Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
бейшемби, 30-январь, 2020 Бишкек убактысы 00:41

Борбор Азия

Бажы союзу базарларды басынтты

Бажы союзу күчүнө киргенден бери чек арадан товар өткөрүү кыйын болуп калды.

Быйыл Бажы союзу коюп жаткан бөгөттөр Кыргызстандын түндүгүндөгү атактуу "Дордой" базарында, ал эми Өзбекстан менен чек аранын жабылышы түштүктөгү ири "Кара-Суу" базарындагы дүң сооданын көлөмүн кыйла төмөндөттү.

Борбор Азия өлкөлөрүндө базарлар аркылуу жүргөн дүң жана чекене сооданын жылдык көлөмү болжол менен 10 миллиард долларга жетери жөнүндө Дүйнөлүк Банктын докладында айтылат. Маселен, “2008-жылы базарлардын түйүнү аркылуу өткөн импорттун көрсөткүчү аймактын төрт өлкөсү: Кыргызстан, Казакстан, Тажикстан, Өзбекстандын жалпы импортунун кеминде бештен бир бөлүгүн түзгөн. Борбор Азиянын базарлары артта калган жыйырма жыл ичинде өнүгүү жараянынан өттү жана рынок экономикасынын ажырагыс бөлүгү болуп калды”, - деп белгиленет Дүйнөлүк Банктын “Жибек жана түгөнгүс базарлардын түймөгү: Базарлар жана ЦАРЕС өлкөлөрүндөгү соода интеграциясы" деген баяндамасында.

“Дордой” менен “Кара-Сууда” айланган акча

Бул интеграцияда акыркы жылдары кытай товарларын Борбор Азия өлкөлөрүнө жана Орусияга реэкспорттоочу аймактык борборго айланган Кыргызстандын “Дордой жана “Кара-Суу” базарларынын орду жогору экендигин эксперттер танбайт. Ошол эле Дүйнөлүк Банктын изилдөөсү 2008 –жылы Кыргызстандын Кытайдан алган импортунун 75% кайра коңшу өлкөлөргө жана Орусияга реэкспорттолорун көргөзгөн. Эки базардагы дүң сооданын ошол жылкы көлөмүн Дүйнөлүк Банк 2,7 миллиард долларга баалаган.

Мындан сырткары банктын эскперттеринин эсебинде “Дордой” менен “Кара-Сууда” коротулган каражат Кыргызстандын улуттук дүң өндүрүшүнүн болжол менен 33 пайыздайын түзгөн. Мындай цифралар АКШнын эл аралык өнүгүү агенттиги - ЮСАИДдин колдоосу менен адистердин тобу Бажы союзунун Кыргызстандын экономикасына тийгизген таасири боюнча даярдаган отчетто айтылат. Ал эми Казакстандын экономикасы үчүн адистешкен “Силк Роуд интеллидженсер” интернет сайты келтирген маалыматтарга караганда, 40 миңден ашуун соода түйүнү же контейнер турган “Дордойдо” бир айлык сооданын көлөмү 330 миллион долларга жеткен учурлар болгон. Салыштыруу үчүн айта кетели, “Дордойдун” негизги атаандашы катары эсептелген Алматынын барахолкасында 15 миңден ашуун эле соода түйүнү же контейнер бар. Анткен менен эми кырдаал өзгөрүп жаткандай.

Соодагерлердин арыз–муңу

“Азаттык” радиосунун кабарчылары абалды билүү үчүн “Дордой” менен “Кара-Суунун” айрым соодагерлерине кайрылды.

Элизавета Аманбаева: Бизде Казакстан, Өзбекстан, Түркмөнстандан келип такай алган кардарларыбыз бар болчу. Алардын келиши абдан азайды. Азыр “Дордой” оор эле абалда турабыз. Бирок соодабыз азайганы менен салыкты мурдагыдай эле төлөп атабыз. Менин соодам, маселен 30-40 пайызга төмөндөп кетти.

Чынберди Шамшиев: Сырттан ишкерлер аз келип жатат. Соода 70 пайызга төмөндөп кетти десек да жаңылышпайбыз.

"Кара-Суу" базарында контейнерлер мурдагыдан эрте жабылат.
Анара Ахматуллаева: Апрелден баштан бажыканалар жабылган. Өзбекстандан мурда келип жүргөндөрдүн 5-10 % келсе да, милицияда иштеп жаткан адамдар, алардын ортомчулары чек арадан кармап алып, акчасын ошол жерден ала турган болушкан. Сатып алуучулардан бир, эки, үч киши жүрөт.

Дамира Турдалиева: Мурдагыдай көлөмдөгү соода жок. Азыр 10-20 миңге (доллар) да товарды коркуу менен алып келип жатабыз.

Халида: Ташкент, Бухара, Кокон, Анжиядагы соодагерлер менен сүйлөшсөк, беш-алты адам биригип алып, өздөрү Кытайга барып жатыптыр. Мурун "Кара-Суу" базарынан алып кетет эле. Биздин наркыбыз арзан болчу. Менимче, Кытайга чыгып үйрөнүп кетишкенден кийин биздин “Кара-Суу” базарыбыздын аларга кереги жок болот.

Реэкспорт кыскара берет

“Келечектин долбоору” корунун жетекчиси, тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Аскар Бешимов Бажы союзунун Кыргызстандын экономикасына тийгизген таасири боюнча иликтөө жүргүзгөн үч адистин бири:

- Бизде азыр Кытайдын бир килограмм товарына 20 цент бажы пошлинасы коюлат. Ошол эле учурда Казакстанда төрт доллар. Андыктан бизге кытай товары арзан кирип, тигүү цехтерин эске албаганда, биз салымыбызды кошпостон эле Казакстан менен Орусияга жөнөтчүбүз. Ага эми бөгөт коюлуп жатат. Кыскаруу мындан ары да күчөйт. Кытай товарлары Кыргызстан аркылуу эбегейсиз өлчөмдө өткөн учур бүтүп бара жатат. Андыктан биз да ойлонуп, экономикабыздын структурасын өзгөртүп, чечкиндүү кадамга барбасак, мындан ары биздин экономикалык өсүш эмес, жашоо туруктуулугу бүдөмүк болуп жатат.

Аскар Бешимов “Азаттык” радиосунун кабарчысы менен маегинде кошумчалагандай, алар Кытай товарлары менен дүң сооданын Кыргызстан ичиндеги көлөмү азайарын алгачкы иликтөөсүндө эле белгилешкен:

-Иликтөөдө ачык эле айттык. Айрыкча “Дордойдо” реэкспорт менен иштеген, дүңүнөн соода кылуучулар кыскарат. Бирок Бажы союзунун “Кара-Суу” базарына анча таасири тийбейт. Анткени “Кара-Суу” базары товарды көбүнчө Тажикстан менен Өзбекстанга сатат. Орусияга жөнөтүлгөн көлөм 5 пайызга жетпейт. Тажикстан менен Өзбекстан болсо Бажы союзуна кирбейт. Андыктан Өзбекстан чек арасын ачып же көзөмөлдү бир аз жумшартса, “Кара-Суу” базары мурдагы абалына жетет деп ойлойбуз. “Дордойдогу” соода болсо жылдан-жылга азаят.

Кыргызстандын Бажы кызматынын басма сөз катчысы Абдылда Малдыбаев "Азаттык" радиосуна берген маалыматына караганда, быйылкы жылдын алты айында былтыркы жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 1 миллиард 366 миллион сом бажы төлөмү аз түшкөн. Бул былтыркыдан 32 пайызга аз дегендик.

Ошентип ири базарларда сооданын төмөндөшү эмгек рыногуна да терс таасирин тийгизип, жумушсуздардын санын көбөйтчүдөй жана бул жараян азыр жүрүп жатса керек.

Контрабанда жана көмүскө салым

Бажы союзунун Кыргызстандын экономикасына тийгизген таасири боюнча ЮСАИДдин көмөгү менен даярдалган иликтөөдө келтирилген маалыматка караганда, Кыргызстандын эки ири базарында түздөн-түз иштегендердин саны 70 миңдей, ал эми буга кыйыр тиешеси барлар балким мындан беш эсе көп. Бул соода эң гүлдөгөн 2008 –жылды чагылдырат. Бул жылы Кыргызстандын маалыматы боюнча Кытайдан 770 миллион долларга товар импорттолсо, Кытайдын статистикасы боюнча алардын Кыргызстанга экспорту 9, 2 миллиард долларды түзгөн. Демек ортодо 12 эсе айрыма болуп олтурат.

Былтыр болсо эки тараптын статистикасындагы айырма 4-5 эсени түзгөн. ЮСАИДдин көмөгү астында жүргүзүлгөн иликтөөнүн авторлорунун бири Аскар Бешимовдун айтымында, кандай иликтөө болбосун расмий статистикага гана таянса чыныгы кырдаалды чагылдырбай калат. Андыктан Бажы союзунун Кыргызстандын реэкспортуна тийгизген кесепетин баалаганда, мына ушул жагдайды эске алуу керек:

-Иликтөөнүн бир негизги жыйынтыгы кандай гана иликтөө өткөрбөйлү, эгер официалдуу статистикага таянсак туура жыйынтыкка келбестгибиз. Анткени сооданын расмий көлөмү турмушка таптакыр дал келбейт экен.

Экономист, Келечектүү изилдөөлөр боюнча Бишкектеги борбордун директору Чыңгыз Шамшиевдин пикиринде, кыргызстандыктарга бир топ киреше берген реэкспорт көбүнесе контрабанданын эсебинен ишке ашырылып келгени жашыруун эмес. Андыктан мурда Кыргызстан аркылуу өткөн товар арзандыгы менен кызыктырса, эми башка жолдорду издөө керек:

-Маселе Бажы союзунун жаңы пошлиналарында эмес, контрабанда көзөмөлгө алынгандыгында. Мен түшүнгөндөн казак чек арасында эми буга жол берилбейт. Бирок контрабанда болгону менен биздин Улуттук дүң өндүрүш, анын көмүскө бөлүгү, биздин жарандардын кирешеси эле да. Эми кеч болсо реэкспорттук мүмкүнчүлүгүбүздү кантип сактап калабыз, ойлонушубуз керек. Соодагерлер кайсыл жакка умтулат? Жагымдуу шарт –жагдай бар жерге да. “Дордой” эмне менен кызыктырат. Мурда контрабанданын эсебинен арзан сатып алуу үчүн келишчү. Эми бул мүмкүн болбосо, башка нерсе менен кызыктыруу керек.

Эмне кылуу керек ?

Чыңгыз Шамшиевдин пикиринде, Кыргызстандын реэкспорттук мүмкүнчүлүгүн сактап калышы эки нерсеге көз каранды:

-Мениче бул жерде эң башкысы Кыргызстан үчүн атайын режим түзүү боюнча Бажы союзуна мүчө өлкөлөр менен сүйлөшүү жүргүзүү. Экинчиси, соода инфраструктурасын модернизациялоо. “Дордой” базарын караңыз, порттук кампага окшош, унаа токтото турган жери да жок. Мында жана түштүктөгү “Кара-Суу” базарында эбегейсиз акча табылганы менен инфраструктураны модернизациялоо үчүн дээрлик эч нерсе жасалган эмес. Көп убакыт өткөрүлүп жиберди. Эгер ушул багытта иш жүрсө реэкспорт боюнча кандайдыр бир мүмкүнчүлүктөрдү сактап калууга болот. Көп нерсе Кыргызстан Казакстан, Орусия менен Кыргызстан жана Бажы союзу өлкөлөрү ортосундагы соода боюнча өткөөл же өзгөчө режим түзүүнү макулдаша алар-алалбасына көз каранды. Себеби биз дароо эле Бажы союзуна кире албайбыз, убакыт керек болот.

Чыңгыз Шамшиев кошумчалагандай, реэкспорт менен алектенген өлкөдөн, өндүрүүчү жана экспорттоочу өлкөгө да дароо эле айланып кетүү да мүмкүн эмес. Тышкы соодасында экспорт эмес, импорт басымдуулук кылгандыктан Кыргызстан Бажы союзуна кирүүгө азырынча даяр эместигин жакында Экономикалык жөнгө салуу министрлиги да билдирди. Маселе Казакстан менен Орусия Кыргызстан мүчө болгон Дүйнөлүк Соода Уюмуна киргенде барып чечилүүсү мүмкүн. Бажы союзунун таасири боюнча иликтөө жүргүзгөн Аскар Бешимовдун айтымында, өлкөнүн бул бирикмеге дароо кириши импорттолуп жаткан товарлардын баасы эки эсе кымбаттайт дегенди билдирет. Анткени Кыргызстандын бажы тарифтеринин орточо өлчөмү 5 % болсо, Бажы союзунуку 10,6 %. Ал эми импорттун кыскарышы бюджет кирешеси калат дегенди туюндурат. Реэкспорт төмөндөп жаткан кырдаалга ылайыкташууунун бир –эки жолу катары Кыргызстан, Аскар Бешимовдун пикиринде, эки негизги тармакты стимулдаштыруусу керек:

-Экономиканын кайсыл тармактарынын өнүгүүгө мүмкүнчүлүгү бар, ошолорду көтөрүүбүз керек. Ал биринчи иретте - айыл чарба, кайра иштетүүчү ишканаларды ачуу. Абдан жакшы өнүгүп жаткан тармак – тигүү тармагы. Аларга жардам берип, протекционисттик чараларды колдонушубуз керек. Өндүрүшкө керектүү кездеме –жиптерге бажы төлөмүн нөлгө түшүрүүбүз абзел.

Аскар Бешимовдун айтымында, тигүү тармагы 2008-жылы 110 миллион, былтыр 90 миллион, быйылкы жыл ичи экспортко 80 миллион доллардык товар чыгарууга жетишти.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Каримованын дагы бир мүлкү табылды

Гүлнара Каримова.

Британиянын «The Times» гезити маркум Ислам Каримовдун кызы Гүлнара Каримованын мүлкүнүн тизмесин жарыялады. Тизмедеги мүлктүн жалпы баасы 52 млн. долларды чапчыйт.

Гезиттеги маалыматка караганда, Гүлнара Каримованын мүлкү тууралуу маалымат Британиянын Өзгөчө ири алдамчылыкка каршы күрөш бюросунан алынган. Гезит эми Каримованын мүлкү камакка алынышы мүмкүн экенин жазды:

«Сюррей аймагындагы чоң коргондуу үйдү Гүлнара Каримова 2010-жылы 23,5 млн. долларга сатып алган. Бүгүн ал объект 39 млн. доллар турат. 1912-жылы түптөлгөн коргондо кайык менен сейилдөөчү көлмөсү жана 7 гектар багы бар. Ага Брунейдин султаны кошуна болуп жайгашкан. Лондондун Мейфэр районунда жайгашкан бир батир азыр 10,4 млн. доллар турат. Ал эми ошол эле Лондондун Белгравия районунда жайгашкан батир азыр 2,6 млн. долларга бааланат».

8-январда Өзбекстандын Жогорку сотунун басма сөз кызматы Гүлнара Каримованын иши боюнча сот жараяны башталганын, соттук кароо жабык өтүп жатканын ырастаган. Бул соттук жараян тууралуу Гүлнара Каримованын Швейцариядагы адвокаты менен анын кызы Иман Каримова өткөн жылдын 16-сентябрында эле социалдык тармактар аркылуу жарыялашкан.

Бул жолу Гүлнара Каримовага коюлган айыптар «Уюшкан кылмыштуу топ менен бирге бюджеттик каражаттарды уурдоо», «Карактоо», «Алдамчылык» деген беренелер менен толукталган.

Гүлнара Каримованы алгач АКШ жана Европа өлкөлөрү коррупцияга байланыштуу кылмыштар үчүн айыптап, бир нече иш козгошкон. Андан соң Гүлнарага Өзбекстанда да кылмыш иши ачылган.

2017-жылы Өзбекстандын соту Гүлнара Каримованы күнөөлүү деп таап, 10 жылга эркинен ажыраткан. Анда «салыктарын жашырган, чет өлкөлөрдө ачылган офшордук фирмалардын документтерин жок кылган» деп айыпталган. ​

Тергөөнүн материалдарында мындай деп жазылган:

«Гүлнара Каримова Өзбекстанда ишмердүүлүк жүргүзүүгө лицензия алууну каалаган МТС, «Вымпелком», ING сыяктуу телекоммуникациялык компаниялардан эле 1 млрд. долларга жакын пара алууга жетишкен. Ал акчаны Гүлнара өзү жана анын жакындары офшордук компаниялар аркылуу чет өлкөлөргө чыгарып кетип, дүйнөнүн ар тарабынан ондогон вилла жана башка кыймылсыз мүлктү сатып алууга жумшаган. Өзбекстандан чыгарылган акчанын бир бөлүгү болгон 555 млн. доллар акча Швейцария банктарынан, дагы 200 млн. долларга жакын акча башка өлкөлөрдөгү банктардан табылган. Учурда Өзбекстан ал акчаны өлкөгө кайтарууга аракет кылып жатат».

Баштапкы соттун чечими боюнча Гүлнара Каримова үй камагында жашаган. Бирок 2019-жылдын март айында үй камагынын шарттарын такай бузган деген жүйө менен аны Ташкент облусундагы аялдар колониясына которушкан. Каримова жана анын кызы үй камагынын шарттарын бузбаганын айтышкан. Бирок Каримовага улам жаңы айыптар тагылууда.

2017-жылдын декабрь айында АКШнын Финансы министрлиги «Кубаттуу уюшкан кылмыштуу синдикат түзгөн, мамлекеттин мүлкүнө кол салган» деген айып менен Гүлнара Каримовага санкция жарыялаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дүйнөнүн үшүн алган вирус

Дүйнөнүн үшүн алган вирус
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:08 0:00

Кар туткунундагы Казакстан

Кар туткунундагы Казакстан
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:32 0:00

ИМге азгырылган казакстандык беларус

Николай Лазаренко.

Ислам динин кабыл алып, ал тургай Сириядагы согушка катышып келген беларус улутундагы казак жараны укук коргоо органдарына багынып берди. Өзүн мусулман деп санаган 24 жаштагы Николай Лазаренко азыр Казакстанда түрмөдө отурат.

Казакстандын «Жусан» программасынын алкагында Сириядан кайтарылып келген Николай азыр түрмөдө отурат. Ал Сирияга барып келген тарыхын «Азаттыкка» айтып берүүгө макул болуп, өзүн сүрөткө да тарттырды. Николай азыр диний радикал көз карашынан кайтканын, бирок ислам дининде кала бергенин жашырбайт.

Николай Казакстандын Караганда облусунда туулуп-өскөн. 9-классты аяктагандан кийин коллежге кирип, автомеханик адистигине окуган. Акчанын жетишсиздигинен улам коллежди 3-курстан таштап койгон. Дал ошол коллежде окуп жүрүп ислам динине кызыккан. Көп өтпөй ислам динин кабыл алып, мусулман болгон. Набайканада иштеген. Мурда соттолгон эмес, үйлөнө элек. Спорт менен машыгып, ичпей, чекпей апасы жана чоң апасы менен бирге жашаган. Ислам динине өтө кызыгып отуруп, дин жөнүндөгү маалыматтарды негизинен Интернеттен алган. Бара-бара орус тилинде даабат айткан орус тилдүү радикал имамдарды тапкан. Акыры апасына «Магаданга барып иштеп келем» деп, Түркия аркылуу Сирияга аттанган.

- 2013-жылдан бери Карагандадан Сирияга көбү кеткенин мен ошол жакка барганда билдим, - дейт ал. - Арасында менин тааныштарым да бар экен. Биздин катабыз - ачууга ашыкча алдырганыбыз болгон. Интернеттеги имамдар Сириядагы мусулмандарга жардам берүүгө же жок дегенде фонд ачып, каражат топтоп жиберүүгө үндөп жатышкан. Биздин Карагандадагы уюмубузда жүздөн ашык адам бар эле. Алардын баары эле Сирияга барууну каалашкан жок. Куралдуу жихадды колдобой турушту. Мен деле көп ойлондум. Сирияга барсам, кайра келе албай турганымды түшүнүп турдум. Ошентип 2013-жылдан 2016-жылга чейин Сирияда аялдар зордукталып, балдар өлтүрүлүп жатканы тууралуу Интернеттен баяндарды угуп жүрдүм. Мен ошого ишендим. Ал видеолор чындыкка эч кандай тиешеси жок экенин эми гана түшүнүп отурам.

Николай «Ислам мамлекети» тобунун азгырыгын кадимки тор соодага окшоштурат. Ал 2016-жылы Сирияга кетүүнү чечип, жол киреге акча топтой баштаган. Паспорт алып, Сирияга ким аркылуу, кандай жолдор менен барууну пландай баштаган. Ошол жылдын ноябрында Түркияга учуп, андан ары Сирияга жеткен. Сирияда бир ай идеологиялык даярдыктан, андан соң кадимки аскердик даярдыктан өткөн. Николайды өзу сыяктуу эле казакстандыктардан түзүлгөн топко кошуп, Ракка шаарына киргизишкен.

- Бизге кайсыл жерди атуу тууралуу маалымат түшүп турган, - деп сөзүн улады Николай. - Алгач күрд кошуундарына каршы согушуп жаттык. Кээде алар чабуул коюшчу, кээде биз чабуулга өтчүбүз. Биз чегинип отуруп, шаардын борборуна жетип калдык. Ошондо чындап коркунучтуу боло баштады. Бирок артка жол жок эле да. Куралды таштап, согушуудан баш тартсаң түрмөгө камашмак же дароо эле атып салышмак. Күрд кошуундары менен согуш токтогондон кийин «Ислам мамлекети» тобунун лидерлери бийлик талашып, бири-бирине каршы иштеп жатышты. Бири-бирин өлтүргөнгө чейин барып жатышты. Айткандары башка, кылгандары такыр башка болуп жатты. 2018-жылы 15 казакстандыктан түзүлгөн топтогулар качууну ойлоно баштадык. Бирок ага акча жок эле. Апамдан акча сурагандан уялдым. Багынуудан корктум.

Ошентип отуруп Николай 2019-жылы 12-февралда «Казакстан өз жарандарын кайтарып алып кетип жатыптыр» деген сөздөрдү угуп, күрд кошуундарына багынып берген. Дал ошол учурда Казакстандын атайын кызматтары «Жусан» программасынын экинчи этабын аткарып жатышкан. Ал тергөө менен кызматташып, Сириядагы казакстандыктар менен бирге кайтып келген. Азыр ислам дининде калганын, бирок мурунку радикал көз карашынан баш тартканын айтууда.

Казак бийлиги «Жусан» программасынын алкагында Сириядан 600дөн ашык казакстандыкты кайтарып келген. Алардын ичинен 400ү балдар.

Сирияда «Ислам мамлекети» тобунун курамында эки жылдан ашык согушуп жүрүп багынган Николайды Казакстандын соту 8 жылга эркинен ажыраткан. Ал азыр абактагы цехке ишке орношкон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кытай бийлиги уйгурларга таңуулаган «тууган»

Шинжаңдагы уйгурлар. 6-сентябрь, 2018-жыл.

«Азаттык» жана «Эркин Азия» радиолору «Кытайдагы кысым» долбоорунун алкагында чогуу даярдаган макала.

Кытайдын Шинжаң-уйгур автоном районундагы мусулман, анын ичинде уйгур үй-бүлөлөргө такай көз салып турууга кытай аткаминерлери дайындалган.

«Туугандар» деп атап коюшкан бул адамдар негизинен күйөөлөрү лагерлерде камакта отурган уйгур аялдардын үйлөрүнө эки айда бир барып, бир жумадай жашашат.

«Эркин Азия» радиосунун маалыматына караганда, мындай «туугандар» уйгур аялдары менен кадимкидей чогуу-чаран оокат кылып, бала тарбиялап, ал тургай бир сөрүдө укташат.

2016-жылдын соңунан баштап Кытайдын Шинжаң районундагы мусулмандар, анын ичинде уйгурлар өз жашоосу тууралуу маалымат берип, саясий көз караштары менен бөлүшүп туруш үчүн үйлөрүнө кытай аткаминерлерин чакырып турууга милдеттенме алышкан.

«Биригип, үй-бүлө кур» деген программанын алкагында атайын даярдалган кадрлар уйгур үй-бүлөлөрүнө барып кытай тилин үйрөтүшөт, Бээжиндин аймактагы саясатын даңазалашат жана үйдүн кожойкелери менен чогуу бир сөрүдө укташат. Анткени алардын күйөөлөрү расмий Бээжин «саясий тарибиялоочу лагерь» деп атаган жайларда отурушат.

«Эркин Азия» радиосунун уйгур кызматы Кашкардагы мына ушундай «туугандын» милдетин аткарган аткаминердин бирин кепке тарткан. Аты-жөнүн ачык айтууну туура көрбөгөн ал адам Йенгисар аймагындагы өзү көзөмөлдөгөн кыштакта 70-80дей үй-бүлөнүн атайын «туугандары» бар экенин айтат.

«Туугандар эки айда бир келип, жакындары менен күнү-түнү бирге болушат. Алар жаңы идеялар менен келип ал үй-бүлөнүн көз карашын өзгөртүүгө жардам беришет. Ошондой эле жашоо-турмуш тууралуу сүйлөшүшөт. Бул убактын ичинде ортодо бири-бирине болгон сезимдери жаралат», - дейт ал.

Ошондой эле ал «туугандар кышында үй-бүлө мүчөлөрү менен кошо эки-үчтөн болуп бир төшөккө жатып алышарын» айтып берген.

«Үйдүн кожоюну жок үй-бүлөлөр кытай эркек аткаминерлерди жакынындай кабыл алууга каршы эмеспи?» - деген суроого: «Алар тескерисинче аябай кызыкчылыгы бар» деген жооп кайтарды.

Шинжаңдагы уйгурлар. 31-май, 2019-жыл.
Шинжаңдагы уйгурлар. 31-май, 2019-жыл.

Башка булактардан түшкөн маалыматтарга караганда мына ушундай кытай «туугандарын» үйүндө жашатууга каршы чыккан уйгурларга кошумча кысым көрсөтүлүп, ал тургай лагерлерге камалып кеткендери да бар.

Керебети жок үйлөрдө баары кыдырата төшөк салып сөрүнүн үстүндө укташат. Муну кытайлык аткаминер өөн деле көрбөйт. Бул маалыматты Йенгисар аймагындагы дагы бир «тууган» ырастады. Ал буга нааразы экенин айтып, «бир да аял арызданган эмес» дейт.

Баш кеңсеси Нью-Йоркто жайгашкан (HRW) уюмунун маалыматына ылайык, «Биригип, үй-бүлө кур» өнөктүгү 2017-жылдын соңунда кыйла кеңейтилип, Шинжаңдагы айыл-кыштактарга эки айда бир жолу 100 миңден ашуун аткаминер миллиондой кадрларды уйгур үй-бүлөлөрүнө жиберүүгө даярдаш үчүн барышчу.

2018-жылдан бери кадрлар мусулман үй-бүлөлөрүндө бир жума эмес, алты күн жашай алышат. Алар өзүлөрү менен кошо спирт ичимдиктерин жана чочко этин да ала барышат.

Баш кеңсеси Нью-Йоркто жайгашкан «Human Rights Watch» (HRW) уюму бул тажрыйбаны «күчтөп ассимиляция кылуу» деп атап, муну менен Бээжин негизги адам укуктарын гана бузбастан, аймактагы нааразылыкты тутантышы мүмкүн экенин кошумчалады.

Диний ишенимин жана социалдык жашоо образын күчкө салып өзгөрткөн Шинжаңдагы «саясий тарбия берүүчү лагерлерде» ислам динин тутунган аз улуттардын миллиондой өкүлү, атап айтканда, уйгурлар, казактар жана кыргыздар бар экени тууралуу маалыматтар 2015-жылдан бери айтыла баштаган. Бээжин бул дооматтарды четке кагып келет. Бириккен Улуттар Уюмунун эсебинде, бул лагерлерде кеминде 1 миллиондой киши кармалып турат. Эки жылдан бери Кыргызстандагы кытайлык кыргыздардын өкүлдөрү да Шинжаңдагы жакындары кармалып жатканын айтып келишет.

«Human Rights Watch» бул тажрыйбаны «күчтөп ассимиляция кылуу» деп атап, муну менен Бээжин негизги адам укуктарын гана бузбастан, аймактагы нааразылыкты тутантышы мүмкүн экенин кошумчалады.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: урушкан президент, Ухандагы илдет

Коопсуздук кеңешинин соңку жыйыны.

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (20-26-январь, 2020-жыл).

Кыр ашпаган коррупцияга каршы күрөш

Апта соңунда Кыргызстанда Коопсуздук кеңеши жыйынга чогулду. Анда президент Сооронбай Жээнбеков коррупцияга каршы күрөштү сынга алды жана прокурорлор менен сотторду «коррупционерлерди калкалап жатат» деп айыптады.

Жээнбеков анда 12,5 жылга соттолгон, кийин абактан сот чечими менен чыгып, качып кеткен Мамлекеттик каттоо кызматынын мурдагы жооптуу кызматкери Насирбек Алмаматовдун окуясына токтолду:

- Мага сөз тийип жатпайбы! Мен жасагандай, тапшырма бергендей болуп жатат! Силер отурасыңар, былтыйып! Мына ушинтип элдин мамлекеттик бийликке ишеничи кетет. Көрүнөө жасалып, чара көрбөй жатасыңар. Эмне деген акмакчылык? Өзүңөр аралашкансыңар! Башкы прокуратура, сот, өзүңөр аралашкансыңар, ошондуктан чара көрө албай жатасыңар. Мен бул боюнча декабрда эле айткам. Ошондон бери чара көрбөй жатасыңар. Ушул боюнча эмнеге чара көрүлбөйт?

Президент башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов менен Жогорку соттун төрайымы Гүлбара Калиевадан Алмаматовду бошотуп жиберген судья менен ага каршы арызданбаган прокурорго эмнеге чара көрүлбөгөнүн сурады, бирок алар үн каткан жок.

Коопсуздук кеңеши: 30 кызматкер жазаланат
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:14 0:00

Насирбек Алмаматов мындан эки жылдан ашыгыраак убакыт мурун Мамлекеттик каттоо кызматынын Автотранспортту каттоо жана айдоочулук күбөлүк берүү департаментинин Бишкек шаардык бөлүмүн жетектеп турганда камакка алынган. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) ал автоунааларды каттоо, кайра каттоо иштеринде, айдоочулук күбөлүк берүүдө коррупциялык айла-амал түзүп алганын билдирген жана атайын видеотасманы да жарыялаган.

Былтыр мартта Бишкектеги Октябрь райондук соту Алмаматовду 12,5 жылга кескен. Ошондон көп өтпөй эле Бишкек шаардык соту аны 3,3 миллион сомдук айыпка жыгып, абактан бошотуп жибергени маалым болгон.

Жогорку сот Бишкек шаардык сотунун 2019-жылдын 9-июлунда чыгарган өкүмүн жокко чыгарып, райондук соттун чечимин күчүндө калтырган. Ошол кезде Алмаматов качып кеткени маалым болуп, милиция ага издөө жарыялаган.

Сооронбай Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин жыйынында коррупцияга каршы күрөштү аксаткан аткаминерлерди кызматын тапшырууга чакырды. Ал УКМКга караштуу Коррупцияга каршы кызматка, Финансы полициясы менен мамлекеттик кызматтарды көрсөткөн мекемелерге ишкерлер менен эл нааразы экенин айтты:

- «Реформа кылып жатабыз» деп айтып жатасыңар. Аны айтыш оңой, бирок ишке ашырыш, сөз менен ишти айкалыштыруу кыйын. Муну эрки жана ыйманы бар, баласынын, өлкөнүн келечегин ойлогон гана жетекчи кыла алат. Укук коргоо органдарынын жетекчилери, өзүңөрдүн ичиңердеги коррупция менен күрөшүүгө көңүл кош мамиле кылып жатасыңар. Коррупция менен күрөшүш үчүн биринчи укук коргоо органдары тазаланышы керек. Министр, губернатор, акимдер өздөрү таза болмоюнча муну ишке ашырыш кыйын. Ошондуктан колуңардан келбесе арыз жазып кеткиле да. Колунан келген адамга орун бошоткула.

Бирок эч ким ошол коррупцияга каршы күрөштө чабалдык кылып жатканын мойнуна алып, ордунан туруп кеткен жок. Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев өкмөткө коюлган дооматтарды негиздүү деп тапты:

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- Министрлердин, өкмөт мүчөлөрүнүн аткаруучулук тартибинде маселе бар. Жасалбай калган иштердин көбү өзүбүздүн шалаакылыгыбыз жана көңүл кош мамилебиз болуп жатат. 22-январда жыйын кылып, 49 адамга чара көрүү жөнүндө чечим кабыл алдык.

Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев билдиргендей, 2018-жылы коррупциялык жана кызматтык кылмыштар боюнча дээрлик миңге чукул иш козголгон. Былтыр болсо мындай фактылар бир канча эсе көбөйүп, төрт миңге чамалаган.

Анткен менен мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогон Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мүчөсү Адил Турдукуловдун пикиринде, коррупцияга каршы күрөштө азыркы бийликке артылган ишеним акталган жок.

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- 2018-жылы Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөш боюнча Коопсуздук кеңешинде сүйлөгөн сөзүнөн кийин коомчулукта ага ишеним пайда болгон, - деди ал. - Бирок ошол ишеним акталган жок. Коррупциялык иштерди прокуратура, УКМК жана башка күч органдары эмес, жарандык коом жана журналисттер ачып жатат. Негизи бул иштердин башында укук коргоо органдары турушу керек эле. Бирок мунун саясий жоопкерчилиги президентте.

Жыйын соңунда 30 мамлекеттик кызматкерге чара көрүш керек экендиги айтылды. Алардын ичинде Социалдык фонддун жетекчиси Медер Ирсалиевге, Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитеттин төрагасы Эмил Осмонбетовго жана анын эки орун басарына катуу сөгүш берүү, ал эми Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекциянын жетекчиси Жолдошбек Жунушевди кызматтан алуу сунушталды. Бирок Коопсуздук кеңешинин жыйынында кийинки убакта «Азаттыктын» иликтөөлөрүндө айтылган бажы тармагы тууралуу сөз болбогону коомчулукта талкуу жаратты.

Разаковго айтылган сын

Бул жумада Жогорку Кеңештин депутаты Жанарбек Акаев вице-премьер-министр Жеңиш Разаков чек ара боюнча нааразылык акциясына чыккандардан кечирим сурашын талап кылды. Ал өкмөт өкүлүнө «чек араны чечип бергиле деп суранган элди жамандады» деп нааразы болду:

Жанарбек Акаев.
Жанарбек Акаев.

- «Чек арага жардам бергиле, тактап бергиле» деп чыккан элди «акчага чыккандар» деп атады. Бул элди мазактоо. Разаков же сот алдында жооп бериши керек же кызматын тапшырып же бүгүндөн калбай элдин алдына чыгып кечирим сурасын. Факт жок! Баткенден, айыл-ападан келип, радикалдуу сөздөрдү эмес, карапайым элдин талабын айтып жатса «акчага чогулгандар» деп атады. Бул абдан чоң ката.

Разаков мунун алдында Бишкекте өткөн аптадагы митинг «акчага уюштурулган» деген оюн ачыкка чыгарган эле:

- Менин жеке оюмда, алар акча менен чыгарылган адамдар. Эгер «кимдин адамы көп» десеңер мен да адамдарымды чыгарып көрөйүн. Баткенди көтөрөйүн, анда биз элди көтөрүп эле жүрө берели. Мен мамлекеттик кызматкермин, мага андай болбойт.

Жогорку Кеңештин алдында 15-январда чек ара маселесин чечүүнү, Баткендин Көк-Таш айылында кармалгандарды бошотууну талап кылып нааразылык акциясы өткөн. Анда «Разаков кызматтан кетсин» деген да сөз болгон.

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:49 0:00

Ал арада журналист Канышай Мамыркулова Жеңиш Разаковду сотко бергени маалым болду. Журналист 23-январда доо арыз менен Бишкек шаарынын Биринчи май райондук сотуна кайрылганын, адамдык кадыр-баркына жана жарандык ар-намысына шек келтиргени үчүн Разаковдон 5 миллион сом айып пул өндүрүүнү талап кылып жатканын «Азаттыкка» айтып берди:

- Эгер ошол каражат өндүрүлсө, биз Баткен элинин социалдык ал-абалын чыңдоого жумшап берет элек. Бул жөн гана жарандык позиция. Болбосо Разаковдун акчасына ким байыйт?

Разаков буга байланыштуу азырынча үн ката элек. Анын аты «Азия Ньюс» гезитинин редактору Асланбек Сартбаевдин ишинде да аталып жатат. Журналист өткөн аптада Аскер прокуратурасына бир канча сурак берип чыккан. Сартбаев өзү тергөөгө байланыштуу маалыматты сыртка чыгарбоо тууралуу тилкат жазып бергенин жүйө кылып, комментарий берген эмес. Бирок бир катар маалымат каражаттары жана жарандык активисттер журналист Жеңиш Разаковдун арызы боюнча суралып жатканын айтып чыгышкан.

Былтыр март айында «Азия Ньюс» гезити Жеңиш Разаков тууралуу макала басып, анда ал Тажикстанда кармалып чыкканын жазган. Басылма буга далил катары Разаков 2010-жылы Баткен облусунун ички иштер башкармалыгынын кылмыш иликтөө бөлүмүнүн башчысы болуп турган учурда жетекчисине жазган түшүнүк катын жарыялаган.

Жеңиш Разаков буга чейин «Азаттыктагы» маегинде өзү жөнүндө таратылган маалыматтарды УКМК текшерип, эч кандай мыйзам бузуу жок деген тыянак чыгарганын билдирген.

Кыргыз-тажик алмашылчу жерлер

Ал арада Кыргызстан менен Тажикстан алмашканы жаткан эки жер боюнча айрым маалыматтар ачыкка чыкты. Анда Баткендин Көк-Таш айылындагы Арык-Асты тилкеси менен тажикстандыктар жашаган Майский айылы алмашыла турганы айтылды. Экинчиси болсо Кыргызстандын Самаркандек айылы менен Тажикстандын Чорку айылы чектешкен аймактагы жерлер экени белгилүү болду.

Деген менен кыргыз өкмөтү Кыргызстан Тажикстанга алмашат деген жерлер тууралуу азырынча расмий комментарий бере элек. Тажик бийлиги да үн ката элек. Эки өлкөнүн чек ара маселелери боюнча жумушчу топтору 22-январда Бишкекте жолугуп алмашылчу жерлерди талкуулады.

«Азаттык» алмашылганы жаткан жерлер тууралуу жергиликтүү бийлик өкүлдөрү жана тургундарды кепке тартты. Көк-Таш айылынын башчысы Разия Өсөрованын «Азаттыкка» берген маалыматына караганда, мурда Арык-Асты участогунун аянты 17 гектар болчу. Кийин кыргызстандыктар жерлерин сатып жиберип, учурда 14 гектардай жер бар. Бул аймакта 2014-жылга чейин 30дан ашык турак жай болгон. Тажикстан менен чек ара чырларынан улам кыргызстандыктар көчүп кетип, учурда Арык-Астыда кыргыз жарандары жашабайт.

Дахма аймагында кыргыздар жашайт жана ал жер бизге калат.

- Дахма аймагында кыргыздар жашайт жана ал жер бизге калат. Ал эми Дахмадагы Майский деген айылда тажиктер жашайт. Жер алмашылгандан кийин алар Майскийден көчүп Арык-Астыга кетишет. Бул маселени эки президент гана сүйлөшүп чече алат экен. Башка эч ким чече албайт. Жеңиш Парпиевичтин айтканы боюнча ушул жерлерди алмашууга Тажикстан макулдук бериптир, - деди Өсөрова.

Жергиликтүү тургундар өкмөттөн алмашылчу жерлер боюнча так маалымат берип, элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүшү керек экенин айтып жатышат. Ак-Сай айылынын жашоочусу Зайнидин Дубанаев бул тууралуу мындай деди:

- Чек ара боюнча сүйлөшүүлөр кандай болгону тууралуу маалыматтар жергиликтүү тургундарга жетпей калып жатат. Ушуну бизге түшүндүрүп, «мына ушундай болуп жатат» дешсе жакшы болмок. Биз болсо сыналгыдан гана маалымат алуудабыз.

Эки өлкө алмашканы жаткан жерлер маселеси тууралуу Жогорку Кеңеште да сөз болду. «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев парламенттин 22-январдагы жыйынында өкмөттөн маалымат талап кылды:

- Өкмөт Жогорку Кеңеш документтерди ратификация кылардын алдында депутаттарга алмашылып жаткан жерлердин аянты, баалуулугу бирдейби - ушул боюнча маалымат берсин. Биз ушуга жараша эл менен сүйлөшүп, акылдашып туруп ошого жараша чечим кабыл алабыз. Эртең жалган мекенчилдер сындап чыгат.

Жергиликтүү эл жер алмашууда жердин аянтынан тышкары анын сапаты, суунун жеткиликтүүлүгү сыяктуу маселелер эске алынышы керек деп эсептейт. Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

2014-жылы Кыргызстан менен Тажикстан жер алмашуу боюнча сүйлөшүүлөрдү баштап, анда да Арык-Асты тилкеси алмашылчу жерлердин тизмесине кирген. Бирок белгисиз себептер менен иш токтоп калган. Дахмада кыргызстандыктар менен тажикстандыктардын көчөлөрү аралашып жайгашып калган жана чек ара чыры көп катталган аймак деп эсептелет.

Расмий кабарларга ылайык, быйыл 10-11-январь күндөрү кыргыз-тажик чек арасында болгон чатак да ушул Дахма тилкесинде башталган. Тажикстан кыргыз тарап менен алмашылчу жерлер боюнча азырынча эч кандай маалымат таратпай турат. Тажикстандагы «Азия-Плюс» агенттиги тажик өкмөтүндөгү булактарына таянып, тажик тарап былтыр эле жер алмашуу боюнча Кыргызстанга 60тан ашык сунуш киргизгенин жазды.

14-январда кыргыз-тажик өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында алты пункттан турган протоколго кол коюлган. Анын негизинде топографиялык жумушчу топтор 1-мартка чейин Кыргызстандын Баткен району менен Тажикстандын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди алмашуу боюнча сунуштарды иштеп чыгышы керек.

Кытайдан тараган вирус

Кытайда өпкөнү сезгенткен вирустан өлгөндөрдүн саны 40тан ашты. Бул оору жүздөгөн адамга жукту жана алардын айрымдарынын абалы оор. Вирус жуккандар Кытайдын сырткары АКШда, Таиландда, Вьетнамда, Сингапурда, Жапонияда, Түштүк Кореяда, Тайванда, Непалда, Францияда жана Австралияда да катталды.

Алгач Кытайда коронавирус биринчи катталган Ухань шаарынын тургундарына сыртка чыкпоо жөнүндө көрсөтмө берилди. Миллиондогон киши жашаган бул калаада коомдук транспорт тыптыйпыл токтоду. Бийлик темир жол вокзалы менен аэропортту да убактылуу жапты жана туристтерди Ухандан оолак болууга чакырып жатат.

Андан соң Хубэй провинциясында Ухандан башка дагы ондон ашык шаарда коопсуздук чаралары күчөтүлдү. Мамлекеттик маалымат каражаттары Личуань, Чиби, Сяньтао өңдүү шаарларда да коомдук транспорттун каттамына чектөө киргизилгенин жазышты. Баш калаа Бээжинде Жаңы жылдык иш-чаралар өткөн жок.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун Чукул кырдаалдар комитети 22-январда чукул жыйынга чогулду. Анда комитеттин башчысы Дидье Уссин абалды байкап-талдап жатышканын айтты:

- Чукул түзүлгөн комиссиянын жыйынында вируска байланыштуу жагдайга, анын жайылып кетүү коркунучуна баа бердик. Бизде албетте, Кытай бийлиги гана берген маалымат бар. Ал жакында катталган фактылар менен гана чектелет. Комитет бул маалыматты терең талдап, уюмдун жетекчилигине сунуштарды берет.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму Бээжиндин илдетке каршы чараларына жогорку баа берди. Бирок вируска байланыштуу өзгөчө абал жарыялаган жок.

Кыргызстанда коронавируска байланыштуу жагдайды көзөмөлдөш үчүн ыкчам штаб түзүлдү. Ал штабдын курамына Саламаттык сактоо министрлигинин жана бир катар тийиштүү мамлекеттик органдардын адистери кирген. Ыкчам штабдын мүчөлөрү Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун өкүлдөрү менен байланышып, ыкчам маалымат алмашып турушат.

Кыргызстанда Кытайдын аймагында чыккан коронавирус учурлары катталган жок. Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча, 2019-жылдын декабрынан тартып жаңы вируска чалдыгуунун биринчи учурлары катталгандан кийин эле адистер тийиштүү алдын алуу жана даярдык иштерин жүргүзүүдө.

Коронавирустун алдын алыш үчүн кыргыз-кытай мамлекеттик чек арасынын бардык көзөмөл-өткөрмө жайларында, Бишкек жана Ош шаарларынын аэропортторунда оорунун белгилерин аныкташ үчүн дене табын өлчөөчү жабдыктар орнотулду. Санитардык карантин пунктунун адистери бул жабдыктар менен Кыргызстанга Кытайдан жана үчүнчү өлкөлөрдөн келгендерди текшеришүүдө.

Жугуштуу оорулардын республикалык ооруканасында коронавирус аныкталган шартка даярдалып, атайын үч палата орнотулду. Дарыгерлер үчүн зарыл болгон коргоочу каражаттар сатып алынды.

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Кытайдагы мекендештерди жана коңшу өлкөгө барууга камынып жаткан жарандарды сак болууга чакырып, сунуш кылынган чараларды, анын ичинде коргоочу бет каптарды милдеттүү түрдө колдонуу керек экенин эскертет.

Буга чейин Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция Кытайдан эт азыктарын ташып келүүгө убактылуу чектөө киргизген. Ушундай эле чаралар Кытайга коңшулаш жашаган Борбор Азиянын башка мамлекеттеринде да көрүлүп жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөнстан: суракка алынган жүргүнчүлөр

Ашхабад аэропорту. Архивдик сүрөт.

Акыркы күндөрү Түркмөнстандын баш калаасы Ашхабаддын аэропортунда эл аралык каттамдар аркылуу чет өлкөлөргө учкан жарандарды катуу суракка алуу күчөдү. Аэропорттогу кызматтардын сурагынан өтө албаган жүргүнчүлөр учактан калып жатканын Интернетте тараган видеолор айгинелейт.

Жаңы жылдан бери Ашхабаддын аэропортунан Стамбулга уча албаган түркмөн жүргүнчүлөрү көбөйүүдө. Сапарга аттангандар себепсиз суракка алынып, кийин учак коё берилбей калганын айткан видеолор социалдык тармактарда байма-бай таркап жатат.

Ашхабаддын эл аралык аэрпортунан Стамбулга жумасына 3 аба каттамы бар. «Түркмөн аба жолдору» күнүнө эки ирет, ал эми «Түрк аба жолдору» бир жолу учат. Чет өлкөгө кете турган түркмөндөр ушул учактар менен кетишет.

Аэропортто кармалгандар миграция кызматкерлеринин сурагына кабылгандар экенин жүргүнчүлөр «Азаттык» радиосунун түркмөн кызматына жашыруун айтып беришкен.

Өз коопсуздугунан корккон жүргүнчүлөр суракта жеке турмушуна байланыштуу суроолор да берилерин айтышат.

- Мисалы, бизден «Чет өлкөгө эмне максат менен чыгып жатасың, ал жакта эмне кыласың?» деп сурашты. Бирок айрым учурларда чектен чыгып биздин жеке жашообузга кызыгышты. Үй-бүлөбүз жөнүндө сурап, кээде уят сөздөрдү колдонушту. Бизди шылдыңдаган учурлары да болду, - дейт алардын бири.

Айрым жергиликтүү басылмалар 10-январдан баштап Ашхабаддын аэропортунан ондогон жаран уча албай, билеттери күйүп кеткенин жазган.

Түркиянын Миграция департаментинин маалыматы боюнча 2019-жылы өлкөдө 45 миңден ашык түркмөн жараны туруктуу жашоого уруксат алган. Ал эми мигранттар боюнча серепчи Мурат Эршахин Түркмөнстандан Түркияга келген мигранттар жана соодагерлер жаңы жылдан тартып азайганын баса белгиледи:

- Ооба, Түркмөнстандын бийлиги өз жарандарын чет өлкөгө чыгарбай жаткандыгы үчүн маселе чыгып жатканын билдик. Түркияда эмгек визасы менен иштеп жүргөн түркмөнстандыктарды да өткөзбөй жатыптыр. Мага келген маалымат боюнча, расмий Ашхабад «буга Түркияда жашаган түркмөнстандыктардын кылмыш иштерине аралашканы акыркы күндөрү көп болуп жатканы себеп болду» деп эсептейт экен. Бирок Түркияда кылмышка аралашкан түркмөндөр боюнча так маалымат жок. Антсе да Ашхабаддан Стамбулга чыга албай жаткан жүргүнчүлөр боюнча кабарым бар.

Аэропортто жарандар эмне себептен суракка кабылып жатканы жөнүндө Ашхабад комментарий бере элек.

Жыл сайын түмөндөгөн түркмөнстандыктар чет өлкөгө иштөө максатында чыгып кетишет. Алар негизинен Түркияда, Орусияда жана постсоветтик өлкөлөрдө эмгек визасы менен же мыйзамсыз иштөөгө мажбур. Түркмөн бийлиги чет өлкөгө кеткен эмгек мигранттары боюнча маалымат бербейт. Алардын өз мекенин таштап, чет өлкөгө агылып кетип жатышын эң биринчи себеби - өлкөдөгү экономикалык кризис, азык-түлүктүн жетишсиздиги жана жумушсуздук.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Интерактивдүү тасма: каармандын тагдырын көрүүчү чечет

Интерактивдүү тасма: каармандын тагдырын көрүүчү чечет
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:09 0:00

Уйгур активисттин сырдуу өлүмү

Кытайдын Шинжаң аймагында былтыр 24-ноябрда белгилүү уйгур активист Варис Абабекри 53 жаш курагында ажал тапкан.

Ал көзү өтөрдөн бир апта мурун Бээжин "тарбиялоочу лагерь" деп атаган жайдан бошоп чыккан. Активисттин жакындары лагерге түшкөнгө чейин саламаттыгы жакшы болгонун айтып келишет. Анын сырдуу өлүмү мындай жайлардагы адам чыдагыс кыйноо, зордук-зомбулук тууралуу жоромолду күчөттү.

Өч алуубу?

Германиянын Мюнхен шаарында жайгашкан Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгрессинин билдиришинче, Варис Абабекри 2019-жылы январь айында камакка алынган. Ал 1980-жылдары Шинжаң университетинде окумуштуу студенттердин союзун түзгөндөрдүн бири болгон. Аталган уюмдун башчысы, группалашы Долкун Иса менен чогуу 1988-жылы июлда Кытай бийлигинин уйгур улутундагы элди басмырлаганына, кытай тектүү жарандарды Үрүмчүгө көчүрүп келүү саясатына каршы нааразылык акцияларына катышкан. Мындай акциялардан кийин Абабекри менен Долкун абройлуу бул окуу жайдан айдалган жана куугунтукка кабылган.

Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгрессинин маалыматы боюнча, Абабекри 1990-жылдары бир канча жолу түрмөгө отуруп чыккан. Кийинчерек Абабекри кино тармагына ыктаган жана "Tengritag Ekrani" деп аталган журнал чыгара баштаган. Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгресси Абабекри былтыр жыл башында дагы башка маданий ишмерлер, интеллигенциянын өкүлдөрү менен чогуу кармалышы ыктымал деп боолголойт. Анткени "кытай бийлиги сөзү өтүмдүү, коомго таасир эте алган уйгур тектүү жарандардын оозун басууга аракет кылып жатат" дейт уюм.

Абабекринин ажал тапканын "Уйгурлар үчүн өнөктүк" уюмунун аткаруучу директору Рушант Аббас да "Твиттердеги" баракчасы аркылуу тастыктады.


"Эркин Азия" радиосу Абабекринин өлүмүн өз алдынча иликтегенге аракет кылган. Алар Үрүмчүдөгү Галибиет округундагы полициянын өкүлү менен сүйлөшкөндө, ал активист тууралуу укпаганын жана Кытай бийлиги улуттук азчылыктын өкүлдөрүн күчтөп камап турган жайлар тууралуу билбей турганын айткан. "Эгер силер муну билгиңер келсе, Үрүмчүгө келип, күбөлүгүңөрдү көрсөткүлө" деп жооп берген.

Үрүмчүдөгү Саясий жана укук маселелери боюнча комиссиянын атын атабоону өтүнгөн кызматкери Абабекри өлгөнү тууралуу укканын айтып берген. Анын өлүмү кокусунан болгонун, жаназасы Ногай мечтинде окулганын кошумчалаган. Анын айтымында, активист кыйноодон эмес, жүрөгү кармап калып жан таслим болгон. Ал Абабекри түрмөгө эмнеге түшүп калганын билбей турганын, бирок ал бийликке жакпаган жагдайларга кабылганын билдирген.

"Ал убагында Шинжаң университетинен чыгып калган жана бир канча жолу соттолгон. Ошондой эле аялуу темалардагы макалаларды журналдарга жарыялаган", - деген үрүмчүлүк аткаминер.

Атын атабаган аткаминер Абабекри паспорт алуу үчүн бир канча жолу кайрылганын кошумчалады.

"Эркин Азия" радиосу Үрүмчүдөгү Варис Абабекринин жакын досторунун бири менен байланышкан. Ал досу өткөн жылдын башында камакка алынганга чейин саламаттыгы мыкты болгонун айтып берген.

Бээжин башында мусулман азчылыктар күчтөп кармалып турган жайлар тууралуу маалыматтарды жокко чыгарып келген. Андан кийин радикалдашуунун алдын ала турган тарбиялоочу, кесип үйрөтүүчү жайлар деп атай баштаган. Бирок улуттук азчылыктардын өкүлдөрү андай жайларда тууган-уругуна кабар бербей эркинен тыш кармалып турганы, катаал мамилеге кабылганы тууралуу бир канча окуялар ачыкка чыккан. Лагерлерде тамак-шарты начар экени, күзөтчүлөр өтө орой мамиле кылары белгилүү болгон.

"Эркин Азия" радиосу лагерде жүргөндө, же бошоп чыккандан кийин ондогон адам өлгөнүн жазган. Алардын айрымдарына убагында медициналык жардам көрсөтүлбөй саламаттыгы кескин начарлап кеткени, башына түшкөн азапты көтөрө албай кайгыдан ажал тапкандары да болгон.

"Атайлап жок кылуу"

Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгрессинин өкүлү Иса Абабекринин өлүмү кокусунан эмес деген пикирде, ал "Кытай бийлиги уйгур элитасын атайлап жок кылуу саясатын баштады" деп айтты.

"Биз Варистин кандайдыр бир олуттуу илдетке кабылганы тууралуу эч качан уккан эмеспиз. Анын өлгөнүнө байланыштуу бизге келип түшкөн маалыматтар да муну ырастайт. Анын саламаттыгы чың эле. Бошонуп чыгып келгенден кийин бир жуманын ичинде өлүп калганы ал катуу зордук-зомбулукка, кыйноого кабылганынан кабар берет".

Исанын айтымында, Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгресси лагерлердеги кыйноолорду бир канча булактар аркылуу бышыктаган. "Бийлик Абабекрини өлөөрүнө саналуу сааттар калганда бошоткон өңдөнөт", дейт Иса. Ал ошондой Абабекринин кармалганын укканда эле Кытай бийлиги аны өлтүрүп койбос бекен деп чочулаганын да кошумчалады.

"Варис 1985-жылдагы студенттик кыймылдын лидерлеринин бири эле. Ал 1988-жылдагы студенттердин нааразылык акциясындагы да көрүнүктүү активист болгон. Кытай бийлиги үчүн бул өч алуу мезгили. Досумду лагерге камап, аны жазалайт деп көзүм жетип турду эле", деди Иса.

АКШнын аракети

Шинжаңдагы улуттук азчылыктын өкүлдөрү кабылган жагдайга байланыштуу эл аралык коомчулукта тынчсыздануу байма-бай айтыла баштады.

АКШнын Өкүлдөр Палатасы былтыр жыл этегинде Кытайдын Шинжаң аймагындагы адам укуктарынын бузулушуна жана ислам динин тутунган аз улуттарга карата репрессиясына байланыштуу мыйзам кабыл алган. Анда бул иштерге жооптуу Кытайдын жогорку кызмат адамдарына санкция салуу жана башка чаралар каралган.

«Уйгур актысы» деп аталган мыйзам долбоорунда Кытайдын Шинжаң-уйгур автоном районунда адам укуктарынын одоно бузулушуна байланыштуу Бээжиндин дарегине олуттуу сын айтылган.


Кошмо Штаттар андан кийин Шинжаң аймагындагы мусулмандардын укуктарын бузууга катыштыгы бар деген кытайлык 28 компания менен уюмду “кара тизмеге” киргизген. Санкциялык тизмедеги мамлекеттик мекемелер менен жеке менчик компаниялардын арасында Шинжаң уйгур автоном облусунун коомдук коопсуздук башкармалыгы, ага баш ийген 19 уюм жана 8 компания бар. Эң белгилүүлөрү – видеокөзөмөл системаларын чыгарган дүйнөдөгү эң чоң "Hikvision" фирмасы жана адамдын жүзүн таануу технологиялары тармагындагы башка лидер-өндүрүүчүлөр.

Былтыр ноябрь айында кеңсеси Вашингтондо жайгашкан «Чыгыш Түркстан» улуттук козголуш кыймылы (ETNAM) Кытайда мусулман азчылыктары кармалып турган 500гө жакын лагерь жайгашкан жерди таап чыккан.

Журналисттик иликтөөчүлөрдүн эл аралык консорциуму Кытайдын Шинжаң-уйгур автоном районунда аз улуттардын өкүлдөрү менен мусулмандар күчтөп кармалган лагерлер тууралуу ондогон жашыруун документтерди жарыялаган. Анда Кытай бийлигинин лагердеги жетекчилеринин буйруктары, он жылга соттолгон уйгур улутундагы эркектерге чыккан өкүмдөр бар.

Дүйнөдөгү 17 маалымат каражаты чогуу иликтеген, «Кытай тору» деген ат менен жарыяланган баяндамада мындай лагерлер уйгурларды жана башка аз улуттарды күчкө салып диний ишенимин өзгөртүү жана ассимиляция кылуу максатында түзүлгөнү айтылат.

Бириккен Улуттар Уюмунун маалыматына ылайык, ушул тушта Кытай бийлиги жалпы саны бир миллиондой уйгур жана башка мусулман азчылыктардын өкүлдөрүн атайын лагерлерде эркинен тыш кармап отурат. Бээжин мындай дооматтарды четке кагып, андай жайларды "тил жана кесип үйрөтүүчү борборлор" деп атайт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айсултан Назарбаев өмүрүнө коркунуч жаралганын айтты

Айсултан Назарбаев.

Казакстандын мурунку президенти Нурсултан Назарбаевдин небереси, казак парламентинин төрайымы Дарига Назарбаеванын уулу Айсултан Назарбаев өмүрү коркунучта экенин өзүнүн «Facebook» баракчасы аркылуу жарыялады.

Социалдык тармактарга көптөн бери эч нерсе жазбай калган Айсултан Назарбаев «Facebook» баракчасына 22-январда катары менен бир нече пост жарыялады. Анда экс-президенттин небереси кыйладан бери түрмөдө отурганын, туугандары менен тил табыша албай, эми аны өз жакындары өлтүрүп коюшу мүмкүн экенин жазган.

Айсултан апасы, казак парламентинин төрайымы Дарига Назарбаева тууралуу да элдин эсин оодарган билдирүү жарыялады:

«Апам таятамды мен анын уулу болгонум үчүн кайырмакка илип турган» («​Моя мать держала деда на крюке из-за того, что я его сын»), деп жазды ал.

Дагы бир постунда анын жакындары көзүн тазалап кетиши мүмкүн экенин билдирип, ошондуктан Улуу Британиянын канышасынан Нурсултан Назарбаевге телефон чалуусун суранган.

Айрым окурмандар Айсултандын «Facebook» аккаунтунан башка бирөөлөр жазып жатышы мүмкүн деп боолголоп жатышат.

Ал арада Айсултан журналисттердин суроолоруна жооп берүүгө убада кылып, телефон номурун да жазып койгон. Айрым журналисттер ал номурга чалып, видео маек уюштурушкан. Айсултан «Facebook» баракчасына баарын өзү жазганын журналисттерге ырастаган. Видеодогу кадрга караганда ал ооруканада жатканы байкалат.

Ал арада Айсултан дүйнөнү каптаган магия тууралуу тууралуу бүдөмүк пост калтырган. Бир нече сааттан кийин ал казакстандык мурдагы банкир, ушул тапта бозгунда жүргөн Мухтар Аблязовдун телефон чалышын суранган.

Андан көп өтпөй Аблязов «Facebook» аркылуу түз эфирге чыгып, Айсултан менен байланышканын, ал өзүн өлтүрүп кетиши мүмкүн деп коркуп турганын ырастаган.

«Ал өтө коркунучтуу абалда. Ал өзүн да Рахат Алиевдей кылып өлтүрүп коюшу мүмкүн деп коркуп жатат. Ал өз апасы өлтүртүшү мүмкүн экенин айтты», - дейт Аблязов.

Былтыр британ соту Назарбаевдин небересин Лондондогу «Priory Hospital Hayes Grove» ооруканасында дарылансын деген чечим чыгарганы кабарланган. Ал ушул тапта Англияда баңгизат туткунунан дарыланып жатканы маалымат каражаттарына мурдатан белгилүү болчу.

Айсултандын бул билдирүүсүнө азырынча Назарбаевдердин үй-бүлөсү жооп бере элек.

23-январда Дарига Назарбаеваны журналисттер парламент имаратынан күтүп турушту. Бирок адатта 2 жансакчы менен жүргөн Сенаттын төрайымы ал күнү алты жансакчынын коштоосунда келди.

Олбурлуу жигиттер бир да журналистти Назарбаевага жакындатпай алып өтүүгө аракет кылышты. Жансакчылардын бири «Азаттыктын» казак кызматынын кабарчысынын мойнун толгон, оозун жапканга аракет кылды. Жансакчынын колунан бошонуп чыккан журналист Назарбаевадан уулу эмне коркунуч тууралуу айтып жатканын сураганга үлгүргөн. Бирок Сенаттын төрайымы суроону жоопсуз калтырды.

«Азаттык» Айсултан Назарбаевдин өмүрүнө коркунуч жаралып жатканынын чын-төгүнүн суроо максатында Казакстандын Лондондогу консулдугу менен байланышып, жооп ала алган жок. Ал эми Казакстандын туңгуч президентинин кеңсесине байланышууга мүмкүн болбоду.

Казакстандын мурунку президенти Нурсултан Назарбаевдин 29 жаштагы небереси Лондондо шарттуу кесилген. Ага былтыр полицияга кол салган деген айып тагылган. Өкүмгө ылайык, Айсултанга 18 айлык сыноо мөөнөтү берилип, 140 саат бою коомдук жумуштарга чегерилген жана маңзатка болгон көз карандылыктан арылыш үчүн атайын сабактарга барууга милдеттендирилген, андан тышкары 1300 доллардын тегерегиндеги айып пул төлөшү зарыл болгон. Маалыматка караганда, сот Айсултан Назарбаевди «ооруканада дарылануу» шарты менен бошоткон.

Сотто Назарбаев былтыркы жылдын 4-июлунда Британияда «баңгизат чегип алган абалында өз жанын кыюуга аракет кылып, ага жолтоо болгон полициячыларга каршылык көрсөтүп, алардын бирин тиштеп алганы» айтылган.

Айсултандын атасы Рахат Алиев - Дарига Назарбаеванын мурунку күйөөсү. Ал мурда дипломатиялык жана күч кызматтарында иштеп жүргөн. 2007-жылы бийликтин каарына калган. 2015-жылы Вена түрмөсүндө асылып турган сөөгү табылган. Расмий иликтөө ал асынып алган деген тыянак чыгарган. Маркум Рахат Алиевдин экинчи аялы Элнара Шоразованын жактоочусу немис эксперттин корутундусуна таянып, Рахат Алиев киши колдуу болушу мүмкүн экенин айтып чыккан.

Айсултан - Дарига Назарбаеванын экинчи уулу. Улуусу Нурали Алиев - 2014-2016-жылдары Астана шаарынын акиминин орун басары болуп иштеген. Венера аттуу кызы да бар.

Айсултан Англияда падышалык аскердик академияда билим алган. Окууну бүтүп келип, Казакстандын Коргоо министрлигинде иштеген. 2017-жылы Казакстандын Футбол федерациясынын президентинин милдетин 7 ай аткарган. Ал өзүнүн «Facebook» баракчасы аркылуу баңгизатка берилип калганын жазгандан кийин эки ай бою социалдык тармактардан жоголуп кеткен эле.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Виза маселеси, АКШ-Кыргызстан алакасы

Кыргызстан менен АКШнын туулары.

АКШга барууга чектөө киргизилиши мүмкүн экени айтылган мамлекеттердин арасында Кыргызстандын да аты аталып жатышына өкмөттүн чет өлкөгө чыгуучу биометрикалык паспортту даярдап бере албай жатканы себеп болушу ыктымал. Кыргызстандын тышкы иштер министрлиги ушундай билдирүү жасады.

ТИМдин божомолу

23-январда Бишкекте өткөн басма сөз жыйынында тышкы иштер министри Чыңгыз Айдарбеков АКШнын Кыргызстандагы элчиси Дональд Лу «Кошмо Штаттар кыргыз жарандарына визалык чектөө киргизгени жатканы жөнүндөгү маалыматты тастыктаган жок» деп билдирди. Айдарбеков элчини 22-январда министрликке чакырып, бул маселени талкуулаган. Тышкы саясий мекеменин башчысы Айдарбеков жарандары АКШга киришине чектөө коюлушу мүмкүн болгон мамлекеттердин тизмесине Кыргызстандын кирип калышын биометрикалык паспорт менен байланыштырды:

Чыңгыз Айдарбеков.
Чыңгыз Айдарбеков.

- Биздеги маалымат боюнча бул сунушту АКШнын укук коргоо органдары киргизген. 2017-жылы Кошмо Штаттардын президенти биометрикалык паспорт бербеген өлкөлөрдүн жарандарын киргизүүнү 2020-жылдан тартып чектөө тууралуу мыйзам кабыл алган. КМШ мамлекеттеринен биометрикалык паспорт бербеген өлкөлөрдүн бири - Кыргызстан.

Паспорт маселеси

Министр кыргыз өкмөтү чет өлкөгө чыгууну каалаган жарандарына биометрикалык паспорт жасап бере албай жатканынын объективдүү себептери бар экенин кошумчалап, визалык чектөө тууралуу чечим кабыл алганда АКШ ушул жагдайга көңүл бурарына үмүттөнөрүн айтты.

2019-жылы Кыргызстанда биометриялык паспортторго бланк даярдоо боюнча өткөрүлгөн тендер боюнча чыр чыгып, жогорку кызмат адамдарына кылмыш иши козголгон. Азырынча биометриялык паспорт берүү качан башталары белгисиз.

Кыргыз эксперттери АКШ Кыргызстандын жарандарына чектөө киргизиши мүмкүн болгон жагдайдын бир нече себептерин айтып жатышат. Башкача айтканда бул маселе жасалма кыргыз паспортунун жайылышы, мыйзамсыз миграция, эки өлкөнүн алакасы сыяктуу маселелерди күн тартибине чыгарды. Тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Аскар Бешимов абалга мындай баа берди:

- Бул ишенич артпаган өлкөлөрдүн арасына киргенибиздин фактысы. Эми буга эки себеп бар. Биринчиси - өзүбүздүн ички маселебизде, паспорт чыгарууда. Азыр аны ким гана колдонбойт? Кайсы мамлекет биздин паспортко ишенет? Эми виза боюнча чектөөнү жалаң эле АКШ колдонгон жок. Азыр Кытайга барыш да тозок болуп калды. Экинчи маселе - 2015-жылы АКШ менен бир тараптуу келишимди бузганбыз. Азыр Борбор Азиядан Кыргызстандын президенти гана АКШга иш сапары менен барган жок. Европа өлкөлөрү менен да ошондой эле салкын мамилени байкасак болот.

Дегеле АКШ соңку жылдары кыргыз жарандарына виза берүүдөн баш тарткан учурлар көбөйдү. Мамлекеттик департамент КМШ өлкөлөрүндөгү иммиграциялык эмес виза берүү четке кагылган учурлардын соңку көрсөткүчүндө Кыргызстанда экинчи орунда турат. 2019-жылы Өзбекстанда элчиликке кайрылгандардын 68,06% виза ала албай калган. Ал эми Кыргызстанда арыздардын 67,75% четке кагылган. Маселен, мындан жети жыл мурун (2013-жыл) АКШга виза алыш үчүн кайрылгандардын 75% канааттандырылган.

AКШнын бийлиги виза эмне үчүн берилбегенин түшүндүрбөйт. Активист Мирсулжан Намазаалы мунун бир себеби катары мыйзамсыз жүргөн кишилердин көбөйүп жатканы менен байланыштырды:

Мирсулжан Намазаалы.
Мирсулжан Намазаалы.

- Виза берүүдөн баш тартуунун пайыздык үлүшү көбөйүп кетти. Кыргызстандан ар кандай делегациялар менен барып, АКШда калып калгандар абдан көп. Андан тышкары паспортубуз жайылып кетти. Кылмышкерлер колдонуп жүрөт.

Борбор Азия өлкөлөрүндөгү окуялар боюнча аналитика жазган «Eurasianet» сайты Кыргызстанда АКШнын «кара тизмесине» түшүп калуунун коркунучтарынын себептерин талдаган. Анда «Кыргыздар АКШда чын эле коркунуч жаратабы?» деген суроого Кыргызстандын Сирияда жүргөн жарандары боюнча статистиканы, расмий органдардын маалыматын келтирген. Ошондой эле оңду-солду тараган кыргыз паспорту жөнүндө жазып, Түркияда киши колдуу болгон кытайлык ишкер Айеркен Саймаитинин өлүмүнө шектүү катары кармалгандардын жанынан Кыргызстандын паспорту табылганын мисалга тарткан. Басылма эки өлкөнүн алакасындагы жагдайга токтолуп, АКШнын аскер базасынын чыгарылышын, бир тараптуу кызматташтыкты токтотуудагы Орусиянын таасирин белгилеген.

АКШ-Кыргызстан алакасы

Кыргызстан менен АКШнын өкмөттөрүнүн кызматташтыгы тууралуу келишимге 1993-жылы 19-майда Вашингтондо кол коюлган. Бул документти кыргыз өкмөтү 2015-жылдын 21-июлунда бир тараптуу денонсациялаган. Жаңы келишим даярдалып жатканы бир жылдан бери айтылууда, бирок ага кол коюла элек.

Парламенттин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетинин мүчөсү, депутат Абдывахап Нурбаев бийлик кызматташтык боюнча жаңы келишимдерди эртелеп иштеп чыгышы керек экенин белгиледи. Ал Кыргызстан АКШ менен алакасын бекемдөөгө ынтызарлыгын көрсөтүшү керек деп эсептейт.

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

- Эң башкысы - биздин жөнөкөй элге зыяны тийбеши керек, - деди ал. - Алдын-ала сүйлөшүү жүргүзүп, Тышкы иштер министрлиги себептерин аныктап диалогго барышы зарыл. Анткени АКШда мүмкүнчүлүк көп, күчтүү окуу жайлары бар. Балдардын ал жакка барышына тоскоол болуп калат.

Кыргызстанда АКШга иштеш үчүн кандай гана жол менен болбосун барууга аракет кылган жаштардын катары калыңдап барат. Муну Интернеттеги АКШга виза ачып берүүнү сунуш кылган жарнамалардан байкаса болот. Буга байланыштуу Кыргызстанда виза алмакчы болуп ири акчасын алдатып калгандар көп кездешет.

21-январда the «Wall Street Journal», «the New York Times» жана «Politico» басылмалары Ак үйдөгү өз булактарына таянып, Кыргызстан менен Беларустун жарандарына Кошмо Штаттарга барууга чектөө киргизилиши мүмкүн экенин жазышты. Маалыматка ылайык, жаңы тизмеге ошондой эле Бирма, Эритрея, Нигерия, Судан жана Танзания кириши ыктымал. Жарыяланган макалаларда «бирок бул мамлекеттердин бардык жарандарына Америкага кирүүгө тыюу салынат дегенди билдирбейт» деп жазылган. «Politico» белгилегендей, чектөөлөр балким жогорку даражалуу расмий өкүлдөргө же айрым бир визалардын түрүнө киргизилет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЕАЭБдин кызыгынан кыйынчылыгы көп

Иллюстрациялык сүрөт.

Акыркы күндөрү Евразия Экономикалык Биримдигинин (ЕАЭБ) алкагында Орусия менен Беларустун мунайга байланышкан мамилелери, казак-кыргыз чек арасындагы кырдаал бул уюмдун тегерегиндеги талкууга кайрадан жем таштады.

ЕАЭБ эмне үчүн интеграциялык кызматташтыктын үлгүсүн көргөзө албай жатат?

«Арай көз чарай» талкуусуна Евразия Экономикалык Биримдиги (ЕАЭБ) боюнча кыргыз өкмөтүнүн өкүлү Алмаз Сазбаков жана экономика боюнча эркин эксперт Кайрат Итибаев катышты.

«Азаттык»: - Алмаз мырза, Кыргызстан ЕАЭБге киргенине беш жыл болду. Андан бери Кыргызстандын уюмдагы мамлекеттер менен болгон интеграциялык алакасында эмне өзгөрдү?

Алмаз Сазбаков.
Алмаз Сазбаков.

Алмаз Сазбаков: - Кыргызстандын ЕАЭБге мүчө болгонуна 4,5 жылдан ашып калды. Албетте, «Бул убакыт ичинде биздин өлкө эмне пайда тапты?» деген суроо коомчулук үчүн маанилүү. Биз бул маселени дайыма талдап турабыз.

Биринчиден, Кыргызстан бул уюмга мүчө болгону макроэкономикалык туруктуулукка жетише алдык. Мурдагы жылдары экономикабыздын жалпы өсүшү 3,6% түзсө, 2019-жылдын жыйынтыгы менен бул көрсөткүч 4,5% түздү. ЕАЭБдеги мамлекеттердин арасында инфляция Кыргызстанда эң төмөнкү деңгээлде, б.а. 3, 7% түздү. Акыркы төрт жылдын жыйынтыгын алсак Кыргызстандагы инфляция 3,4% ашкан жок.

Экинчиден, Кыргызстандын ЕАЭБге кирген мамлекеттерде иштеп жаткан мекендештерибиздин статустары өзгөргөнү жакшы натыйжаларды берүүдө. Мигранттарга болгон талаптар, шарттар бир топ жеңилдеди. Расмий маалыматтарда Орусиянын аймагында 700 миң, расмий эмес булактарда 1 миллиондон ашык мекендешибиз эмгектенип жатканы айтылып жүрөт.

Мурда биздин жердештер көбүнчө кара жумуштарда иштешсе, азыр ири компанияларда башкалардай эле укукта иштеген жаштарыбыз көбөйүүдө. Кыргызстан ЕАЭБге мүчө болгону үчүн жакшы кызматтарга, жумуштарга орношуп жаткандар аз эмес. Акыркы жылдары мигранттардан которулуп келген акчанын суммасы да көбөйүп калды. Былтыр 2,5 миллиард доллардын тегерегине жетти. Бул да ЕАЭБдин натыйжасы десек болот.

Үчүнчүдөн, Кыргызстан ЕАЭБ өлкөлөрүнө болгон экспортунун көлөмү 12% арбыды. Айыл чарба азыктары, сүт азыктары жана тигүү тармагынын товарлары жакшы экспорттолууда.

«Азаттык»: - Кайрат мырза, акыркы күндөрү кыргыз-казак чек арасындагы узун кезек автоунаалардын турушу, казак тараптан коюлган эрежелер канчалык ЕАЭБдин талаптарына шайкеш келет? Же ага каршы аракеттер болуп жатабы? Же жүктү катуу текшергенге кыргыз тарап өзү күнөөлүүбү?

Кайрат Итибаев.
Кайрат Итибаев.

Кайрат Итибаев: - Экономикалык интеграциянын: жеңилдик берген мөөнөт, эркин соода аймагы, Бажы биримдиги, жалпы рынок жана экономикалык биримдик деген тепкичтери бар. Экономикалык биримдиктен жогору жагы – бул саясий интеграция. Тилекке каршы, «экономикалык биримдик» дегенибиз менен, атына заты жарашпай жатат. Биз жөнөкөй эле эркин соода аймагын түзө албай жатабыз. Москвадагы институттар бул багытта иштеп жатышат, бирок жетиштүү деңгээлде болбой жатат.

Мисалы, Кыргызстандын Казакстан менен маселелери болсо, аны чечүүчү арбитраждык же жөнгө салуучу механизмдер, органдар жок. Эгер Минскиде комиссиялар болсо, биз өз маселебиз менен чыгып чечип турат элек. Биздин өлкө көп жоготууларга учурап жатат. «Анын кенемтесин ким төлөйт?» деп маселени кабыргасынан коюп турмакпыз.

Башка өңүттөн алганда Казакстан менен болуп жаткан жагдайды алардын өз кызыкчылыгын коргоо аракети деп түшүнөм. Кыргызстан да өз базарын коргой турган рычагдарын колдонушу керек болчу. Тилекке каршы, андай болбой жатат. Кыргыз өкмөтү «бул маселелерди жакында Алматы шаарында көтөрөбүз, чечебиз» деп жатат, күтүп туралы.

Чек арадагы тыгын айдоочуларды эзди
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:44 0:00

Алмаз Сазбаков: - Чек арадан товарлардын өтүшү боюнча маселени экиге бөлүш керек. Биринчи товарлар - бул үчүнчү өлкөдөн Кыргызстанга келип, Орусияга жана башка өлкөлөргө кете тургандары. Негизинен эл керектөөчү товарлар.

Экинчиси - Кыргызстандан өндүрүлгөн, ЕАЭБ мамлекеттерине сатыла турган товарлар, негизинен айыл чарба азыктары жана жеңил өнөр жай товарлары. Экинчи топтогулар биздин өнөктөш өлкөлөргө эркин эле чыгып жатат, анда маселе жок. Биз күндө кыргыз-казак чек арасына барып мониторинг жүргүзүп турабыз. Учурда 50нүн тегерегинде машине турат. Алардын дээрлик баары биринчи топко кирген эл керектөөчү товарлар.

Казактардын бизге койгон дооматы: Кыргызстан «бул товарлар «Орусияга өтөт» деп, чек арадан өтүп алгандан кийин алардын басымдуу бөлүгү Казакстандын аймагында эле калып жатат, мамлекеттин казынасына салык түшпөй жатат, ошондуктан чек арада көзөмөлдү күчөтүп жатабыз» деп жатышат.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден көрүңүз)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстандын каарына калган Камаловдор

Өзбекстандын тизмеси.

25-январда Өзбекстандын министрлер кабинетине караштуу Дин иштери боюнча комитет тыюу салынган адабияттардын жана сайттардын 40 барактан турган жаңы тизмесин бекитти. Ал тизмеге Ош облусунун Кара-Суу районунан чыккан имамдар, ата-бала Камаловдор да кошулган.

«Кызматтык колдонуу үчүн» деген мөөр басылган бул документтин көчүрмөсү «Азаттыктын» өзбек кызматына келип түшкөн. Ал тизмеде бир катар имамдардын, диний топтордун жана уюмдардын аттары аталган. Алардын катарында Ош облусунун Кара-Суу районунан чыккан, экстремизмге байланыштуу айыпталып, 2015-жылдан бери түрмөдө отурган, Кара-Суудагы «Ас-Сарахси» мечитинин имамы Рашот Камалов да бар.

Рашот Камалов сотто.
Рашот Камалов сотто.


Кара тизмеде Рашот Камаловдун атасы, 2006-жылы Ош шаарында антитеррордук операция учурунда өлтүрүлгөн имам Мухаммадрафик Камалов да бар. Рашот Камалов камакка алынып соттолуп жаткан учурда Кыргызстанга кастыгы жок экенин билдирген болчу:

- Жетиштүү далилдер жоктугунан улам кайсы бир мамлекетти күнөөлөбөйбүз. Бирок менин камалышыма үчүнчү күчтөрдүн кызыкчылыгы болуп жатат деп эсептейм. Бизге Кыргызстан диний эркиндик берген. Ошондуктан биз Кыргызстанга эч кандай жаман оюбуз жок. Бирок кайсы бир сырткы күчтөр бул аркылуу Кыргызстандагы мусулмандар менен бийликтин ортосундагы мамилени муздатууну каалап жатат деп эсептейм.

40 барактан турган тизмеде өрөөндө атагы чыккан өзбекстандык диний ишмерлердин аттары да кездешет. Алардын катарында азыр Швецияда качкын макамы менен жашап жаткан каракалпакстандык имам Мухаммадсолих Абутов, 2012-жылы кол салуудан аман калып, Швецияга качкан намангандык имам Обидхон-кары Назаров, 1994-жылы Ташкент аэропортунан дайынсыз жоголгон анжияндык имам Абдували Мирзаев бар.

Өзбек жазуучусу Нурилло Отахановдун «Бул күндөр» чыгармасы жана өзбекстандык имам Фазлиддин Парпиевдин Шавкат Мирзиёевге жиберген видео кайрылуусу да «кара тизмеге» кирген.

Өзбекстан өзүнүн «кара тизмесине» имамдардан сырткары бир нече диний маңыздагы материалдарды жана уюмдарды да кошкон. Алардын арасында ошол эле «Хизб ут-Тахрир», «Нуржулар» кыймылы, «Акрамиттер» коому, «Нурсафардийя» кыймылы, «Таухид валь-Жихад», «Жабхат ан-нусра», «Таблиги жамаат» жана башка топтор жана уюмдар учурайт.

Андан сырткары, айрым авторлордун саясий, диний мүнөздөгү ырлары, чыгармалары жазылган социалдык баракчалар да бар. Мунун арасына башкы кеңсеси Нью-Йоркто жайгашкан VICE NEWS каналынын Сириядагы согуш тууралуу бир мүнөттүк видеосу да кошулган.

Азырынча Өзбекстандын ИИМи бул документ боюнча «Азаттыктын» суроолоруна жооп бере элек. Бирок документтин түшүндүрмөсүндө тизмеде аты аталгандардын баарына Өзбекстанда тыюу салынары жазылган. Андан сырткары ал документтеги тизме маал-маалы менен жаңыланып, кошумчаланып турары өзгөчө белгиленген.

Бул тизмени иштеп чыккан Өзбекстандын министрлер кабинетине караштуу Дин иштери боюнча комитет тизме ИИМге жиберилгенин ырастады. Бирок ал орган бул тизме элге эмне үчүн жарыяланбаганын ачыкка чыгарган жок.

«Азаттыктын» өзбек кызматынын булагы берген маалыматка караганда Өзбекстандын ИИМнин кызматкерлери адатта көп адамдарды «коомдук тартипке коркунуч келтирген материалдарды сактоо, таратуу», «Диний экстремизмди камтыган материалдарды Өзбекстандын аймагына алып кирүү» деген беренелер менен айыпташат.

Бул беренелер боюнча коюлган айыпты мойнуна алган адам өзбек мыйзамдары боюнча 3-5 жылга чейин эркинен ажыратылат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элди кыйнаган кыргыз-тажик чек арасы

Элди кыйнаган кыргыз-тажик чек арасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:46:25 0:00

Чек арадагы тыгын айдоочуларды эзди

Чек арадагы тыгын айдоочуларды эзди
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:44 0:00

Бишкек менен Дүйшөмбү кайсы жерлерди алмашат?

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстан менен Тажикстан алмашканы жаткан эки жер боюнча айрым маалыматтар ачыкка чыкты.

Ага ылайык алмашылчу жердин бирөө Баткендин Көк-Таш айылындагы Арык-Асты тилкеси менен тажикстандыктар жашаган Майский айылы. Ал эми экинчиси Кыргызстандын Самаркандек айылы менен Тажикстандын Чоркух айылы чектешкен аймактагы жерлер экени айтылды.

Кыргыз өкмөтү Кыргызстандан берилчү жерлерди ачык айтканы менен Тажикстан азырынча расмий маалымат бербей турат. Эки өлкөнүн чек ара маселелери боюнча жумушчу топтору Бишкекте жолугуп алмашылчу жерлерди талкуулады.

Арык-Астыга алмашылчу жер

Кыргыз өкмөтүнүн маалыматы боюнча, Кыргызстан Баткендин Көк-Таш айылындагы Арык-Асты жана Самаркандек айылындагы Самаркандек тилкесин Тажикстан менен алмашканы жатат. Вице-премьер-министр Жеңиш Разаков буга эки тараптан тең макулдук бар экенин 21-январда жарыялаган. Бирок тажик тарап кайсы жерлерин берери айтылган эмес.

Биз алмашылат деп жаткан жерлер тууралуу маалыматтарды чогултуп, жергиликтүү бийлик өкүлдөрү жана тургундар менен сүйлөштүк. Көк-Таш айылынын башчысы Разия Өсөрованын «Азаттыкка» берген маалыматына караганда, мурда Арык-Асты участогунун аянты 17 гектар болчу. Кийин кыргызстандыктар жерлерин сатып жиберип, учурда 14 гектардай жер бар. Бул аймакта 2014-жылга чейин 30дан ашык турак жай болгон. Тажикстан менен чек ара чырларынан улам кыргызстандыктар көчүп кетишип, учурда Арык-Астыда кыргыз жарандары жашабайт.

- Дахма аймагында кыргыздар жашайт жана ал жер бизге калат. Ал эми Дахмадагы Майский деген айылда тажиктер жашайт. Жер алмашылгандан кийин алар Майскийден көчүп Арык-Астыга кетишет. Бул маселени эки президент гана сүйлөшүп чече алат экен. Башка эч ким чече албайт. Жеңиш Парпиевичтин айтканы боюнча ушул жерлерди алмашууга Тажикстан макулдук бериптир, - деди Өсөрова.

2014-жылы Кыргызстан менен Тажикстан жер алмашуу боюнча сүйлөшүүлөрдү баштап, анда да Арык-Асты тилкеси алмашылчу жерлердин тизмесине кирген. Бирок белгисиз себептер менен иш токтоп калган. Дахмада кыргызтандыктар менен тажикстандыктардын көчөлөрү аралашып жайгашып калган жана чек ара чыры көп катталган аймак деп эсептелет.

Расмий кабарларга ылайык, быйыл 10-11-январь күндөрү кыргыз-тажик чек арасында болгон чатактын башы да ушул Дахма тилкесинде башталган. Тажикстан кыргыз тарап менен алмашылчу жерлер боюнча азырынча эч кандай маалымат таратпай турат. Тажикстандагы «Азия-Плюс» агенттиги тажик өкмөтүндөгү булактарына таянып, тажик тарап былтыр эле жер алмашуу боюнча Кыргызстанга 60тан ашык сунуш бергенин жазды.

Жергиликтүү кеңеш жер алмашууга каршы

Эми кыргыз өкмөтү Тажикстанга алмашылат деген Самаркандек айылындагы Самаркандек тилкеси тууралуу сөз кылсак. Коопсуздугунан улам атын атагысы келбеген жергиликтүү бийликтин өкүлү өткөн аптада айылдык кеңештин депутаттары Тажикстан менен жер алмашууну четке какканын айтты.

Анын сөзүнө караганда, чек ара аймагындагы Самаркандек айылындагы 1 гектар 40 сотых жерди Тажикстандын Чоркух айылындагы ушундай эле аянттагы жерге алмашуу сунушу болгон. Жер алмашылса, кыргызстандыктарга суу таңкыстыгы пайда болот деген негиз менен жергиликтүү депутаттар каршы чыгышкан. Кыргызстан алмашчу жер мамлекеттин карамагында турат.

Маселенин чоо-жайын билиш үчүн Самаркандек айыл өкмөтүнүн башчысы Шайлообек Гапаров менен байланышканыбызда буларды билдирди.

- Бизде болгону ФПСтин (мамлекет ээлик кылган жер) гана жерлери бар. Бирок алмашылчу жерлер так контрлар менен белгиленген эмес. Алмашылат деп аткан жер ФПСтин жери болушу мүмкүн.

Тажикстандын Чоркух айылынан бир көрүнүш. Тоо арасындагы бул айылдын атын кыргызчалаганда төрт тоо деген маани берет.
Тажикстандын Чоркух айылынан бир көрүнүш. Тоо арасындагы бул айылдын атын кыргызчалаганда төрт тоо деген маани берет.

14-январда кыргыз-тажик өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында алты пункттан турган протоколго кол коюлган. Анын негизинде топографиялык жумушчу топтор 1-мартка чейин Кыргызстандын Баткен району менен Тажикстандын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди алмашуу боюнча сунуштарды иштеп чыгышы керек.

22-январда чек ара маселеси боюнча кыргыз-тажик өкмөттөрүнүн жолугушуусунда жер алмашуу иши негизги маселе болору айтылган. Сүйлөшүүнүн жыйынтыгы кандай болгону азырынча белгисиз. Чек ара маселеси боюнча эки өлкөнүн сүйлөшүүсү Бишкекте 25-январга чейин уланат.

Жергиликтүүлөргө жетпеген маалымат

Ал эми жергиликтүү тургундар өкмөттөн алмашылчу жерлер боюнча так маалымат берип, элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүшү керектигин айтып жатышат. Ак-Сай айылынын жашоочусу Зайнидин Дубанаев бул тууралуу мындай деди.

- Чек ара боюнча сүйлөшүүлөр кандай болгону тууралуу маалыматтар жергиликтүү тургундарга жетпей калып жатат. Ушуну бизге түшүндүрүп, «мына ушундай болуп жатат» дешсе жакшы болмок. Биз болсо сыналгыдан гана маалымат алуудабыз.

Өкмөт толук кандуу маалымат бериши керектигин Жогорку Кеңештеги «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев да айтты. Ал бул тууралуу парламенттин 22-январдагы жыйынында маселе көтөрүп, буларга токтолду.

- Өкмөт Жогорку Кеңеш документтерди ратификация кылардын алдында депутаттарга алмашылып жаткан жерлердин аянты, баалуулугу бирдейби - ушул боюнча маалымат берсин. Биз ушуга жараша эл менен сүйлөшүп, акылдашып туруп ошого жараша чечим кабыл алабыз. Эртең жалган патриоттор сындап чыгат.

Жергиликтүү эл жер алмашууда жердин аянтынан тышкары анын сапаты, суунун жеткиликтүүлүгү сыяктуу маселелер эске алынышы керек дешет. Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

Кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо иштери эки өлкөнүн президенттеринин телефондон акыркы сүйлөшүүсүнөн кийин жанданды.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Теңирчилердин кайтып келиши

Теңирчилердин кайтып келиши
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:14 0:00

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:49 0:00

Тажикстандагы жапырт камоо

Тажикстан, Дүйшөмбү, Ички иштер министрлиги. 1-август, 2014-жыл.

Тажикстанда «Мусулман агайындар» аттуу уюмдун мүчөсү деген шек менен кармалгандардын саны 70 кишиге жеткени кабарланууда.

Бул боюнча тажик бийлиги бир да расмий маалымат тарата элек. Мындан эки жума мурун Тажикстандын укук коргоо органдарындагы жашыруун маалымат булактары «Мусулман агайындар» уюмуна кирет деген айып менен 27 киши кармалганын, бул көрсөткүч дагы көбөйүшү мүмкүн экенин билдиришкен эле.

«Азаттык» радиосунун тажик кызматынын укук коргоо органдарындагы маалымат булактары Тажикстанда акыркы эки аптада экстремизм үчүн шектүү катары кармалгандардын жалпы саны 70 кишиден ашканын аттарын жашыруун калтыруу шарты менен кабарлашты. Алардын айтымында, кармалгандарга «Экстремисттик уюм уюштуруу», «Тажикстанда иш жүргүзүшүнө тыюу салынган уюмга мүчө болуу» деген беренелер боюнча айыптар коюлууда. Тажик мыйзамы боюнча ал айыптарды мойнуна алган адам 5 жылдан 10 жылга чейин эркинен ажыратылат. Бирок бул маалыматтарды тажик бийлиги азырынча төгүндөй да, ырастай да элек.

«Азаттыктын» тажик кызматынын маалымат булактарынын айтымында, азыр кармалган 70 кишиден сырткары дагы бир нече адам тергөөгө күбө катары чакырылган. Бирок алардын канчасы кайтып, канчасы камакка алынары белгисиз.

«Азаттыктын» тажик кызматынын кабарчылары Тажикстандын ИИМине акыркы камалгандар тууралуу маалымат сурап кат жиберишкен. Азырынча бийликтен жооп келе элек.

Ал арада «Мусулман агайындардын» мүчөсү деген айып менен Тажикстандын ар кайсы аймактарынан түрдүү адамдар камалып жатканы тууралуу кабарлар түшүп жатат. Кармалгандардын арасында ЖОЖдордун окутуучулары да бар.

Бир эле Тажикстан тилдер институтунун беш окутуучусу азыр камакта отурат. Жогорку окуу жайынан кармалгандардын баары араб тилинин окутуучулары болушкан. Бул камоо тууралуу басма сөзгө маалымат бербөө тууралуу милиция калган окутуучулардан тилкат жаздырып алганы айтылууда.

«Ахбор.ком» сайты 19-январда өзүнүн жашыруун булактарына таянып, камалгандардын арасында тилдер кафедрасынын башчысы Тожиддин Якубов да бар экенин жазган.

«Мусулман агайындар» уюмунун мүчөсү деген айып менен Абдухолик Хасанов аттуу ишкер да кармалганы айтылууда. Бул маалыматты ишкердин уулу Ёсин Хасанов ырастады. Ал атасы январь айынын башында эле камалганын, ошондон бери аны көрө элек экенин айтты:

- Алар атамды камаганда: «Сен товарды Ирандан алып келет экенсиң. Иранга эмне үчүн тез-тез барасың?»​ деген суроолорду беришти. Атам мурда чын эле Ирандан товар алып келип сатчу. Бирок акыркы убакта Иранга каттабай калган эле. Аны камакка алышканда Ирандан келген товарларга байланыштуу документтерди да кошо алып кетишкен.

«Мусулман агайындар» деген айып менен камоо Тажикстанда жаңы жылдын башынан башталган. Буга чейин тажик бийлиги өлкөдө тыюу салынган уюмдун мүчөлөрүн аныктаганын жарыялаган. Камалгандардын арасында Тажикстандагы белгилүү диний ишмер Туражонзоданын күйөө баласы, Тажикстандын Мамлекеттик мүлк кызматынын башчысы Исмоил Каххоров да бар экени кабарланган.

«Мусулман агайындар» уюму Тажикстандын Жогорку сотунун чечими менен 2006-жылы тыюу салынган уюмдардын тизмесине киргизилген. 2016-жылы Тажикстандын Согди облусунан бир нече дин кызматкери камалган.

«Мусулман агайындар» уюму 1928-жылы Египетте түзүлгөн. Кийинчерээк бул уюмдун айрым мүчөлөрү Египетте бийликке келишкен. Бирок аймактагы көп өлкөлөр бул уюмдун ишмердигине тыюу салышкан. Айрымдар «Мусулман агайындар» уюмунун түпкү максаты - мусулман динин тутунган өлкөлөрдө шарият менен башкаруу тартибин орнотуу экенин айтышууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бактысын издеген бала

Бактысын издеген бала
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:34 0:00

Кодулоо корунууга алып келет

Кодулоо корунууга алып келет
please wait

No media source currently available

0:00 0:37:17 0:00

950: «Кутадгу билиг» эмгеги жоктон жаралбаган

КУУнун короосундагы Жусуп Баласагындын айкели. 14-май, 2015-жыл.

Карахандар каганатындагы залкар ойчул, акын жана мамлекеттик ишмер Жусуп Баласагындын «Кутадгу билиг» («Кут билим» же «Куттуу бийлик») чыгармасынын жазылып бүткөндүгүнүн 950 жылдык мааракесине арналган тарыхчынын блогу.

Бишкекте Михаил Фрунзе көчөсүндө жайгашкан улуттук университетибиздин башкы имаратынын алдындагы Жусуп Баласагындын айкелинин ары-бери жагынан өтүп жаткан азыркы жаштар атажурт тарыхы боюнча далай сынактарды тапшырып, мындан миң кылым мурда мамлекетибиздин аймагы айтылуу «мусулмандык кайра жаралуу» (англисче «Исламдын алтын доору» -- The Islamic Golden Age) доорунун чөлкөмүнө киргендигин, Батыш жана Чыгыш Европада караңгылык каптап турганда Баласагын, Өзгөн, Ош, Тараз сыяктуу шаарларда «медресе» аталган жогорку окуу жайларында Мухаммед Хорезминин «Алгебра» («ал-жабр ва-л-мукабал») чыгармасын, Эвклиддин китептерин, Берунинин математикалык астрономиясын, Ибн Синанын медициналык трактатын, философ Аристотелден кийин эле «Экинчи Мугалим» атыккан жалпы түрк ойчулу Абу Наср Фарабинин ж.б. чыгармаларын окуп, ар тараптуу билимкөйлөрдөн болушканын саймедиреп айта алышат.

Теңир-Тоодо, Карахандар каганаты мамлекетинде 1069-1070-жылдары өзүнүн «Кутадгу билиг» («Кут билим» же «Куттуу бийлик») ыр дастанын жазган даңазалуу жердешибиз –– Жусуп Баласагын.

Ал өз дастанын «Чыгыш вилайетинде жалпы Түркстан элдеринде Буура-хандын тилинде түрк лугатында» жазылган китеп жана «түркчө кошок» деп атаган.

Арабдар менен тажиктерде мындай жазма дастандар көптүгүн, өз эне тилинде болсо бейт (кош ыр сап) аркылуу алгачкы «кошок» (дастан) жазылып жатканын да Жусуп Баласагын белгилеген (караңыз: № 73 кош ыр сап, б.а. бейт).

«Кутадгу билиг» эмгегинин сакталган 3 көчүрмөсүнүн түстүү фото факсимилеси. Түркия. 14-июнь, 2015-жыл.
«Кутадгу билиг» эмгегинин сакталган 3 көчүрмөсүнүн түстүү фото факсимилеси. Түркия. 14-июнь, 2015-жыл.

Даанышман Жусуп Баласагын так илимдерди билүүнүн зарылдыгы жөнүндө мындайча ыр саптарын калтырган (55-бап, 4378-бейттен тартып):

«Билейин десең, окугун эсеп илимин,

Ачылаар сандардын капкасы ушундан кийин.

Үйрөнгүн көбөйтүп, бөлүүнү, түгөл бил бөлчөгүн,

Балким, бул - сыноодур билимдин өлчөмүн.

Көбөйтүүнү даражага, кемитүүнү жетик бил,

Ушундан соң тамырлардан чыгарууну тетик бил.

Жана аянтты кошуп, алып, өлчөөгө өт,

Жети кат асманды аягыңда чымча тут.

Дагы калса алгебраны (текстте: «ал-жабр ва-л-мукабал») оку,

Евклиддин (текстте: «Оклидистин») капкасын эринбей соккун».

Он кылым мурда татыктуу илим-билимдүү кишилер өзгөчө кадыр-баркка ээ болгонун эми жаштарыбыз бабабыздын ушул дастанынын аркасында мыкты билишет.

Акын бабабыз Жусуп Баласагын «Кутадгу билиг» эмгегинде өзү да (51-бап; 4341-бейттен баштап) айдың (интеллектуал) кишилерге кастарлап мамиле кылууга үндөгөн:

«Дагы бири – билимдүү, куттуу аалымдар болоор,

Илимдүү калк үчүн алар –– жаркытаар жол.

Аларды катуу сүй, кадырла сөзүн,

Билимдерин үйрөн, азын же көбүн...

Алардын билими болду го элине шамдай,

Жаркыраса шамдар, уланаар түнкү жол жанбай».

Албетте, сабаттуулукка чакыруу - билимсиз, бирок көкүрөгү тунук кишинин деле колунан келчү иш. Ал эми Жусуп Баласагын дастан гана жазып тим болбостон, өз доорундагы мамлекетти башкарууга катышы бар айдың, ак сөөк инсан болгон.

Муну деле анын өз чыгармасындагы төмөнкү саптардан (54–55-бей ттер) тастыктай алабыз:

«Баамдап көр, бул китепти жазган киши

Өнөрлүү эренден, ак сөөктүн башы.

Бу түркүн кадыр-барк, нарктарды биле,

Жашаган ал, өз доорун, күлө».

Азыркы тапта Баласагын шаарынын урандылары Токмоктун түштүк-батышындагы «Бурана» археологиялык-архитектуралык музей комплексинин аймагында жана ага жакын айдоо жерлеринин алдында калганын кыргызстандык жаштар мыкты билишет.

«Бурана» шаар чалдыбары - айтылуу Баласагындын урандылары. 7-июнь, 2015-жыл.
«Бурана» шаар чалдыбары - айтылуу Баласагындын урандылары. 7-июнь, 2015-жыл.

Бул Баласагын шаарынын тарыхтагы залкар орду жөнүндө жылуу сөз XX кылымда гана археологиялык жана башка булактарга негизденип айтыла баштады. Дал ушул шаарда 1015-1016-жылдар аралыгында Жусуп Баласагын өзү жарык дүйнөгө келгенин окуучулар 7-класстын тарых сабагынан дурус билишет.

Ал эми 57-бейттеги: «Бул эрдин туругу - Куз-Ордо эли» деген акындын сөзүн кантип түшүнүүгө болот?

Махмуд Кашгари Барскани чийген тегерек дүйнө картасынын чордонундаТеңир-Тоо кыркалары жана Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072–1077-жж.
Махмуд Кашгари Барскани чийген тегерек дүйнө картасынын чордонундаТеңир-Тоо кыркалары жана Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072–1077-жж.

Жусуп Баласагындын кичүү замандашы - энциклопедиячы окумуштуу, этнограф, картограф, диалектолог Махмуд Кашгари Барскани калтырган маалымат бизге ачкыч боло алат (ал 1029-1038-жылдар аралыгында Ысык-Көлдөгү Барскан бектигинин борбору Барскан шаарында Карахандар сулалесинин өкүлүнүн үй-бүлөсүндө туулганын украин чыгыш таануучусу Омелйан Прицак жазса, ал эми кыргыз чыгыш таануучусу Өмүркул Караев анын теги көчмөн чигилдерден экенин, бул түрк тилдүү чигилдер кийинчерээк кыргыздарга жана башка теңир-тоолук жана борбордук азиялык түрктөргө жуурулушуп кеткенин жазган).

Махмуд Кашгари Барскани өзүнүн 1072-1077-жылдары арабча жазган «Дивану лугати т-түрк» («Түрк тилдеринин сөз жыйнагы») эмгегинде Баласагын шаарын өз замандаштары «Куз-Ордо» жана «Куз-Улуш» деп да аташканын билдирет. Мындагы «Қуз» сөзү каткалаң Қаф / ق тамгасы менен жазылган, демек, айрым калемгерлерибиз «Қуз» сөзүн «Күз» деп жумшак «к» аркылуу ката белгилеп келишет. «Қуз» - «тескей» маанисин да берет. Мында, демек, Карахандар каганатынын Түштүк Теңир-Тоодогу (азыркы Кара-Тоодогу) борбору Кашкардан айырмаланып, Баласагын шаары –– Түндүк Теңир-Тоодо (азыркы Ала-Тоодо) жайгашкан байтакты шаар болгону чагылдырылган.

Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари Барсканинин Бишкектеги айкели. Бедизчи Тургунбай Садыков. 1995.
Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари Барсканинин Бишкектеги айкели. Бедизчи Тургунбай Садыков. 1995.

Баласагын шаарында чегилген тыйындар азыр да Бишкектеги жана дүйнөнүн башка аймактарындагы нумизматтардын ажайыпканаларында сакталууда.

Баласагын (Қуз-Ордо, Қуз-Улуш) шаарында абдан көп окумуштуулар таалим алган жана сабак беришкен.

Баласагындык аалымдар жөнүндө марылык (мервдик) Абу Са‘д ас-Сам‘ани (1113––1166) өзүнүн арабча жазган «Китабу л–ансаб» («Ныспалар китеби») эмгегинде жазган. Арабча эмгектерди калтырган географ жана адабиятчы Йакут (Жакут) ал-Хамави (1179-1229) да кызыктуу маалыматтарды кайталап берген. Мисалы, Йакут айтылуу Баласагын шаарынан чыккан окумуштуулардын бири катары Абу Абдулла Мухаммад ибн Муса ал-Баласагуни тууралуу эскерип, мусулмандык Батышта аны «ат-Түрки» деп да аташканын белгилейт.

Демек, ушул саясий ордо шаардан бир далай айдыңдар менен окумуштуулар да чыгышкан.

Мунун өзү көөнөргүс поэзиялык, философиялык жана саясат таануу багытындагы эмгек калтырган Жусуп Баласагын бул карахандык байтакты шаардан туулуп-өскөн жападан-жалгыз айдың эмес экендигин тастыктайт.

Айтмакчы, шаарда канчалык сабырдуулук болсо жана канчалык ар кыл улуттардын өкүлдөрү байырлашса, мындай шаарда ошончолук илим-билим өнүккөн.

Махмуд Кашгари Барскани өз «Диванында» тастыктап жазат:

«Баласагындын калкы согдулукча да, түркчө да сүйлөшөт».

Буга, албетте, мусулман кайра жаралуу доорунда «лингва франка» –– «эл аралык баарлашуу тили» болгон араб тилин да кошуубуз зарыл.

Улуу Жибек жолу аркылуу ар тараптан Баласагын шаарына келген чет элдик соодагерлер парсы («Дивандын» автору түрк элдери парсыларды «тат» деп да аташаарын белгилейт), ханзу (кытай), санскрит, урум (византиялык грек), тибет («түбүт»), чыгыш славян (саклаб) жана башка тилдерди, ар кыл чет жердик түрк тилдерин да билишкендиги, анан калса, алардын өкүлдөрү бир нече алфавитте, санскритте жана кытайлык иероглифте жаза алганы ажеп эмес.

Жергиликтүү түрктөшкөн тарсалар (несториандар) арамей тилинен бөлүнгөн көөнө сириялык тилди да билишкендиги алар Чүй өрөөнүндө несториандык жазмаларда калтырган мүрзө таштардагы эпитафиялык жазма эстеликтерден эле айгинеленет.

Жусуп Баласагындын 1000 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий жыйындын катышуучуларынын тобу «Бурана мунарасы» музейинде. Чүй облусу. 16-сентябрь, 2016-жыл.
Жусуп Баласагындын 1000 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий жыйындын катышуучуларынын тобу «Бурана мунарасы» музейинде. Чүй облусу. 16-сентябрь, 2016-жыл.

Теңир-Тоодогу түрктөр дини жагынан ар кыл болушкан. Бийликте ханафийлик сабырдуу усулду туткан сунний мусулмандар сулалеси болгонуна карабастан, эл арасында теңирчилер, бутпарастар, тарсалар, отко табынуучулар да болгон.

XI кылымда дал ушундай көп улуттуу, ар кыл маданияттуу, ар башка динди туткан аймакта терең билимдүү жана сабырдуу окумуштуулар таалим алып чыгышы үчүн жаралган шарт католиктик түркөй саясий үстөмдүктө болгон ошол кездеги Батыш Европага салыштырмалуу алда канча жогорку середе болгонун баамдоо кыйын эмес.

Албетте, кийинчерээк аймакта диний сабырсыздык күч алып, илим-билимдеги кыйла жетишкендиктер акырындап колдон чыгарылган.

Ошого карабастан, сабаттуулар катмары Теңир-Тоодо бардык эле кылымдарда сакталып келди. Биринчи дүйнөлүк согушка чейин эле кыргыз айдыңдары өз эне тилинде, араб арибинде китептер жарыялагандыгы, «жаңы усул» («усул-и жадид») кыймылынын аркасында сабаттуулук жогорулагандыгы буга далил.

«Өктөбүр ыңкылабына чейин калкыбыз сабатсыз болчу, Ленин гана сабатыбызды ачкан» деп оозду куу чөп менен аарчып, тарыхыбызды тарытып салган эски түшүнүк 1991-жылы Кыргызстан эгемендикке жетишип, коммунисттик бир беткей цензура ойрон болгон соң, айкындуулуктун шарапаты менен биротоло артта калды.

Бирок өлкөбүздөгү илим-билим тарыхынын бөксөсү дагы эле толтурула элек... Маселен, улуу-кичүү муундагылардын бир даары дагы эле Жусуп Баласагындын айдыңдык доору тууралуу жетиштүү кабардар эмес.

Жусуп Баласагындын шарттуу сүрөтү Кыргызстандын 1000 сомдук акчасына түшүрүлгөн.
Жусуп Баласагындын шарттуу сүрөтү Кыргызстандын 1000 сомдук акчасына түшүрүлгөн.

Быйыл Кыргызстанда Жусуп Баласагындын «Кутадгу билиг» эмгегинин жазылып бүткөндүгүнүн 950 жылдыгы белгиленмекчи.

Балким, санарип доорунда, Интернет заманында, азыркы интернеттик коомдук тармактарды коён жатагындай мыкты өздөштүргөн жаш атуулдарыбыз бул даанышман бабабыз жана анын жөн гана Куранды эжелеп окуп жаттабастан, ар тараптуу жана терең билим алууга үндөгөн поэзиялык бермети тууралуу терең маалыматты өздөрү эле бүт дүйнөгө жана бардык муундарга жайылтышаар?

Аларга жана жалпы коомчулукка «Кутадгу билиг» эмгегинин быйылкы мааракеси анын айдыңдык чакырыгын жаңыча жайылтууга кандайдыр-бир огожо болоор?

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Муриватов: Чек арада чыр чыкса жүрөгүм сыздайт

Кадыр Муриватов.

Рудаки атындагы коомдук бирикмесинин вице-президенти, тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин башкы редактору Кадыр Муриватов менен жазуучу Мирзохалим Каримов маектешти.

Салттуу эмес диндин лидерлери менен бийликтин ортосундагы так талашуунун кесепетинен тутанган саясий согуш оту Тажикстанда 100 миңден ашуун адамдын өмүрүн кыйып, миңдеген атуулдарын башка өлкөлөргө качып кетүүгө аргасыз кылган.

Өзбекстан ошол кезде Тажикстан менен алакасы жакшы болбогону үчүн чек араларын бекитип салганы маалым. Ошол себептүү, качкындардын басымдуу бөлүгү кыргыздар жашаган Жерге-Тал району аркылуу Кыргызстандын Чоң-Алай районуна өтүп кетүүгө үлгүрүшкөн.

Кыргызстан аларга каалгасын кенен ачып, качкындардын жолун торогон эмес. Тажикстанда тынчтык орногондон кийин, алардын көбү өз өлкөсүнө кайта баштаган.

Алардын арасында Кыргызстанда калып, атуулдук алып, биротоло жашап калгандар да бар. Ошолордун бири – КМШ журналисттеринин Конфедерациясынын мүчөсү, чыгыш таануучу, Кыргызстандагы тажиктердин А.Рудаки атындагы коомдук бирикмесинин вице-президенти, тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин башкы редактору Кадыр Муриватов менен баарлашкан элек.

Каримов: Кадыр мырза, Кыргызстанда канча жылдан бери жашап келатасыз?

Муриватов​: Тагдырдын буйругу экен, 1994-жылы жалпы тажик элинин башына мүшкүл түшкөн Кыргызстанга үй-бүлөм менен ооп келдим. Качкын болуп келген улутташтарымдын кеткени кетти, бирок мен ушул жердин тузун таттым, абасын жуттум, меймандос элинин ырайымын көрдүм да келген бойдон калып калдым. Кыргыз Республикасынын атуулдугун алдым.

Каримов: Өлкөңүздө саясий согуш чыкканга чейин эмне иш кылып жүргөнсүз?

Муриватов​: Тажик мамлекеттик университетинин Чыгыш таануу факультетин бүтүргөндөн кийин, 1979-1986-жылдары советтик армиянын жоокери катары Ооганстандагы согушка катышып, кийин ошол өлкөнүн Юстиция министрлигинде дари-орус тилдери боюнча котормочулук кызматты аркаладым. Ооганстандын ошо кездеги президенттери Бабрак Кармал, Наджибулла жана башка жетекчилер катышкан мамлекеттер аралык көптөгөн сүйлөшүүлөрдө котормочулук кылгам.

Каримов: Тарыхый мекениңиздеги туугандарыңыз менен байланыш барбы?

Муриватов​: Байланыш жакшы, каалаган маалда барып-келип турабыз.

​Каримов: Көчүп келгиле деп кыстабайбы алар?

Муриватов: Кыргызстан бир тууган өлкө, жашай бергиле, бизди унутпасаңар эле болду, башыбызга мүшкүл түшкөндө качкындарыбызды кучак жайып кабыл алган деп, Кыргызстанды абдан жакшы көрүшөт, алкап жүрүшөт ар дайым.

​Каримов: Саясий жаңжал башталганда СССРдин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, тажик Эл акыны, сиздин агаңыз Мумин Каноат да Бишкекке келип бир жылдан ашуун жашаган деп айтып жүрүшөт, ушул чынбы?

Муриватов: Ал киши саясатка аралашкан эмес, карапайым эл тарабында болгон. Бишкекке келип жашаганы чын. Анын улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен көп жылдар бою достошуп жүргөнүн сыймыктанып айта алам. СССР Жогорку Советинин төрт жолку чакырылыштарында депутат болуп шайланган, СССР Жазуучулар Союзунун төрагасынын орун басары болгон убагында.

Чыңгыз Айтматов жана тажик акыны Мумин Каноат.
Чыңгыз Айтматов жана тажик акыны Мумин Каноат.

Ошо кездерде Чыңгыз Айтматов менен биргеликте Орто Азия республикаларынын маданиятынын жана адабиятынын өнүгүшүнө байланышкан орчундуу маселелерди чечишкен. Мамилелери абдан жылуу болчу. Тилекке каршы, агам Мумин Каноат эки жыл илгери 86 жаш курагында Дүйшөмбү калаасында ааламдан өттү.

​Каримов: Таанымал инсандардан дагы кимдер Кыргызстанга качып келишкен?

Муриватов: Тажик Эл акыны Гулрухсор Сафиева, таланттуу акын жана адабиятчы, азыркы учурда Тажикстандагы «Садои Шарк» («Чыгыш үнү») журналынын башкы редактору болуп иштеп жаткан Рустам Вахаб, Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү, коомдук ишмер Шоиста Равшанова, чыгаан журналист Косим Бекмахамадов да качып келүүгө аргасыз болушкан. Айрымдары азыр деле мен сыяктуу Кыргызстандан кетпей жашап жүрүшөт. Ал согушта чыгармачыл инсандардын өмүрүнө абдан чоң коркунуч туулган. Алынган маалыматтарга караганда, 40тан ашуун чыгармачыл адамдардын өмүрү кыйылган.

​Каримов: Эми өзүңүз 11 жылдан бери редакторлук кылып келаткан тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин ишмердиги тууралуу маалымат берсеңиз.

Муриватов: Ай сайын чыга турган бул газета Кыргызстандагы 56 миң тажиктердин коомдук Бирикмесинин басма сөз органы болуп саналат. Анын алгачкы саны 2008-жылы август айында жарык көргөн. Жумуриятыбыздын ар кайсы аймактарында жашаган тажиктердин тилинин жана маданиятынын сакталышына, мектептердеги тажик класстардын окуучуларына окуу куралдарын кыргыз тилинен которуу жана басмага даярдап туруу сыяктуу маанилүү иштердин аткарылышына, коомдук бирикменин ишмердүүлүгүнүн чагылдырылып турушуна аталган басылманын салымы чоң.

Жер-жерлерде жашаган ар кайсы курактагы окурмандарыбыз он бир жыл ичинде газеталарына абдан кызыгып калышкан. Чынын айтсам, айылдык кабарчыларыбыз жазып жиберген кабарларга кээде орун калбай калууда.

Каримов: Өзүңүздүн чыгармачылыгыңыз, пландарыңыз жөнүндө да айта кетсеңиз.

Муриватов: Кыргызстанга келгенге чейин орус прозачыларын тажик тилине көп котордум. Айрыкча Антон Чехов менен Василий Шукшиндин чыгармаларына абдан кызыккам. Профессор А.Раимжанов экөөбүз Кыргызстандын Конституциясы менен Демократиялык кодексин тажик тилине которгонбуз. Авторлору көп китептерде, ар кайсы басма сөз беттеринде кыргыз-тажик элдеринин достугунун тарыхына байланышкан макалаларым байма-бай жарык көрүп турат. Берекелүү кыргыз жергесинде жашаган 26 жыл аралыгында көптөгөн таланттуу, дилгир, меймандос адамдар менен таанышуу, баарлашуу бактысына ээ болдум. Келечекте ошол асыл инсандар, алар менен болгон баарлашуулар тууралуу эскерүү китебин жазууну максат кылып жүрөм.

Каримов: Үй-бүлөңүз тууралуу да билсек болобу?

Муриватов: Өмүр шеригим Истодаой жогорку билимдүү, тажик тили жана адабият мугалими, КРнын маданиятынын мыкты кызматкери. Экөөбүз тең чыгармачыл адамбыз. Үч балабыз, неберебиз бар. Жашообуз жаман эмес. Бизди бооруна баскан кыргыз элине терең ыраазыбыз.

Каримов: Тажик тарап да, кыргыз тарап да тарыхый бир тууган элдербиз деп сыймыктанып айтканыбыз менен, чек араларыбызда ошол ыйык кандаштыкка көлөкө түшүргөн чыр-чатактарга, үрөйдү учурган ок атышууларга жол берип келатканыбыз абдан өкүнүчтүү. Ошол ар бир ок атылган сайын Манас Атабыз менен Санирабийга энебиздин арбактары урпактарына нааразы болуп жатышса керек…

"Чек арада чыр чыгыптыр" деген кабар угулса эле заманабыз тарып кетет. Биз, чыгармачыл инсандар айрыкча ушул маселеде кара кылды как жарган калыстыктан тайбашыбыз керек.


Муриватов: Көптөн бери жүрөгүмдү өйүтүп жүргөн суроону бердиңиз тууганым. "Чек арада чыр чыгыптыр" деген кабар угулса эле заманабыз тарып кетет.

Биз, чыгармачыл инсандар айрыкча ушул маселеде кара кылды как жарган калыстыктан тайбашыбыз керек. Нечен жылдардан бери чечилбей келаткан чек ара маселеси тууралуу сиздин жазган бир макалаңызды канааттанып окудум. Анда сиз чек ара маселесин чечүүнүн ачкычы – бул эки тараптын тең элдик дипломатиясын натыйжалуу пайдалануу деп эң туура белгилептирсиз.

Менин деле пикирим ошондой, чек ара маселесин эки тараптын тең аксакалдары менен абройлуу адамдары чече алат, дал мына ошолор менен иш алып баруу керек. Себеби, эл бийлик өкүлдөрүнө караганда ошолорду көбүрөөк угат.

«Ок атышпай касам кылгын, кыргыз-тажик урпагым» деп аталган Манас Ата менен Санирабийга Эненин монологун абдан жакшы жазгансыз. Эки элди тең ойлондура турган ойлорду ортого салгансыз. «Эгер эки бир тууган эл жер, суу талашып жакалашсаңар, ок атышсаңар, алардын баары адегенде Манас Атаңар менен Санарабийга Энеңердин жүрөктөрү аркылуу өтөрүн унутпагыла, тарыхый бир тууган экениңерге касам кылбасаңар, биздин жаткан жайыбыз жаннат болбой баратат» деп айтылган акыйкат сөздөрдү эки тарапка тең толук жеткире албай жүргөнүңүзгө мен да кыжалатмын.

Мирзохалим Каримов, жазуучу

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөндөр өөнөлгөн акчасын кайтарып алат

Түркмөн манаты.

Швейцария түркмөн коррупционерлеринен конфискацияланган 1 миллион 300 миң долларды Түркмөнстанга кайтарып берет.

Бирок ал каражаттар түркмөн бийлигинин колуна тийбейт. Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо долбоорлорун каржылоого берилет.

Швейцариянын Тышкы иштер министрлиги ири акча Түркмөнстандын кайсы коррупционеринен жана качан алынганын ачыкка чыгарган жок. Тек гана акча Түркмөнстанда саясий кызматтарды аркалаган чиновниктерден алынганын билдирип, жалпы суммасын гана ачыкка чыгарды.

"Мыйзамсыз табылган мүлктөрдү кайтаруу саясатынын негизинде Швейцария камакка алынган 1 миллион 300 миң АКШ долларын Түркмөнстанга кайтарат. Бул каражат Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо программасын каржылоого багытталат", - деп айтылган билдирүүдө.

Мындай макулдашууга Швейцария, Түркмөнстан жана БУУнун Өнүктүрүү программасы 15-январда Берн шаарында кол коюшту. 1 миллион 300 миң доллар эми кургак учукка каршы дары-дармектерди сатып алууга жумшалмакчы.

Расмий билдирүүгө караганда Түркмөнстанга кайтчу каражат саясий кызматкерлердин мыйзамсыз байышына каршы күрөш боюнча Швейцария өкмөтүнүн атайын программасынын алкагында конфискация болгон. Түркмөнстанда саясатчылар мыйзамсыз жолдор менен чыгарган каражаттын кайра өлкөгө кайтарылышы биринчи жолу болуп жатат.

Негизи эле түркмөн чиновниктеринин ири коррупциялык иштери тууралуу эл аралык маалымат каражаттарында маал-маалы менен айтылып жүрөт.

Маселен, учурда Германиянын MAN компаниясынын жооптуу кызматкерлеринин бири «Түркмөннефть» мамлекеттик компаниясынын чиновниктерине ири өлчөмдө пара берүүгө айыпталууда. Анын соту өткөн жылдын декабрында башталган. Немис прокуратурасынын маалыматына караганда, MAN компаниясы 2002-2007-жылдар аралыгында түркмөн чиновниктерине пара катары 8,4 миллион евро берген.

2010-жылы Германиянын Daimler компаниясы Түркмөнстандын эң жогорку даражалуу чиновниктерине пара бергени үчүн айыпталган. Тагыраагы, 2000-жылы машина куруучу Daimler концерни Түркмөнстандын мурдагы президенти Сапармурад Ниязовдун туулган күнүндө ага баасы 300 миң евролук чопкутталган "Мерседес" белек кылганы далилденген. Дал ошол 2000-жылдын башында түркмөн бийлиги менен Германиянын Daimler концернинин ортосунда жогорку даражалуу чиновниктерге люкс классындагы бир нече машина алуу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жаткан.

Айтылуу "Мерседес" үлгүсүндөгү машиналарды чыгарып, бүт дүйнөгө сатып келаткан бул компания ушул сыяктуу коррупциялык келишимдердин айынан 2010-жылы бир эле АКШга 185 миллион доллар айып төлөп берүүгө аргасыз болгон.

Ал арада Кыргызстан эки президентин коррупцияга айыптап тактан кулатканы менен качып кеткен мурдагы чиновниктерден эч нерсе өндүрө албай келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Абу Сахийдин» жетекчилерине иш козголду

«Абу Сахий» базары.

Өзбекстанда «Абу Сахий» базарынын жетекчилерине кылмыш иши козголду. Учурда базарды бир нече мамлекеттик орган ар тараптан текшерип жатат.

Бирок текшерүүлөрдүн түпкү максаты азырынча купуя бойдон калууда. Ташкенттеги «Абу Сахий» базарына 2017-жылга чейин Ислам Каримовдун кенже күйөө баласы Тимур Тилляев ээлик кылып келген.

5-январдан бери Өзбекстандын укук коргоо органдары «Абу Сахийдин» «Ташкент соода борбору» деген ат менен расмий катталган базарын текшерип жатышат.

Маалыматты ошол эле базар жетекчилеринин бири "Азаттыктын" өзбек кызматына өзү ырастаган. Ал текшерүүлөрдү Өзбекстандын Башкы прокуратурасынын алдындагы экономикалык кылмыштарга каршы күрөш департаменти көзөмөлдөп жатат.

Ташкент шаардык прокуратурасынын атын атагысы келбеген кызматкери да элге «Абу Сахий» деген ат менен таанылган «Ташкент соода борбору» ар тараптан текшерилип жатканы тууралуу маалыматты тактаган.

Анын билдиргенине караганда базарды мамлекеттик салык комитетинин, өрткө каршы күрөш башкармалыгынын жана санэпидем көзөмөл башкармалыгынын кызматкерлери текшерип, бир катар мыйзам бузууларды аныкташкан. Азырынча текшерүүнүн максаты жана натыйжалары тууралуу расмий маалымат таратыла элек.

"Азаттыктын" өзбек кызматынын кабарчысы «Абу Сахий» базары боюнча прокуратурага сурак берген соодагерлер менен байланыша алды. Эки соодагер тең "Абу Сахийдин" жетекчилерине мындан үч жыл мурда козголгон кылмыш иши боюнча күбө катары сурак беришкенин ырасташты.

Алардын бири - "Абу Сахий" базарында 2014-жылга чейин соода кылган Динара Латипова. Анын айтымында, прокуратура кызматкерлери андан «Абу Сахий» базарына чет өлкөнүн товарларын кантип ташып келгенин сурашкан.

– Тергөөчүлөр менин ишкер катары укугумду базар жетекчилери тепсегенин түшүндүргөнгө аракет кылышты. Аткезчилик схемасынын курмандыгы болгонумду айтышты. Бирок «Абу Сахий» карго кызматы ачылгандан кийин бизге окшогон соодагерлердин иши жеңилдеген да.

Динара Латипова Ташкент шаарынын прокурорунун орун басары А.Пулатовдун колу коюлган кагазды көрсөттү.

Кагазда «Ташкент соода борбору», «Мирабад дыйкан базары» жана башка бир нече субъектинин жетекчилерине карата "кызмат абалынан кыянат пайдаланган" деген берене боюнча кылмыш иши козголгону жазылган. Бирок бир да шектүүнүн аты аталган эмес.

Прокуратуранын сурагына чакырылган дагы бир соодагер атын ачык айтууну каалаган жок. Ал «Абу Сахий» базарында азыр да соода кыларын, прокуратурада базар жетекчилигине каршы көрсөтмө бергенин ырастады.

– Мен Дубайдан ташып келген товарымдын ар бир килограммына 5 доллардан төлөп жатам. Бирок тергөөчү аны аткезчилик деп атады. Демек, базар жетекчилиги менин ишенчээк мүнөзүмөн пайдаланып, аткезчилик кылмышынын катышуучусу кылыптыр деген чечимге келдим.

«Азаттык» менен байланышкандардын айтымында, бул текшерүүлөр базардагы сооданын жүрүшүнө таасир эткен эмес.

Белгилей кетсек, «Абу Сахий» базары 2017-жылга чейин маркум президент Ислам Каримовдун кенже кызы Лола Каримованын күйөөсү Тимур Тилляевге караштуу болчу.

Бул тууралуу «Азаттыктын» кыргыз кызматы, «Kloop» басылмасы жана «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» (OCCRP) биргелешип, 21-ноябрда жарыялаган иликтөөдө да айтылган.

Иликтөөдөн кийин «Азаттыктын» өзбек кызматынын кабарчысы Тимур Тилляевдин адвокаты Марк Раймонд менен байланышкан. Жактоочу «Абу Сахий» базарын Ислам Каримовдун кенже күйөө баласы Тимур Тилляев түптөгөнүн ырастаган.

–Тилляев мырза 2006-жылы Ташкент шаардык администрациясынан бош жаткан жерди сатып алып, ал жерге «Абу Сахий» базарын түптөгөн. 2017-жылы базарды сатып жиберген.

2018-жылы өлкөнүн «Ахборот 24» жана «Узбекистан 24» телеканалдарында «Абу Сахий» дүң соода базарынан 53,5 миллион доллар казынага төлөнбөй чет өлкөгө чыгарылып кеткени айтылган. Кийинчерек бийлик базарды кайра түзгөн соң мамлекетке түшкөн төлөмдөр көбөйгөнүн кабарлашкан.

Учурда расмий документтерде «Абу Сахий» базарынын директору катары Акмал Хусаинов деген жаран катталган. Мурдараак маалымат каражаттарында базардын чыныгы кожоюну чет өлкөлүк жаран экени жазылган. Бирок анын аты, ал ээлик кылган менчиктин түрү ачылбаган бойдон калып келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG