе боюнча сүйлөшө элекмин. Алардын конституциялык укугун чектей албайм. Убактысы келгенде өздөрү чечет, - деген жооп кайтарган.

Ыдыраган КСДП

Мыйзам боюнча президент эч кайсы партияга мүчө боло албайт. Сооронбай Жээнбеков президент болгонго чейин азыр кризисте турган КСДПнын мүчөсү болгон. Бул партия буга чейин азыркы президент Сооронбай Жээнбековду жактагандар жана мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогондор болуп экиге бөлүнүп кеткен.

КСДПнын катарынан 2017-жылы чыгарылган Сагынбек Абдрахманов «Атамбаевсиз КСДП» кыймылын жетектеген. Кийин Юстиция министрлиги Сагынбек Абдрахмановду КСДПнын лидери катары каттаган жана партиянын дареги да өзгөртүлгөн. Ал эми мурдагы президент Алмазбек Атамбаев жана анын тарапташтары муну мыйзамсыз чечим катары баалап, юстиция министрин кылмыш жоопкерчилигине тартууну өтүнүп, Башкы прокуратурага кайрылышкан. Эки тарап соттошууга чейин жеткен.

Партиянын ичиндеги жана тышындагы карама-каршылыктар мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин камалышы менен коштолду.

Быйылкы парламенттик шайлоо акыркы 10-15 жылда саясий майданда күч болуп келе жаткан партиялар кризисте турган убакта өткөнү турат.

Парламентте 38 депутаты бар КСДП буга чейин эки бөлүнсө, эми үч-төрткө ажыраганы белгилүү боло баштады. Бул Атамбаевге каршы турууда негизги күч болуп, кийин КСДПнын бир канатын жетектеп калган Сагынбек Абдрахмановду да капа кылгандай.

Сагынбек Абдрахманов.
Сагынбек Абдрахманов.

- КСДПнын арты менен келген партиялаштар башка жакка кетип жатышканы аябай өкүнүчтүү. Азыр «Биримдик», «Кыргызстан» партиясына кетерин айткандар толтура, - деди ал.

21-январда КСДПнын Сагынбек Абдрахманов жетектеген бөлүгү Бишкектин Ала-Тоо аянтында 2010-жылы 7-апрелде каза болгондорго куран окутту. Абдрахманов бүгүн партиянын жыйынын өткөрөрүн айтып, парламенттеги КСДП фракциясынын депутаттары башка партияга өтүп кетип жатышканын сынга алды.

Ал эми 2010-жылдан бери парламентте депутаттары бар «Республика» партиясынын мурунку лидери Өмүрбек Бабановдун саясаттан кеткенин жарыялашы менен шайлоого канчалык батыл киришери азырынча белгисиз.

Кыргызстанда саясий бирикмелердин ичинен идеологиялык жактан салыштырмалуу туруктуу деп эсептелип келген «Ата Мекен» партиясынын ичиндеги жарака да жаңы жыл алдында ачыкка чыкты. Тагыраагы «Ата Мекен» фракциясынын лидери Алмамбет Шыкмаматов партия лидери Өмүрбек Текебаев менен пикир келишпестигин жарыя кылып, мандатын тапшырды. Анын үстүнө Текебаевге козголгон кылмыш иши боюнча чечим чыга элек болуп жатканы партиянын ишине таасирин тийгизген факторлордун бири болууда.

Кыргызстанда 250дөй саясий партия Юстиция министрлигинде каттоодон өткөн. 2019-жылы эле Кыргызстанда 14 жаңы саясий партия пайда болгон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Миграция: чоң энеге түшкөн түйшүк

Миграция: чоң энеге түшкөн түйшүк
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:59 0:00

Ош мэриясы Ак-Бууранын жээгин тазалоого бел байлады

Ак-Буура дарыясы

Ош шаарын ортосунан тең бөлүп өткөн Ак-Буура дарыясында 400гө чукул мыйзамсыз объект бар. Алардын ичинде мурдагы депутаттардын ишканалары, жеке менчик тамактануучу жана эс алуучу жайлар да кездешет.

Ош шаардык мэриясы быйыл Ак-Буура дарыясынын жээгин тазалоону чечти. Болжол менен базардан тартып, студенттер шаарчасына чейинки 5 чакырымдан ашкан аралыкты суу жээктеп тазалап, көрктөндүрүп, тротуар, веложолдорду жана эс алуучу жайларды курмакчы.

Азамат Абсаттаров
Азамат Абсаттаров

Жергиликтүү бийлик бул долбоордуу "ири жана резонанстуу" деп баалоодо. Жакында эле шаардын кызынасынан долбоорду иштеп чыгуу үчүн 1 млн. 200 миң сом каражат бөлүнгөн. Мэриянын басма сөз катчысы Азамат Абсаттаров демилге кантип пайда болгонун мындайча айтып берди:

- Чындыгында биз сыймыктанганыбыз менен башаламан, ар ким каалагандай тосуп, ээлеп, машинасын жууп, мындайча айтканда Ак-Буурага кайдыгер карап калганбыз. Ош шаарынын мэри Таалайбек Насырбекович ушул демилгени өзү көтөргөн. Бул өтө ири долбоор.

Калаа бийлигинин бул демилгесин колдогондор аз эмес. Бирок мэриянын чечими шашылыш чыкканын, коомдук талкуудан өтпөгөнүн «Интербилим» коомдук бирикмесинин өкүлү Гүлгакы Мамасалиева белгиледи.

Гүлгакы Мамасалиева
Гүлгакы Мамасалиева

- Бүгүн эле чыгарып, "муну-тигини жасайм" деген болбойт да. Бул маселе талкуудан өтүшү керек. Жергиликтүү кеңештин талкуусунан өткөнүн, коомчулук менен макулдашканын уккан жокмун. "1 млн. 200 миң сомду ушуга сарпташ керекпи же шаардын башка зарыл иштерин бүтүрсө болот беле?" деген суроо пайда болуп жатат.

Мэрия жашылдандыруу жана көрктөндүрүү долбооруна тендер өткөрүлүп, акча бөлүнүп калганына карабастан коомдук угуу эми гана боло турганын билдирди.

Суунун эки жээгинде 400гө жакын мыйзамсыз курулган объект бар. Ак-Бууранын жээгин элге кайтарабыз деп калаа бийлиги белсенгени менен ал жердеги курулуштарды бошотуу, талаптарды аткарбагандар менен соттошуу ишин Экотехинспекциясы жүргүзөт.


Дарыя коргоо аймагына киргендиктен мыйзам боюнча жээктен 50 метрге чейинки аралыкта курулуш жүргүзүүгө тыюу салынган. Бул аралыкты камтыган аймак бүгүн-эртең бошоп калбай турганын шаардык экотехинспекциянын жетекчиси Рысбек Юсупов мындайча түшүндүрдү.

- Соттук процесс көп убакытка созулат. Келдибековдордун же болбосо Урмат Аманбаевага окшогондордун курулуштары 50 метрдин ичинде турат. Биз азырынча 8 метр аралыкты бошотуп бер деп жатабыз. Калганы менен кийин соттошобуз.

Сот иштеринин узак убакытка созулушу кадимки жагдай экенине карабай мэрия долбоорду 1,5 жылдын ичинде аягына чыгарабыз деп убада берүүдө. Аны "кожо көрсүн" үчүн жасалган долбоор сыяктуу баалагандар да бар.

- Биз билгендей, сот чечимдери дароо чыкпайт. Алар 2-3 инстанция болуп келгенде 1-2 жылга создугуп кетсе, анда 2020-жылы кантип бүтөрү мен үчүн аябай таң калыштуу. "Бүтүрөбү же жокпу, бул жөн эле мэриянын пиар долбоорубу?" деген суроолор туулат.

Абдыжапар Аккулов
Абдыжапар Аккулов

Геоэкология боюнча эксперт Абдыжапар Аккулов Ак-Буура дарыясы шаар үчүн экологиялык жактан мааниси чоң экенин, жайында салкын аба менен камсыз кылса, башка учурда саркынды сууну шаардан агызып кетээрин айтат.

- Бүгүн абабыз да, чөйрө да булганган, кайсы жерге барбагын таштанды толтура. Мына ушундай шартта тазалыкты биринчи орунга коюп, ошол багытта Ак-Бууранын абалын жакшырталы деген долбоор катары максаты болсо дурус эле.

Бул Ак-Буураны калаа тургундары үчүн эс алуучу жайга айландырууга бел байлаган жергиликтүү бийликтин алгачкы долбоору эмес. Буга чейин 2018-жылы 20 миллион сомго суу үстүнө жайкы сахна курулуп, анын ачылышына мурдагы премьер-министр Сапар Исаков, экс-мэр Айтмамат Кадырбаев жана өкмөттүн Ош облусундагы мурдагы өкүлү, азыркы калаа башчысы Таалайбек Сарыбашев катышкан.


Исаков өз сөзүндө "Ак-Бууранын үстүндөгү сахна уникалдуу, Орто Азияда жок" деп айткан. Аталган сахнада маданий иш-чаралар өтүп, шаардыктар руханий жактан азыктанышат деп убада берилген. Бирок аткаминерлердин көздөгөнү орундалбай келет. Тескерисинче сахнанын сапаты начар болуп калганы айтылган.

25-декабрда өткөн жыйында шаардык кеңештин депутаты Бекболот Арзибаев сахна түрүндөгү көпүрөнү кабыл алган жетекчилерди жоопко тартууну талап кылып, акча "абага" кеткенин билдирген эле.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бактысын издеген бала

Бактысын издеген бала
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:34 0:00

Кыргызстан БУУда адам укугу боюнча маалымат берди

Нуран Ниязалиев

Кыргызстан 20-январда Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) Женевадагы адам укуктары боюнча кеңешинде өлкөдөгү адам укуктарынын абалы тууралуу маалымат берип, акыркы төрт жыл ичинде аткарылган иштерди тизмектеди.

Отчётто улуттук укук коргоо институттарынын иши, мыйзамдык актылар, сот реформасы, гендердик теңчилик, аялдардын укуктары темалары камтылган. Ошондой эле коомдук коопсуздук, терроризмге жана экстремизге каршы күрөш, адам сатуу, коррупция, мыйзамсыз маңзат ташуу, үй-бүлө институту, жакырчылык, майыптардын абалы, сөз эркиндиги, кыйноо жана зордук-зомбулук фактылары учурундагы адам укуктарынын корголушу да бар.

Кыргыз өкмөтүнүн адам укуктары боюнча отчётун даярдоодо эл аралык жана жергиликтүү 15 уюмдун сунуштары да эске алынган.

Жыйын учурунда БУУга мүчө бир катар өлкөлөр Кыргызстанды жарандык коом менен кызматташуу, дин тутуу эркиндиги, сөз эркиндиги, азчылыктардын, аялдар менен балдардын укуктары жаатындагы иштерди жакшыртууга үндөдү.

Өлкө БУУда адам укуктары боюнча акыркы ирет 2015-жылы декабрда отчёт берген.

Тышкы иштер министринин орун басары Нуран Ниязалиев жетектеп барган делегация өз баяндамаларында Кыргызстанда адам укугун коргоо жаатында позитивдүү жылыштар болуп жатканын белгилешти.


Кыргызстанда былтыр 1-январдан тартып жаңы Кылмыш-жаза кодекси, Жазык-процессуалдык кодекс, Жазык-аткаруу кодекси, Жоруктар тууралуу кодекс жана Бузуу тууралуу кодекс күчүнө кирген. Өкмөт өкүлдөрү бул мыйзамдарды гумандаштыруу жана эл аралык эрежелерге шайкеш келтирүү үчүн жасалганын белгилешти. Кыйноого каршы улуттук борбор 2015-жылы БУУнун сунуштарынан кийин түзүлгөн.

Кыргыз делегациясын жетектеп барган тышкы иштер министринин орун басары Нуран Ниязалиев өлкөдөгү адам укуктарын коргоо боюнча аткарылган иштер тууралуу маалымат берип, сөз эркиндигинин абалына да токтолду.

- Кыргызстандагы плюрализм жана сөз эркиндиги эгемендик жылдары жетишкен өлкөнүн өзгөчө сыймыгы. Кыргызстандагы сөз эркиндиги жана медиа каражаттары эч бир тоскоолдуксуз өнүгүп жатканын өзгөчө белгилеп коюу керек. Алардын катталуусуна жана иштөөсүнө эч кандай тоскоолдук жана кандайдыр бир мамлекеттик цензура жок. Чек арасыз кабарчылар уюмунун 2019-жылдын апрелиндеги рейтинги боюнча Кыргызстан 180 өлкөнүн ичинен 83-орунда турат. Өз рейтингин 15 баскычка жакшырткан.

Нуран Ниязалиев жергиликтүү кеңештерде жана Жогорку Кеңеште аял депутаттарга орун берилгенин, ишкерлерди колдоо боюнча атайын омбудсмен иштеп жатканын белгиледи.


Кыргызстандык делегациянын дагы бир мүчөсү, эмгек жана социалдык өнүктүрүү министринин орун басары Жаңыл Алыбаева өлкөдө аялдардын орду бийик экенин айтып, үй-бүлөдөгү зомбулуктун алдын алуу жана балдардын укугун коргоо боюнча улуттук кеңеш түзүлгөнүн маалымдады:

- Үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуу боюнча өлкөдө 27 комитет ачылган. Мындай комитеттерди ар бир айыл аймагында ачуу максатыбыз бар. Өлкөдө 14 кризистик борбор ачылган, быйыл эки мамлекеттик кризистик борбор кошумча ачылат. Ала качуу жана эртелеп нике кыюуга каршы 2017-жылдан тарта атайын программа иштеп жатат.

Кыргызстандан барган делегация мындан тышкары эне-баланы колдоо үчүн жөлөк пул, сүйүнчү пул берилип жатканын, гендердик маселе, соттук-укуктук реформалар боюнча жасалып жаткан иштер тууралуу да маалымат берди.

БУУнун айрым мүчөлөрү Кыргызстан бийлигинен адам укуктарын сактоодо, зомбулукту азайтуу багытында, улуттук жана жыныстык азчылыктардын укуктарын коргоодо алгылыктуу иштерди алып барууга тийиш экенин белгилеп, сунуштарын айтышты.


Кыргызстанга өз сунуштарын берген өлкөлөрдүн ичинен Ирландиянын өкүлү "2010-жылдагы кандуу калабаны уюштурган" деген сыяктуу бир нече оор беренелер менен айыпталып, өмүрүнүн аягына чейин эркинен ажыратылган жалалабаддык укук коргоочу Азимжан Аскаровду абактан бошотууну сунуштады:

- Укук коргоочулардын, жарандык коомдун өкүлдөрүнүн укуктарын коргоону камсыздоону сунуш кылабыз. Активисттер өз иштерин куугунтукка кабылабыз деп коркпостон жасай алышы керек. Ошондой эле биз укук коргоочу Азимжан Аскаровдун эркиндикке чыгышын камсыздоону сунуштайбыз. Биз Кыргызстанга аялдарды зордук-зомбулуктун бардык түрүнөн коргоо боюнча эл аралык стандарттарды аткарууну сунуш кылабыз.

Кыргызстандагы сот тармагында жасалып жаткан иштер тууралуу баяндама жасаган Кеңешбек Токтомамбетов айтылган сунуштарга жооп берип жатып, Азимжан Аскаровдун ишине да токтолду.

- Азимжан Аскаровду бошотууга көмөктөшүү тууралуу Финляндия менен Ирландиянын сунуштары тууралуу төмөнкүлөргө токтолом: Аскаровдун кылмыш иши Кыргызстандын соттору тарабынан мыйзамдарга шайкеш каралып, иштин материалдарына тиешелүү юридикалык баа берилген. Акыркы маалыматка ылайык, Аскаровдун саламаттыгы канааттандырарлык. Аскаровго эл аралык уюмдардын жана дипломатиялык корпустардын өкүлдөрү тынымсыз киргизилип турат. 2020-жылдын 13-январында Жогорку сотко кассациялык арыз келип түштү. Ал жакынкы арада каралат.

Баяндамада белгиленгендей, 2015-2018-жылы ала качуу фактысы боюнча 165 кылмыш иши козголсо, анын 132си сотко жөнөтүлгөн. Ал эми 2012-жылдан 2018-жылга чейин каралган кыйноо боюнча иштердин ичинен 18 кызмат адамы күнөөлүү деп табылган. Алардын ичинен 14 милиционер болсо, төртөө түрмө кызматкери.

Ошондой эле баяндамада 2014-жылга салыштырмалуу Кыргызстанда жакырчылык кыскарганы, 2014-жылы 30,6% болсо, былтыр ал 22,4% түзгөнү белгиленет.

Кыргыз өкмөтүнүн адам укуктары боюнча отчётун даярдоодо эл аралык жана жергиликтүү 15 уюмдун сунуштары да эске алынган. «Бир дүйнө-Кыргызстан» уюмунун жетекчиси Төлөкан Исмаилова буларды айтты:

- Жакшы иштерди да айта алабыз. Мисалы, Кыйноого каршы улуттук борбор иштеп, алардын күндүр-түндүр көзөмөлдөгөнгө укуктары бар. Ал борбордун ишин мындан да кеңейтип, күчөтүш керек. Экинчиден, бул баяндамага канааттанбайбыз. Анткени аялдардын жана балдардын укуктары тепселенип, зордук-зомбулук күчөп жатат. Бул эмнеден улам болуп жатат деген маселени карай турган болсок, ал жумушсуздуктан жана жакырчылыктан улам болуп жатат. Бүгүнкү күндө чоң кафе-ресторандарда маянасын бербей, студенттердин эмгегин колдонуп жатышат. Кыргызстанда азыр мыйзамдар иштебей жатат. Бул - абдан өкүнүчтүү. Ошондой эле Азимжан Аскаровго дискриминацияга кабылып, акыйкат сотко мүмкүнчүлүк берилбей, бошотулбай жатат. Аны бошотуу боюнча БУУнун чечимдери бар да.

"Кыргызстанда мыйзамдар иштебей жатат"
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:26 0:00
Түз линк


Кыргызстан эгемендик алгандан кийин БУУнун мүчөсү катары өзүнө адам укуктарын коргоо багытында бир катар милдеттенмелерди алган. Бул - Кыргызстандын адам укуктары боюнча үчүнчү улуттук отчёту.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Матраимовдордун доосу сотто карала баштады

Коллаж.

Матраимовдор «Азаттык» радиосу, кабарчы Али Токтакунов, «Kloop.kg» жана «24.kg» сайттары иликтөөдөгү маалыматтарды төгүндөсө материалдык доодон баш тартууга даяр. Бул тууралуу алардын адвокаттары 20-январдагы сот отурумунда айтышты.

«Азаттык» жана «Kloop.kgнин» жактоочулары иликтөөдөгү фактыларды жокко чыгарбай турганын айтса, «24.kg» агенттигинин өкүлү Матраимовдор тууралуу иликтөөгө «24.kg» катышпаганын, болгону сайтына жайгаштырганын жүйө кылды. Доогер тарап соттук ишти тынчтык жолу менен чечүүгө кеңешүү үчүн убакыт сурап, судья сотту 29-январга жылдырды.

Бишкектин Свердлов райондук соту Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн «Азаттык» радиосуна, кабарчы Али Токтакуновго, «Kloop.kg» жана «24.kg» сайттарына каршы жазган доо арызы боюнча иштин мазмунун кароого киришти.

20-январдагы соттук отурумда Жогорку Кеңештин депутаты Искендер Матраимов менен анын аялы Минавар Жумаеванын, «Ысмайыл Матраимов атындагы фонддун» жактоочусу Лейла Байдаева жоопкер тарап Матраимовдор тууралуу маалыматтарды төгүндөсө, Матраимовдор материалдык доодон баш тартууга даяр экенин айтты.

Матраимовдордун жактоочулары сот отурумунда. 20-январь, 2020-жыл.
Матраимовдордун жактоочулары сот отурумунда. 20-январь, 2020-жыл.

Бул сунушка Искендер Матраимовдун жаңы адвокаты, Жогорку аттестациялык комиссиянын төрагасынын орун басарлыгы кызматынан 16-январда гана кеткен Канатбек Азиз мындай кошумча киргизди.

- Биз сөз болуп жаткан редакциялар менен сүйлөшүп, ишти тынчтык жолу менен бүтүрүүгө жана бул ишке чекит коюуга даярбыз. Жалпыга маалымдоо каражаттары менен соттошуу эки тарапка тең пайда алып келбейт. Мен бул иште жактоочу болуп жатканымдын себеби - чындыкка жетүү, - деди Канатбек Азиз.

Адвокат Эмил Жандаев «24.kg» порталы «Азаттык» жана «Kloop.kg» иликтеп жарыялаган материалды гана сайтына чыгарганын, соттук ишти тынчтык жолу менен бүтүрүүгө макул экенин, бирок анын шарттарын такташ керек болорун айтты. Ушундан улам Матраимовдордун адвокаттары мунасага келүүнүн жолдорун сүйлөшүш үчүн сотту жылдырууну өтүнүп, судья кийинки отурумду 29-январга белгиледи. Эмил Жандаев «24.kg» сайтынын позициясы тууралуу буларга токтолду.

Эмил Жандаев.
Эмил Жандаев.

- «24.kg» бул иликтөөнү жасаган эмес. Ал материалды сайтына гана жайгаштырган. Ошондуктан «24.kgде» тиешелүү материалдар жок жана алар журналисттик иликтөөдөгү фактылар чындыкка дал келеби же келбейби эч нерсе айта албайт. Доогерлер муну түшүнүп, «24.kg» башка жалпыга маалымдоо каражаттары жасаган иликтөөнү гана сайтына жайгаштырганын түшүнүшсө, биз ишти сот менен эмес, тынчтык жолу менен бүткөрүүгө даярбыз.

Ал эми «Азаттык» радиосу менен «Kloop.kg» сайтынын жактоочулары аталган жалпыга маалымдоо каражаттары журналисттик иликтөөдөгү маалыматтарды төгүндөбөй турганын, ошол эле кезде мунасага келүүнүн башка жолдоруна ачык экенин билдирди.

Сотто «Азаттыктын» кызыкчылыгын коргоп жаткан «Медиа полиси» институтунун юристи Акмат Алагушев доогер тарап өз жүйөлөрүн келтириш үчүн эфир сураса микрофон берүүгө даяр экенин айтты.

Акмат Алагушев.
Акмат Алагушев.

- Доогер тарап биз маалыматтарды төгүндөсөк жарашканга мүмкүнчүлүк бар экенин дагы бир жолу кайталашты. Төгүндөө дегенде алар «иликтөөдөгү маалыматтар чындыкка дал келбейт, шек келтирген маалыматтар» деп жарыялагыла дешүүдө. Биз андайга бара албайбыз. Учурдагы соттук иш да ушул маалыматтар чынбы деген маселенин үстүндө болуп жатат. Биз доогерлер өз жоопторун айтканга эфир бергенге жана башка сунуштарга даярбыз. Бирок иликтөөдөгү маалыматтарды төгүндөбөйбүз, - деди Алагушев.

Белгилей кетчү жагдай, бажыдагы коррупциялык иштер тууралуу иликтөөдө Матраимовдорго да сөз берилген. Эгерде алардын айтчу пикири болсо «Азаттык» микрофон сунууга дагы да даяр.

Искендер Матраимовдун адвокаты Канатбек Азиз Матраимовдор үч медиадан акча өндүрүп алуу же аларга басым кылуу үчүн сотко бербегенин билдирди. Бирок 60 млн. сомдук доо эмненин негизинде коюлганын чечмелеп берген жок. Бул боюнча доогерлер менен сүйлөшүп туруп түшүндүрмө берүүнү убада кылды.

«Kloop.kg» сайтынын адвокаты Фатима Якупбаева Матраимовдордун доосун сөз эркиндигине басым катары баалайт.

Фатима Якупбаева.
Фатима Якупбаева.

- Коюлуп жаткан материалдык доо алар арызда көрсөткөн моралдык зыянга такыр шайкеш келбейт. Ошондуктан муну сөз эркиндигине кысым деп эсептесек болот. Анын үстүнө доогерлер кимдер экенин да эске алышыбыз керек. Доо коюлуп жаткан жалпыга маалымдоо каражаттары акыркы убакта эң көп талкууланган журналисттик иликтөөнү жарыялаганын да көңүлгө алыш керек.

Былтыр 21-ноябрда жана 4-декабрда «Азаттык» радиосу, «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» (OCCRP) жана анын Кыргызстандагы өнөктөшү «Kloop» маалымат агенттиги чогуу жүргүзгөн «Бажыдагы миллиондор: карактоо жана калкалоо» жана «Көмүскө акча ташыгандар кербени» деген иликтөөлөрдү жарыяланган.

Анда көпчүлүккө белгисиз Хабибулла Абдукадыр аттуу үй-бүлөнүн карго компаниясы кыргыз бажысындагы көмүскө схемалар аркылуу ири суммада акчаны адалдаштырып, миллиондогон доллар мыйзамсыз өлкөдөн чыгарылып турганы көрсөтүлгөн. Иликтөө ал иштерге Мамлекеттик бажы кызматынын жетекчисинин мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун тиешеси бар экенин ашкерелеген.

Бул иликтөөлөргө байлынштуу Райымбек Матраимов жана анын агасы, депутат Искендер Матраимов, алардын жубайлары жана үй-бүлөлүк «Ысмайыл Матраимов атындагы фонд» үч медианын үстүнөн сотко кайрылган. Алар «Матраимовдордун кадыр-баркына доо кетирген» деп «Азаттык» радиосунан, кабарчы Али Токтакуновдон, «Kloop» жана «24.kg» сайттарынан жалпысынан 60 млн. сом өндүрүп берүүнү өтүнүшкөн.

Бул иш боюнча былтыр 19-декабрда Бишкектин Свердлов райондук сотунда баштапкы соттук угуу өткөн.

Матраимовдор менен үч медианын соту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:08 0:00

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Матраимовдор менен үч медианын соту

Матраимовдор менен үч медианын соту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:08 0:00

Кодулоо корунууга алып келет

Кодулоо корунууга алып келет
please wait

No media source currently available

0:00 0:37:17 0:00

Ошто христиандар майрамдашты

Ош шаарындагы христиандар Ак-Буура дарыясынын боюнда чокундуруу жөрөлгөсүн өткөрүштү.

Матраимовдордун доосу боюнча сот жылды

Коллаж.

Бишкектин Свердлов райондук сотунда Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн «Азаттык» радиосуна, кабарчы Али Токтакуновго, «Kloop.kg» жана «24.kg» сайттарына каршы жазган доо арызы боюнча соттук иш 29-январга жылдырылды.

Буга Матраимовдордун жактоочуларынын сотко келтирген өтүнүчү негиз болду. Жогорку Кеңештин депутаты Искендер Матраимов менен анын аялы Минавар Жумаеванын, «Исмаил Матраимов атындагы фонд» коомдук кайрымдуулук фондунун жактоочусу ишти тынчтык жолу менен чечип алуу тууралуу Матраимовдор менен кеңешкенин маалымдады. Ага ылайык, адвокат үч медиа Матраимовдор тууралуу маалыматтарды төгүндөсө доогер тарап материалдык доодон баш тартууга даяр экенин билдирди.

«24.kg» сайтынын жактоочусу Эмил Жандаев «24.kg» «Азаттык» жана «Kloop.kg» иликтеп жарыялаган материалды гана сайтына чыгарганын, соттук ишти тынчтык жолу менен бүтүрүүгө макул экенин, бирок анын шарттарын такташ керек болорун айтты.

Ал эми «Азаттык» менен «Kloop.kgнин» жактоочулары журналисттик иликтөөдөгү маалыматтарды төгүндөй албай турганын, бирок доогер тарап өз жүйөлөрүн келтириш үчүн эфир сураса микрофон берүүгө даяр экенин айтышты.

Аталган ишти Свердлов райондук сотунун судьясы Жылдыз Ибраимова карап жатат.

Матраимовдордун үй-бүлөсү «Азаттык» радиосун, кабарчы Али Токтакуновду, «Kloop.kg» жана 24.kg сайттарын 9-декабрда сотко берип, жалпы өлчөмү 60 миллион сомдук доо койгон.

Анда аталган маалымат каражаттары «Матраимовдордун кадыр-баркына доо кетиргени» белгиленип, моралдык чыгым өндүрүү жөнүндө талап коюлган.

19-декабрдагы алгачкы жыйында доочулардын адвокаттарынын өтүнүчү менен соттун жүрүшүн видеого тартууга тыюу салынган. Мындан тышкары сот Матраимовдун бажыдагы коррупциялык схемалары боюнча биргелешкен журналисттик иликтөөдө айтылган маалыматтарды соттук процесс жүрүп жаткан маалда таратууга тыюу салуудан баш тартып, Матраимовдордун адвокаттарынын бул тууралуу өтүнүчүн четке каккан.

Арыздын негизинде Бишкектин Свердлов райондук соту 10-декабрда Кыргызстандагы бардык банктарга аталган тараптардын эсептерин камакка коюуга аныктама берген. «Азаттык» радиосун тейлеген банк 12-декабрда мекеменин эсебиндеги 22,5 миллион сом өлчөмүндөгү каражат камакка коюлган. Бирок кийин судья ​Жылдыз Ибраимова үч медианын жана кабарчынын эсебин камактан чыгаруу боюнча Матраимовдордун адвокаттарынын арызы боюнча чечимди карап, канааттандырган.

Кеп болгон иликтөөдө Матраимовдордун Саймаити менен байланышы боюнча, алардын Дубайдагы мүлкү, Исмаил Матраимов атындагы фондго түшкөн каражаттар боюнча маалыматтар бар.

Былтыр сөз болуп жаткан иликтөөлөр боюнча Бишкекте жарандык коомдун өкүлдөрү эки жолу митингге чыгып, бийликтен анда айтылган фактылар боюнча чара көрүүгө чакырышкан.

«Бажыдагы миллиондор: карактоо жана калкалоо» деген иликтөөдө Кыргызстанга миллиондогон акча мыйзамсыз кирип-чыгып турганы тууралуу маалымдалат. Анда Мамлекеттик бажы кызматынын жетекчисинин мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун да аты аталат. Аталган маалымат каражаттары жарыялаган журналисттик иликтөөдө Матраимовдорго да микрофон сунушкан.

29-ноябрда Райымбек Матраимов Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетке (УКМК) сурак берип чыккан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оштогу христиандардын жөрөлгөсү

Ош шаарында, Ак-Буура дарыясындагы жапырт чөмүлүү жөрөлгөсү.

Кыргызстандагы православ христиандары ыйык чокунуу майрамын белгилешти.

Буга утурлай Ош шаарындагы христиандар салтка айланган Ак-Буура дарыясынын боюнда чокундуруу жөрөлгөсүн өткөрүштү. Бул салт Иса пайгамбардын туулган күнү майрамдалган соң белгиленет. Шаардагы чиркөөнүн жетекчилиги «Азаттыкка» быйыл мурдагы жылга салыштырмалуу майрам салтанаттуу өтүп, көбүрөөк киши катышканын билдирди.

Таң эрте каз-катар тизилген машинелер, топ-топ болуп чогулган кишилер, машинеге чочко этин жүктөп келген сатуучулар көп. Ал арада Ош шаарындагы православдардын жалгыз Архангел Михаил чиркөөсүнүн ичинен кудайдан ырайым сураган обон созолонуп угулуп турду.

Ибадаткананын ичинде болсо шам шагып, ырайым суроого кезекке тургандар арбын. Алардын бири - 1970-жылдан бери Ошто жашаган 85 жаштагы Валентина Орехова.

- Тазаландым, эми ырайым сурашым керек. Мурда катышкам, бирок сууга чөмүлгөн эмесмин. Келип кайра кетчүмүн. Бүгүн барсамбы же жокпу деп ойлондум эле, анткени дарыяга түшүп чыгуу кыйыныраак.

Сыртта күтүп олтурган Андрей болсо көп жылдан бери сууга түшүп келет. Бул ирет чиркөөгө келип, чырым жүрүшкө да катышып жатат.

- Калп айтканды үйрөтүшкөн эмес. Ыйык жүрүшкө биринчи жолу катышып жатам. Ал эми суу жок болгон күндө да карга чөмүлчүмүн. Сууга түшүүнү бизге буга чейин үйрөтүшкөн. Адамдар болгондо белге чейин, жок болгондо башыбыз менен чөмүлүп кетчүбүз. Эң башкысы - канды жүгүртүш үчүн сүртүнүш керек.

Түшкө жакын чогулган эл жүрүшкө даярданып, чырым кармаган чиркөө кызматкерлеринин артына тизилип Ак-Буураны көздөй жөнөдү. Жээкте сууну ыйыктоо салтанаты болуп, 10 чакты киши сууга түштү. Чиркөө жетекчиси Виктор Реймген алардын башынан ылдый чакалап үч жолудан суу куюп жатты.

Агын сууга чумкугандардын арасында карысы да, жашы да бар. Чокунуп, сууга үч ирет чайынып чыккан Дарья Земскова үшүбөгөнүн айтууда:

- Суук эмес, жай мезгилиндегидей аябай жакшы экен. Экинчи ирет, даярдыксыз эле түшүп жатам. Ушундай аязда суу жылуу экен, ишенип коё бергиле.


Христиандар бул күнү жер жүзүндөгү суунун баары ыйык болот дешет. Ага жуунуп чыккан соң адам арууланат, суу күнөөлөрдү жууп кетет, ден-соолукка да оң таасирин тийгизет деп ишенишет.

Колундагы бош идиштерге суу топтоого камынып турган Александра Хакимова сууга түшүүгө дарамети жетпей турганын, бирок ыйык суудан үйүнө алып барып, колдоно турганын айтты.

- Жок, суук болуп жатат. Чөмүлсөм жакшы болмок, бирок мен чыдабайм. Биздикилерден эч ким түшкөн жок. Шишелер ыйык суу үчүн. Аны үйгө алып кетип, адам ооруганда ичет. Кандайдыр бир жамандык болгондо суу жардам берет. Ошондуктан сууну чачып жатканда баары кубанып жатышат. Досторум улутка же динге карап бөлүнүшпөйт. Заманбап жашоодо жашап жатабыз. Мен деле башкаларга жакшы мамиле кылам.

Ак-Бууранын жээгинде болгон бул көрүнүштү жөн эле келип күзөткөндөр да бар.

- Биз бул жерде жашайбыз да. Ушуларды көргөнү чыктым, неберелерге көрсөткөнү. Дүйнө тааным үчүн көрсөтүп жатам, анан таза абага чыктык. Суукта үйдө отурдук эле. Сууга сыйынып жатышат, өздөрүнүн кудайына сыйынып жатышат. Ошолорду карап турам, эрмек кылып. Булар сууга түшкөндө эле таң калып атат. Карасаң, муздак сууга түшсө деле үшүбөй эле турушат, жакшынакай болуп. Ак-Бууранын касиети бар окшойт. Чилдедеги суук дары болот деп илгери айтышчу эле, - деди эки небереси менен чокунуу жөрөлгөсүн карап турган Зарипа Ураимова.

Суу жээгиндеги жөрөлгөлөр аягына чыккан соң, аны алып барган чиркөөнүн башчысы Виктор Реймген жүрүштү кайра чиркөөгө баштап келди. Ал жерде да элге ыйыкталган суу чачылды.

Чогулган элдин арасында пакистандык студенттер да бар. Алар менен маектешүү аракетимден жыйынтык чыккан жок. Бирок алардын көбү Оштогу медициналык окуу жайында билим алып келишкени бизге маалым.

Чиркөө жетекчиси Виктор Реймгендин айтымында, бүгүн мурдагы жылга салыштырмалуу адам көп болду. Болжол менен 300дөн ашуун киши чогулган.

- Майрам аябай салтанаттуу өттү, - деди ал. - Адамдар көп келди. Коноктор да көп болду. Оштон гана эмес, башка шаарлардан, Орусиядан, алыскы чет өлкөлөрдөн кудайга ишенгендер көп келди. Ар дайым чиркөөгө келип турууга мүмкүнчүлүгү жок адамдар да бүгүн ыйык чокунуу майрамында ибадатканада сыйынуу үчүн, кудайдын ыраазычылыгын алыш үчүн жана ыйык суудан алыш үчүн топтолушту. Ыйык сууну үйлөргө чачышат, жан-дүйнөнү жана денени тазалаш үчүн ичишет жана оорулууларды айыктырышат. Суунун баарын бул күнү дүйнө боюнча ыйыкталат. Кудай баарына мээримин төксүн, башка күндөрдө деле кудайга сыйынууда, кудай менен болууда бизди ушундай кубаныч сезими коштоп жүрсүн.

Архангел Михаил чиркөөсүндөгү майрымдын негизги бөлүгү кайчылаш символ - чырымды өбүү менен аяктады.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалал-Абад: баласын мектепке бербеген ата

Иллюстрациялык сүрөт.

​Жалал-Абадда «йакын инкарчы» деп эсептелген үй-бүлө 10 жаштагы баласын окутуудан баш тартып жатат. Шаар бийлиги менен казыят баланы мектепке тартууга аракет кылууга чакырууда. Баланын атасы дааватка чыгып кеткен.

Укук коргоочулар баланын дүйнөбий билим алышына ата-энелер шарт түзүп бериши керек экенин айтышат.

Жалал-Абад шаарындагы көп кабаттуу үйлөрдүн биринде убактылуу батирде жашаган үй-бүлө 10 жаштагы уулун мектепке жиберүүдөн баш тартууда. Анын себебин алар диний көз караш менен байланыштырат. Мектепке тартылбаган балдарды шаардык эмгек жана социалдык өнүгүү башкармалыгынын адистери өткөн жылдын ноябрь айында үйлөрдү кыдырган учурда аныкташкан. Башкармалыктын башчысынын орун басары Назира Жакыпова мындай маалымат берди:

Назира Жакыпова.
Назира Жакыпова.

- Биздин кызматкерлер дайыма эле үймө-үй кыдырып, иш жүргүзүп турушат. Жылына 2-3 жолу комплекстүү кыдыруу болот. Ошол учурда 10 жаштагы окуучунун мектепке барбай жатканы белгилүү болгон. Кыдырууда жалпысынан окууга тартылбаган төрт окуучу аныкталып, анын үчөө мектепке барып калды. Ал эми бул бала мектепке тартыла элек. Баланын ата-энеси менен бир топ жолу сүйлөшүп, окууга кайтарууга аракет кылдык. Бирок атасы «өзүм үйдөн окутуп алам» деген пикирин айтып, баш тартып койду. Бул үй-бүлөнүн төрт баласы бар, улуусу мектеп курагында.

Жалал-Абад шаарынын мэриясынын карамагындагы балдар иштери боюнча комиссия бул маселени бир топ ирет талкуулап, баланын атасын да комиссиянын отурумуна чакырган. Бирок түшүндүрүү иштеринен азырынча майнап чыккан жок. Шаардын вице-мэри Руслан Алтымышев бул үй-бүлө менен иш алып баруу шаардык хатибиятка сунушталганын айтты:

Руслан Алтымышев.
Руслан Алтымышев.

- Комиссиянын биринчи отурумунда түшүндүрүү иштерин жүргүзүүнү чечкенбиз. Ошого жараша шаардагы аялдардан куралган социалдык кызматкерлер жана «Салика» окуу борборунун кызматкерлери ал үйгө барышкан. Бирок күйөөсү каршылыгынан кайткан эмес. Азыр эми бул багытта шаардын имам-хатиби иш алып барып жатат. Биздин маалыматыбызга караганда бала Кара-Суу районунда туугандарынын үйүндө экен. Ал жакта да окууга тартылган эмес. Тилекке каршы, атасы дааватта болгондуктан бул суроо ачык бойдон турат.

Үй кожоюну жакында эле төрт айлык дааватка кеткени маалым болду. Ушундан улам анын аялы менен сүйлөшө алган жокпуз. Бул үй-бүлөнүн мектеп жашына чейинки дагы эки баласы бар. 17-январда болсо Жалал-Абад облустук казыятынын кызматкерлери кайрадан сүйлөшүүгө барышты. Казыяттын бөлүм башчысы Арпидин Жороев мындай дейт:

Арпидин Жороев.
Арпидин Жороев.

- Бүгүн да казыятта аялдар менен иштеген кызматкер менен кошо ошол үй-бүлөгө бардык. Аялына түшүндүрүү иштерин жүргүздүк, ал баласын окутууга макул. Болгону күйөөсүнө каршы чыга албай турганын айтты. Бала учурда Кара-Сууда карыдан билим алып, куран жаттап жатыптыр. Атасы мечитке келип намаз окуп жүргөнүн көрчүмүн, бирок баласын мектепке жибербей жатканын билчү эмесмин. Баланын билим алуу укугу корголушу керек. Бул мамлекеттин саясатына каршы чыгуу жана өтө караңгылык деп билем.

Жороев баланын билим алышына тоскоолдук жаратып жаткан ата «Йакын инкар» тобунун мүчөсү экенин кошумчалады.

«Балдардын укуктарын коргоо лигасынын» башчысы Назгүл Турдубекова мындай жагдайда мыйзамда көрсөтүлгөндөй балдардын атасы ата-энелик укуктан ажырай турганын айтты:

Назгүл Турдубекова.
Назгүл Турдубекова.

- Биз дүйнөбий мамлекетте жашап жаткан соң ар бир бала билим алууга укуктуу. Ага биринчи кезекте ата-эне шарт түзүп бериши керек. Эгер андай болбосо мамлекет камкордукка алат. Эгерде диний көз караштан улам баланы ата-энеси мектепке берүүдөн такай баш тартып келсе - акыркы чара катары сот аркылуу ата-энелик укуктан ажыратуу каралышы керек.

Эки жыл мурда Ысык-Көл облусунда 17 жана 12 жаштагы кыздарынын билим алышына тоскоол болгон ата-эне эки жылга эркинен ажыратылган эле. Прокуратура ата-эне кыздарын беш жыл мектепке барууга тыюу салып жүргөнүн иликтеген. Андан сырткары, көчөгө чыгууга, башка адамдар менен сүйлөшүүгө, диний китептерден башка нерсе окууга, коммуникациялык технологияларды пайдаланууга жана медициналык мекемелерден жардам алууга катуу тыюу салып келгенин аныктаган. Бул үй-бүлө да «Йакын инкар» агымын колдоочулар экендигин маалымдалган.

«Йакын инкар» агымы - дааватчылардын ичинен бөлүнүп чыккан өзүнчө топ. Анын мүчөлөрү өздөрүн пайгамбардын жолун жолдоочуларбыз деп эсептешет. Бул диний агым 2017-жылы сот аркылуу экстремисттик деп табылган. Милициянын маалыматына караганда Жалал-Абад облусунда бул агымдын 70тей мүчөсү бар.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

950: «Кутадгу билиг» эмгеги жоктон жаралбаган

КУУнун короосундагы Жусуп Баласагындын айкели. 14-май, 2015-жыл.

Карахандар каганатындагы залкар ойчул, акын жана мамлекеттик ишмер Жусуп Баласагындын «Кутадгу билиг» («Кут билим» же «Куттуу бийлик») чыгармасынын жазылып бүткөндүгүнүн 950 жылдык мааракесине арналган тарыхчынын блогу.

Бишкекте Михаил Фрунзе көчөсүндө жайгашкан улуттук университетибиздин башкы имаратынын алдындагы Жусуп Баласагындын айкелинин ары-бери жагынан өтүп жаткан азыркы жаштар атажурт тарыхы боюнча далай сынактарды тапшырып, мындан миң кылым мурда мамлекетибиздин аймагы айтылуу «мусулмандык кайра жаралуу» (англисче «Исламдын алтын доору» -- The Islamic Golden Age) доорунун чөлкөмүнө киргендигин, Батыш жана Чыгыш Европада караңгылык каптап турганда Баласагын, Өзгөн, Ош, Тараз сыяктуу шаарларда «медресе» аталган жогорку окуу жайларында Мухаммед Хорезминин «Алгебра» («ал-жабр ва-л-мукабал») чыгармасын, Эвклиддин китептерин, Берунинин математикалык астрономиясын, Ибн Синанын медициналык трактатын, философ Аристотелден кийин эле «Экинчи Мугалим» атыккан жалпы түрк ойчулу Абу Наср Фарабинин ж.б. чыгармаларын окуп, ар тараптуу билимкөйлөрдөн болушканын саймедиреп айта алышат.

Теңир-Тоодо, Карахандар каганаты мамлекетинде 1069-1070-жылдары өзүнүн «Кутадгу билиг» («Кут билим» же «Куттуу бийлик») ыр дастанын жазган даңазалуу жердешибиз –– Жусуп Баласагын.

Ал өз дастанын «Чыгыш вилайетинде жалпы Түркстан элдеринде Буура-хандын тилинде түрк лугатында» жазылган китеп жана «түркчө кошок» деп атаган.

Арабдар менен тажиктерде мындай жазма дастандар көптүгүн, өз эне тилинде болсо бейт (кош ыр сап) аркылуу алгачкы «кошок» (дастан) жазылып жатканын да Жусуп Баласагын белгилеген (караңыз: № 73 кош ыр сап, б.а. бейт).

«Кутадгу билиг» эмгегинин сакталган 3 көчүрмөсүнүн түстүү фото факсимилеси. Түркия. 14-июнь, 2015-жыл.
«Кутадгу билиг» эмгегинин сакталган 3 көчүрмөсүнүн түстүү фото факсимилеси. Түркия. 14-июнь, 2015-жыл.

Даанышман Жусуп Баласагын так илимдерди билүүнүн зарылдыгы жөнүндө мындайча ыр саптарын калтырган (55-бап, 4378-бейттен тартып):

«Билейин десең, окугун эсеп илимин,

Ачылаар сандардын капкасы ушундан кийин.

Үйрөнгүн көбөйтүп, бөлүүнү, түгөл бил бөлчөгүн,

Балким, бул - сыноодур билимдин өлчөмүн.

Көбөйтүүнү даражага, кемитүүнү жетик бил,

Ушундан соң тамырлардан чыгарууну тетик бил.

Жана аянтты кошуп, алып, өлчөөгө өт,

Жети кат асманды аягыңда чымча тут.

Дагы калса алгебраны (текстте: «ал-жабр ва-л-мукабал») оку,

Евклиддин (текстте: «Оклидистин») капкасын эринбей соккун».

Он кылым мурда татыктуу илим-билимдүү кишилер өзгөчө кадыр-баркка ээ болгонун эми жаштарыбыз бабабыздын ушул дастанынын аркасында мыкты билишет.

Акын бабабыз Жусуп Баласагын «Кутадгу билиг» эмгегинде өзү да (51-бап; 4341-бейттен баштап) айдың (интеллектуал) кишилерге кастарлап мамиле кылууга үндөгөн:

«Дагы бири – билимдүү, куттуу аалымдар болоор,

Илимдүү калк үчүн алар –– жаркытаар жол.

Аларды катуу сүй, кадырла сөзүн,

Билимдерин үйрөн, азын же көбүн...

Алардын билими болду го элине шамдай,

Жаркыраса шамдар, уланаар түнкү жол жанбай».

Албетте, сабаттуулукка чакыруу - билимсиз, бирок көкүрөгү тунук кишинин деле колунан келчү иш. Ал эми Жусуп Баласагын дастан гана жазып тим болбостон, өз доорундагы мамлекетти башкарууга катышы бар айдың, ак сөөк инсан болгон.

Муну деле анын өз чыгармасындагы төмөнкү саптардан (54–55-бей ттер) тастыктай алабыз:

«Баамдап көр, бул китепти жазган киши

Өнөрлүү эренден, ак сөөктүн башы.

Бу түркүн кадыр-барк, нарктарды биле,

Жашаган ал, өз доорун, күлө».

Азыркы тапта Баласагын шаарынын урандылары Токмоктун түштүк-батышындагы «Бурана» археологиялык-архитектуралык музей комплексинин аймагында жана ага жакын айдоо жерлеринин алдында калганын кыргызстандык жаштар мыкты билишет.

«Бурана» шаар чалдыбары - айтылуу Баласагындын урандылары. 7-июнь, 2015-жыл.
«Бурана» шаар чалдыбары - айтылуу Баласагындын урандылары. 7-июнь, 2015-жыл.

Бул Баласагын шаарынын тарыхтагы залкар орду жөнүндө жылуу сөз XX кылымда гана археологиялык жана башка булактарга негизденип айтыла баштады. Дал ушул шаарда 1015-1016-жылдар аралыгында Жусуп Баласагын өзү жарык дүйнөгө келгенин окуучулар 7-класстын тарых сабагынан дурус билишет.

Ал эми 57-бейттеги: «Бул эрдин туругу - Куз-Ордо эли» деген акындын сөзүн кантип түшүнүүгө болот?

Махмуд Кашгари Барскани чийген тегерек дүйнө картасынын чордонундаТеңир-Тоо кыркалары жана Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072–1077-жж.
Махмуд Кашгари Барскани чийген тегерек дүйнө картасынын чордонундаТеңир-Тоо кыркалары жана Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072–1077-жж.

Жусуп Баласагындын кичүү замандашы - энциклопедиячы окумуштуу, этнограф, картограф, диалектолог Махмуд Кашгари Барскани калтырган маалымат бизге ачкыч боло алат (ал 1029-1038-жылдар аралыгында Ысык-Көлдөгү Барскан бектигинин борбору Барскан шаарында Карахандар сулалесинин өкүлүнүн үй-бүлөсүндө туулганын украин чыгыш таануучусу Омелйан Прицак жазса, ал эми кыргыз чыгыш таануучусу Өмүркул Караев анын теги көчмөн чигилдерден экенин, бул түрк тилдүү чигилдер кийинчерээк кыргыздарга жана башка теңир-тоолук жана борбордук азиялык түрктөргө жуурулушуп кеткенин жазган).

Махмуд Кашгари Барскани өзүнүн 1072-1077-жылдары арабча жазган «Дивану лугати т-түрк» («Түрк тилдеринин сөз жыйнагы») эмгегинде Баласагын шаарын өз замандаштары «Куз-Ордо» жана «Куз-Улуш» деп да аташканын билдирет. Мындагы «Қуз» сөзү каткалаң Қаф / ق тамгасы менен жазылган, демек, айрым калемгерлерибиз «Қуз» сөзүн «Күз» деп жумшак «к» аркылуу ката белгилеп келишет. «Қуз» - «тескей» маанисин да берет. Мында, демек, Карахандар каганатынын Түштүк Теңир-Тоодогу (азыркы Кара-Тоодогу) борбору Кашкардан айырмаланып, Баласагын шаары –– Түндүк Теңир-Тоодо (азыркы Ала-Тоодо) жайгашкан байтакты шаар болгону чагылдырылган.

Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари Барсканинин Бишкектеги айкели. Бедизчи Тургунбай Садыков. 1995.
Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари Барсканинин Бишкектеги айкели. Бедизчи Тургунбай Садыков. 1995.

Баласагын шаарында чегилген тыйындар азыр да Бишкектеги жана дүйнөнүн башка аймактарындагы нумизматтардын ажайыпканаларында сакталууда.

Баласагын (Қуз-Ордо, Қуз-Улуш) шаарында абдан көп окумуштуулар таалим алган жана сабак беришкен.

Баласагындык аалымдар жөнүндө марылык (мервдик) Абу Са‘д ас-Сам‘ани (1113––1166) өзүнүн арабча жазган «Китабу л–ансаб» («Ныспалар китеби») эмгегинде жазган. Арабча эмгектерди калтырган географ жана адабиятчы Йакут (Жакут) ал-Хамави (1179-1229) да кызыктуу маалыматтарды кайталап берген. Мисалы, Йакут айтылуу Баласагын шаарынан чыккан окумуштуулардын бири катары Абу Абдулла Мухаммад ибн Муса ал-Баласагуни тууралуу эскерип, мусулмандык Батышта аны «ат-Түрки» деп да аташканын белгилейт.

Демек, ушул саясий ордо шаардан бир далай айдыңдар менен окумуштуулар да чыгышкан.

Мунун өзү көөнөргүс поэзиялык, философиялык жана саясат таануу багытындагы эмгек калтырган Жусуп Баласагын бул карахандык байтакты шаардан туулуп-өскөн жападан-жалгыз айдың эмес экендигин тастыктайт.

Айтмакчы, шаарда канчалык сабырдуулук болсо жана канчалык ар кыл улуттардын өкүлдөрү байырлашса, мындай шаарда ошончолук илим-билим өнүккөн.

Махмуд Кашгари Барскани өз «Диванында» тастыктап жазат:

«Баласагындын калкы согдулукча да, түркчө да сүйлөшөт».

Буга, албетте, мусулман кайра жаралуу доорунда «лингва франка» –– «эл аралык баарлашуу тили» болгон араб тилин да кошуубуз зарыл.

Улуу Жибек жолу аркылуу ар тараптан Баласагын шаарына келген чет элдик соодагерлер парсы («Дивандын» автору түрк элдери парсыларды «тат» деп да аташаарын белгилейт), ханзу (кытай), санскрит, урум (византиялык грек), тибет («түбүт»), чыгыш славян (саклаб) жана башка тилдерди, ар кыл чет жердик түрк тилдерин да билишкендиги, анан калса, алардын өкүлдөрү бир нече алфавитте, санскритте жана кытайлык иероглифте жаза алганы ажеп эмес.

Жергиликтүү түрктөшкөн тарсалар (несториандар) арамей тилинен бөлүнгөн көөнө сириялык тилди да билишкендиги алар Чүй өрөөнүндө несториандык жазмаларда калтырган мүрзө таштардагы эпитафиялык жазма эстеликтерден эле айгинеленет.

Жусуп Баласагындын 1000 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий жыйындын катышуучуларынын тобу «Бурана мунарасы» музейинде. Чүй облусу. 16-сентябрь, 2016-жыл.
Жусуп Баласагындын 1000 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий жыйындын катышуучуларынын тобу «Бурана мунарасы» музейинде. Чүй облусу. 16-сентябрь, 2016-жыл.

Теңир-Тоодогу түрктөр дини жагынан ар кыл болушкан. Бийликте ханафийлик сабырдуу усулду туткан сунний мусулмандар сулалеси болгонуна карабастан, эл арасында теңирчилер, бутпарастар, тарсалар, отко табынуучулар да болгон.

XI кылымда дал ушундай көп улуттуу, ар кыл маданияттуу, ар башка динди туткан аймакта терең билимдүү жана сабырдуу окумуштуулар таалим алып чыгышы үчүн жаралган шарт католиктик түркөй саясий үстөмдүктө болгон ошол кездеги Батыш Европага салыштырмалуу алда канча жогорку середе болгонун баамдоо кыйын эмес.

Албетте, кийинчерээк аймакта диний сабырсыздык күч алып, илим-билимдеги кыйла жетишкендиктер акырындап колдон чыгарылган.

Ошого карабастан, сабаттуулар катмары Теңир-Тоодо бардык эле кылымдарда сакталып келди. Биринчи дүйнөлүк согушка чейин эле кыргыз айдыңдары өз эне тилинде, араб арибинде китептер жарыялагандыгы, «жаңы усул» («усул-и жадид») кыймылынын аркасында сабаттуулук жогорулагандыгы буга далил.

«Өктөбүр ыңкылабына чейин калкыбыз сабатсыз болчу, Ленин гана сабатыбызды ачкан» деп оозду куу чөп менен аарчып, тарыхыбызды тарытып салган эски түшүнүк 1991-жылы Кыргызстан эгемендикке жетишип, коммунисттик бир беткей цензура ойрон болгон соң, айкындуулуктун шарапаты менен биротоло артта калды.

Бирок өлкөбүздөгү илим-билим тарыхынын бөксөсү дагы эле толтурула элек... Маселен, улуу-кичүү муундагылардын бир даары дагы эле Жусуп Баласагындын айдыңдык доору тууралуу жетиштүү кабардар эмес.

Жусуп Баласагындын шарттуу сүрөтү Кыргызстандын 1000 сомдук акчасына түшүрүлгөн.
Жусуп Баласагындын шарттуу сүрөтү Кыргызстандын 1000 сомдук акчасына түшүрүлгөн.

Быйыл Кыргызстанда Жусуп Баласагындын «Кутадгу билиг» эмгегинин жазылып бүткөндүгүнүн 950 жылдыгы белгиленмекчи.

Балким, санарип доорунда, Интернет заманында, азыркы интернеттик коомдук тармактарды коён жатагындай мыкты өздөштүргөн жаш атуулдарыбыз бул даанышман бабабыз жана анын жөн гана Куранды эжелеп окуп жаттабастан, ар тараптуу жана терең билим алууга үндөгөн поэзиялык бермети тууралуу терең маалыматты өздөрү эле бүт дүйнөгө жана бардык муундарга жайылтышаар?

Аларга жана жалпы коомчулукка «Кутадгу билиг» эмгегинин быйылкы мааракеси анын айдыңдык чакырыгын жаңыча жайылтууга кандайдыр-бир огожо болоор?

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Агартуучунун азаптуу тагдыры

«Ата-Бейит» мемориалы.

Мааданбек Барашов эртелеп кат таанып, совет бийлигинин убагында Ташкендеги мугалимдердин алты айлык курсун бүтүп, бир топ жыл айылында мугалимдик кылып, кийин саясий иштерге аралашкан.

«Бай-манаптар менен байланышта болгон» деген жалаа менен партиянын катарынан чыгарылып, 1937-жылы «эл душманы» катары камакка алынып атылып кеткен.

Тоо түбүндөгү айыл

Мааданбек Барашов Ак-Талаа өрөөнүнүн Кош-Кашат деген жеринде 1887-жылы төрөлгөн. Ал кезде азыркыдай көчө-көчөгө бөлүнгөн айыл жок, ар ким өз кыштоосунда кыштап, жайлоосунда жайлап, дыйканы аштыгын эгип, малчысы жайкысын жайлоого чыгып, күндөлүк тиричилик ыргагы бир калыптагы нугунда уланып келген. Мааданбек эр жетип калган кезинде атасы өлүп, үй-бүлө түйшүгү апасынын мойнуна түшкөн. Апасы Айша өрөөнгө белгилүү колу чебер уз экен, ошол ишинин аркасы менен кийим тигип, Касымбек болуштун боз үйүн кооздоп, үйдөгү балдарын кор кылбай багыптыр. Чебер уздун уулу Мааданбек алты жашынан айылдагы молдодон окуп кат таанып, жаш кезинде «бала молдо» катары элдин баарын намазга жыкканын айтып жүрүшөт.

Кийин совет бийлиги келгенде толтурган өмүр баянында Мааданбек Барашов: «Ата-энем колунда жок кедей жашаган. Атамдын бардык өмүрү мурапчылык менен өтүп, 1905-жылы көзү өткөн соң беш жумушка жараксыз үй-бүлөнү багыш үчүн ар кандай жумушка жалданып иштөөгө аргасыз болгом» деп белгилеген. Ал кезде толтурулчу өмүр баяндардын баары коёндой окшош, баарысы кедей-дыйкандын балдары болчу. Мааданбектин атасы мурап, энеси өрөөнгө белгилүү чебер болгондон улам алардын жашоо-турмушу анчалык деле оор болгон эмес окшойт.

Мааданбектин атасы 1905-жылы көз жумган. Апасы Айшанын чебердиги, тыным билбес мээнеткечтиги менен атасынан ажырап калган үй-бүлө эл катары оокат-тиричилигин өткөргөн. Итке минген кедей болсо Айша уздун уулу Мааданбектин эртелеп билим алып, Ташкенден окуп, айылында Касымбек болуштан калган тамда мектеп ачып, балдарды окутмак эмес. Өрөөндөгү таасирдүү адамдардын бирине айланышы да кыйын болмок. Ал кишинин аракети, демилгеси менен Ак-Талаада биринчилерден болуп жаңы кыштак түптөлүп, Дөрбөлжүн айылы пайда болгон. Мугалим болуп иштеп, кыштакка келиштире үй салып, анысы Мааданбектин «ак тамы» деп башкалардан өзгөчөлөнүп турчу экен. Алыстан акиташ алдыртып, үй сыртын актоону ушул киши баштаган окшобойбу.

Иши кылып, Мааданбек Барашовдун агартуучулук эмгеги ушу кезге чейин айылдаштарынын арасында айтылып келет. Мындай агартуучулар ал кездеги тоолуу кыргыз айылдарында беш манжа менен саналчу. Ким билет, 1917-жылы орус колониалдык бийлиги алмашып, башкаруу тизгини большевиктерге тийбесе «бала молдо» Мааданбектин турмушунда деле олуттуу өзгөрүү болбос беле? Большевиктер бийлиги кыргыз жерине кенен жайыла электе саясатын жүргүзүп камчысын чапчу билимдүүлөр керек эле. Мааданбек Барашовдун жаңы заман курууга жан-дили менен аралашып кетишине мына ушул жагдай себепкер болгон.

Ириде ал билимин улантууга куштар болчу. Айылдан окуган арабча билими чектелүү экенин аңдап, окууга өзгөчө ынтызар инсанды жаңы бийликтин билимдүүлөргө ык тартканы чечекейин чеч кылган. Мааданбек Барашов айылындагы коомдук иштерге аралашып, жаңы бийлик башчыларынын баамына илинип, 1920-жылы Нарын райондук аткаруу комитети аны Ташкендеги мугалимдерди даярдоочу жарым жылдык курска жөнөткөн. Мугалимдик Мааданбектин көңүл көксөөсүндөгү кесиби эле. Карапайым калктын сабатын ачып, айыл элин жаңылыкка үндөөдөн артык дагы кандай маанилүү иш болсун!

Большевиктер партиясынын жамы журтка жаккан ураандарынан калк сабатсыздыгын жоюу, милдеттүү башталгыч билим берүү элди ыраазы кылган. Ташкендеги окуган жарым жыл ага оголе көп нерселерди берди. Ал кезде советтик Түркстан автоном республикасынын борбору Ташкенге Орто Азиянын булуң-бурчунан билим эңсеп келген жаштар көп эле. Большевиктер партиясы Жаңы экономикалык саясатын ишке ашыруунун аракетинде жүргөн, Орто Азия чөлкөмүндө улуттук өз алдынча бөлүнүү жараяны башталып калган. Жаңы турмуш ыраатын көрүп калган Мааданбек Барашовдун Ташкенден келгенден кийинки эмгек жолу советтик-партиялык нукка түшкөн. Окууга кетер жылы айылында партия мүчөлүгүнө өткөн эле. Курсту аяктап келгенден кийин Ак-Талаанын Чоро болуштугунда 1924-жылга чейин мугалимдик кылган. Анан 1924-жылдын жазынан кийинки жылдын мартына чейин Нарында кантондо агартуу союзунун жетекчиси болуп иштеген. 1925-жылы аймактагы советтик соода уюмунун башчысынын кызматын аткарган. 1926-жылдын мартында Нарын канткомунун профсоюздар бюросунун башчысы болуп шайланган. Бул кызматты жетектеген адам ВКП(б) Нарын канткомунун аткаруу комитетинин мүчөсү болуп эсептелчү. Ал эми Нарындагы соода уюмунун башчысы болуп турган кезинде республикалык советтик соода кызматчылар бөлүмүнүн мүчөсү болуп шайланган.

Айтса, Нарын кантонунун жооптуу кызматкери Мааданбек Барашов 1927-жылдын 7-12-мартында Пишпекте өткөн Кыргыз автоном республика кеңештеринин биринчи уюштуруу курултайында теңир-тоолуктардын атынан куттуктоо сөзүн сүйлөгөн. Буга чейин деле ал жооптуу жыйындарга катышып келген. Көпчүлүк эл катышкан жыйындарда Нарын канткомунун атынан сүйлөгөн инсандын аты чыгып, ишенимге арзыган. Ошол эле учурда саясий талаш-тартыштарга жык толгон советтик-партиялык мекеме-уюмдарда көрүнөө-көмүскө жаатчылык, каршылашын кандай да болсо ээрден эңип түшүү аракетине баш-оту менен берилип алгандар деле арбын болчу. Мындай жагымсыз жагдайдан чыгыш үчүн борбордук бийлик тигил же бул кадрды кыска убакытка жооптуу кызматка дайындап, бир аймактан экинчисине ыкчам которуп турчу.

«Мааданбектин ак тамы»

Мааданбек Барашовдун тапшырылган ишти так аткарып, ишке баш-оту менен киришүүсү, анан да эл алдында чыкканда өз оюн так, даана, ынанымдуу туюндура алганы каршылыштарына жакпай калган. Алар Барашовдун ишинен кынтык таба албай, «бай-манаптык элементтер менен карым-катнашта болгон» деп кине коюп, 1928-жылы аны партиянын катарынан чыгарууга жетишкен. Ошону менен анын сегиз жылдык партиялык ишмердигине чекит коюлуп, ойдо жок жерден опсуз кинеге кабылган. Акыйкатка жете албаган Мааданбек Барашов Нарындан айылына келип, уюштуруу иштерине киришкен.

Жаңы ишти баштоого дилгир агартуучу Ак-Талаада чачкын жайгашкан уруулаштарын бир жерге чогултуп, отурукташууну баштайт. Айылына бир топ соода, маданият жайларын курдурууга жетишет, элет жери үчүн кадыресе жаңылык деп эсептелген бак-дарак отургузууга киришет.

Өткөн кылымдын 30-жылдарына чейин кокту-колотту ээлеп жаткан уруулаштарын бир айылга отурукташтыруу Мааданбек Барашов сындуу алысты көрө билген агартуучунун гана колунан келмек. Ак-Талаадагы Дөрбөлжүн (азыркы Баетов) айылы - Барашовдун демилге-аракети менен түптөлгөн калктуу конуш. Ошол айылдагы №40 Мааданбек Барашов атындагы кесиптик окуу жайында жыл кур эмес тарыхый окуяларга арналган иш-чаралар өтүп турат. Дөрбөлжүндүктөр Ак-Талаадан чыккан тарыхый инсандардын өмүр жолун баяндаган чакан музей ачып, анда Мааданбек Барашов тууралуу да кыскача маалымат илип коюшкан. Анда мындай деп жазылган:

«Барашов Мааданбек 1887-жылы Дөрбөлжүн айылынын Кош-Кашат өрөөнүндө туулган. Атасы Бараш Мааданбек кичине кезинде каза болгон. Апасы Айшанын колунда чоңойгон. Айша колунан көөрү төгүлгөн уз болгон, Касымбек болуштун, үй-бүлөсүнүн кийим-кечектерин тигип берип, балдарын кор кылбай баккан. Мааданбек зээндүү болгондуктан 6 жашынан баштап молдодон окуп сабатсыздыгын жойгон. 12 жашында арабча окуганды үйрөнүп, мусулманча окууну бүтүргөн. Мааданбек 1905-жылы кыргыз-тузем мектебин бүтүрүп, 1918-жылы Ташкенттен Орто Азия университетин бүтүрүп келип, райондогу биринчи билимдүү адамдардан болгон. 1920-жылы райондо биринчи башталгыч мектепти Касым деген манаптын тамында ачып балдарды окуткан. 1921-1922-жылдары Дөрбөлжүн айылына 6 бөлмөлүү узун коридору бар мектеп салдырып, үстүн жаап астын тактайлап, парта жок болгондуктан жерге отургузуп окуткан. Ак-Талаа районуна биринчилерден болуп дүкөн ачкан. Биринчи курулуштарды баштап там салдырган. Өзү кирген тамды Анжияндан акиташ алып келип тышын аппак кылып актатып койгондуктан «Мааданбектин ак тамы» деп аталып калган. Ак-Талаанын элине керектүү товарларды алдырып келип камсыз кылып турган, элди таза суу менен камсыз кылуу максатында 2-3 жерден кудук каздырып суу чыгарткан, Баетов айылынын түптөлүшүнө биринчилерден болуп чоң салым кошкон адам болгон. Көчөлөргө бак тиктирген. Райондун өнүгүшүнө алгачкылардан болуп чоң салым кошкон. Партиянын катарына өткөн. Нарын кантонунда облустук аткаруу бюросунун башчысынын милдетин аткарган. Барашов Мааданбекти 1937-жылы «Эл душманы» деген жалган жалаа жабылып, камакка алган. 1938-жыл 51 жаш курагында «Ата-Бейитте» атылган. 1957-жылы акталган. Баетов айылындагы №40 кесиптик лицей ушул кишинин ысымында».

Репрессия курмандыктарын иликтеп келаткан белгилүү илимпоз Жумагул Байдилдеев ырастагандай, Мааданбек Барашов 1937-жылдын 31-октябрында камакка алынган. Ага «буржуазиячыл-улутчул» деген айып коюлуп, «контрреволюциялык үгүт иштерин жүргүзүп, ар кандай чагымчыл ушак сөздөрдү тараткандыгы үчүн» катаал жазага тартылган. Туура эки айдан кийин НКВД «үчилтигинин» өкүмү менен эң жогорку жазага тартылып, атууга кеткен. Өкүм кийинки жылдын 9-январында ишке ашырылган. Башка жүз миңдеген репрессия курмандыктары сындуу эле анын кайсы жерге сөөгү жашырылганы белгисиз бойдон калды.

1957-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку соту Мааданбек Барашовдун иш-аракетинде кылмыштын жоктугуна байланыштуу «үчилтиктин» өкүмүн жокко чыгарып актаган. Андан кийин партиянын Фрунзе шаардык комитети партиялыгын калыбына келтирди. Ошентип өмүрүн агартуучулук, коомдук-саясий иштерге арнаган улуу инсандын жалган жалаа курмандыгына айланганы ырасталды, элине жасаган ак кызматы эскерилди.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аялдын билими үй-бүлөсүнө жолтоо болбойт

Иллюстрациялык сүрөт.

Үйдө олтурган энелердин түйшүгү абдан чоң. Жылдар бою аялдардын колун кармаган үй тирилиги эч качан бүтпөйт жана көзгө көрүнбөйт.

Эмне үчүн аял киши базарда иштеп, үй-бүлөнү жана бекерчи күйөөсүн кошуп багып жатса бул коомчулукта үй-бүлө багып ирденүү деп эсептелет? Ал эми ошол эле аял өз кесиби менен иштеп, карьера куруп, тажрыйба топтоюн десе «аял киши карьера кылбай, үйдө бала багып олтуруш керек» деп кээ бир мырзалар жубайларын үйдө олтургузуп коюшат?

Үйдө олтурган энелердин түйшүгү абдан чоң. Жылдар бою аялдардын колун кармаган үй тирилиги эч качан бүтпөйт жана көзгө көрүнбөйт. Ошондуктан аялдарга «Сен үйдө эле олтурасың го», «Бекерчисиң го» деген сөздөр айтылып келет. Salary.comдун жаңы сурамжылоосуна ылайык 2018-жылы үйдө олтурган аялдар орточо эсеп менен жумасына 98 сааттан иштешкен жана алардын орточо жылдык эмгеги $162,581 АКШ долларына бааланган. Көпчүлүк учурда аталар/эркектер өздөрүнүн көнгөн жана акча төлөнгөн жумушуна кеткенде, энелер/аялдар үйдө бала багуу, үй жыйноо, кир жуумай, тамак жасоо, мал кароо сыяктуу толтура жумушка жоопкерчилик алышат. Үйдө олтурган аялдар кылган жумуштар үчүн маяна төлөнбөйт, эмгек өргүүсү, декрет, ооруп калуу жана пенсия деген нерсе жок. Аялдарды эч ким үй жумушунан кетире албайт жана өздөрү да арыз жазып кете албайт. Үйдө аялдар орточо эсеп менен жумасына 98 саат иштеп жатканына карабай коомчулукта орду жок болуп бааланбай жатканы өкүнүчтүү.

Эгерде кыздар карьеранын ордуна үй-бүлөнү тандаса анда жашоосу ашкана, коноктор, үй жумуштары менен гана чектелет. Бирок биз ошол көрүнүштү, коомду өзгөртөлү десек, анда ошол үйдө отурган аял акылдуулуктун, келечекти көрө билгендиктин сандыгы болуп балдарына мээримдүү эне, үйрөтүүчү жана күйөөсүнө акыл карачач болушу керек эмеспи? Өзүнүн билими, акылы болбосо аларды көрүп өсүп келе жаткан балдарына кандай үлгү жана билим бере алат? Же бала бул дүйнөгө келгенден кийин ата-эненин балага кам көрүү милдети бүтөбү?

Эң кызыгы - жаш кезинде жакындарынын, коомчулуктун же күйөөсүнүн каршылыгынан улам карьера кылбай үйдө олтуруп калган кыз-келиндер кийин базарга чыгып же Орусияга барып иштөөгө мажбур болууда. Эмне үчүн кезинде кыздын карьера куруп иштешине каршы болгондор жана намыстуу эркектер жубайы кыйналганда жардам бербей кайдыгер карашат? Жыйынтыгында аял заты үйдө олтурбай кара жумуш кылууга аргасыз болуп жатса, эмне үчүн башында эле өзү сүйгөн кесип менен иштеп, үй-бүлөсүнө да жетишүүгө болбосун?

Мен өзүм күбө болгон мисал: менин жеңем жаңыдан келин болуп келгенде ал биздин мектепте англис тил мугалими болуп иштеп жүрчү. Бирок күйөөсү «карьера сага жакшылык алып келбейт» деп анын иштегенине каршы болуп жүрүп иштебей калган. Эң кейиштүүсү - азыр аргасыздан Орусияда иштеп жүрөт.

Эмне үчүн аял заты өзү сүйгөн кесипти аркалап, ошол эле учурда үй-бүлө куруп, бала тарбиялап бактылуу болууга болбосун? Эмне үчүн коомдун пикири жана стеротиптердин таасири аял затынын жеке жашоосуна балта чабат? Куру намыстуу эркектер качан жубайларына чыныгы жар болуп, колдоо көрсөтүп, аялдардын көңүлүн алып, жүрөгүн оорутпаганды үйрөнөт?

Кыздар бир кезде өзү сүйгөн кесиптин ордуна кара жумуш кылууга аргасыз болгондон сырткары көптөгөн төмөнкүдөй психологиялык жабыркоого дуушар болушу ыктымал.

Мисалы, үйдө отурган адам:

  • Стресс болот;
  • Сыгылат;
  • Салмак кошот;
  • Убакытты баалабайт;
  • Көп ойлонот;
  • Жашоонун маңызы жоголот;
  • Маанай аба ырайындай алмашат;
  • Жалкоолук моюнга минет;
  • Убакытты өткөрүш үчүн кечке Интернет чукулоо, кино көрүү менен сапатсыз жашоонун ыргагына түшөт.

Ал эми өзү сүйгөн кесиби менен иштесе:

Окуу, изденүү, баарлашуу, аракеттенүү, жанылануу, алдыга умтулуу, өзүн таза, тыкан алып жүрүү сыяктуу жакшы нерселер менен сапаттуу жашоо кура алат. Окуп, иштеп, тыгыз күн тартиби менен жүргөн адам убакыттын баалуулугун билет жана туура колдоно алат. Мисалы, мен күндүзү иштеп, кечкисин окуган күндөрү эс алуу күндөрүмө караганда көп жумуштарга үлгүрөм. Ал эми эс алуу күндөрүмдө 10 сааттан ашык уктап, андан кийин уйкусурап жүрүп кеч кирет. Ошол себептен жумуштарымдын баарын иш күндөрү бүтүрүүгө аракеттенем.

Эмне кылыш керек?

• Интернеттин заманында үйдө отуруп онлайн билим алууга болот. Ошого Интернет менен дос болуп, үйрөнүңүз.

• Мурдагы 4-5 жыл окуган кесиптерди азыр 1 жылдан аз убакытта окууга болот. Азыр англис, кытай, испан тилдери лидерлигин көрсөтүп келе жаткан учур.

• Китеп окуңуз, жан дүйнөңүздү, сөз байлыгыңызды байытыңыз. Китеп окуганыңызды көргөн балдарыңыз да чоң сабак алышат.

• Үйдө отурганыңызга карабай күнүңүздү үйрөнүү, жанылануу менен өткөрүңүз. Ошондо ушак айтканга, жолдошуңуздун мээсин жегенге, кайын журт менен урушканга убактыңыз калбай калат.

• Бала-чакалуулар, күндө балдар уктагандан кийин бир саат убакыт бөлсөңүз 365 күндүн ичинде баштаган нерсениздин устаты болуп чыгасыз.

• Жаман кесип жок, туура тандалбаган кесип бар. Бирок кесибиңиз жакпаса ар убакта өзгөртүүгө болот. Жашоо гана бир берилет, калганын өзгөртүп, оңдоп, өнүктүрүп же таштап койсо болот.

• Башкысы - өзүңүздө «мен үйрөнөм, мен өзгөрүүнү каалайм» деген ураан болсун!

• «Үмүт акыркы өлөт» демекчи, келечеке коюлган максаттарга аракеттен сырткары дагы үмүт үзбөө зарыл.

Менин оюмча бул канга сиңген стеротиптерди жоюш үчүн аял-эркек дебей бүтүндөй коомдун аң-сезимин өзгөртүү зарыл. Бирок ал биздин коомдо жакынкы жылдары өзгөрчүдөй көрүнбөйт. Адамдын аң-сезими өзгөрүшү үчүн ал билим алышы керек. Ошондуктан ар ким алына жараша аз-аздан өзгөрүүгө муктаж.

Айчолпон Айтиева, @ai_robot.

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Текшерүүчү мугалимди уяткарды

Касымалы Баялиновдун чыгармалар топтому.

Садыр Сарыгулов коомдук турмуштун адатта баам сыртында калчу көлөкө жактарын бутага алчу.

Жумшак юмор, какшык аркылуу пенде баласынын кемчилик, мүчүлүштөрүн сынга алып, андан кутулуунун жолун издечү.

Текшерүүчү келет

Ушу тапта мугалимдин билим деңгээли, кесиптик камылгасы жайында кызуу талаш-тартыштар көп чыгып жатпайбы. Социализм заманында деле ушул тууралуу арбын айтылчу.

Бирок анда мугалимдин айлык акысы жогору, коомдук кадыр-баркы бийик болчу. Албетте, ага жараша талап коюлчу, милдеттер тагылчу. Анан да кадырлуу кесипти аркалагандарда өкмөт, жергиликтүү бийлик тарабынан бир кыйла жеңилдиктер, турмуш-тиричилик жагынан жардам берилчү.

Андай шартта мугалим үчүн өтө турган сабагына даярдануу, тарбиялык сааттарынын камылгасына киришүү гана зарыл болбостон, жалпы ой өрүшүн кеңейтүү, көркөм чыгармаларды окуу, классикалык, элдик музыка, сүрөт өнөрүнүн мыкты үлгүлөрүн билүүсү да маанилүү. Иши кылып, мурдагы заманда мугалимдин кесиптик чеберчилиги жалгыз предмети менен чектелбестен, гуманитардык даярдыгы да эске алынчу.

Сыртынан караган адамга бала окутуш, элементардуу билим берүү анчалык деле акыл-эс күчүн талап кылбаган иштей сезилери бышык. А бирок жаңы муунга татыктуу билим берүүнүн түйшүгү, бул ишти баам сыртында калтыруу коом үчүн кандай кыйынчылык жаратары ушу азыр ачыкка чыгып отуру го.

Эң негизгиси - жаңы муундын тарбиячыларына, мугалимдик кесипке өмүрүн арнагандарга коомдук сый-урмат арбын көрсөтүлүшү керек. Тармактын кыйладан бери топтолуп калган проблемалары убагында талкууланып, маселелери маалында чечилип турушу абзел.

Садыр Сарыгуловдун аңгемесинде мугалимдин кесиптин негизги милдети, педагогдун кесиптик камылгасы, билим көрөңгөсү кандай болушу керек деген маселе козголгон. Маанилүү маселе айылдык карапайым мугалимдин мисалы аркылуу баяндалган.

Алыскы тоо боорундагы айылдардын биринде иштеген Асанкул мектептеги дурус деген мугалимдердин бири болчу. Сабагын жакшы өтчү, бош убактысында күндөлүк тириликтин камы менен жүрчү. Айыл жеринде жашаган ар бир адамдын өзүнө тиешелүү түйшүгү толтура го. Аңгеменин каарманы да институтту бүткөнүнө 16 жыл толуп, мектепке биротоло байланып, көнгөн ишин аткарып өмүр кечирип жаткан.

Мугалимдердин мектепке бармай, сабак өтүп коюп үйүндөгү көнүмүш тиричилигин жөндөп, күн сайын кайталанчу жашоо-тирдигин райондон же облустан келген текшерүүчүлөр бузчу. Сырттан келген өкүлдү сыйлоо, чайга карк кылуу да мугалимдерге түшчү түйшүк экени элдин баарына дайын. Андайда мектеп директору баш болуп эмгек жамааты кыйсыпыр түшүп, ишти эмнеден баштаарын билбей апкаарып, эмнегедир текшерүүчү десе эле баары чочулап турушчу.

Чочулоо

Кезектеги текшерүүчү облустан келгенин уккандан Асанкул жүрөгү түпөйүл тартып, өзүнөн-өзү чочулай баштады. Буга чейин канча текшерүүчүлөр келген, мурда минтип чочулаган эмес. Келген текшерүүчүлөрдүн суроолору деле бирдей болчу - институтту качан бүткөнү, кайсы мектептерде иштегени, иши кандай жүрүп жатканы. Мындай суроолорду Асанкул уга берип жат болуп калган, баарына көнүмүш жообун узатып, сыноодон кутулчу. Бул ирет облустук өкүл Асанкулга дегеле оюна келбеген суроону берип атпайбы:

« - Касымаалыдан канчоону билесиз? – деди.

Асанкул жалтанбай эле жооп бере баштады.

- Биздин айылда алты-жети Касымалы бар. Чулук Касымалы, мулук Касымалы, үшүгөн Касымалы, таз Касымалы, мас Касымалы, тармал Касымалы, таргыл Касымалы. Эми, эми экөө калган тура. Сак Касымалы, ак Касымалы.

Асанкулдун айылдагы Касымалылардын баарын жуп-жубу менен айтканына Омош бир чети ыраазы болсо, бир чети башын чайкады. Кыязы, Касымалылардын бардыгы бир айылга топтошуп калганына таң калгандан келип чыкты окшойт. Бул жерде чындап эле эч кимге кине коюуга болбойт да. Тепкедей айылда он чакты Касымалы жашаса, аны айыл ичиндегилер бирин-биринен ажыратып, даана билиш үчүн өңүнө-түспөлүнө, айрымдарынын тышкы турпатына тигинтип Касымалыларды ажыратып ат коюп алышкан тура. Бир эсептен тигиндей шартта элдин жанагинтип атаганы деле оң го. Ансыз атынан атаганы менен биринен бирин ажыратып биле албайсың да. Ошондой шартта тигиндей Касымалылардын ар биринин кошумча аты бар, айылда. Бирок Омоштун самаганы, ойлогону башка окшойт.

- Мен силердин айылдагы Касымалыларды айтып жатканым жок. Тек гана кыргыз адабиятында Касымалы аттуу жазуучулар тууралуу баян билгим келди эле.

- А, анда сиз биздин кыргыз адабиятында канча Касымалы бар деп жаткан турбайсызбы?

- Ооба. Сиздин кыргыз адабиятында канча Касымалы бар. Ошону сиздин ооздон уккум келди эле…»

Облустан келген текшерүүчүнүн өзү суроону туура эмес койду. Андай жалпы суроого ким да болсо Асанкулга окшоп жооп бермек. Текшерүүчү бүдөмүктөнтпөй суроосун так берсе Асанкул айылындагы Касымалыларды санап отурмак эмес. Текшерүүчүгө ким акыл айтсын, ал суроосун кандай берсе, эмне деп сураса өз эрки. Кызматынын аркасы менен айылга келип мугалимдердин билим деңгээлин текшеришке акылуу. Ошон үчүн ал «Касымалыдан канчаны билесиз?» деп отурбайбы. Айылдык карапайым мугалим эмес, адабиятты мыкты билген адис үчүн деле табышмактуу суроого так жооптуу табыш кыйын го.

Текшерүүчү ушундай удургутма суроосу менен алдында айласы куруп отурган айылдык карапайым мугалимди сөзүнөн жаңылтып, аягында кандай болсо да кемчилигин таап чыгышы керек эле.

Жакшы мугалимден деле кынтык табыштын жолун кыйды текшерүүчү билип калган. Кепти алыстан баштап, адабият сабагынан берген мугалимге деле оор келчү суроону алдыга жылдырып отурбайбы. Байкуш мугалим сөз таба албай, сабакты билбей калган окуучудай кайсалап, жардам издеп жалдырап отурушу анын жеңиши. Калганы жеңил, сабакты кандай өтөрүн ким билсин, бирок адабиятты билбейт, даярдыгы начар. Асанкулга дегеле оюна келбеген суроо берилди, кыргыз адабиятында канча Касымалы бар экенин айылдык мугалим кайдан билсин же ал жазуучулар менен тааныш болбосо. Жардам береби деп караса бөлмөдө отурган үчөөнүн бирөө гана оозун күбүрөтүп атыры. Анысын Асанкул укса бир жөн. Текшерүүчү айыпкерди тапкандай демитип, Асанкулдан жооп күтүп отурат.

Канча Касымалы бар?

Кыргыз адабиятында Касымалы деген жазуучу канча экенине ким кызыгыптыр? Асанкул башында «бир, жарым» деп анан «экөө болуш керек» деп, аягында «үч» дегенге токтолду. «Алардын кимисин жакшы билчүсүз?» деп текшерүүчү адабият жалаң ушул үчөөнөн гана тургансып такымал суроосун берип жообун күтүп калды.

« - Үчөөнү тең эле жакшы билчүмүн. Үчөө тең Дзержинский бульварында жашайт. Жакында пиво алып берген.

- Эмне? Эмне? – деп ичкериден келген адам чок баскандай чочуп кетти. Беркиси камырабай сөзүн улай берди.

- Кечиресиз. Мен тирүү кезде алар менен тирүү кезинде арак ичишкен экемин. Азыр өлүп калган тура.

- Жанагы биздин айылдык Алыкулдун бир тууган жээни Касымалы деген бар экен го. Баягы жылы Зыядат деген эжеси өлүп, ошого келип куран окутуп кетишиптир. Ошондо көргөм. Ошондо пиво, арак ичкенбиз. Арак сунгам да, чынын айтсам».

Текшерүүчү Касымалы деген жазуучудан башканы билбейби же шөмтүрөп отурган Асанкулду биротоло басынтып салгысы келдиби ошол үч Касымалынын бирөөсүнүн чыгармасын айтып беришин сурады, чыгарманын аты «А» тамгасынан башталарын да эскертти.

Кудум баш катырма болду мунусу. Кайдагы «А» менен башталган чыгарма. Кесиптешинин кыйналып атканына чыдабай кеттиби, мугалимдер бөлмөсүндө отурган Сатар «Ажар» деп ийбеспи. Асанкулга ушул жардам болду.

«Ажар» деген кайгылуу баянды Касымалы Баялинов жазган. Чыгармасын тапса авторун таппай, авторун тапса чыгармасын алмаштырып алган Асанкул "«Ажардын» автору айтылуу «Сынган кылычты» да жазган" деп жиберди. Ал эми экинчи Касымалы Бектеновдун «Таабалды Пудовкин» романын Асанкул уккан эмес экен. Тек Пудовкини жок Таабалды дегенди билчү. Экөө мончого чогуу барып, жон жышычу достордон болчу.

Дагы бир жазуучу Касымалы Жантөшевдин «Каныбегин» билбейт экен. Каныбек деген жигит менен бир аскердик бөлүктө кызмат өтөгөн. Анын бутунун бармагы алтоо экенин билчү. Алдындагы мугалим адабиятчы эмес экенин, химиядан сабак берерин уккан текшерүүчү эми ага башка суроосун узатты. Асанкул текшерүүчүнү ыраазы кылды, химияны мыкты билерин көрсөттү. Тилекке каршы, текшерүүчү химияны жакшы билчү эмес.

«Асанкул ийне-жибине дейре, те тарыхынан бери, жети атасынан тартып, айтып жиберди. Ага аябай ыраазы болду, ичкериден келген өкүл. Кыскасы Асанкулга химия сабагынан айып коё алмак эмессиң. Тим эле өзү айткандай, өз сабагын бешке билген эргулдардан экен. Тек гана көркөм адабияттан эчтеке билбегендиги бетине чиркөө болду.

Анан ичкериден келген өкүл Асанкулду маңдайына жалгыз олтургузуп алып Касымалы Баялинов, Касымалы Бектенов, Касымалы Жантөшевдер жөнүндө эки саатча лекция окуду. Кимиси кайсы чыгармаларды жазганынан бери айтып берди. Көрсө «Сынган кылычты» Касымалы Баялинов эмес, Төлөгөн Касымбеков жазыптыр. «Каныбектин» автору Касымалы Жантөшев экен. «Таабалды Пудовкинди» Касымалы Бектенов жазыптыр. «Ажарды» Баялинов шилтептир.

Аны уккандан кийин Асанкул бетин чымчып: «Деги окуткан балдарыма айта көрбөңүз. Алар укпасын. Мугалим үчүн андан артык жаза жок» деп жиберди бечара.

Чын эле мугалимдер үчүн андан артык жаза барбы? Окуткан окуучуларың кеп кылып, мыскылдап турса, өлгөнүң эмеспи. Ошону ойлоп Асанкул мындан ары көркөм адабиятка да көбүрөөк көңүл бура турган болду. Себеби анын алдында ар тарабынан өнүккөн советтик жаштарды тарбиялоо жатат да».

Ушундай сентенция. Мугалим жөнүндө кеп кылганда ириде анын окута турган сабагын мыкты билиши талап кылынат эмеспи. Ал жагынан Асанкулда эч кандай кынтык жок. Көрсө, облустан келген текшерүүчүнүн андан канча Касымалыны билерин сурап атышы жөн жерден чыкпаптыр. Барган жеринен кынтык табуунун кыныгын алган кыйды аткаминер карапайым айылдык мугалимдин жалпы маалыматы кандай экенин билгиси келген тура. Себеби, Асанкул - советтик жаштарга билим берчү мугалим, жаңы муундун тарбиячысы. Ошон үчүн ага адабият мугалимине берчү суроону берип, айласы куруган химикти жарга такап отурбайбы.

Мугалим өз сабагын кандай өткөнүнө карабай, маданий-интеллектуалдык деңгээли бийик адам болушу керек экен. Ансыз мугалимдин сабагы жугумдуу, тарбиясы өтүмдүү болушу кыйын. Садыр Сарыгуловдун юмор аралашкан аңгемесинин көркөм түзүлүшүнөн сыгылып чыккан өтүмдүү идея ушул.

«Мугалим - мөмөлүү дарак». Андан дайым мыкты «түшүм» беришин каалашат. Бирок мөмөсүн жаңы муунга берип аткан байтүп дарактын түбүн жумшартып, суусун коюп, дайым камкордукка алуу милдетин коом кандай аткарып атканы ушу кезге чейин талаш чакырып келатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Кыргыз-тажик диалогу, Путиндин амалы

Жаңы-эски өкмөт башчылар Михаил Мишустин жана Дмитрий Медведев.

Апта ичинде Кыргызстанда жана дүйнөдө болгон урунттуу окуяларга сереп. (13-19-январь, 2020-жыл).

Медведев кетип, Мишустин келди

Орусияда өкмөт алмашканы өткөн жуманын башкы окуяларынын бири болду.

Орус президенти Владимир Путин 15-январда Федерация Кеңешинде билдирүү жасап, мамлекет башчынын айрым ыйгарым укуктары парламентке берилиши керек экенин айтты. Ал бул үчүн Конституцияга өзгөртүү киргизүү зарыл болорун белгилеп, референдум өткөрүү боюнча демилге көтөрдү.

Бул билдирүүдөн бир нече саат өткөндөн кийин эле премьер-министр Дмитрий Медведев орус өкмөтү кызматтан кеткенин жарыялады. Медведев муну президентке керектүү чечимдерди кабыл алууга толук мүмкүнчүлүк түзүп берүү максаты менен түшүндүрдү.

Ушул күнү кечинде Путин өкмөт башчылыкка 2010-жылдан бери Федералдык салык кызматын жетектеп келген Михаил Мишустиндин талапкерлигин көрсөттү. Бул сунушту Мамлекеттик Дума 16-январда карап, каршылыксыз жактырды. Коммунисттер партиясынын фракциясы гана добуш берүүдөн карманды, калгандарынын баары макул болду.

Федералдык салык кызматынын башчысы Михаил Мишустин. 15-январь, 2020-жыл. Москва.
Федералдык салык кызматынын башчысы Михаил Мишустин. 15-январь, 2020-жыл. Москва.

Михаил Мишустин депутаттардын алдында сүйлөп жатып, улуттук долбоорлорду ишке ашырууга, Путиндин май айындагы буйруктарын аткарууга убада берди. Эми ал жакын арада өкмөттүн жаңы курамын сунуш кылышы керек.

Өкмөттүн төрагасынын бул кызматка тандалышын серепчилер анын бийликке лоялдуулугу менен байланыштырышты. Талдоочулар Путин Мишустиндин бийлик талашпай турганын, лидерлик сапатынын жоктугун карап тандаганын боолголошту. Айрымдар болсо президент акыркы убакта коомчулукта болуп жаткан нааразылыкты басыш үчүн өкмөттү алмаштырууну көздөгөнүн, бирок Михаил Мишустинге кокустан эле токтолгонун жоромолдошууда.

Оппозициячыл саясатчы Алексей Навальныйдын өнөктөшү, саясатчы Владимир Милов «Навальный LIVE» «YouTube» каналындагы видеосунда Мишустинди мындайча мүнөздөдү:

- Кантсе да эл белгилүү фигураны күтүп жаткан. Бирок биз эмнеге ээ болдук? Мишустин. Кечирип коюңуздар, мен муну дагы эле кабыл ала албай жатам. Бардык маанисиз жана пайдасыз кишилердин ичинен «Путиндин кадрдык генийи» эң маанисиз жана эң пайдасыз эргулду тандаптыр. Бийликтеги менин тааныштарым да аларды бул кабар дендароо кылганын айтып жатышат. Мишустин токсонунчу жылдардын аягынан баштап өкмөттүн курамында келе жатат, салык боюнча министрдин орун басары катары иш баштаган. Ал болгону фискал. Ал өмүрүн «акчаң барбы-жокпу» дегенге карабай, болушунча көп акча жыйноого гана арнаган. Путин эмне үчүн аны тандады? Анткени бул дайындоо салык жыйноону көбөйтүп, ансыз да чөгүп бараткан экономиканын акыркы ширесин сыгып алуу максатын көздөйт.

Владимир Путиндин демилгесине ылайык, Мамлекеттик Дума премьер-министр, вице-премьер-министр жана федералдык министр кызматтарына талапкерлерди тандап, аныктайт. Президент парламент сунуш кылган талапкерди ошол кызматка бекитип гана бере алат жана аны четке кагууга укугу болбойт.

Путин эгер премьер-министр же дагы башка жогорку кызматтагы аткаминерлер ишенимден кеткен учурда гана президент аны кызматтан четтете аларын айтты. Мамлекет башчы Куралдуу күчтөрдү башкаруу укугун сактап калат.

Путин андан сырткары мыйзамдагы «бир эле адам катары менен эки ирет президент болуп шайлана алат» деген жердеги «катары менен» деген сөздү алып салууну талкуулаш керек экенин белгиледи.

Владимир Путин менен Дмитрий Медведев.
Владимир Путин менен Дмитрий Медведев.

2018-жылы президенттик кызматка төртүнчү жолу шайланып келген Владимир Путиндин мөөнөтү 2024-жылы аяктайт. Серепчилер Путиндин реформасы ал бийликтен кеткенден кийинки учуруна даярдык болушу ыктымал экенин айтышууда. Орус бийлигинин башкы оппоненти Алексей Навальный «Твиттердеги» баракчасына Путин президенттиктен кеткенден кийин да өлкөдө таасирин жана бийлигин сактап калууга аракет кылып жатканын жазды.

Орус өкмөтүнүн таркап кетишинен улам бир катар эксперттер да ушул жүйөгө кошулуп, Кремль бийлик ооштуруунун «казакча амалына» өткөнүн айтып жатышат.

Саясат таануучу Екатерина Шульман Мамлекеттик кеңештин макамын Конституция аркылуу бекитүү менен Путин өкмөткө, парламентке, Коопсуздук кеңешине бирдей таасир эте ала турган «орун камдап жатканын» болжоду:

- Бул жалпысынан саясат иликтөөчүлөр айткандай, бийлик ооштуруунун «казакча амалы». Президенттик ыйгарым укуктарды мамлекеттик органдарга бөлүштүрүп коюп, өзү кандайдыр бир салмактуу макамды алып, кадр дайындоого таасир этүүгө мүмкүнчүлүгүн сактап калуу аракетин көрдү. Бизде мындай салмактуу орун Мамлекеттик кеңештеги жетекчилик болуп калчудай. Бул азыркы Казакстандагыдай түзүлүш.

Башкача айтканда талдоочулар Владимир Путин 2024-жылдан кийин Мамлекеттик кеңешти жетектеши мүмкүн экенин же кайра премьер-министр катары иштеп калышы ыктымал болорун белгилешүүдө.

Орус өкмөтүнүн мурдагы курамы 2018-жылы түзүлгөн. Дмитрий Медведев өкмөттү 2012-жылдан бери жетектеп жаткан. Медведев 2008-2012-жылдары президент болгон, анда өкмөттү Путин башкарган.

Кыргызстан Тажикстан менен жер алмашат

Кыргыз-тажик чек арасындагы көптөн бери созулуп келаткан чырдын түйүнүн чечүү иши ушул аптада ордунан жылгандай болду.

Чек арадагы кырдаалга байланыштуу президент Сооронбай Жээнбеков 13-январда кеңешме өткөрдү. Анда чек арада чыр-чатактардын алдын алуу, анын ичинде Баткен облусунун кыргыз-тажик бөлүгүндөгү чек аранын коопсуздугун камсыз кылуу боюнча аракеттер талкууланганы кабарланды.

Мындан кийин, 14-январда Баткен районунун Кызыл-Бел айылына чектеш Тажикстандын Гүлистон айылындагы Гүлистон чек ара бекетинде Кыргызстан менен Тажикстандын өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү өттү.

Кыргызстандын вице-премьер-министри Жеңиш Разаков менен Тажикстандын вице-премьер-министри Азим Иброхим. 14-январь, 2020-жыл.
Кыргызстандын вице-премьер-министри Жеңиш Разаков менен Тажикстандын вице-премьер-министри Азим Иброхим. 14-январь, 2020-жыл.

Түн жарымга чейин созулган сүйлөшүүнүн жыйынтыгында эки тарап күн тартибиндеги алты маселени макулдашып, протоколго кол коюшту. Анын ичинде шахмат түрүндө жайгашып калган жерлерди алмашуу маселеси да бар экени айтылды.

Атайын топторду тажик тараптан вице-премьер-министр Азим Иброхим, кыргыз тараптан вице-премьер-министр Жеңиш Разаков баштап жүрдү. Сүйлөшүүнүн жыйынтыгы тууралуу Жеңиш Разаков журналисттерге буларды айтып берди:

- Мурда кыргыз-тажик топографиялык тобу иштеп чыккан 114 чакырым аралыктагы макулдашылган чек ара аймагын аныктап, укуктук негиздерин бир айдын ичинде иштеп чыгуу боюнча сунуш киргизилсин деп чечим кабыл алдык. Бизде, өзүңүздөр билесиздер, Баткен районунун Самаркандек, Ак-Татыр, Аксай айыл аймактарында Кыргызстандын жарандары менен Тажикстандын жарандарынын үйлөрү аралашып, аябай татаал, кээ бир жерлерде шахматтык режимде жайгашып калган жерлер бар. Биз ошол протоколдун экинчи пункту менен ошол аралашкан жерлерди тактап, бир тараптуу кылыш керек деп тапшырма бердик. Бул тапшырманы аткарып 1-мартка чейин ушул топографиялык топтор бизге, өкмөттүк делегациянын жетекчилерине сунуш беришет.

Өкмөт кабарлагандай, топографиялык жумушчу топ Кыргызстандын Баткен району менен Тажикстандын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди өз ара алмашуу боюнча макулдашылган варианттарды иштеп чыгат. Бул топ дароо эле ишке киришти.

Баткен шаарында митингге чыккандар. 15-январь, 2020-жыл.
Баткен шаарында митингге чыккандар. 15-январь, 2020-жыл.

Бул окуялардын фонунда Бишкекте жана Баткенде чек арага байланыштуу бир нече митинг болду. Жогорку Кеңештин алдына чыккандар да, аймакта чогулгандар да кыргыз-тажик чек арасы боюнча маселени чечүүнү жана Баткенде чек ара чырына байланыштуу камакка алынган төрт жаранды бошотууну талап кылышты. Көк-Таш айылынын төрт тургуну - Зайнидин Бердиев, Улукбек Сапарбаев, Нурбек Сапарбаев жана Үсөн Сапарбаев 11-январда «Массалык башаламандык» жана «Ээнбаштык» беренелери боюнча шектүү катары кармалган. Кадамжай райондук соту 13-январда аларды бир айга камакка алган. 17-январда сот кайра Улукбек жана Үсөн Сапарбаевдерди үй камагына чыгарды.

Бул ортодо Баткенде чек ара маселеси боюнча өткөрүлгөн координациялык кеңешмеде Бишкектен барган бийлик өкүлдөрү акыркы окуяларда жергиликтүү кызматкерлердин жоопкерчилиги тууралуу маселе козгошту. Башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов менен вице-премьер-министр Жеңиш Разаков митингге катышкан айыл өкмөт башчыларына жана туугандарына тили өтпөгөн жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнө карата кызматтык иликтөө жүргүзүүнү сунуш кылышты.

Чек ара маселеси парламентте да сөз болду. Жогорку Кеңештин «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев чек ара боюнча өкмөт чабал иштеп жатканын айтып, аны сынга алды. Парламенттин 15-январдагы жыйынында депутат 2019-жылы Жогорку Кеңеш чек ара маселесин бир нече жолу талкуулаганы менен жыйынтык чыкпай жатканын кошумчалады.

- Кийинки жумада чек ара маселесин дагы талкуулайбыз. Баягы эле сөз, эч нерсе чечилбейт. Өкмөт так план, стратегия менен келип Баткенге канча акча бөлүнгөнүн айтышы керек. Коалицияны уят кылып, президентти артка тартып жатасыңар. Ошондуктан элге канча ссуда берилет, канча камера коюлат, канча каражат бөлүнөт жана чек арада канча элдик кошуун иштейт - так маалымат менен келиш керек. Болбосо «сүйлөшүү жүрүп жатат» деп эле эч жыйынтык чыкпайт, - деди Төрөбаев.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек. Талаштуу тилкелердин айынан кыргыз-тажик чегинде жылына ондогон чатактар чыгып, аягы адам өлүмү менен коштолгон учурлар арбын. 2019-жылдын аягында да ушундай чырдан улам бир нече адам өлдү.

АКШ-Кытай: «соода согушун» токтотууга багытталган кадам

Вашингтондо 15-январда Кошмо Штаттардын президенти Дональд Трамп менен Кытайдын Мамлекеттик Кеңешинин вице-премьери Лю Хэн эки өлкөнүн ортосундагы соода-экономикалык келишимдин биринчи бөлүгүнө кол коюшту.

Лю Хэн жана Дональд Трамп. Вашингтон, 15-январь, 2020-жыл.
Лю Хэн жана Дональд Трамп. Вашингтон, 15-январь, 2020-жыл.

Документте жакынкы эки жылда АКШнын импортун 200 миллиард долларга көбөйтүү жана кытай товарлары үчүн салыкты азайтуу каралган. Андан сырткары интеллектуалдык менчикти коргоо, америкалык өнөр жай, айыл чарба өндүрүмүн сатып алууну көбөйтүү, валюталык көз боёмочулукту токтотуу, тараптардын соода алакаларындагы тең салмактуулукту калыбына келтирүү жана башка маселелер камтылган.

Ошол эле учурда «соода согушу» учурунда 250 миллиард долларлык кытай товарына киргизилген 25% тариф сакталып калмакчы. Айрым талдоочулар Вашингтон муну болочок сүйлөшүүлөрдө таасир этүүчү механизми катары пайдалангысы келет деп чечмелешет.

Трамп келишимди буга чейинки «каталарды оңдоо» катары сыпаттап, дүйнөдөгү туруктуулукка салым кошорун белгиледи.

Расмий Бээжин макулдашуу үчүнчү тараптарга эч кандай зыян алып келбейт деп ишендирүүгө аракет кылууда.

Кытай Тышкы иштер министрлигинин басма сөз катчысы Ген Шуан.
Кытай Тышкы иштер министрлигинин басма сөз катчысы Ген Шуан.

- Кытай менен Кошмо Штаттар кол койгон соода жана экономикалык келишимдин биринчи баскычы эки өлкө, бүт дүйнө үчүн жагымдуу шарт түзөт. Бул дагы бир жолу Кытай жана АКШ диалог, кеңешүү жолу менен ортодогу маселелерди натыйжалуу чече алышарын көргөздү. Эми тараптардын келишимди урматтоо боюнча чогуу-чаран иштеши, бири-бирин түйшөлткөн маселелерин эске алышы маанилүү, - деди бейшембиде Кытайдын тышкы иштер мекемесинин басма сөз катчысы Ген Шуан.

Келишимге кол коюлгандан кийин 15-январдын кечинде АКШда фондулук биржаларда акциялардын баасы кескин көтөрүлдү. Мунайдын айрым түрлөрү да кымбаттады.

Эл аралык коомчулук жана АКШнын ишкер чөйрөсү эки экономикалык дөө-шаа тил табышканын кубатташууда.

Бирок кээ бир талдоочулар ал макулдашуу талашка алып келген түзүмдүк экономикалык маселелерди жөнгө салбаганына, глобалдык экономикага кедергесин тийгизген тарифтердин дээрлик өзгөрүүсүз калганына көңүл буруп, пессимисттик көз карашта турушат.

АКШ Конгрессиндеги демократтар макулдашууга нааразы болуп, «президент Дональд Трамп Кытай менен соода жаңжалын баштап жатканда алдыга койгон максаттарына жеткен жок» дешет.

Кошмо Штаттар менен Кытай биринчи соода макулдашуусунун алгачкы фазасы боюнча макулдашууга 2019-жылдын декабрында жетишкен. Буга байланыштуу АКШнын президенти Дональд Трамп кытай товарларына бажы төлөмүн көтөрүү жөнүндө мурдараак кабыл алынган чечимин 15-декабрда күчүнө киргизген эмес.

Жакында калган пункттар, айрыкча бажы салыктарын төмөндөтүү жана Кытайдагы мамлекеттик субсидиялар талкуулана башташы күтүлүүдө.

Вашингтон менен Бээжиндин соода-сатыктагы талаш-тартышы 2018-жылдан бери уланып келатат. АКШ Кытай бийлигин протекционизм үчүн жана бизнести калыс жүргүзбөйт деп күнөөлөп, Трамп Кытайдын бир катар товарларына бажы төлөмүн киргизген. Бээжин да ушундай эле жооп кайтарган.

Эл аралык Валюта Фонду (ЭВФ) Трамп бийликке келгенден бери башталган «соода согуштары» глобалдык экономикага 700 миллиард доллар чыгым алып келгенин санап чыккан.

«Казак»​ кармалып, аны үй камагына чыгарган сот иштен кетти

Мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков 17-январда Ош шаардык сотунун судьясы Айнура Сулайманованы мөөнөтүнөн мурда иштен бошотту. Мунун алдында Соттор кеңешинин Тартип комиссиясы аталган судьяны жумуштан четтетүү боюнча чечимин президентке жиберген.

Президенттин сайтында Сулайманованын кызматтан алынышына өзгөчө оор кылмыш үчүн айыпталган адамдын ишин кароодо мыйзамсыз токтом чыгарганы себеп болгону жазылган. Башкача айтканда, судья соттук экспертизанын корутундусу жок болгонуна карабастан, медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонуу жөнүндө токтом чыгарган.

Жогору турган сот инстанциясы соттук актыны жокко чыгарды. Ишти кайрадан кароонун натыйжасында соттун өкүмү менен бошотулган адам 110 миң сом айыпка жыгылып, 10 жылга эркинен ажыратылган. Бүгүнкү күндө бул өкүм күчүнө кирген.

Судья Айнура Сулайманованын иштен алынышына башка жагдай да себеп болгондой. Ал «Казак» деген каймана ат менен жүргөн кылмыштуу топтун мүчөсү Умар Маратовду 8-январда үй камагына чыгарып жиберген. Ал эми бул аралыкта Маратовдун дагы башка кылмышка тиешеси чыгып калат.

Тагыраагы 11-январда мурдагы мэр Айтмамат Кадырбаевдин аталаш иниси Улан Раимбековду белгисиз адамдар сабап кетет. Милиция бул ишке шектүү катары 17-январда Умар Маратовду кайра кармап олтурат. Башкача айтканда ал судья Сулайманова иштен алынган күнү камакка алынды.

Бекзат Осмонкулов.
Бекзат Осмонкулов.

Ош облустук сотунун басма сөз катчысы Бекзат Осмонкулов көпчүлүк учурда ачылган иштер тергөөчүлөр тарабынан «жеңил кылмыш» деп бааланганы үчүн судьяларга шектүүлөрдү кармоого негиз жок болуп каларын түшүндүрдү. «Казактын» үй камагына коё берилиши тууралуу ал буларды айтты:

- «Судья өзүнүн ички туюмуна, айыпталуучунун качып кетпей турганына ишенсе, каралып жаткан иштин башка жагдайларына таянып токтом кабыл алса болот» деп мыйзамда көрсөтүлгөн. Бирок бул чечимдин канчалык туура кабыл алынгандыгы териштирилип жатат.

Маалым болгондой, Умар Маратов биринчисинде зордуктоо жана ээнбаштык үчүн шектүү катары колго түшсө, экинчисинде ага «Карактоо» беренеси боюнча айып коюлду. Ал мурдараак «Уурулук» жана «Каракчылык» беренелери менен соттолуп чыккан.

Иштен бошогон судья Айнура Сулаймановадан жагдай боюнча комментарий ала алган жокпуз. Бирок анын башка кесиптештери да судьянын бул чечимин жактоодон алыс.

Жогорку соттун мурдагы төрагасы Курманбек Осмонов мындайча ойлорун бөлүштү:

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Эгер иштин материалдары менен таанышып, маселенин чоо-жайын жакшыраак билсем дагы да кененирээк айтмакмын. Үстүртөн карап талдоо кылсак, негизи кармалган киши качып кетүүгө аракет кылбасына ишенсең аны үй камагына чыгарууга мыйзам жол берет. Бирок ал уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү экенин, оор кылмыш боюнча шектүү экенин, өздүгүн, жасап жаткан кылмышын билип туруп коё берип жибергени одоночулук катары байкалып жатат. Сот чечим кабыл аларда шектүүнүн коомго коркунучтуулугун эске алышы керек эле. Анан бул бир эле чечимби же мындан башка да чечимдерди кабыл алып жүргөнбү - ал башка маселе. Соттор кеңеши, Тартип комиссиясы тарабынан ошондой сунуш киргизилсе - анда, менимче президент туура чечим кабыл алды го деп ойлойм.

Соттор кеңешине караштуу Тартип комиссиясына 2019-жылы судьяларга каршы 863 арыз түшкөн.

Анын ичинен Тартип комиссиясы 456сын артка кайтарып, 167 арыз боюнча судьяларды тартиптик жазага тартуудан баш тарткан.

32 судьяга алдын-ала эскертүү, 11ине эскертүү берилген. Беш судьяга сөгүш жарыяланып, эки судьяны мөөнөтүнөн мурда кызматтан алууга, ал эми үч судтяны кылмыш жоопкерчилигине тартууга уруксат берилген. Сотторго каршы дагы 135 арыз каралып жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бизди узатып дүйнө калат бири кем...

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз эл акыны Шайлообек Дүйшеев кыш күнүнүн бир кечинде Таш-Дөбө айылындагы үйдө отуруп, орус акыны Сергей Есениндин ырларын которгон экен. Окурмандардын сынына койдук.

* * *

Кар акырын тартып барат түндүгүн,

Көктөгү Ай үшүйт таппай өнөгүн.

Бурганактан тереземдин бүлбүлүн,

Курчап турган кашааларды көрөмүн.

Дебейм эми, болбогонду болтурам,

Маңдайыма жазылганды жашаймын.

Мен кайрадан өз төрүмдө олтурам,

Мен кайрадан жанындамын апамдын.

Тиктейт дагы көздөн жашы куюлат,

Үн да катпайт, чыкпайм такыр оюнан.

Алдындагы чайнектен чай куюлат—

Алаар менен түшөт чыны колунан.

Кагылайын, ак көңүлүм, жакшынам,

Кайдагыны ала бербе көңүлгө.

Качкан жокмун гармон менен бактыман,

Айтып берем азыр өзүм жөнүндө.

Көптү көрдүм, көп жерлерди кыдырдым,

Көптү сүйдүм, көптөн сынып, аксадым.

Хулиган болдум, чектим, ичтим, жыгылдым,

Бирок сендей мен эч кимди таппадым.

Тоңгон жерин меш жылытып денемин,

Чечип салып ботинкамды, күрмөмдү.

Кайра баштан мен тирилип келемин,

Кайра баштан таап балалык дүйнөмдү.

А айнектин арты бороон түрүлгөн,

Башы айланып алай менен дүлөйдүн.

Маа алманын гүлдөрү окшоп күбүлгөн,

Биздин бакты басат жалаң күрөндү.

* * *

Көгүш туман. Мейкин боорунан

Лимондой сары ай жарык.

Жүрөктү эзген жумшак оорудан

Эске түштү жылдар айланып.

Кардын жаашын айыл күтүнүп,

Кар тилеген ушул эменден.

Мыштумакты* ылдый түшүрүп,

Үйдөн чыгып кеткен элем мен.

Келдим кайра туулган жериме,

Кимдер эстеп, кимдер унутту?

Кууп чыгышкан беле мени же,

Же куучирен белем туруктуу?

Дымактуумун бүгүн ого эле,

Чыкчырылам кундуз тумакчан.

Эске келди Абам, Чоң Апам,

Эске келди мүрзө тыяктан.

Ошол жакка биз да барабыз,

Тынчый түштү курган жүрөгүм.

Ошон үчүн элге таянып,

Ошон үчүн элди сүйөмүн.

Ыйлай жаздап, сезип катамды,

Токтой калдым оңдоп тумакты.

Мындан кийин үйдү, апамды,

Көрбөй кала турган сыяктуу.

*Мыштумак—мышыктын терисинен тигилген тумак деген сөз

Орус акыны Сергей Есенин.
Орус акыны Сергей Есенин.

* * *

Биз дагы эми байланбайбыз акырга,

Бизди узатып дүйнө калат бири кем.

Балким мен да жолго чыгам жакында,

Көр-жеримди жыйнап алып чириген.

Катар тарткан кайыңдардын айлында,

Каамытталган демин сезем Мекендин.

Ал тарапка бараткандар алдында,

Арманымды айталбастан кетермин.

Бул жарыкта болгондордун баарысы

Жан дүйнөмдө мунарыктап калкыган.

Сүйүптүрмүн эскисин да, жаңысын,

Терегин да, розасын да аңкыган.

Көп ойлордун изи калды кылымда,

Кимдигимди ырларыман түшүнгөм.

Бактылуумун жер үстүндө чынында

Дем алганым, жашаганым үчүн мен.

Бактылуумун аялдарды көп өптүм,

Уйпаладым гүлдү, чөптү сайрандап.

Айбанаттар жыгылганда жөлөштүм,

Атты башка чапкан жокмун тайраңдап.

Кыйбасам да таштайм байкуш денеми,

Ак куулардын үнү да жок жолдогу.

Кетип бара жаткандарга мен эми,

Коркконумду билдирбесем болгону.

Көрбөйм эми, талаа-түзүң, тегизиң,

Жүрөк да жок сагынычты жеңгенге.

Элге рахмат! Тирек болгон мен үчүн,

Бактылуумун чогуу жашап келгенге.

* * *

Качан барба түнөргөн көк, дымыган,

Кусам, ызам көөдөнүмдү тиреген.

Ушуларды карап ичтен улугам,

Сүйгөм бирок, кайра каргап-шилегем.

Жол боюнда бактар куурап, көндүм кош,

Калдырттаган арабалар аралап.

Эми алардын бирин дагы көргүм жок,

Эстегенде жүрөгүмдөн кан агат.

Алачыгың алтын менен курсаң да,

Жаккан отуң мурдагыдай болбоду.

Алай-дүлөй алмаң гүлдөп турса да,

Айылдарың таз кейпинен оңбоду.

Бүгүн мына, көңүлдө жок талпынуу,

Арак кууган жашың менен карыңын.

Каңгыганын, кайрат-күчүм аркылуу,

Караганга көнүп бүттүм баарынын.

Жетет эми! Сен ишенген жалган ой,

Аңыздарды соко менен айдашың.

Жакыр, жүдөө, кейпиң Русь, кандай оор,

Кайың, талың, канталалуу там-ташың.

Мен өзүмдүн билбейм эмне болорун,

Антсе дагы жаңы доорго көнсөм дейм.

Өксүк, чыла, чочко сиңген корооңун,

Өскөн Русь болгондугун көрсөм дейм.

Моторлордун, көчөлөрдүн үргөнүн,

Бороон-чапкын, добул, селдин жүргөнүн

Кандай болгон күндө дагы каалабайм,

Ат бышкырган мас араба үндөрүн.

* * *

Тоодон дагы, сары өрөөндөн дагы ары,

Жол кыштакка кирип барып жоголгон.

Токой менен кечтин кызыл жанары,

Чалкандардын кол-бутуна оролгон.

Ал тарапта чиркөөлөргө сыйынган

Асман улам көгөргөндөн көгөрөт.

Жол жээгинде чөптөр жерге жыгылган,

Көл деминен чыккан желге жөлөнөт.

Талаада--жаз, жүрөктөгү, ырдагы,

Жолдордогу жашыл мейкин агылган.

Куса болом, сүйөм анын турналуу

Монастрын бийик тоого салынган.

Сүйрөйт туман күндүн кызгылт кечтерин,

Көпүрөгө түшкөн жарык күйүүдө.

Келет байкуш менин өткөн-кеткеним,

Жүгүнгөнү крест менен сүйүүгө.

Монастрда рух күчтүү, коопсунсаң,

Накылдарын жан-дилиңден угасың.

Жаратканды тике карап тооп кылсаң,

Небак өлгөн жан дүйнөңдү туясың.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG