Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
дүйшөмбү, 17-февраль, 2020 Бишкек убактысы 14:00

Кыргызстан

Коррупция Ак үйдөн кете элек

Кыргызстанда коррупция менен күрөшүү тууралуу көп айтылганы менен, иш жүзүндө өтө аз аракет жасалат. Байкоочулардын белгилөөсү боюнча жең ичинен жеп-ичмей оорусунан Ак үй да арыла элек. .

Коррупциянын деңгээлин иликтөөчү эл аралык “Транспаренси интернешнл” уюмунун көрсөткүчүндө Кыргызстан коррупциядан таза өлкөлөрдүн арасында 2003-жылы 118-орунда турган, өткөн жылы бул көрсөткүч 150-орунду көрсөткөн. Өлкөнүн быйылкы ээлеген орду 166-орунда. Кечээ коррупцияга каршы күрөшүү боюнча эл аралык күнгө карата уюштурулган тегерек үстөлдө коррупциянын алдын алуу боюнча Улуттук агенттиктин жетекчиси Садыр Жапаров аталган уюмдун байкоосу негизсиз, деген пикирин билдирди:

-Транспаренси интернешнл уюмунун коррупциянын Кыргызстандагы быйылкы деңгээл тууралуу көрсөткүчү жумшак айтканда, негизсиз. Кыргызстандын коррупция менен күрөшүүгө саясий эрки бар. Бизде коррупция менен күрөшүү үчүн бир катар мыйзамдар кабыл алынган, каржылык терроризмдин алдын алуу боюнча атайын каржылык чалгындоо кызматы түзүлгөн, мына жакындан бери Коомдук ордо кеңеш түзүлүп жатат.

Садыр Жапаровдун сөзүнө каяша катары сүйлөгөн Транспаренси интернешнл уюмунун Кыргызстандагы өкүлчүлүгүнүн жетекчиси Айгүл Акматжанованын белгилөөсү боюнча өлкөдө коррупция менен күрөшүү тууралуу көп айтылып жатканы менен, иш жүзүндө өтө аз аракеттер болуп жатат:

-Биздин уюмдун индекси Дүйнөлүк банк, Азия өнүктүрүү банкы, Фридом хаус, Глобал инсайт сыяктуу бир катар эл аралык институттардын иликтөө докладдарына таянып, түзүлөт. Булардын иликтөөлөрүнө таянып аткан соң, бул көрсөткүчтү танууга негиз жок. Биз коррупция менен күрөшүү тууралуу көп сөздөр сүйлөгөнүбүз менен, өтө аз аракет жасайбыз.

Айгүл Акматжанова коррупцияны түп-тамырынан бери жоюу үчүн эң ириде саясий эрк болушу керек, деп эсептейт.

Мамлекет башчы Курманбек Бакиев март ыңкылабынын ыкыбалы менен жаңы бийлик орногондон бери Кыргызстанда коррупция азайды, деп айтуудан тажабай келет. Президент Курманбек Бакиев жакында эле жең ичинен жеп-ичмей жогорку бийлик бутактарында жок, бирок саламаттык сактоо, билим берүү, тартип коргоо органдарындагы жең ичинен жеп-ичмейди азайта албай жатабыз, деген пикирин билдирген эле.

ЖК депутаты, социал-демократтар фракциясынын мүчөсү Бакыт Бешимов “Азаттыкка” билдирген пикиринде кыргыз бийлиги

Коррупция Ак үйдүн жетинчи кабатынан кете элек.

башынан коррупцияланган, деп эсептейт:

-Биз жакшы билебиз. Коррупция Ак үйдүн жетинчи кабатынан кете элек. Мына коррупцияга баткан бийлик. Азыркы бийлик мурдагы бийлик коррупцияга батканы үчүн кулап калды, деп кайталаганды жакшы көрөт. Бирок ошол мурдагы бийликтин коррупцияланышкан кызматкерлеринин бирөө жоопко тартылдыбы? Жок. Он беш жылдан бери тоноп, тышкы карызга батырып койгондордун бирөө жоопко тартылдыбы? Тескерисинче мурдагы бийликтин тушунда коррупциянын схемасын түзүп, жеп-ичкендердин баары айланып келип эле азыр бийликте кайрадан жеп-ичмей бизнесин жасап отурушат.

Кыргыз коомчулугунда жең ичинен жеп-ичмей бардык тармактарда 3-4 жыл мурдагыга караганда 2-3 эселеп көбөйгөндүгүн белгиленип келет. ИИМ экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү бөлүмүнүн маалыматы боюнча бир ай ичинде эле 500 сомдон 500 долларга чейин пара алып кармалган мамлекеттик кызматкерлердин саны ондон ашкан. Бирок пара алуу коррупциянын чети гана, негизги жара бийликтин башкы бутактарында, сот системасында, бажы, салык тармактарында, тартип коргоо органдарында дешет байкоочулар.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Жалал-Абадда бычакталган аялдар

Иллюстрациялык сүрөт.

Жалал-Абадда күйөөлөрү тарабынан бычакталганы айтылган эки келин ушу тапта ооруканада дарыланууда. Алардын биринин окуясын милиция кокустук катары тергеп жатат. Ал эми мейманканада бычакташкан жубайлардын окуясына байланыштуу келиндин күйөөсү камакка алынган. 

Жалал-Абаддын Сузак районундагы мейманканалардын биринде 7-февралда бычакталып, оор абалда ооруканага жаткырылган бейтаптардын абалы туруктуу. Денесинин бир топ жерлери кесилген 21 жаштагы келин бир жума жандандыруу бөлүмүндө жатып, 13-февралда палатага чыгарылган. Ал эми колу жана мойну кесилген 36 жаштагы эркек киши сынык-жарат бөлүмүнүн атайын палатасында дарыланып жатат. Сузак райондук аймактык ооруканасынын директорунун орун басары Икрам Анарбаев мындай дейт:

Икрам Анарбаев.
Икрам Анарбаев.

«Мойнунун алдыңкы жагы жана колдору кесилген эркек кишини ооруканага кечки саат 11лерге жакын «Тез жардам» машинеси менен алып келишти. 3-даражада көп кан жоготкондуктан абалы оор болчу. Экинчи бейтапты - 1999-жылы туулган аялды жарым сааттан кийин милиция кызматкерлери алып келишкен. Мойнунун арт жагы бычакталып, эки колу тең кесилген. Ичине эки жолу, далы жагынан да бычак сайылган. Боору жаракат алып, ичине кан уюп калган. Көп кан жоготкондуктан алгачкы абалы өтө оор болчу. Учурда экөөнүн тең абалы турукташып калды жана дарыгерлердин көзөмөлүндө турушат».

Милициянын маалыматына караганда, мейманканадагы окуяга байланыштуу Жазык кодексинин «Ден соолукка оор залал келтирүү» беренеси боюнча сотко чейинки өндүрүш иши ачылып, кылмышка шектүү катары аялдын жанындагы эркек камакка алынган. Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз кызматкери Нурдин Жээнтаев учурда кылмышка шектүү бейтапканадагы атайын палатада милициянын көзөмөлү астында дарыланып жатканын айтты:

Нурдин Жээнтаев.
Нурдин Жээнтаев.

«Ушул жылдын 7-февралында кечки саат 10дордо милицияга кабар берилген. Анда Сузак районунун аймагында Ош-Бишкек жолунун боюндагы мейманканада эркек-аял бирин бири бычактаганы айтылган. Ички иштер органдарынын кызматкерлери жеринде барып кароо жүргүзүп, «Тез жардам» аркылуу жабырлангандарды ооруканага жеткиришкен. Учурда козголгон кылмыш ишинин алкагында шектүү катары 36 жаштагы тургун кармалып, райондук оорукананын атайын палатасында дарыланууда. Бул багытта тергөө амалдары жүргүзүлүп жатат».

Сузак районундагы окуя катталган мейманкана. 15-февраль 2020-жыл
Сузак районундагы окуя катталган мейманкана. 15-февраль 2020-жыл

Окуя 7-февралдын түнүндө Сузак районунун Ош-Бишкек жолундагы «Достук» меймаканасында болгон. Бул тууралуу мейманкана жетекчилиги «Азаттыкка» интервью берүүнү каалаган жок. Жабыркаган аялдын апасы Манзура Казыбекова кызын бычактаган киши анын мурунку күйөө баласы экенин айтты. Казыбекова мейманканадагы окуянын чыгышын мындайча айтып берди:

Манзура Казыбекова.
Манзура Казыбекова.

«Мен Орусияда жүргөн кезимде ал адам кызымдын башын айландырып, экинчи аял кылып алган экен. Анын никедеги башка аялы бар экенин билип, кийин ажыраштырып алгам. Азыр алардын ортосунда 3 айлык баласы бар. Мейманканадагы окуя мага табышмак болуп турат. Эмне себептен кызымдын денесине бир канча жолу бычак сайылып, ызы-чуу салып жатканда эч ким кабардар болгон эмес? Мыкаачы кишиден коргонгон кызым мейманкананын терезесинен секирип кутулган экен. Менин оюмча ал киши алдын-ала бөлмөгө бычак алып кирип, атайын даярданган болушу мүмкүн. «Тез жардам» келгенде биринчи ошол кишини, эки сааттан соң гана кызымды жеке менчик машине менен ооруканага алып барышкан. Бардык жагдай жакшылап иликтениши керек».

Сузак райондук аймактык ооруканасы.
Сузак райондук аймактык ооруканасы.

Манзура Казыбекова бейтапканада жаткан кызын мурда да жарандык никедеги бул күйөөсү токмоктоп, укук коргоо органдарына кайрылганын айтты:

«Ал киши буга чейин кызымды уруп койгону боюнча милицияга кайрылганбыз. Соттук-медициналык экспертизанын жыйынтыгы да денесине жарат алган деп чыккан. Бирок иш кандайдыр бир себептер менен жабылып калган. Ошондон кийин кызыма өчөшүп, ушул ишти кылып жатат окшойт».

Жалал-Абад шаарындагы клиникалык ооруканага бычак тийген дагы бир 20 жаштагы аял 11-февралда келген. Дарыгерлер ичине бычак сайылган аялдын абалы учурда туруктуу экенин айтышууда. Шаарда убактылуу жашаган жубайлар дарыгерлерге да, милицияга да эч кандай пикир келишпестик болбогонун, кокустуктан улам эле бычак тийип кеткенин билдиришкен. Облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз кызматкери Нурдин Жээнтаев буларды айтты:

«Шаарда убактылуу батирде жашаган Ноокен районунун тургундары, жубайлар өз ара ойноп жатып, аялдын ичине бычак сайылып калганын көрсөтмөлөрүндө билдиришкен. Бул багытта топтолгон материал «Кокустук» фактысы катары катталып, тергөө иштери жүрүүдө. Жабырлануучу эч кимге доосу жок экенин билдирген».

Мындан мурдараак, 27-январда да жабыркаган келиндин 25 жаштагы күйөөсү сол далысынан бычактан жараат алып, тийиштүү медициналык жардам алып кеткен болчу. Акыйкатчынын Жалал-Абад облусундагы өкүлү Кыял Токтобаева үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуунун жолу катары кылмыш жоопкерчилигин күчөтүү зарыл экенин айтты:

Кыял Токтобаева.
Кыял Токтобаева.

«Үй-бүлөлүк баалуулуктарга азыр эч ким көңүл бурбай жатат. Ал түгүл ата-энелер да балдарын үй-бүлө курууга тарбиялабай койду. Мунун кесепети үй-бүлөдөгү зомбулуктун жана жаштар арасындагы агрессиянын күчөшүнө алып келди. Коомдо «эркек» же «аял» деп бөлбөй, баарына бирдей түшүндүрүү иштерин алып баруу зарыл. Коомчулук, дин өкүлдөрү, өкмөт комплекстүү түрдө иш алып барышы керек. Бул багытта ата-энелердик жоопкерчилигин күчөтүп, кылмыш кылган адамдын жазага тартылышын мыйзам чегинде камсыз кылыш керек. Былтыр биздин өкүлчүлүккө үй-бүлөлүк зордук-зомбулукка байланыштуу 7 кайрылуу түшкөн».

2019-жылы Кыргызстанда үй-бүлөлүк зомбулукка байланыштуу 8159 арыз катталса, алардын 554ү гана сотко жөнөтүлгөн. 7045 иш тосмо арыз жазылгандыктан кыскартылган. Жалал-Абад облусунун аймагында быйыл бир ай ичинде эле үй-бүлөдөгү зомбулукка байланыштуу 52 учур катталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чоң-Алайда кудалар эрте нике үчүн соттолду

Иллюстрациялык сүрөт.

Чоң-Алай райондук соту 16 жаштагы кызын турмушка берген ата-энени, күйөөсүн жана анын ата-энесин диний ырым-жырымдарды өткөрүүдө нике курагы жөнүндө мыйзамдарды бузгандыгы үчүн эки жыл алты айга эркинен ажыратты.

Сот дагы бир чечим менен жаза чектелген жарандардын ар бирине бир жылдан сынак мөөнөтүн берди. Бул көрүнүш коомчулукта эрте нике тууралуу ар кандай пикирлерди козгоду.

Ош облустук сотунун басма сөз катчысы Бекзат Осмонкуловдун «Азаттыкка» берген маалыматына караганда Чоң-Алай райондук соту 27-январда өткөн акыркы отурумунда дагы бир чечим менен жаза чектелген жарандардын ар бирине бир жылдан сынак мөөнөтүн берди. Ал мындай чечимге кыз күйөөгө өз эрки менен чыкканы, ортодо баласы бар экендиги тууралуу анын көрсөтмөсү негиз болгонун айтты.

«Бул иш боюнча 2020-жылдын 27-январь күнү Чоң-Алай райондук сотунун өкүмү менен айыпталуучулар бардык коюлган күнөөлөр менен айыптуу деп табылып, ал боюнча эки жыл алты айга эркинен ажыратууга чечим чыккан. Жазык кодексинин талаптарына ылайык, соттолуучуларга бир жылга чейин пробациялык көзөмөл дайындалып, алар жазык жоопкерчилигинен бошотулган. Сот отурумунда жабырлануучу өз эрки менен турмушка чыкканын, аны эч ким зордобогонун, учурда бир баласы бар экенин айтып көрсөтмө берген».

16 жаштагы кыз күйөөсү менен никеге 2018-жылы турган. Кылмыш ишин Москва райондук ички иштер бөлүмү жергиликтүү ооруканага түшкөн маалыматтын негизинде 2019-жылдын апрелинде козгогон.

Кыргызстанда никеге туруунун расмий курагы - 18 жаш. Жашы жете электерге диний негизде нике кыюуга жол берген тараптар кылмыш жоопкерчилигине тартылып, үч жылдан беш жылга чейин эркинен ажыратылат. Кылмыш-жаза кодексине киргизилген мындай жобо 2016-жылы кабыл алынган. Бирок эки жаш баш кошкон учурда мындай жобо тууралуу маалыматы болбогонун билдиришти.

«Биз 2016-жылы таанышканбыз. Экөөбүз айылдашпыз. Ата-энебиз да биздин сүйлөшүп жүргөнүбүздү билет эле. Эки жактын макулдугу менен баш коштук. Аялымдын жашы жете электе үйлөнгөнбүз. Мен буга чейин мыйзам бузганымды билген эмесмин. Качан гана сот иштери башталганда түшүндүм. Азыр жашообуз жакшы, ортобузда бир кызыбыз бар», - деди күйөөсү.

Оштогу «Ак-Жүрөк» кризистик борборунун юристи Махира Гайнанова жаштар баш кошордо Үй-бүлө кодекси менен таанышып чыгышы зарыл деп эсептейт. Ал эрте үй-бүлө куруунун оң жана терс жактары тууралуу ой бөлүштү:

«Азыркы жаштар Үй-бүлө кодекси жөнүндө такыр билишпейт. Айрыкча айыл жеринде жашагандар. Себеби, аларга мектепте же башка окуу жайларында Үй-бүлө кодекси тууралуу айтылбайт. Биздин кризистик борбор буга чейин Ош шаарындагы мектептерде жана жогорку окуу жайларынын студенттерине Үй-бүлө кодекси тууралуу маалымат берип турчу. Негизи баш кошууну каалаган жаштар Үй-бүлө кодекси тууралуу билиши зарыл. Нике күбөлүгүн албай туруп, имамга нике кыйдырып жашап жаткандар көп. Алар качан гана баласына документ керек болгондо расмий никеге турушат. Же турмушу болбой ажырашып кетишкенде Үй-бүлө кодексин окушат».

Психолог Гүлнара Онкошованын айтымында, эрте турмушка чыккан кыздар үй-бүлөлүк зомбулукка туш болбогондо гана кайрылышат. Алар турмуш курууга али даяр эмес экенин кийин билишет. Гүлнара Онкошовага бир айда 20га жакын кыз-келин психологиялык жардам сурап кайрылат.

«Кайрылгандардын көпчүлүгү жаш кыз-келиндер, - дейт адис. - Алар «мен эрте турмушка чыгып алдым» деп турмушка чыккандан кийин эле кайрылышпайт. Качан гана үй-бүлөлүк зомбулук көргөндө, үч-төрт балалуу болуп калганда кайрылышат. Алар турмушка психологиялык, физиологиялык жактан даяр эмес экенин билбей жатышат. Жаш кыздар турмуш кургандан кийин күйөөсүн күткөнгө, үй-тиричилигине, мамилеге даяр эмес да. Жаш кыздарды турмушка узатып жаткан ата-энеде чоң күнөө бар. Ата-эне кызынын келечегин ойлобой туруп турмушка узатып жатат».

Оштогу укук коргоочу Нурлан Капаров кыздарды эрте турмушка узатууну жапайычылык катары сыпаттады. Ал ушу тапта Ошто жыныстык зомбулук көргөн 16 жаштагы кыздын иши боюнча сот отурумуна катышып жатканын билдирди:

«Бизде эскичил заман жоголгон. Илгеркидей болуп азыр жаш кызды турмушка берүү - бул жапайычылык. Бул Кыргызстан үчүн жат нерсе. Мен азыр катышып жаткан сот отурумунда кыздын укугу толук корголуп жатат. Бул соттук отурумдун жыйынтыгы чыга элек. Иштин аягына чейин көзөмөлдөп турабыз. Жаш кыздын укугу корголот деп ишенем, эгерде мүчүлүштүк болсо Жогорку сотко кайрылабыз».

Чоң-Алайда турмуш курууга жаш курагы жете элек кыз менен анын күйөөсүнө нике кыйган имам каза болгон. Ош облусунун казысы Самидин Атабаев буга чейин облус аймагында имамдар эрте нике кыйган учурлар болгонун айтты. 2019-жылдын июнь айынан тартып Кыргызстанда имамдар баш кошкон жарандарды нике журналына каттай баштаган. Ошондой эле имамдарга шарияттык никени катташ үчүн дин кызматкерлери үйлөнүп жаткандардын паспортун талап кылып, 18 жашка толгондорго гана нике кыя алары эскертилген. Ош облусунун казысы Самидин Атабаев жаштар никеге турардан мурда «нике тууралуу түшүнүк» алышы зарыл деп эсептейт.

«"Кимде-ким жашы жете электерге эрте нике кыйып койсо мыйзам алдында жооп берет" деп бардык имамдарга айтканбыз, - деди казы. - Бирдиктүү нике журналын муфтият иштеп берген. Анда бардык талаптар бар. Нике журналы Оштогу бардык имамдардын колуна жеткен. Нике журналы чыга элек кезде имамдарыбыз жашы жете электерге нике кыйып койгон учурлар болгон. Анда имамдар жөн гана сурап коёт эле «жашы канчада» деп. Азыр дээрлик эрте нике кыйган учурлар токтоду. Бирок жаштарыбыз үйлөнөрдөн мурда нике, чогуу жашоо тууралуу кенен түшүнүк алышы керек. Ошондо ажырашуу азаят».

Эрте үй-бүлө курган жаштар ушу тапта Чоң-Алай районунда турушат. Алардын бир наристеси бар. Күйөөсүнүн айтымында, көп жыл сүйлөшүп жүрүп, ата-энелердин макулдугу менен баш кошушкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Диндин саясатка аралашуусунун пайда-зыяны

Архивдик сүрөт.

Кыргызстанда жаздагы жергиликтүү шайлоодо, күздө өтүүчү парламенттик шайлоодо диний ресурс кандай негизде колдонулат? Ага кайсы диний жамааттар катышуусу мүмкүн?

«Азаттыктын» «Биз жана дин» түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышын ушул темага арнап, диндин саясатка аралашуусунун оң жана терс жактарын талкууладык.

Маселени эксперт Канатбек Мурзахалилов менен «Сарасеп» аналитикалык порталынын башкы редактору Эсен Өмүракунов талдоого алышты.

Канатбек Мурзахалилов: - Коомдо «ислам менен демократия бири-бирине карама-каршы келет, экинчиси биринчисине зыян» деген айрым пикирлерди учуратып жүрөбүз. Радикалдуу багыттагы уюмдардын исламды демократияга каршы деп таанытышы, «теократиялык мамлекет демократиядан жогору турат» деп айтышы туурабы же ага каршы кандай жүйөлөрүңүз бар?

Эсен Өмүракунов.
Эсен Өмүракунов.

Эсен Өмүракунов: - Ислам динине демократиянын эч кандай карама-каршылыгы жок. Белгилүү болгондой, демократиянын азыркы кезде иштеп жаткан эң негизги принциптери бар. Биринчиси: эл - бийликтин булагы жана эгемендик да элге таандык. Эл бийликке өз өкүлдөрүн тандайт жана маал -маалы менен аларды алмаштырат. Экинчиси - бийлик бутактары бөлүнгөн жана бири-бирине болушунча көз каранды эмес болушу. Алар бири-биринен көз каранды болсо, кандайдыр бир бийлик бутагында диктатура пайда болушу мүмкүн. Үчүнчүсү - мамлекеттик органдар ачык-айкын саясат жүргүзүшү керек. Анткени коом аларды эркин медиа жана коомдук бирикмелер аркылуу тоскоолдуксуз көзөмөлдөй алгыдай болушу керек. Ушул принциптерди башка бир «соодалашууга» кирбей колдонсок, алар исламдын талаптарына каршы эмес. Ислам дининдеги эң туура жашоо кечирген пайгамбарыбыздын жана «адилеттүү башкаруучулар» атыккан алгачкы төрт халифтин доору жогорудагы мүнөздөмөлөргө каршы келген эмес. Төрт халиф тең шайланган.

Азыркы кезде теократиялык башкаруунун формасы Иранда бар. Бул башкарууну «молдокелердин» бийлиги же «диний аалымдардын» бийлиги дейбизби, алар өздөрүн турмуштан алыс экендигин көрсөттү. Жашы улгайып калган, дүйнө таанымы өтө чектелген адамдар коомдун бардык суроолоруна жооп берүүгө аракет кылгандыктан, Иран коомунда жаштардын канча жылдан бери уламдан-улам көтөрүлүшү токтобой жатат.

Теократиялык бийлик сыртынан эч нерсе менен өлчөнбөйт. Ошондой бийликке жалаң эле диний эмес, дүйнөбий өлкөлөрдүн жетекчилери да умтулушат. Бул ислам дүйнөсүндө көп байкалат. Президенттик макамдан сырткары Элбасы, Аркадаг, Раис сыяктуу аталыштар учурайт. Ал эми, христиан дүйнөсүндөгү тоталитардык, жеке авторитардык бийликти орнотобуз деген коомдо деле «саясий кеңеш, мамлекеттик кеңеш» деген сыяктуу мекемелер түзүлүп жатат. Бул мекемелердин жардамы аркылуу бийликте калуу далалаты, башкача айтканда чектелүү гана адамдар бийлик бутактарынын баарын бириктирип, башкарууга болгон аракеттер бар.

Канатбек Мурзахалилов: - Малайзиянын өнүгүп кетишине себепкер болгон төртүнчү премьер-министр Махатхир Мохамад ислам динин өз кызыкчылыгына колдонгон саясий күчтөр менен электоралдык жоготууга учураса да бирикпей койгон. Мындай кадамга барууга бул кишиге кандай себептер түрткү болгон?

Исламчылар бийликке келген жана кандайдыр бир ийгиликке жеткен мамлекеттердин эң алдында Малайзия турат.

Эсен Өмүракунов: - Бул аябай жакшы суроо. Анткени исламчылар бийликке келген жана кандайдыр бир ийгиликке жеткен мамлекеттердин эң алдында Малайзия турат. Махатхир Мохамад ислам дининен алыс адам эмес. Жаш кезинен баштап намаз окуп, диндин эрежелерин толук карманган инсан. Малайзия Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Англиянын букаралыгынан чыгып, оторчулук саясаттан кутулуп жаткан кезде малай улутчулдугу аябай козголгон. Кытайлар бул өлкөгө бир-эки кылым мурда келген болсо да аларды келгин деп эсептешкен. Улутчулдук, динчил саясат аябай күчөгөн. Махатхир Мохамаддын партиясы кытайлардын жана индустардын негизги партиялары менен биригип, «Улуттук фронт» деген альянс түзүшкөн. Ошол учурдагы панисламдык, ашкере улутчул саясат жүргүзгөн топторду четке кагышкан. Аларды бийликке келтирген эмес. Өздөрү бийликке келип, өкмөт түзгөнгө жетишпесе да, алар менен эч кандай коалиция түзгөн эмес. Бул көрүнүш - ошол учурда, ошол коомдо пайда болгон феномен. Анткени Малайзиянын жарымына жакын калкын кытайлар түзөт жана экономикалык кирешенин жарымынан көбү да ушул улуттун колунда болуп келген. Махатхир Мохамад тактикалык, стратегиялык көз караштын негизинде ушундай саясат жүргүзгөн. Бул өлкөнүн мисалынан биз ислам демократиянын түрдүү багыттары менен ыктуу иштеп, каалган күчтөр менен коалиция түзүп, каалаган күчтөрдү четке кагып, бийликтен четтеткен учурларды көрүп жатабыз.

Канатбек Мурзахалилов: - Шайлоо мезгилинде демократиялык ураандар менен катар эле ашкере диний риториканы колдонуп, өз саясий максатына жетүүнү каалган кишилер же партиялар саясий Олимпке жеткенден кийинки аракеттери кандай болушу мүмкүн?

Эсен Өмүракунов: - Демократияга ислам жамааттары үстүртөн караганы мамлекеттерде чоң түйшүк жаратып келет. Мисал катары үч мамлекетти алсак болот. Суданда «жалпы элдин кызыкчылыгына иштеп беребиз» деп келген исламчылардын өкмөтү бара-бара ашкере исламчылдыкка, анан улутчулдукка алдырып, христиан жарандарын бардык мүмкүнчүлүктөрдөн алыс четтеткен. Анын кесепетинен улам жарандык согуш чыгып, Судан өлкөсү түндүк-түштүк болуп эки чөлкөмгө ажырап, бөлүнүп кеткен.

Андан кийин Египетти карасак болот. Саясий күчтөрдүн кызыкчылыгы менен толук эсептешпей, Египеттин элитасы, аскердик башкаруучулары, олигархиясы менен ымалага келе албай койгонунун кесепетинен Мохаммед Мурсинин өкмөтү шайлоодо элдин көпчүлүгүнүн добушун алып келгендигине карабастан, кадимкидей куралдуу төңкөрүштүн натыйжасында бийликтен кеткен. Азыркы кезде анын артынан ээрчиген жөнөкөй мугалимдер, ишкерлер жана башка жүз миңдеген адамдар камакка, куугунтукка алынган. Элдин добушу менен бийликке келген, бирок элиталар менен мамиле түзө албагандыктын кесепети ушунча адамга тийди.

«Эгерде Эрдоган байып кетсе, ал арам нерсе жеп жатат, билгиле» деген адам Түркиянын, дүйнөнүн эң бай адамдарынын бирине айланды.

Акыркы мисал - Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган жана анын «АК» партиясы. Башында, «эгерде Эрдоган байып кетсе, ал арам нерсе жеп жатат, билгиле» деген адам Түркиянын, дүйнөнүн эң бай адамдарынын бирине айланды. Азыркы кезде жеке кызыкчылыктарын коргойм деп жатып ички саясатта да, тышкы саясатта да чоң жоготууларга өзү гана учурабастан, элин, мамлекетин да түйшөлтүп жаткан кези.

Канатбек Мурзахалилов: - Кыргызстан эгемендик алгандан бери диний фактор, айрыкча ислам саясатка түз болбосо да кыйыр түрдө аралашып, түрдүү формада колдонулуп келе жатканы жашыруун эмес. Ушул өңүттө байкоо жүргүзүп келе жаткан эксперт катары диндин саясатка аралашуусунун оң жана терс жактарын санап бере аласызбы?

Эсен Өмүракунов: - Учурдагы саясий жагынан жигердүү мусулмандарды биздин коомдон сырткары, «башка планетадан» келгендей бөлүп караган эксперттик пикир бар. Негизинен аларды жалпы кыргыз коомунун сыртында кароо туура эмес.

1990-жылдан баштап 70 жылга созулган «дин безер» идеологиядан кутулгандан кийин коомубуз бардык тармактарда, айрыкча экономикада аксаган. Ошол кездеги жаш мусулмандар азыр саясий жактан жигердүү болуп башташты. Бирок алар тил жагынан, билим жагынан, тажрыйба жагынан, тарбия жагынан чектелүү. Учурда биздеги аткаруу, мыйзам чыгаруу бийлигиндеги саясатчылар кандай «оорулар» менен ооруган болсо, саясий жигердүү мусулмандардын баары эле ошол «оору» менен оорушат.

Кыргыз коомунда кандай кыйынчылыктар болсо, саясий жактан жигердүү мусулмандар да ошолор менен «ооруйт».

Азыркы кезде алар да түрдүү уюмдарды түзүп, түрдүү жамааттар менен өз кызыкчылыгын коргоп жатышат. Мамлекеттик кызматкерлер бүт иштерди ачык-айкын бүтүрбөй, жең ичинен бүтүргөнгө көнгөн сыяктуу, алар да ушул ыкмага көнүшкөн. Шайлоо убагында добуштарды сатып алуу жана башка шайлоо технологияларына аралашып, өздөштүрүп жүрүшөт. Кыргыз коомунда кандай кыйынчылыктар болсо, саясий жактан жигердүү мусулмандар да ошолор менен «ооруйт».

Оң жагына келсек, 2019-жылы үч-төрт илимий изилдөө иштери менен элет жерлерин көп кыдырдым. Облустук борборлордо болобу, Бишкекте болобу, деги эле бардык жерде мусулмандар, ислам жамааттары элдин арасында кадыр-баркка ээ экендиги сезилет. Себеби, алардын кээ бир ислам эрежелерин кармангандыгы элге үлгү катары кабыл алына баштаганы көрүнөт. Ошол эле убакта, байкасаңыздар, кээ бир жерлерде эл диний ынанымдын негизинде бийликтин арачылоосуна да муктаж. Айрым аймактарда өтө эле радикалдашкан жамааттар өз ишин кызуу жүргүзгөндүктөн, жергиликтүү калк бийликтен кадимкидей эле ортого түшүп, маселени чечүүнү күтүп калган. «Радикалдашууну кандайдыр бир жол менен чектесе болбойбу? Кандайдыр бир туура нукка салса болбойбу?» деп күткөндөр да бар.

Канатбек Мурзахалилов: - Өлкөбүздүн Баш мыйзамына ылайык диний негизде саясий бирикмелердин түзүлүшүнө тыюу салынат. Бирок шайлоолорго конкреттүү динчил адамдын катышуусуна эч кандай чек жок. Быйыл октябрь айына белгиленген парламенттик, ага чейинки жергиликтүү шайлоолорго кайсы диний жамааттардын өкүлдөрү катышат деген божомолдоруңуз бар?

Эсен Өмүракунов: - Кыргыз Республикасында иш жүргүзүп жаткан бардык эле жандуу диний жамааттар белгилүү бир деңгээлде жергиликтүү, парламенттик шайлоолорго катышат. Буга чейин эле катышып, аралашып эле келе жатышат. Муну табигий көрүнүш катары баалаганыбыз туура болот.

Канатбек Мурзахалилов: - Булар кайсы жамааттар?

Эсен Өмүракунов: - Биринчиси - «Таблиги жамаат». Алар жергиликтүү аткаруу бийлиги менен алака түзүп алышкан. Учурда «таблигчилер» аткаруу бийлигине келбесе да көптөгөн мамлекеттик кызматкерлерге өздөрүнүн идеологиясын сиңирген, киргизе алган топ. Ирандын теологиялык типтеги мамлекетинин үлгүсүн айыл өкмөтүнүн башында турган адам колдогонун көрүп мен таң калдым. Бул нерсе алардын идеологиясынын башаты элге ушунчалык деңгээлде кеңири сүңгүп, кирип кеткендигинен кабар берет.

Мындан сырткары, «Мусулман агайындар» уюмунун, башкача айтканда «ихвандарды» айтсак болот. Булар ислам дүйнөсүндөгү эң күчтүү, эң тажрыйбалуу саясий топ экени айтылат. «Ихванчылардын» аракети Кыргызстанда да өтө белгилүү, көрүнүктүү. Диний имараттарды – мечиттер менен медреселерди салышат. Бирок аларга көп көңүл бурушпайт. Бүткөндөн кийин имараттарды башка жамааттардын өкүлдөрүнө тапшырып кетишет. Эң негизги иштеген тармагы - коомдук жана саясий тармак. Көп кайрымдуулук иштерин, жакшылык кылып жатканын көрөбүз. Бирок бул аракеттердин баары тең белгилүү бир деңгээлде шайлоо учурунда ресурс катары колдонулат.

Канатбек Мурзахалилов.
Канатбек Мурзахалилов.

Канатбек Мурзахалилов: - Сиз айткан ушул жамааттардын бийликке умтулушунун эң негизги себептери эмнеде деп ойлойсуз?

Эсен Өмүракунов: - 30 жылга чукулдап келген эгемендик жылдарында саясатчыларда бийлик жүргүзүү боюнча кандайдыр бир тажрыйба бар. Бул кишилердин бийлик сересиндеги орду кайра кайталанып эле келе жатат. Саясаттагы басымдуу көпчүлүгү олуттуу ийгиликке жете албагандыктан, элдин алдындагы аброю аябай эле төмөн түшүп кеткени белгилүү. Ошол эле айылдык, райондук, облустук, республикалык деңгээлде алардын ордун, таасирдүүлүктүн, абройлууулуктун «боштугун» диний жамааттар толтура башташты. Бул багытта акыркы парламенттик шайлоодон кийин, беш жыл аралыгында жамааттардын иш-аракеттеринде кардиналдуу өзгөрүү бар. Мисалы, кээ бир «саясаттан алыспыз» деп өздөрүн көрсөтүп келген жамааттар азыркы кезде тескерисинче: «Шайлоого биз барбаганда ким барат? Мамлекетти, бийликти биз оңдобогондо ким оңдойт? Саясатчылар бир канаттуу эле куш сымал, бир эле дүйнөбий билими бар. Динчил мусулмандар көбөйүп, электорат да көбөйдү. Биздин диний билимибиз, диний тажрыйбабыз болгондуктан, биз эки канаттуу кушпуз. Саясатка кирүүгө акыбыз бар», - деп калышты.

Канатбек Мурзахалилов: - Бул көрүнүш мамлекеттик түзүм үчүн жакшыбы же жаманбы?

Эсен Өмүракунов: - Эгер мамлекет ушул жамааттар менен кызматташпай, жолдорун тосуп, «жүдөтүп», кыска мөөнөттө мыйзамдарды чыгарып, кошуна өлкөлөрдөгүдөй жашыруун иш жүргүзүүгө мажбур кылса, анда алар радикалдуу түргө өнүгүп кетишет.

Кыргызстандагы 30 жылдык эгемендик саясатынын ийгиликтүү жагы диний саясат болду. Ошондуктан азыркы кездеги диний абалды табигый кандай кетип жатса, мыйзам алкагында ушул бойдон кармап туруу зарыл. Мисалы, «9-классты бүтмөйүнчө медресеге киргенге болбойт» деген сыяктуу абалды тескеген (тоскон эмес) мыйзамдарды киргизүү менен абалды бир нукка түшүрүү зарыл. Диний эрежелерди, диний маданиятты мамлекеттин өнүгүшүнө, улуттун өсүшүнө жакшылап колдонуп, иштетсек болот.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Өкмөттөгү өзгөрүүлөр, шайлоо «шааниси»

Иллюстрациялык сүрөт.

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (10-16-февраль).

Разаковдун кызматтан кетиши

Бул аптада кыргыз өкмөтүндө кадрлык өзгөрүүлөр уланды. Жума башында коопсуздук жана чек ара маселелерине жооптуу вице-премьер-министр Жеңиш Разаков кызматтан алынды. Ал «Азаттыкка» комментарий берип жатып, иштен кеткен себебин үй-бүлөлүк шарты менен байланыштырды:

«Үй-бүлөдөгү маселелерди калыбына келтирүү керек, ошондуктан арыз жаздым. Чек ара меселеси боюнча түшүндүрүү иштерин жүргүздүк. Жогорку Кеңештин палатасынан да, жалпы жыйынынан да өтүп, түшүндүрүп чыктык. Бул кыйын маселе болгондуктан, жеринде эл менен да түшүндүрүү иштерин жүргүздүк. Менимче, чек араны чечүү маселеси көп жылдарга уланат. Мен баштаган ишти аягына чыгарыш керек беле же жокпу аны кудай билет. Бирок шартка жараша арыз жазып, иштен кеттим», - деди Разаков.


Деген менен чек ара маселелерине байланыштуу Разаковго соңку кездери сын-доомат күчөгөн болчу. Баткенде, Бишкекте өткөн нааразылык акцияларында аны кызматтан алуу талабы да айтылган. Андан сырткары ал мындан бир канча жыл мурун Баткен облусунун ички иштер башкармалыгынын кылмыш иликтөө бөлүмүн жетектеп турганда Тажикстанда кармалып чыкканы тууралуу маалыматтар кайрадан козголо баштаган. Разаков бул сөздөрдү такай жокко чыгарып келет.

Мурдагы вице-премьер-министр Тынычбек Табалдиев Жеңиш Разаковдун кызматтан алынышы күтүлүп-күтүлбөгөн окуя болду деп эсептейт.

Тынычбек Табалдиев
Тынычбек Табалдиев

«Күтүлгөн дегеним, акыркы эки айдан бери Баткен облусунун аймагындагы чек ара маселесинде Разаковдун аты аталып, ага каршы чыккан, аны колдогон да митингдер болду. Райондо өкмөт мүчөлөрү менен болгон жыйында да ага нааразы болгондор чыкты. Ошонун баарына мамлекеттин жетекчиси, өкмөт башчы тарабынан реакция болду го деп ойлойм. Экинчи жагы - биздин Тажикстан менен чек ара боюнча сүйлөшүүлөрдө Разаков өкмөттүк топту жетектеп, мына эми иш алдыга жылат, чечилет деп жатканда кызматтан бошотулушу күтүүсүз болду. Чек ара - мамлекет үчүн эң негизги стратегиялык маселе. Ал бир-эки жылда чечилбейт. Аны кайсы бир деңгээлге алып келгенде жумуштан бошоп калды. Эми анын ордуна жаңы вице-премьер дайындалып, ишти түшүнүп, баштаганча дагы убакыт өтөт, маселенин чечилиши узарат», - деди Табалдиев.

14-февралда Жеңиш Разаков ички иштер министринин мурдагы орун басары Курсан Асановдун иши боюнча алгачкы сот жараянында жабырлануучу катары көрсөтмө берди.

Башкы прокуратура ушул айда Курсан Асановдун иши тергелип бүткөнүн маалымдаган. Анда ички иштер министринин мурдагы орун басарына «Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу», «Кылмыш жасоону уюштуруу же анын аткарылышына жетекчилик кылуу», «Сүйлөшүп алып чогуу кылмыш кылуу», «Кылмышты уюштуруу, шыкактоо жана көмөк» жана «Кылмыш жасоого башка адамдарды көндүрүү» беренелери менен айып тагылган.


Башкы көзөмөлдөөчү орган ошондой эле Курсан Асанов өкүл баласы, журналист Турсунбек Бейшенбеков менен бирге Жеңиш Разаков тууралуу калп маалыматтарды тараткан деп шек саналып жатканын билдирген. Разаков Асановдун иши боюнча сотко көрсөтмө бергени келгенде анын мындай аракетинин себебин билбей турганын айтты:

«Курсан Сатарович менен ортобузда эч качан эч кандай карама-каршылык, тиреш болгон эмес. Иш жана акча боюнча мамилебиз болгон эмес. Анын позициясын түшүнбөйм», деди Разаков.

Жеңиш Разаковдун ордуна вице-премьер-министр болуп буга чейин өкмөттүн Баткендеги ыйгарым укуктуу өкүлү болуп иштеп жүргөн Акрам Мадумаров дайындалды. Анда ыйгарым укуктары буга чейинкиден кыскарганы, мындан ары чек ара маселелерине гана жооп берери маалым болду. Эми күч органдарынын ишине премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев өзү көзөмөл жүргүзөрү айтылды.

Кесиби боюнча ветеринар, 43 жаштагы Акрам Мадумаров президенттин иш башкармалыгында, өкмөт аппаратында эмгектенген, Кадамжай районун, Мамлекеттик кадр кызматын жана Баткен облусун башкарган. Бирок Акрам Мадумаровдун чек ара маселелери боюнча вице-премьерликке дайындалышын дароо эле парламенттин бир катар депутаттары сындап чыгышты.


Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков бийликтин жаңы кадрларды дайындашы өкмөттүн жалпы ишине таасирин тийгизбейт деген пикирде.

«Акыркы күндөрдөгү кадрдык дайындоолордун бардыгы бийликтин «артык кылам деп тыртык кылган» аракети болуп калды. Элдин нааразылыгын жараткан өкмөттү толугу менен кетиргендин ордуна улам бирден министрди кетирүүнү тандап алышты. Бир татыксыз министрди кетирип, анын ордуна андан татыксыз адамды алып келиши ишеним жаратпайт».

Мамкаттоону ким жетектейт?

13-февралда Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы Алмаз Мамбетов күтүүсүз кызматтан алынды. Өкмөт мында дагы жетекчинин иштен алынган себебин так атаган жок. Коопсуздук кеңешинин жыйнында Мамлекеттик каттоо кызматындагы коррупцияга байланыштуу сын айтылган. Жасалма, мыйзамсыз паспорттордун берилиши тууралуу бир катар чуулгандуу окуялар катталган.

Эксперт Алмаз Кулматов бийлик элдин пикирин эске алганын көрсөтүш үчүн ушундай кадамга барды деген пикирге кошулат.

«Менин пикиримде, өкмөт башчылары жакшы кадрларды тандайлы деп, элдин маанайын да эске алып жатса керек деген ойдомун. Биринчиден, чек араны билген, түшүнгөн, чечкен адам деп Мадумаровду тандашса керек. Экинчиден, эл арасындагы буга чейинки маанайды, нааразылыкты эске алып ушул кадамга барышы мүмкүн», - деди ал.


Ал арада Мамлекеттик каттоо кызматын жетектеши ыктымал дегендердин аты атала баштады. Алардын катарында ушул тушта президенттин аппарат жетекчиси болуп турган Досалы Эсеналиев барары айтыла баштады. Айрым бир маалыматтарга караганда Досалы Эсеналиевдин ордуна биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов барышы ыктымал. Бороновдун ордуна өкмөттүн Ысык-Көлдөгү өкүлү Акылбек Осмоналиев келиши мүмкүн. Бирок өкмөт менен аты аталган адамдар мындай маалыматтарды азырынча бышыктап, же төгүнгө чыгара элек.

Мурдагы вице-премьер-министр Тынычбек Табалдиев соңку кызматтык өзгөрүүлөрдү күздөгү парламенттик шайлоо менен да байланыштырды.

«Шайлоого даярдык жүрүүдө. Аймактардын «кураторлору» пайда болууда. «Добуштарды алып берүүгө ким кепилдик бере алат?» деген суроолор чыгууда. «Күмөн санаган жетекчилерди алмаштырабыз» деген пландар коюлууда. Акыркы кызматтык дайындоолордо логика жок. Өкмөттүн мүчөсү, вице-премьер-министр Аскаров «өз каалоом менен кызматтан кеттим» деп арыз берип бошоп жатат. Эки сааттан кийин аны кайра министр кылып көрсөтүүдө. Бул эмне, бала бакчадагы оюнбу? Вицеликтен эмнеге кетти, себеби эмне, ал тармакка тиши өтпөдүбү, себебин айтпайбы? Эң негизгиси мен Аскаровдун резюмесин карап көрсөм, анын Өзгөчө кырдаал министрлигине эч тиешеси жок. Ошондуктан кадрларды шайлоого байланыштырып дайындалууда дегендин чындыгы болуп жатпайбы», -деди Табалдиев.

Мухаммедкалый Абылгазиев башында турган өкмөт 2018-жылдын апрель айында куралган. Ошондон бери биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов, вице-премьер Алтынай Өмүрбекова, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев жана саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев гана алмаша элек. Соңку 1,5 жыл ичинде алардан башка министрлердин баары жаңырды.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен Кыргызстан гана өкмөтүн тез-тез алмаштырат. Өлкө эгемен болгон 29 жыл ичинде 29 жолу өкмөт алмашкан.

Шайлоо шааниси

Бул жумада жазында шайлоо өтө турган шаарларда каттоого тургандар көбөйгөнү тууралуу маалымат чыкты. Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасынын орун басары Тилек Батырканов 13-февралда парламентте Караколго 2797, Балыкчыга 489, Майлуу-Сууга 272, Токмокко 6950, Ошко 33 805 жаран аймактардан барып каттоого турганын билдирди.

Мамлекеттик каттоо кызматынын басма сөз кызматкери Адилет Бейшеналиев «Азаттыкка» комментарий берип жатып, документтери толук болсо, ар бир жаран каттоого алынарын, бул жерде эч кандай мыйзам бузуу же чектөө жок экенин айтты.

«Ош шаарына жаңы каттоого тургандар көбөйүп жатат. Мындай көрүнүш бар. Азыркы учурда 10-февралга чейин (1-январдан тартып) 30 миңдей киши жаңыдан каттоого турду. Тиешелүү документтери болсо, ар бир жаран өзүнүн туруктуу жашаган жерин алмаштырууга укуктуу. Ошол эле учурда жаңы дарек боюнча каттоого турууга эч бир чектөө жок. Биринчи кезекте конституциялык укугу бар, эркин орун которууга жана жашаган жерин алмаштырууга».


Анткен менен Жогорку Кеңештеги «Республика-Ата Журт» фракциясынын депутаты Кенжебек Бокоев шайлоого 60 күн калганда добуш берүүчүлөрдүн санын аныктап, Борбордук шайлоо комиссиясынын сайтына жайгаштыруу боюнча эреже сакталбаганын айтып чыкты.

Боршайкомдун төрайымы Нуржан Шайлдабекова мыйзам бузулганын моюнга алып, кечигүүнүн себебин Мамлекеттик каттоо кызматындагы тактоо иштери аягына чыга элек болуп жатканына байланыштырды.

Парламент депутаттары шаардагы бир үйгө жүздөгөн адамдарды каттоого тургуза берүүгө мыйзамда тыюу салынбай турганын белгилеп, муну тескеш үчүн токтом же кандайдыр эреже иштеп чыгуу маселесин көтөрүштү.

Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү Атыр Абдрахматованын демилгеси менен бул маселе тиешелүү органдардын катышуусунда талкууланды. Абдрахматова мындай убактылуу каттоону жергиликтүү кеңештерге шайлоого камынган айрым саясий партиялар атайын уюштуруп жатканын айтып чыккан.

Атыр Абдрахматова
Атыр Абдрахматова

«Бардык органдар, Мамлекеттик каттоо кызматы ар бир жарандын кайсы жерде кааласа ошол жерге барып жашап, каттоого туруу укугу, конституциялык эркиндиги экенин белгилеп жатышпайбы. Албетте, мен буга кошулам. Бирок биз эки жылдан бери Аймактарды өнүктүрүү жылын жарыялап келе жатабыз. Ал эми аймактарды өнүктүрүүгө ким катышат? Ошол жерде жашаган эл катышат да! Мисалы, Бишкекте жашаган киши Токмокто же Ошто кандай маселелер, мүмкүнчүлүктөр бар экенин билбейт. Өз алдынча башкаруу системасынын негизин ошол жерде жашаган адамдар түзөт. Жашаган жерин которууга ар ким укуктуу. Бирок жапырт каттатып, шайлоочулардын санын атайын көбөйтүүгө багытталган аракет болсо, анда ошол эле Ошто, Караколдо же Токмокто чындап жашаган жергиликтүү элдин шайлоо укугун, жергиликтүү маселелерди чечүүгө болгон укугун чектеп жатпайбызбы?», - деди Абдрахматова.

Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ысык-Көл, Чүй, Ош облустарынын аймактарындагы 26 айылдык кеңештин жана Каракол, Балыкчы, Токмок, Ош, Майлуу-Суу шаардык кеңештеринин депутаттарын шайлоо 2020-жылдын 12-апрелинде өтөт.

COVID-19 вирусуна кабылгандар 64 миңге чамалады

Кытайда өпкөнү сезгенткен вирустан өлгөндөрдүн жана ооруну жугузуп алгандардын саны кескин көбөйүп кетти. Ошентип COVID-19 вирусуна кабылгандардын саны 64 миң кишиге чукулдады. Жалпысынан 1 380 адам каза тапты. Дүйнөнүн 30га жакын аймагында коронавируска чалдыккан 565 киши катталды. Кытай бийлиги төрт миңден ашуун бейтап куландан соо сакайганын маалымдады.

Кытайдын вирус адеп катталган Хубэй провинциясында 56 миллион киши карантинден улам эки жакка чыга албай отурат. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму эпидемиядан улам кабатырланууга чоң негиз жок деп билдирүүдө.

«Вирус катталган өлкөлөрдүн саны өзгөргөн жок. «Diamond Princess» кемесиндеги кырдаалды эске албаганда Кытайдан башка жерлерде вирус жугузгандар көбөйгөн жок», - деп билдирди уюмдун аткаруучу директорлорунун бири Майк Раян.

Ал ортодо Жапония илдеттен улам карантинге алынган «Diamond Princess» саякат кемесиндеги айрым улгайган жүргүнчүлөрдү сыртка чыгара баштады. Ал жүргүнчүлөрдүн көбүнүн өнөкөт оорулары бар. Алардан коронавирус табылган эмес.


Элүүдөй өлкөдөн чыккан жүргүнчүлөрдүн арасында төрт казакстандык бар. Казак бийлиги алардын саламаттыгы жайында экенин маалымдады. Түштүк-Чыгыш Азияны кыдырып жүргөн круиздик кеменин 3700дөй жүргүнчүсүнүн кеминде 218инде өпкөнү сезгенткен коронавирус аныкталды.

Ал арада Жапония, Филиппин жана Таиланд сыяктуу бир нече өлкө өз портторуна киргизбей койгон «Westerdam» кемесин жүргүнчүлөрдө коронавирус аныкталбагандан кийин Камбоджа кабыл алды.

Кытайдагы жергиликтүү жашоочулар өлкө башында турган Коммунисттик партияны «кризиске реакциясы жай болуп жатат, так маалымат жок» деп сынга алууда. Бийликтин дарегине мындай доомат авторитардык өлкөдө сейрек айтылат.

Кошмо Штаттардын расмий адамдары да Кытай өкмөтүн эпидемия тууралуу маалыматтарды жаап-жашырбай берип турууга үндөшүүдө. Алар 2002-2003-жылдары SARS оорусуна байланышкан кризисти жөнгө салууда Бээжин көп кемчиликтерди кетиргенин эске салышат. Анда өпкө кагынынан 800гө чукул киши өлгөн, дүйнөлүк соодага чоң зыяны тийген. Муну менен катар Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму Кытай жаңы вирусту аныктоо жана ооздуктоо жаатында жакшы иш алып барганын, башка өлкөлөр алардан үлгү алса болорун белгиледи.

Уюмдун Чукул программалар боюнча аткаруучу директору Майкл Райян Женевадагы брифингде билдиргендей, сасык тумоо күчөп турган чакта жаңы коронавирусту ажыратып диагноздоо өтө татаал. Анын үстүнө Кытай дүйнөдөгү калкы көп өлкө. Уюмдун маалыматына ылайык, окумуштуулар ушу тапта ооруга каршы төрт түрдүү вакцинанын үстүнөн иштеп жатат.

Коронавирустан сактануунун эрежелери
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:28 0:00


Ал тапта Кыргызстанда Кытайдан жаңы келген 123 адам дарыгерлердин көзөмөлүнө алынганы маалым болду. Дагы 591 киши жашаган жериндеги медициналык мекемелердин текшерүүсүнөн өтүп турууга милдеттендирилген.

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда вирусту жугузуп алгандар катталган жок, эпидемиологиялык кырдаал туруктуу.

Акыркы суткаларда өлкөгө сырттан кирген 25 миңден ашуун адам тепловизордун көзөмөлүнөн өткөн. 28-январдан бери Кыргызстанга 7054 адам Кытайдан келген. Алардын ичинен 190у кытайлык жарандар болсо, калгандары кыргызстандыктар.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чейрек кылымдык башкаруу

Коомдук-саясий ишмер Турдакун Усубалиев.

Турдакун Усубалиев - чейрек кылымга жакын социалисттик Кыргызстанды башкарган партиялык жетекчи.

Ал хрущевдук «ала баарда», брежневдик «сенектик» доорунда борбордук бийликке жагып, республиканын социалдык-экономикалык өнүгүшүнө зор салым кошкон инсан болгон.

Атасынын мугалими

Турдакун Усубалиев 1919-жылы Кочкор районундагы Теңдик деген айылда жарык дүйнөгө келген. Анын бабасы айтылуу Калыгул олуя болгонун эскерүүлөрүнүн биринде мындайча эскерген:

Эми Калыгулдун укум-тукумдары - Ногой, Шыгай, Күнтууган. Күнтуугандан - Кененсары, Акидей, Семетей. Кененсарыдан - Усубалы, Усубалыдан окурмандарды терең урматтаган мен, Турдакун.


«Эми Калыгулдун укум-тукумдары - Ногой, Шыгай, Күнтууган. Күнтуугандан - Кененсары, Акидей, Семетей. Кененсарыдан - Усубалы, Усубалыдан окурмандарды терең урматтаган мен, Турдакун. Кененсары атам 34 жашында ооруп калып каза болуптур. Чоң энем Уулкан жаш экен, жесир калат. Элдик салт боюнча Кененсарынын иниси Акидейге күйөөгө чыгат. Акидейдин үч уулу болот. Калыгулдун жана анын туугандарынын укум-тукумдары негизинен Кочкордогу Теңдик айылында жашап жатышат. Бишкек шаарында жана башка жерлерде жашап жаткандарын кошуп айтканда жалпы саны 500 адамдан ашык. Калыгул чоң атабыз жөнүндө анын чөбөрөлөрүнүн бири Бейшен Өкөмбаев жүйөлүү, далилдүү макалаларды басма сөзгө жазып жүргөнүн белгилей кетким келет. Менин атам Усубалы Кененсары уулу 1988-жылы 105 жашында бул дүйнөдөн кетти. Ал эми Акидей болсо 1940-жылдын башында, Улуу Ата Мекендик согуш башталар алдында каза болду. Анын жашы да 90дон ашкан».

Атасы Усубалы Кененсариев сабатсыз адам болгон. Ал кишинин 12 баласы болуп, бирок анын үчөө гана аман чоңойгон. Балага коюлган ысым да аман туруп калса экен деген тилектен улам чыккан болуш керек. Кийин совет бийлигинин убагында Усубалы Кененсариев колхоз башкармасы болуп, бирок тамга тааныбагандыктан уулунун жардамы менен сабатын ачып, иш кагаздарына кол койгонго жетишкен экен. Маанилүү кагаз келип калса мектептеги уулуна барып, анда эмне жазылганын сурап туруптур.

Атасынын билимден өксүп калышынын эсесин чыгарып кийин уулу Фрунзедеги педагогикалык институтта сталиндик стипендия алган саналуу студенттердин бири болгон. Окууну бүтүп келгенден кийин Кочкор айылында мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, кийинчерээк партиялык кызматкерликке көтөрүлгөн. Ушул жерде анын турмушунда олуттуу окуя болуп өтөт. Кочкордогу жападан-жалгыз орто мектептин директору Мусахан Калпа уулун Москвага партиялык окууга жөнөтүшкөндө ал киши үй шартын айтып макул болбой, ордуна мектепте окуу бөлүмүнүн башчысы болуп чогуу иштеп калган кесиптеши Турдакун Усубалиевди сунуш кылган экен. Согуш күчөп турган жылдары чоң борбордон окуу, андагы кыйынчылыктарга карабай билимин улантуу мүмкүндүгүнө ээ болгон партиялык кызматкер улуу Жеңишти Москвадан тосот.

Калыгул олуянын урпагы

Окууну мыкты бүтүп ВКП(б) Борбордук комитетинин аппаратында ишке калтырылат. Чоң борбордо Ленин атындагы Москва мамлекеттик педагогикалык институтун сырттан окуп бүтүрөт. Айтса, Турдакун Усубалиев Москвада иштеп жүргөндө «Кененсариев» деген бирөөнүн колу коюлган «тоголок кат» келет. Анда «Борбордук комитеттин жооптуу кызматында Ормон хандын кеңешчиси, реакционер акын Калыгулдун небереси иштеп жатканы» айтылган экен.

«Кыркынчы-элүүнчү жылдарда КПСС Борбордук комитетинин аппаратында кызматка коюуга тандалган талапкерлер бардык жагынан терең текшерүүдөн кийин гана Борбордук комитеттин катчылыгынын токтому менен бекитилчү. Талапкерлердин өмүр баянына партиялык органдар гана эмес, Мамлекеттик коопсуздук комитеттин (КГБ) органдары да текшерүү жүргүзчү. Толтуруу үчүн берилген анкетада 100дөн ашык коюлган бардык суроолорго жооп жазганым али эсимде. Анкетадагы суроолорго атам-апам, өзүм, аялым, жалпы биздин укум-тукумубуз, чоң ата-бабаларым, жакын гана эмес, алыс тууган-туушкандарым жөнүндө ийне-жибине чейин толук жооп жазган элем. Чоң атам Калыгул ким болгону, кайсы мезгилде жашаганы жөнүндө да толук жазылган болучу. Мени башка талапкерлердей эле, анкетада жазылган суроолорго берген жоопторумдун туура экендигин текшерип чыгышкандан кийин гана Борбордук комитеттин аппаратында жооптуу кызматка бекитүү жөнүндө токтомдун долбоору даярдалып, Борбордук комитеттин катчылыгынын бекитүүсүнө киргизилген эле. Ал жылдары КПСС Борбордук комитетинин аппаратындагы кызматка көрсөтүлгөн кандидатура электен-элекке салып элеп чыгып, терең текшерип чыккандан кийин гана бекитилчү», деп жазган Турдакун Усубалиев.

Сталиндик репрессия күчөп турган 1937-1939-жылдары айылда мугалим болуп иштеп, андан соң Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтунда окуп, жогорку билимге жетишкенден кийин айылдык мектептин окуу бөлүмүнүн башчысы, Кочкор райондук партия комитетинин агитация, пропаганда бөлүм башчысынын орун басары болуп иштеп, ошол жерден 1943-жылы Москвага жогорку партиялык мектептин угуучусу болуп жөнөтүлгөн. Кыргызстанды кыйла жыл башкарчу партиялык ишмердин жылдызы ошентип кан күйгөн согуш учурунда жанып чыга келген.

Кийинки эскерүүлөрүндө Турдакун Усубалиев согушка жөнөтүү тууралуу бир нече ирет арыз менен кайрылганын, бирок аны оорукта калтырышканын жазган. Москвадагы жогорку партиялык мектепти аяктагандан кийин он жыл Турдакун Усубалиев ВКП(б) Борбордук комитетинин пропаганда жана агитация бөлүмүндө инструктор болуп иштеген. Ал кезди Усубалиев чоң канааттануу менен эскерген. Москвада окуп, иштеп жүргөндө китепканаларга, музейлерге, театрларга көп барып, чоң борбордон маданий-интеллектуалдык жагынан аябай байып келгенин атайын белгилеген.

Партиялык кызмат тепкичтери

Он жылдык москвалык турмуш соңуна чыгып, 1955-жылы Турдакун Усубалиев Кыргызстанга келип бир жылга республикалык негизги партиялык басылма болуп эсептелген «Советтик Кыргызстан» гезитинин башкы редактору болуп дайындалган. 1956-жылы аны кайрадан мурдагы көнүмүш ишине, Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетинин пропаганда жана агитация бөлүмүнүн башчысы кылып бекитишкен. Эки жылдан соң партиянын Фрунзе шаардык комитетинин биринчи катчысы, ага улай коомдук иш катары Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин төрагасы кызматын да аркалай баштаган. Мыйзам чыгаруу жыйынын ал кезде Жогорку Советтин президиумунун башчысы жетектечү.

Анан 1961-жылдын 9-майынан тартып Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы, республиканын жетекчиси болуп шайланган. Иштеги кемчиликтери үчүн Исхак Раззаков кызматынан алынып, Москвага которулуп, анын ордун он жыл Москвадан тажрыйба топтоп келген ишенимдүү кадр ээлеген. Турдакун Усубалиев ВКП(б) БКнын аппаратында иштеген кезде кызмат боюнча совет өлкөсүнүн көп жерлеринде болгонун, партиялык уюштуруу иштерине катышканын эскерген жайы бар.

1961-жылдан 1985-жылдын 2-ноябрына чейин созулган узак партиялык башкарууга Михаил Горбачевдун тушунда гана чекит коюлуп, партиялык жетекчилик алмашты. Жооптуу кызматтан алынгандан кийин Турдакун Усубалиев 1993-жылдан 2005-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты болду. Чейрек кылымга жакын убакыт ичинде башынан өткөргөндөрүн эскерген китептерин жазды. Партиянын жетекчилигине сын айткандарга, узак жылга созулган элдик эмгегин баалабагандарга жоопторун жарыя кылды, «горбачевчулардын» дарегине жүйөлөрүн келтирди.

Турдакун Усубалиев республиканы жетектеп турган жылдары аткарылган иштерди санап чыгуу кыйла убакытты алар эле. Өңгөсүнөн да кар калың түшкөн 1968-жылы ак талаалык койчулардын абалын сурап барганын, Кенес-Анархайда кышкы бороонго кабылып, жолдо калып калышканын, ири ГЭСтер менен баш калаадагы ири курулуштардын жүрүшүн көзөмөлдөп, убакыт таап карапайым калк менен жолугушуп, алардын кем-карчын маалында чечип бергенин, болбосо коңшулардын өтүнүчү менен чоң борбордогулар аз жерден Соң-Көлдүн суусун Нарын дарыясына агыздырып ие жаздашканын, бул ишке башынан каршы чыгып, Хрущевке айтып, далилдеп жатып токтоттурганын, ал аз келгенсип ошол эле чоң борбордогу пландоочулар Чаткал өрөөнүнө ири суу сактагыч куруу долбоорун баштап, аны токтотуу бир топ убакты-саатын алганын Турдакун Усубалиев өмүрүнүн соңку жылдарында жазган эскерүүлөрүндө атайын белгилеген.

Коммунисттик идеологиянын сакчысы

Ошол эле кезде Турдакун Усубалиевдин тушунда интернационалдык тарбияга, коммунисттик идеологияга өзгөчө көңүл бурулуп, «орус тилине экинчи эне тил катары» коомдук турмуштагы ордуна өзгөчө артыкчылык берилгени, Сталин өлгөндөн кийин акталган Ж. Абдрахманов, К. Тыныстанов, И. Арабаев сындуу саясий ишмерлердин аты аталбай, эмгектеринин жарыяланышына жол берилбей келгени белгилүү. Ушундай эле тагдырга «Замана» адабий агымынын үркөрдөй тобу туш келип, Молдо Кылыч, Арстанбек Буйлаш уулу, Калыгул Бай уулу, Алдаш Молдонун чыгармалары чыкпай, аты аталышына тыюу салынып келди. Бийликтин саясий куугунтугуна бир топ маданият ишмерлери, илимпоздор, акын-жазуучулар туш келди. Анын себеп-жөнүн Турдакун Усубалиев минтип чечмелеген:

Кыргызстандын бийликте турган төбөлдөрү Калыгулду, Арстанбекти, Молдо Кылычты жамандап каралаганы менен алардын ысымдарын жана чыгармаларын элибиз эч бир унуткан жок.

«Кыргызстандын бийликте турган төбөлдөрү Калыгулду, Арстанбекти, Молдо Кылычты жамандап каралаганы менен алардын ысымдарын жана чыгармаларын элибиз эч бир унуткан жок. Калыгулдун акыл-осуят, насаат сөздөрүн, Арстанбек менен Молдо Кылычтын ырларын улам жаңы муун өздөштүрүп жатпадыбы. Дагы бир учурду эске алыш керек. 1950-жылдан 1960-жылга чейин Кыргызстан Компартиясынын жыйындарынын, Борбордук комитеттин пленумдарынын токтомдорунда «Калыгул, Арстанбек, Молдо Кылыч - реакциячыл акындар» деп далай жолу жазылды. Бул чечимдерди өзгөртүп, жокко чыгаруу өтө кыйын иш эле. Бул акындарды каралагандар, ушунун негизинде илимдин кандидаттары жана докторлору деген «наамдарды» алып, нан таап жашагандар көп эле. Алар өлбөгөн жерде калып, кадимкидей жан талашып, күрөш башташат болучу. Бул болсо республиканын элинин түзүүчүлүк-чыгармачылык менен иштеген, экономика менен маданиятты өнүктүрүү боюнча кызуу жүрүп жаткан негизги кырдаалга сөзсүз тоскоол болмок. Мына ошондуктан биз чуу көтөрбөй эле, акырындык менен улуу инсандарыбыздын ысымдарын элибиздин тарыхында өз ордуна коюуга аракеттене баштадык».

Нукура таланттарды баалоо, мурда жабылып-жашырылып келгендердин чыгармаларын жарыялап, элге берүү, сталиндик репрессиянын курмандыгына айлангандарды актоо, эмгегин элине кайтаруу аракети Турдакун Усубалиев кызматтан түшүп, өлкөгө ачык-айкындык келгенден кийин гана башталды. Турдакун Усубалиев өзүнө чейинки республика жетекчиси Исхак Раззаковдун жолун улап, сталиндик репрессияга кабылгандарды актоого, идеологиялык калыпка сыйбаган өткөндүн мурасын жарыялоого ашыкпай, тарыхый ыңгайын күтүп, Москванын каш-кабагын карап кыйла жылдарын өткөргөн. Ал киши ириде Коммунисттик партиянын идеологиялык камчысын аянбай чапкан идеялык сакчы эле. Хрущев менен Брежневге жалаң мактоо жамгырын жаадырып, ошону менен чоң кызматта узак отурду, коммунисттик жетекчиге тагылган милдетин кынтыксыз аткарды. Турдакун Усубалиев кылымга тете жашап, 2015-жылы дүйнөдөн кайткан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Спортчу президентке кайрылды

Спортчу президентке кайрылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:56 0:00

Спортчунун талаштуу кайрылуусу (видео)

Төлөгөн Рахманберди уулу.

Ошто спортчу Төлөгөн Рахманберди уулунун «Матраимовдордун үй-бүлөсүнөн коркуп жашап калдык» деген таризде президентке кайрылган видеосу 14-февралда “Фейсбукка” чыкты.

Рахманберди уулу Ош шаардык Спорт комитетинин жетекчиси болуп иштеп жаткан Кылычбек Саркарбаев жана Нурбек Раимбеков баштаган топтон запкы жегенин, алар «арыз жазсаң каматабыз» деп опузалаганын ырастайт.

Спортчу, милициянын мурдагы кызматкери Төлөгөн Рахманберди уулунун кайрылуусун Мамлекеттик бажы кызматынын Ош облустук башкармалыгынын мурдагы кызматкери Эмилбек Кимсанов 14-февраль күнү кечинде “Фейсбуктагы” баракчасына жүктөгөн.

Кайрылууда Төлөгөн Рахманберди уулу буларды айткан:

«Урматтуу Сооронбай Шарипович, биз бүгүн кандай мыйзамсыз өлкөдө жашап жатканыбызды түшүнбөй калдык. Ошто, түштүк жергесинде Матраимовдордун үй-бүлөсүнөн, Матраимовдордун кланынан коркуп жашап калдык. Себеби 5-6 ай мурда Раимбеков Нурбектин балдары травматикалык мылтык менен бутума атып кетишкен. “Арыз жазба, жазсаң өзүңдөн көр” дешкен. Мен жазган жокмун. 1-2 ай өтпөй Саркарбаев Кылыч автомат менен бутума атып, анда да ооруканага жатып, анда да Раимбеков Мунарбек жана Саркарбаев Кылыч ооруканага келип, башыма пистолет такап коркутушуп, “өзүңдү каматабыз, арыз жазсаң өлтүрөбүз” деген. Ошондо да арыз жазган эмесмин».

Спортчу президентке кайрылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:56 0:00


Ош шаардык милициясы 29-январда Рахманберди уулуна кол салуу боюнча иш козголуп, беш киши кармалып, териштирүү башталганын билдирген. Бирок Рахманберди уулу көрсөтмө берүүдөн жана арыз жазуудан баш тарткан экен.

Ош шаардык милициясынын басма сөз катчысы Замир Сыдыков “Рахманберди уулунун президентке кайрылуусу негизсиз” деп маалымат таратты. Сыдыков ал тергөөдө жалган көрсөтмө берип, арыз жазуудан баш тартып, ишти татаалдаштырып келген деп ырастайт.

Замир Сыдыков.
Замир Сыдыков.

«Президентке кайрылуу жасап, өзүн жабырлануучу катары көрсөтүүнүн эч кандай зарылчылыгы жок деп эсептейм. Адам башында башкача сүйлөп, кийин башкача айтып, тергөөнүн жүрүшүн татаалдаштырып, адаштырып жатат. Бүгүнкү күнгө чейин бизге конкреттүү көрсөтмө бербестен, милицияга келип эмне болгонун айтпастан четте туруп алып, президентке кайрылуу жасаганында кандайдыр бир күчтөрдүн таасири болушу мүмкүн же муну пайдаланып кандайдыр бир саясий күчтөр же кылмыштуу күчтөр өз максатына жетүүнү көздөгөн болушу мүмкүн».

Замир Сыдыков видеодо аты аталган Нурбек Раимбеков кармалган беш кишинин бири экенин, Кылычбек Саркарбаевдин атышууга катышы бар экени айтылып, ал боюнча иш териштирилип жатканын кошумчалады.

Кайрылууда аты аталган Ош шаардык мэриясынын Спорт комитетинин жетекчиси Кылычбек Саркарбаев “Азаттыкка” буларды айтты:

Кылычбек Саркарбаев.
Кылычбек Саркарбаев.

«Төлөгөндүн мага андай көрсөтмө бергени - кимдир-бирөөлөрдүн кызыкчылыгы деп ойлойм. Кимдер экенин билбейм. Канча адам экенин так билбейм. Эгерде билсем, «Эмне сурооң бар?» деп өзүм эле сүйлөшүп алмакмын. Душманчылыктын дагы жигитчилиги болот. Бул убакытка чейин “иним болот” деп унчукпай жүргөм. Дүйшөмбү күнү басма сөз жыйынын өткөрөйүн деп даярданып жатам. Ар ким өзүн коргобосо болбойт экен. Ага-ини деген нерсе жок экен. Мен муну түшүндүм. Мен агалык кылып унчуккан эмесмин. Бирок ар бир нерсенин чеги болот».

Кылычбек Саркарбаев Рахманберди уулу менен чогуу машыгып жүргөнүн, видеону тараткан Эмилбек Кимсановду да тааный турганын кошумчалады.

Ал арада Ош шаардык мэриясы Спорт комитетинин төрагасын кызматтан кетирүү боюнча маселени 17-февралда карамай болду. Мэриянын басма сөз катчысы Азамат Абсаттаров «Азаттыкка» буларды айтты:

Азамат Абсаттаров.
Азамат Абсаттаров.

«Укук коргоо органдары шектүү катары же башка бир тиешеси бар дегенде ошол эле күнү жумуштан алынып, кызматта болмок эмес. Бирок ошол окуя боюнча гана иш козголгон. Ошон үчүн буга чейин иштеп келди. Рахманберди уулу президентке кайрылып, Саркарбаевдин да атын атады. Бирок бүгүнкү күндө тартип коргоо органдары Саркарбаевди шектүү деп атай элек. Укук коргоо органдарын угалы, эгер чын болсо кызматтан четтетилет».

Кылычбек Саркарбаев эгер мэрия анын кызматта турууга татыксыз деп чечсе, алардын чечимин талашпай турганын айтты. Саркарбаев Ош шаардык спорт комитетин 2015-жылдан бери жетектеп келатат. 2019-жылдын 27-декабрында Оштун мэринин жаштар үчүн уюштурган жаңы жылдык кечесинде «Жылдын мыкты жаш жетекчиси» наамы ыйгарылган.

Президенттик аппарат спортчунун кайрылуусуна азырынча жооп кайтара элек.

Макаланын башында айтылгандай, видеону тараткан Эмилбек Кимсанов Рахманберди уулунун кайрылуусун баракчасына жайгаштырардан мурда «Мен үйгө дагы кайтып келем» деп жазган. «Азаттыктын» ишенимдүү булактары Кимсанов жана Рахманберди уулу Кыргызстандан чыгып кетишкенин айтышты.

Видеодо аты аталган Нурбек Раимбеков – Кара-Суу районундагы Савай айыл өкмөтүнүн башчысы Мунарбек Сайпидиновдун (мурдагы фамилиясы Раимбеков) бир тууган агасы. Мунарбек Сайпидинов Савай айыл өкмөтүн төрт жылдан бери башкарып келатат. Ал Раимбек Матраимовдун өкүл баласы экенин жашырбайт.

"Азаттык" Нурбек Раимбековдун жакындарынан жана кайрылууда аты аталып жаткан Матраимовдордон азырынча комментарий ала алган жок. Бирок алар кайрылууга жооп берүүнү кааласа, “Азаттык” микрофон сунууга даяр.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Анна Никольская: Каарман котормочу жана ауэзов таануучу

Анна Борисовна Никольская (1889––1977).

Орус жазуучусу Анна Никольская (1889––1977) чыгаан казак жазуучусу Муктар Ауэзовдун “Абай” романынын алгачкы китептерин орус тилдүү окурмандарга жетик котормосу аркылуу тааныштырган таланттуу котормочу болгон. Бул айдың айым сталиндик ГУЛагда эки ирет жазыксыз жерден жатып чыккан. Тарыхчынын блогу.

Котормочу жана ауэзов таануучу айым

Даңазалуу казак жазуучусу, аалымы, коомдук ишмери Муктар Ауэзовдун (казакча Мұхтар Омарханұлы Әуезов; 1897––1961) чыгармачылыгы атпай кыргыз журтуна совет доорунан бери жакшы таанымал. Бул чыгаан казак айдыңы кыргыздын “Манас” эпосунун элдик мүнөзүн тастыктоо үчүн алатоолук айдыңдар жүргүзгөн күрөшкө өзгөчө салым кошкон жана 1950-жылдардагы жаш кыргыз калемгери Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылыгын сырткаркы дүйнөгө таанытууга да үлүшү бар инсан экенин Кыргызстанда карысы да, жашы да дурус билет.

Муктар Ауэзовдун кара сөздөгү эпикалык чыгармасы болгон көп томдуу “Абай” романы XX кылымдагы казак жана борбордук азиялык түрк калктарынын адабияты үчүн бараандуу сере болуп калган.

Биз чакан блогубузда жалпы ауэзов таануу көйгөйлөрүнө эч киришпестен, бул романдын алгачкы эки китебин орус тилдүү окурмандардын мухиттей чоң дүйнөсүнө тааныштырган котормочу жана жазуучу Анна Борисовна Никольская тууралуу азыноолак кеп куруу менен чектелмекчибиз.

Анна Борисовна Никольская (1889––1977). 1948-жыл.
Анна Борисовна Никольская (1889––1977). 1948-жыл.

Адатта, котормочу дегенде кишилер ийнин куушуруп коюшу мүмкүн: которсо, которгондур да! Бирок бул түйшүктүү иштин артында да чоң тагдыр жатат да!

Албетте, текстти сөзмө-сөз котортуп алып, андан соң ошол деңгээлди башка тилдеги адабий калыпка салып, ийисине жеткирген, бирок өзү которгон китептин түп нускада жазылган тилин эч билбеген котормочулар арбын экендиги талашсыз.

Бирок Анна Борисовна Никольская андай котормочулардан эмес болчу. Бир катар славян тилдеринен тышкары, жаштайынан француз жана немис тилдерин мыкты өздөштүргөн Анна Никольская үчүн агглүтинатив тилдердин бири болгон казак тилин өздөштүрүү жеңилге турган.

Казакча текстти ал кантип аки-чүкүсүнө чейин аңдай алгандыгы анын котормо маалындагы мындай учур тууралуу эскерүүсүнөн эле айкын болот:

«… есть казахское слово “жорга”… Это слово имеет два значения: а) иноходец; б) дипломат. Умеющий словами добиться желаемого, заворожить собеседника своей речью. Одного из второстепенных героев романа М. Ауэзова – Жумабая – так и называли “Жорга-Жумабай” за его дипломатические способности. Ага-султан (то есть старший султан орды) посылает его к старейшинам других казахских родов со сложным поручением.

И вот фраза подстрочного перевода: “Жорга-Жумабай сел на своего жорга и точно слился с ним в одно целое. Настоящий жорга был Жорга-Жумабай!”

На этом я споткнулась. Автор сказал, что он понимает трудность, даже невозможность игры этого слова в переводе. Он предложил мне отступить от казахского текста. Не получилось ни эквиритмии, ни нагнетания шипящих и гортанных звуков, заполнявших фразу оригинала».

Булак: Кешин К. Святая Анна // Литературная Алма-Ата. – 2017. –– № 11; Дагы караңыз: Библиотека и судьба: А.Б.Никольская: Сборник материалов к 120-летию со дня рождения / Составитель Валерий Павлович Леонов. –– СПб.: БАН, 2019. –– Б. 26.

Казак тилинде “жорго” деген сөз бар... Бул сөз кош мааниге ээ: а) жорго ат; б) дипломат. Мындай киши чечендиги менен өз мүдөөсүнө жетип, өзү менен баарлашканды тим эле арбап алат. М.Ауэзовдун романындагы көмөкчү орундагы кейипкерлердин бири –– Жумабай; аны дипломаттык эпчилдиги үчүн дал ушундайча кылып “жорго Жумабай” деп атап коюшкан. Ага-султан (б.а. ордонун ага султаны) аны бир татаал маселенин түйүнүн чечүү үчүн башка казак урууларынын аксакалдарына жөнөтөт.

Сөзмө-сөз котормонун фразасы мындайча: “Жорго Жумабай өзүнүн жоргосуна минди да, аны менен тим эле бир бүтүнгө жуурулушуп калгандай болду. Жорго Жумабай нагыз эле жорго болчу!”

Мына ушул жерге мен такалып калдым. Автор болсо бул сөздү которгондогу кыйынчылыкты, ал түгүл сөз оюнун которууга мүмкүн эместигин аңдап турганын айтты. Ал (М. Ауэзов. –– Т.Ч.) мага казак текстине байланбастан, чегинүүгө сунуш кылды. Бул фраза казакча түп нускада камтыган эквиритмия (татаал ыргакты сактап калуу принциби) да сакталбады, ошондой эле, шуулдама жана таңдайда жасалчу добуштардын күчөтүлүшү да которууга эч жатпады”.

Котормочулуктун мүшкүлдөрү ар бир беттен учурайт:

Еще пример: слово "бауыр" означает "печень", а также "родственник", "сородич". Фраза: "Пусть сгорит у тебя бауыр, если ты скажешь, что Қодар тебе бауыр!"

Дагы бир мисал: казакча “бауыр” сөзү “боор”, “жакын тууган”, “уруулаш” деп да аңдалат. Эми фраза келтирелик: “Эгерде Кодорду (казакча “Қодар”) өзүмдүн боорум дей турган болсоң, анда бооруң күйүп кетсин!”

Анна Никольская күйөөсү Борис Ильин-Какуев (солдо) жана казак жазуучусу Муктар Ауэзов (оңдо) менен; Алматы, 1959-жыл.
Анна Никольская күйөөсү Борис Ильин-Какуев (солдо) жана казак жазуучусу Муктар Ауэзов (оңдо) менен; Алматы, 1959-жыл.

Буга чейин да “Кыз Жибек” дастаны сыяктуу бир далай чыгармаларды казак тилинен орусчага которууга үлгүргөн дасыккан котормочу Анна Никольскаянын кээде өз алсыздыгын ачык мойнуна алуусу – бул казак тилинде түп нускада чыгарма камтыган керемет дал ошол тилде гана сакталышы мүмкүн экендигин тастыктаган тыянак болуп саналат.

Албетте, башка кошумча каражаттар аркылуу көркөм касиет мүмкүн болушунча оригиналга жакындатып берилээри бышык. Анна Никольская да ушундай усулду жактаган.

Бул чыгарма толук жазылып бүтө электе эле Анна Никольская аны сындагандардан коргоп чыккан. 1944-жылы 15-майда романды коомдук талкуулоо маалында котормочу айым мындайча сүйлөгөн:

«… Книга носит название «Абай». А я бы сказала, что это больше, чем Абай. Это подлинная эпопея, книга о Казахстане третьей четверти ХIХ века, книга самого широкого познавательного значения, в которой найдет интересный материал и историк, и этнограф, и литературовед, и психолог. А центр ее – растущий Абай…

…Вокруг Абая и неотделимо от него встает народ: народ в праздниках, радости, горе, бедствиях, междоусобицах, народ в песнях и искусстве, в быту…»

Китеп “Абай” деген аталышка ээ. Мен мындай деп айтаар элем: бул –– Абайдан да чоң нерсени камтыйт. Бул –– нагыз эпопея, бул –– ХIХ кылымдын үчүнчү чейрегиндеги Казакстан тууралуу китеп, абдан кеңири агартуучулук мааниге ээ китеп; андан тарыхчы да, этнограф да, адабият таануучу да, психолог да кызыктуу материал таба алат. Китептин өзөгү –– жетилип келе жаткан Абай...

...Абайдын айланасында жана андан эч ажырагыс болуп эл турат: мында элдин майрамдары, кубанычы, кайгысы, азаптары, ич ара уруштары, элдин ырга жана көркөм өнөргө, тиричилик жагдайларына ширелген турмушу сыпатталган...”

Котормочу Анна Никольская, ошентип, ауэзов таанууга да илимпоз адис катары салым кошо алган.

Эки ирет жазыксыз жазаланса да, кайышпаган

Орус элинин совет доорундагы таланттуу адабият таануучусу, орто кылымдардагы чыгыш славян адабиятын изилдөөчү (маселен, “Игордун кошууну жөнүндө баянды” да изилдеген), китепканачы, котормочу катары таанымал Анна Борисовна Никольская XX кылымда орус эли дуушарланган оор сыноолорду жон териси менен тарткан.

Ал 1889-жылы 14-декабрда Санкт-Петербургда туулган. Ал укук адистиги боюнча профессор, көз карашы жагынан падышалык жеке менчик башкарууну жактаган инсан –– Борис Владимирович Никольскийдин кызы болгон. Атасы 1919-жылы большевиктер тарабынан атууга кеткен (2002-жылы июлда Түндүк флоттун аскер прокуратурасы Б.В.Никольскийди атууга кескен кылмыш ишин кайра карап чыгып, аны кайра оолугу менен актаган). Б.В.Никольский топтогон өзгөчө бай жекече китепкананын кору кийинчерээк Советтик Орусиядагы бир нече китепканага, анын ичинде Ленинграддагы Коомдук китепканага, Китеп палатасына ж.б. өткөрүлгөн.

Анна Никольская болсо 1917-жылы аксөөк айымдарга таалим берген Александровдук институтту алтын медал менен аяктаган. Атасы 1919-жылы атууга кеткен соң, оорукчан энеси жана иниси Романга каралашуу түйшүгү Аннага жүктөлгөн (кийинчерээк анын инис Роман өзүнүн “буржуазиячыл жана монархист” атасынан кечип, ОГПУдагы чекисттик кызматка өткөн, бирок өзү 1937-жылы баары бир атууга дуушарланган).

Анна Никольская Маскөөгө келип, чокундурган атасы, алыскы тууганы Георгий Васильевич Чичеринден (ал кездеги тышкы иштер министринен) көмөк сурайт. Анчейин жардам ала албай калган соң, ал Волховкурулушка келип, жумушчулардын сабатын жойгон жана башка мугалимдик кесиптерди аркалаган.

Жумушчу табынын арасында иштеген эмгек стажы ага Ленинград мамлекеттик университетинин (ЛГУ) Коомдук илимдер факультетине окууга өтүүгө мүмкүндүк берген. Бирок ата-теги монархиячылардан болгону үчүн аны улам окуудан чыгарып салып турушкан. Акыры ал окууну аяктап, ЛГУнун Батыш менен Чыгыштын адабиятын жана тилдерин салыштырма иликтөө илим-изилдөө институтуна аспирантурага кабыл алынган. Бирок 1930-жылы аны “элге жат элемент” катары аспирантурадан чыгарып салышкан.

1931-жылдан тартып ал СССР ИАсынын Китепканасында (ИАК; орусча БАН) иштей баштайт. Илимий макалалар жазат.

1933-жылы жайында Анна Никольская камакка алынган. Анын өзүнүн баамында, ИАКта каттоого алынбаган каражаттарды жогортодон берилген көрсөтмөгө ылайык ары-бери мыйзамсыз таркаткан ИАКтын деректири И.И.Яковкинди Анна сындап койгону үчүн бул төбөл аны каматып койгон.

Анна камакка алынган соң, оорукчан энеси өз жанын өзү кыйып өлгөн.

Аннаны чекисттер ойдон чыгарган “Слависттер иши” боюнча камакка алышкан (ошол эле жылдары Кыргызстанда жок жерден “Социал-Туран партиясы” дегенди ойлоп таап, нечендеген кыргыз айдыңдарын камай башташкан эмеспи!)

ОГПУнун бир корллегиясынын 1934-жылы 2-апрелдеги чечимине ылайык, Никольскаяны Алматы шаарына сүргүнгө айдашкан.

Анна Никольская Муктар Ауэзов менен 1935-жылы Алматыдан таанышканын жазат. Бирок чынында алар 1920-жылдардын соңунда эле ЛГУда таанышкан болушу ыктымал деген жоромол бар. Биографиялык маалыматтын айрым барактарын ждаап-жашырып коюу СССРде “сактыкта кордук жок” дегендей кеңири таркалган усул болчу. Маселен, Муктар Ауэзов өзү деле 1940-жылдары Сталиндик сыйлыкка талапкер кезинде жазган автобиографиясында 1930-жылдары убактылуу камакка алынган кезеңин эч эскерген эмес.

Алматыда сүргөндө жүргөндө Анна Никольская казак тилин үйрөнүп, бир катар казакча чыгармаларды орус тилине которо баштайт (бул котормо ишин табууга ага М.Ауэзов көмөктөш болгон). Алардын арасында “Кыз Жибек”, “Козу Көрпеш – Баян сулуу” лирикалык поэмасы, казак эл жомоктору, ж.б. чыгармалар болгон. Ал Казак пединститутунда француз тилинен жана байыркы орус адабияты сабагынан да сабак берген.

Саат басып, сталиндик жазалоолор доорундагы “ежовчулук” кезеңи келип, 1937-жылы Анна Никольскяа Алматыда кайрадан камакка алынган. Аны ОГПУнун Атайын жыйналышынын 1937-жылдын 10-декабрындагы чечим менен 10 жылга “эл душманы” катары абакка кесишкен.

1943-жылдын жазына чейин ал Свердлов облусунун түндүгүндө Уралдагы ГУЛагда болгон. Майып болуп калганына байланыштуу, аны 1943-жылы Алматыга жайкын сүргүнгө айдашкан. Анна Алматынын жанындагы Тастан жергесинде эптеп бир жертөлөдө жашап калган.

Абак жана сүргүн жылдары ал кургак учук жана башка ооруларга чалдыккан. Түрмөдө сурак маалындагы токмоктоонун айынан анын башы көп ооручу болгон.

Алматыда Анна Никольская М.Ауэзовдун көмөгү менен кайрадан улам жаңы котормо тапшырыктарына ээ болуп, калем акы менен күн көрө баштаган.

Дал ушул маалда ага Муктар Ауэзов өзүнүн “Абай” романынын алгачкы эки китебин которткон.

Ошол эле маалда ал Алматы пединститутунда да сабак берүүсүн уланткан.

1948-жылы ал Казакстан Жазуучулар Биримдигине мүчө болуп калган жана бул уюмдун орус бөлүмүндө иш алып барган.

Анна Борисовна Никольская күйөөсү, профессор Борис Иванович Ильин-Какуев менен. Алматы, 1956-жыл.
Анна Борисовна Никольская күйөөсү, профессор Борис Иванович Ильин-Какуев менен. Алматы, 1956-жыл.

1950-жылдардын башында ал орустун чыгаан окумуштуусу, биохимик Борис Иванович Ильин-Какуев (1886––1972) менен баш кошкон. Анын күйөөсү да француз, англис, немис тилдерин мыкты билген. Ал эч качан эч бир саясий партияга мүчө болгон эмес.

Болочокку МГУда (мурдагы императордук Москва университетинде) эки башка адистикте таалим алган профессор Б.Ильин-Какуев 1931-жылы декабрда Алматыга келип, 1932-жылдан тартып Казак мамлекеттик медициналык институтунда жаңы ачылган биохимия кафедрасын башкарып, 30 жылдан ашуун мезгил ушул кафедраны жетектеп турган.

1956-жылы Анна Никольская 1930-жылдардагы бардык айыптоолордон толук акталып чыккан. Ошол жылдан тартып ал өзүнүн сталиндик абактагы оор кезеңин чагылдырган өмүрдүк башкы чыгармасын –– “Андан ары узат” («Передай дальше») повестин жаза баштаган. Бул повесттин толук тексти Анна Никольскаянын 1989-жылы (“Кайра куруулар” кезеңинде) Алматы шаарында жарык көргөн бир томдук чыгармалар жыйнагына киргизилген.

Анна Никольская котормочулук жана ар кыл илимий-педагогдук иштерден тышкары, залкар казак аалымы Чокон Валихановдун чыгармалар жыйнагын басмага даярдоо ишине да катышканы маалым.

Анна Борисовна Никольская өзүнө экинчи мекени болуп калган Алматы шаарында 1977-жылы 21-ноябрда көз жумган.

Котормочу, адабиятчы, ауэзов таануучу Анна Никольская орус жана казак айдыңдарынын достугун ширелткен инсан катары Казакстанда ар дайым эскерилип келет. Анын жаркын элесин түбөлүккө калтыруу максатында ар кыл чаралар өткөрүлүп келет. Анын ысымы Алматыдагы өзү жашаган көчөгө да берилген.

Кыскача адабият:

Библиотека и судьба: А.Б.Никольская: Сборник материалов к 120-летию со дня рождения / Составитель Валерий Павлович Леонов. –– СПб.: БАН, 2019. –– 224 с. –– ISBN 978-5-336-00258-4.

Кешин К. Святая Анна // Литературная Алма-Ата. – 2017. –– № 11.

Кунаев, Диар. Об Анне Никольской – переводчице великого романа Мухтара Ауэзова // Новая газета. – 23.2.2017.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ИИМ: Уюшкан кылмыштуулуктун коркунучу күчөдү

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда уюшкан кылмыштуулук улуттук коопсуздукка жана экономикага коркунуч жараткан деңгээлге жетти. Бул тууралуу Ички иштер министрлигинин уюшкан кылмыштуулукка каршы даярдаган мыйзам долбоорунун түшүндүрмөсүндө айтылат.

Жаңы мыйзам долбоору ушул жумада өкмөттүн сайтына жайгаштырылып, коомдук талкууга коюлду. Анда уюшкан кылмыш тобун башкаргандарды 15 жылга чейин эркинен ажыратуу каралган.

ИИМ уюшкан кылмыштуулуктун коркунучун эскертти

Ички иштер министрлиги уюшкан кылмыштуулукка байланыштуу беренелерге өзгөртүү, толуктоо киргизүү максатында кылмыштуу топтордун мүчөлөрүнүн жазасын күчөтүү, аларды аныктоо жана чара көрүү механизмдери жазылган мыйзам долбоорун сунуш кылды. Ага ылайык, Жазык кодексинин 249-беренесине («Кылмыштуу уюмду түзүү же анын ишине катышуу») бир топ өзгөртүүлөр, толуктоолор киргизилет. Мыйзам долбоору коомдук талкууга коюлду.

«Азыркы учурда Кыргыз Республикасында уюшкан кылмыштуулуктун масштабы кеңейип, улуттук коопсуздукту, элдин экономикалык жана руханий негиздерин бузуп, мамлекеттик институттардын жана жарандык коомдун мүмкүнчүлүктөрүн өз кызыкчылыгына колдонуп жатат», - деп айтылат мыйзам долбоорунун негиздемесинде.

Жогорку Кеңештин депутаты Дастан Бекешов бул аныктама туура берилген деп эсептейт:

Дастан Бекешов.
Дастан Бекешов.

«Эң туура жазылган. Анткени булар саясатка кийлигишип жатат. Бул мыйзам долбоору бизге абдан керек. Кылмыш дүйнөсүнүн өкүлдөрү мындай мыйзам кирсе, чочулап калышат. Албетте бул мыйзам өтпөй калышы үчүн аракет да кылышат».

Ички иштер министрлиги сунуш кылган мыйзам добоорунда «Кылмыштуу иерархияда кандайдыр бир даражага ээ болуу», «Уюшкан топторду жана кылмыштуу уюмдарды каржылоо» деген жаңы бөлүмдөр киргизилет. Башкача айтканда, 249-беренедеги («Кылмыштуу уюмду түзүү же анын ишине катышуу») жогорудагы белгилерге туура келген кылмыштар үчүн эркинен ажыратуу каралууда.

Депутат Дастан Бекешов өкмөтү мыйзам долбоорун парламентке тезирек киргизүүгө чакырды.

«Өкмөт бул мыйзам долбоорун созбой, премьер-министр колду коюп, дароо бизге жөнөтүшү керек. Бул мыйзам кирип калса, кээ бири качышы мүмкүн. Айрымдары качпай, бирок мен ишкермин деп айтышы ыктымал. Мындай мыйзамды биринчи Грузия кылган, 2019-жылы ушундай эле мыйзамды Орусия да киргизген. Ошондуктан мындай мыйзам бизде да болушу керек. Анткени бизге да кылмыш дүйнөсүнүн мүчөлөрү башка жактан «импорт» болбосун. Тескерисинче, биз уюшкан кылмыш топторун качыралы».


ИИМ сунуштаган мыйзам долбоорунун негиздемесинде «Уюшкан кылмыштуулуктун көбөйүшүнүн негизги себеби экономикалык абалда жана коомдогу саясий туруксуздукта, элдин көбүн жана бийликтин бардык катмарын каптаган укуктук нигилизмде болуп жатат» деп да айтылат.

Мыйзам долбооруна ылайык, Жазык кодексинин 249-беренесине («Кылмыштуу уюмду түзүү же анын ишине катышуу») бир топ өзгөртүүлөр, толуктоолор киргизилет. Мисалы, аталган берене «Кылмыштуу топтор же уюмдар арасында кылмыштуу таасир жана кылмыштуу кирешелер чөйрөлөрүн бөлүштүрүү», «Кылмыштуу уюмдардын өкүлдөрүнүн сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшү жана ошондой жолугушууларга катышуусу», «Кылмыш иерархиясында жогорку абалга ээ болгон адам тарабынан жасалган кылмыштар» деген пункттар менен толукталат.

Жогорку Кеңештин депутаты Алмазбек Эргешов буларга токтолду:

Алмазбек Эргешов.
Алмазбек Эргешов.

«Постсоветтик аймактагы мыйзамдагы ууру аталгандардын көбү грузиндер. Михаил Саакашвили Грузияда президент болуп турганда ошолорду жок кылуу үчүн «мен мыйзамдагы уурумун» дегендин баары камалат деген мыйзам кабыл алган. Ошондо баары өлкөдөн чыгып кеткен. Азыр Грузияда мыйзамдагы ууру деген жок».

Мыйзам долбоорунда уюшкан кылмыш тобуна мүчө болгондорду 10-12,5 жылга соттоо, ал эми кылмыш дүйнөсүнүн башында тургандарды 12,5 - 15 жылга эркинен ажыратуу каралып жатат.

Кылмыш дүйнөсүндөгү темаларды жазып жүргөн журналист жана жарандык активист Семетей Талас уулу мамлекеттин укуругу узун, бирок ушул кезге чейин бийлик кылмыш дүйнөсүнө каршы чыныгы күрөш жүргүзбөй келе жатканына токтолду:

Семетей Талас уулу
Семетей Талас уулу

«Тоноп кеткен сыяктуу жаштар кылып жаткан криминалды чоң криминалга кошкон болбойт. Чоң криминал деген башка да. Алар шайлоодо иштеп берет, иштеп бергенине жараша кийин жеңилдиктерди алат. Бул сыяктуу иштердин баары коомчулукка ачык чыкпаган бойдон калат. А чындыгында криминалды тазалап коюш бат эле. Эң көп дегенде бир жыл кетет. Болбосо алты айдын ичинде тазалап койсо болот. Албетте эгер тазалагысы келсе. Мамлекет деген күчтүү да».

Мыйзам долбоорундагы айрым жазалар

  • Оор же өзгөчө оор кылмыштарды жасоо үчүн кылмыштуу уюмду түзүү, ошого тете мындай уюмду же ага кирген түзүмдүк бөлүмдөрдү жетектөө, ошого тете оор же өзгөчө оор кылмыштарды жасоо үчүн пландарды жана шарттарды иштеп чыгуу максатында уюшкан топтордун уюштуруучуларынын, жетекчилеринин же өкүлдөрүнүн бирикмесин түзүү, мындай топтор же уюмдар арасында кылмыштуу таасир жана (же) кылмыштуу кирешелер чөйрөлөрүн бөлүштүрүү – 12-12,5 жылдык жаза берилет.
  • Кылмыштуу уюмга мүчө болуу – 7,5- 10 жылга,
  • Кылмыштуу уюмдун өкүлдөрүнүн жыйынына катышуу – 10 – 12,5 жылга,
  • Кылмыштуу иерархияда даражага ээ болуу -10-12,5 жылга,
  • Кылмыш иерархиясында жогорку даражага ээ болуу – 12,6 – 15 жылга.
  • Ошол эле кезде уюшкан топко катышууну ыктыярдуу токтоткон жана мамлекеттик бийликтин тиешелүү органдарына мындай топту түзүүдө, аны жетектөөдө же ага катышууда, же болбосо ага кирген түзүмдөрү жетектөөдө же ага катышууда, ошондой эле уюшулган топтордун уюштуруучуларын, жетекчилерин же башка өкүлдөрүн бирикмелерин түзүүдө кылмыштуу уюмдун жана аны менен байланышкан бирикмелердин ишмердигинин бетин ачууга жана ага бөгөт коюуга активдүү жардам берген кылмыштуу уюмдар адамдардын бетин ачкан маалыматтарды кабарлаган адам уюшкан топко катышкандыгы үчүн жазык жоопкерчилигинен бошотулат.

Кыргызстандагы уюшкан кылмыш дүйнөсү

Кыргыз милициясы өлкөдө кримчөйрөнүн лөгү атыккан Камчы Көлбаев, Азиз Батукаев, Алмаз Бокушев жана Максат Абакиров түзгөн төрт негизги уюшкан кылмыштуу топ бар экенин билдирип жүргөн. Бирок акыркы кезде кылмыш дүйнөсүндө «Водолаз» деген каймана ат менен таанылган Максат Абакировдун аты көп аталбай, үч эле ири топ бар деп айтылып калды.

Милициянын 2019-жылдын декабрындагы расмий маалыматына караганда, Камчы Көлбаев, Азиз Батукаев, Алмаз Бокушевдин тобуна таандык уюшкан кылмыш тобунун 421 мүчөсү бар.

2010-жылы апрель окуяларынан кийинки президент Роза Отунбаева уюшкан кылмыштуулукка каршы аёосуз күрөш жарыялаган. «Караларды» ооздуктоо, алардын ордун көрсөтүү күч органдарынын башкы максаты болушу керек» деп эскерткен, чукул тапшырмаларды берген.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Күйдүргүдөн корккон элдин талабы

Өзгөн райондук ветеринардык лабораториясынын кызматкерлери. 29-март, 2019-жыл.

Өзгөн районунун Куршаб айылындагы мал базар мурда ылаңдаган малды дарылоочу жай болгонун, ага жакын жерде күйдүргүнүн очогу бар экенин айткан жергиликтүү эл район жетекчилигине кайрылды.

Мындан улам айыл тургундары менчик мал базарды башка аймакка жылдырууну талап кылышууда. Жергиликтүү бийлик атайын комиссия айтылган аймакты текшерип, күйдүргүнүн белгисин таппаганын айтууда.

Куршаб айылында үч гектардай жерди ээлеген колхоздун эски дан кампасы мал базар катары 2016-жылдын октябрь айында иштей баштаган.

Ветеринар Шарабидин Бегматов мал базардын аймагы мурда ылаңдаган малды дарылоочу жай болгонун, өлгөн жандыктын тарпы ошол жерге көмүлгөнүн айтты:

Шарабидин Бегматов
Шарабидин Бегматов

"Базардын ичиндеги бул жерде мурда ылаңдаган малды дарылоочу жай болгон. Совхоздун төрт түлүгүн ушул жерге алып келип дарылап, андан кийин Оштогу эт комбинатына жөнөтүп турушкан. Азыр ал жерде базарга келген эл тамактанып жатат. Мал дарылоочу жайга келген жандыктар мына бул короолордо турушкан. Короонун артында өлүккана болгон. Өлгөн малды ошол чуңкурга ыргытышкан. Ал жерде азыр таш заводу бар".

Өзгөн райондук ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекциясынын башчысы Данияр Маматалиевдин айтымында, район аймагында күйдүргүнүн 144 чордону катталган. Ушу тапта алардын 71и бетондолуп, айланасы тосулуп, турган орду атайын картага түшүрүлгөн. Калган 73 чордонду жаан, сел жууп кеткен.

Куршаб айылындагы мал базарга жакын жердеги күйдүргүнүн чордонун текшерген комиссиясынын курамында болгон Өзгөн райондук ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекциясынын кызматкери Абдыллабек Абдыкадыров буларды айтты:

Абдыллабек Абдыкадыров
Абдыллабек Абдыкадыров

"Комиссиянын мүчөлөрү менен барып, адистер төрт жерден анализ алган. Аны лабораториядан текшергенде күйдүргүнүн (Сибирь жарасынын) белгилери табылган эмес. Биз корутунду жазып бергенбиз. Азыр мал базар турган жерде мурда ылаңдаган малды дарылоочу жай болгон. Бирок ал жерде жугуштуу оорулар дарыланган эмес. Күйдүргү менен ооруган мал адатта терең чуңкурга көмүлүп, зыянсыздандырылат".

Күйдүргү чордону деп айтылып жаткан жердин топурагын Өзгөн райондук ветеринардык лабораториясы да текшерип чыккан. Мекеменин жетекчиси Нурлан Рахманов текшерүүнүн корутундусунда күйдүргү аныкталбаганын маалымдады.

"Өтө кылдат эки ирет текшердик. Бирок ылаңдын белгилери аныкталган жок".

Бирок жергиликтүү тургун Манап Кошиев бир кезде райондук санитардык-эпидемиологиялык станцияда иштеп турганын, ошол жылдары азыр мал базарга жакын аймактагы "күйдүргүнүн очогу бар" деп айтылган жерди дезинфекциялап турганын айтууда.

Манап Кошиев
Манап Кошиев

"Мен иштеп жүргөндө ал жерди көп жолу дезинфекция кылгам. Күйдүргүнүн очогу барын бизге орус мал доктурлар көрсөтүп кетишкен. Ал жерге мал базар ачардан мурда ойлонушса болмок".

Ветеринар Шарабидин Бегматов болсо тийиштүү мекемелерге, жергиликтүү бийликке, президентке кайрылса да коопсуздук чарасы көрүлбөй жатканына капа.

"Кайрылбаган жерим калбады. Мен ветврач катары канча чуркадым. Кулак салган киши жок. Текшерип "эч нерсе чыкпады" деп жатышат. Ал жерди билген кишилер азыр да тирүү. Мал базардын жанындагы арыктан суу агат. Аны эл ичип жатат. Оору чыкпайт деп эч ким кепилдик бере албайт. Күнүмдүк жашоо менен алагды болуп, келечекти ойлобой жатабыз. Бийликтегилер качан гана оору чыканда аракет кылышат окшойт".

Мал базардын ээси Тажидин Ахунов Өзгөн райондук ветеринардык лабораториясынын корутундусуна таянып иштеп жатканын айтууда.

"Мага Өзгөн райондук ветеринардык лабораториясы, ветеринардык башкармалык “ал жерде күйдүргүнүн очогу жок” деген корутунду берген. Ошонун негизинде иштейм".

Куршаб айылындагы мал базар
Куршаб айылындагы мал базар

Куршаб айылында ар аптанын ишемби күнү мал базар болот.

2018-жылдын август айында Ош облусунун Кара-Кулжа районунда ооруканага жаткырылган 12 адамга “Сибирь жарасы” (күйдүргү) диагнозу коюлган.

Өзгөн райондук ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекциясынын башчысы Данияр Маматалиев билдиргендей, күйдүргү кишиге малдан жугуучу жугуштуу оору. Көбүнчө терини, ичеги-карынды, өпкөнү жабыркатат. Бул оору менен кеселдеген малдын сөөгү өрттөлүп, терең казылган чуңкурга көмүлүп, бети бетондолуп, айланасы тосулуусу шарт. Оорунун очогу жүз жылга чейин ачылбай, адистер жылына эки ирет дезинфекциялап турушу шарт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек ыштан арылабы?

Бишкек ыштан арылабы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:54:41 0:00

Ара төрөлгөн балдардын тарткан азабы

Ара төрөлгөн балдардын тарткан азабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:35 0:00

Айтматовдун бүтпөй калган повести

Чыңгыз Айтматов

Чыңгыз Айтматовдун буга чейин басылып чыкпаган эки повести жарык көрдү. Китепти "Манас" жана Чыңгыз Айтматов улуттук академиясы чыгарды. Жазуучунун “Алтын жана кар” аттуу бүтпөй калган чыгармасында Экинчи Дүйнөлүк согуш жана өткөн кылымдын 90-жылдарындагы кыргыз турмушу чагылдырылган.

Бул китепке Чыңгыз Айтматовдун “Куюн” жана бүтпөй калган “Алтын жана кар” повесттери кирген. Жазуучунун “Куюн” (“Смерч”) аттуу повести 1986-жылы Тажикстандын “Памир” журналына жарыяланган.

Аз өтпөй тажик кинодраматургу жана кинорежиссеру Бако Садыков ал чыгарманын негизинде көркөм тасма тарткан. Бирок өзүнчө китеп болуп чыга элек болчу.

Адабиятчы Садык Алахандын белгилешинче, "Алтын жана кар" повести буга чейин эч жерде жарыяланган эмес.

“Аталган повесть андагы окуялардын баяндалышына караганда 90-жылдардын орто ченинде жазылган. Себеби, чыгарманын сюжети кайра куруу доорун да камтыган. Жазуучу Кумтөр кенинин иштетиле башташын, анын тегерегинде жүргөн талаш-тартыштар тууралуу гезиттерде жарыяланган макалалар тууралуу сөз кылат. Мындан улам мен бул чыгарма 90-жылдардын ортосунда жазылып, аягына чыкпай калса керек деп ойлойм”.

Жарык көргөн повесть анчалык деле көлөмдүү эмес. Бүтпөй калган окуялардан турган сюжет эки баптан турат. Анын биринчи бөлүгүндө кыргыз айылдарынын биринин Экинчи Дүйнөлүк согуш башталганга чейинки абалы көз алдыга тартылат.

“Окуя "1941-жылдын жайы", - деп эле башталат. "Ошол жылдын жайында Оймо деген кыз Ак-Буура айылында орто мектепти бүттү" дейт. (Чыгармада Ак-Буура - бул айылдын аты.) Балдардын окууну бүтүп аткан кезиндеги делбиреген сезимдери, жай айларынын башындагы керемет мезгил жазуучунун дарамети менен укмуш сүрөттөлгөн. Кечинде Ак-Буура айылына кошуна жайгашкан Арчагүл айылынан жаштар келип, эки айылдын улан-кыздары чогуу оюн курат. Ошол жай турмушту сүрөттөп жатып Чыкем жаштар "секетбай жана көктөм жоро ырдашат" дейт. Элдик оозеки чыгармачылыкта секетпай, арзуу ырлары бар. Бирок "көктөм жоро" деген жанр жок эмеспи...”.

Айылдын мемиреген тынчтыкта жашаган бактылуу күндөрү өтө жеткиликтүү сүрөттөлүп, андан ары кечкисин бака-шака түшкөн жаштардын оюну уланып турганы, күндөрдүн биринде Оймону Батай аттуу жигит жактырып калганы, экөөнүн ортосунда уяң махабат пайда болгону тууралуу кеп болот.

Садык Алахан.
Садык Алахан.

Адабиятчы Садык Алахан сүйүү баянында эки жаштын мамилеси "Эрте келген турналар" повестинде берилген Султанмурат менен Мырзагүлдүн мамилесине үндөшүп, өтө аяр, астейдил баяндалган дейт.

“Согуш башталды деген кабар келет. Ошентип Батайдын согушка кеткендиги, Оймо аны узатып калгандыгы менен алгачкы бөлүк соңуна чыгат. Сюжет өтө өзгөчө курулган. Анан эле окуя 80-жылдардын орто ченине келет. Китепти түзгөндөр ушул жерде "ортодо бир барак жок" деп жазып, чыгармада андан ары Оймонун карып калган учуру сүрөттөлөт. Ал элестер кино кадр сыяктуу өтө кызык берилген. Оймо көчөдө баратып өзүнө өзү "түздөнүп бас, сенин карыганыңды эл сезбесин!" дегени, бир кезде мектепти бүткөн кыздын эми жашы өтүп калган кези чагылдырылат. Лирикалык чегинүүдө Оймонун өмүр бою мугалим болуп иштегени айтылат”.

Оймо согушка кеткен сүйгөнү Батайды күтүп турмушка чыкпай калган экен.

“Оймо демек Батайды согушка узаткандан кийин мугалимдин окуусуна окуган. Жазуучу ал тууралуу жазбайт деле. Кийинки маалыматтар менен анын өмүр жолу тууралуу кабар берет. Чыгарма "Оймо өмүр бою мектепте иштеди... Мектепте иштегендиктен өзүн тыкан алып жүрдү... Психологиялык жактан өзүн тың алып жүрдү" деген маанидеги сүйлөмдөр менен коштолот. Анан ортодо дагы бир барак жок. Анан кайра сиңдиси Зейнептин Самаргүл деген кызын багып алганы айтылат. Ал ортодо өзү өмүр бою турмушка чыкпаганы, айылда жалгыз бой жашоо өтө кыйын болгону, бирок аны мугалимдик кесиби сактап келгени айтылат”.

Оймо багып алган Самаргүл журналисттик кесипке ээ болуп, Жапар аттуу жигитке турмушка чыгат. Эки жаш тун кызын жалгыз калган Оймого берет. Чыгармада мына ошол өспүрүм кыздын кыялы, ой жүгүртүүсү, дүйнө таанымы аркылуу кайра куруу заманындагы Кыргызстандын оош-кыйыш мезгили чагылдырылган.

“Айдана - бул кайра куруу мезгилинин жаштары болду делет. Биз билебиз, 1985-жылкы Апрель пленумунан кийин СССР тараганга чейинки алты жыл кайра куруу заманы деп эсептелинет. Оймонун небереси Айдананын жаштыгы 1985-90-жылдардын ортосунда өткөн. Каарман көчөдө басып келатканда сүрөттөлгөн үч бет бар. Ал ыр сыяктуу жазылган. "Көчөнүн башында дөңдөр, кырка тоолор, алардын ары жагында зоокалар, муз жамынган, кар жамынган аскалар жатат. Бул кыргыздын өмүрү менен ашташкан тоолор. Бул тоолор кыргыздын тагдыры! Мөңгүлөрдө кыргыздын өмүрү жатат", деп ыр сыяктуу укмуш сүрөттөлөт”.

Садык Алахандын баамында, Айтматов аталган повестинде мөңгү, ак кар, тоолор тууралуу жөндөн жөн эле жазган эмес. Анын терең сыры, кенен мааниси бар. Себеби ошол жылдары кыргыз жерине алтын кендерин казууга кызыккан компаниялар келе баштаган.

“Андан ары повестте Ак-Бууранын тоолорунан алтын табылганы, аны сырттан келген компаниялар казууга киришкени тууралуу маалымат тараганы айтылат. Оймо ошол окуяларды талдап отуруп, бир жума мурун эл удургуп, гезиттер эки башка пикирлерди жарыялап жатканын, бирөөлөр "бул бизге экологиялык катастрофа (куду ушунтип эле жазат) болот" деп жазса, айрым гезиттер "качанга чейин ушинтип эле жүрө беребиз, дүйнөлүк өнүгүүдөн артта калабызбы? Бул деген дүйнөлүк деңгээлдеги долбоор деп жаза башташты. Ушунтип эл экиге бөлүндү. Оймонун небереси Айдана болсо ошол кайнаган турмуштун арасында жүрдү, азыркы жаштарды түшүнүп болбойт. Булардын дүйнө кабылдоосу башка" деп анан биринчи глава бүтөт”.

Чыгарманын экинчи бөлүгү 1941-жылдын катаал кышында казак талаасы аркылуу кыргыз тоолоруна жетип алуу үчүн жал-куйругун жайып, болушунча жер сабап чуркап келаткан карагер тууралуу башталып, бирок кайран күлүк ай талаада карышкырларга жем болгону, канча бир мезгилден кийин жайытта жүргөн малчы күлүк жем болгон жерден эски ок таап алганы менен үзүлгөн.

Адабиятчы Садык Алахан "Алтын жана кар" чыгармасы Чыңгыз Айтматов тарабынан повесть эмес, көп салаалуу, көп сюжеттүү роман катары ойлонулушу мүмкүн деп эсептейт. Айтматовдун "Куюн. Ак кар жана алтын" повести орус тилинде жарык көрдү.

Дүйнөлүк адабияттын тарыхында улуу жазуучулардын бүтпөй калган чыгармалары тарых катары окутулуп келет. Айтматовдун чыгармачылыгында 70-жылдары “Кайрылып куштар келгенче” аттуу романы, 80-жылдары “Бахиана” аттуу чыгармасы башталып, бирок соңуна чыкпай калган.

“Жер жана чоор” аттуу романы да жазуучу көзү өткөндөн кийин табылды.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек арачылар ооганчыларды эскеришти

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы өлкөдөгү бардык аскер бөлүктөрүндө Ооганстандан советтик аскерлердин чыгарылганынын 31 жылдыгын белгилешти. Иш-чара жаштарга жоокерлердин жашоосун тааныштыруу менен коштолду.

Чыныгы сүйүү карыбайт

Чыныгы сүйүү карыбайт
please wait

No media source currently available

0:00 0:31:04 0:00

Бирдиктүү депозиттин булагы кайдан?

Сооронбай Жээнбековдун ишкер менен кол алышууда. 12-февраль, 2020-жыл.

Укук коргоо жана текшерүүчү органдар ишкер чөйрөгө басым жасап, коррупцияга каршы күрөшүү боюнча бирдиктүү депозитти толтуруу үчүн өз ара жарышып жатканы тууралуу сөз болду.

Ошондуктан ишкер чөйрө укук коргоо органдары депозитке которулган каражат кандай зыяндын ордун толтуруунун эсебинен жүргөнүн ачык түшүндүрүүнү талап кылды.

Президент ишкерлердин даттануусун териштирүүдө бирдиктүү саясат жүрбөй жатканын сынга алды. Башкы көзөмөл орган бизнести коргоонун чараларын күчөтүүгө убада берди.

Кысымга кабылган ишкердик

Мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков жетекчилик кылган Туруктуу өнүгүү боюнча улуттук кеңештин алдындагы Өнөр жайды, ишкердикти колдоо боюнча комитеттин жыйынында ишкердикти коргоо жана инвестициянын чыгып кетишин алдын алуу чаралары талкууланды.

Бул комитеттин ишкер чөйрөдөн көрсөтүлгөн орун басары Аскар Сыдыков бизнесмендерди пара берүүгө мажбурлаган көрүнүштөр тууралуу баяндама жасады. Ал Дүйнөлүк банк жүргүзгөн сурамжылоого таянып, Кыргызстандагы миңге чукул ишкананын ар бир үчүнчүсү пара берүүгө аргасыз болгонун мисал келтирди.

Мындан сырткары Аскар Сыдыков укук коргоо жана фискалдык органдар коррупцияга каршы күрөшүү боюнча бирдиктүү депозитти жарыша толтуруп жатканын, бирок ал каражаттын көбү каяктан алынганы белгисиз экенин айтты. Анын айтымында, басымга дуушар болгон ишкерлер төлөөгө мажбур болуп, анын негизинде тиешелүү органдар бирдиктүү депозитти толтуруп жатышы мүмкүн.

Аскар Сыдыков бизнес кысымга кабылып, ошондуктан өлкөдөн инвестиция качып жатканын белгиледи:

"Азыркы учурдагы ишкерлердин маанайы кандай? Биринчиден, алардын салган инвестициясынын жана мүлкүнүн коопсуздугуна ишенич жок. Ага эч кандай кепилдик жок. Ишкердин ар-намысына шек келтирген жагдайлар көбөйүп бара жатат. Ишкерлер укук коргоо, сот органдарынын жана текшерүүчү органдардын адилетсиз мамилесине тынымсыз дуушар болушат. Мына ушундай жагдайдан улам, ишкерлер өлкөдөгү бизнести өнүктүрүүнүн келечегине үмүт артпай калышты".

Финансы министрлигинин Борбордук казыналыгынын маалыматы боюнча, 2018-жылдын 2-июлунан 2020-жылдын 3-февралына чейин коррупцияга каршы күрөш боюнча укук коргоо органдарынын бирдиктүү депозиттик эсебине 2 миллиард сомдон ашуун каражат келип түшкөн.

Анын ичинен Финансалык полициядан – 1 036 396 110,76 сом; Башкы прокуратурадан – 628 307 432 сом; УКМКдан – 396 446 812,73 сом; Ички иштер министрлигинен 11 983 373,72 сом келип түшкөн. Бирок мунун бардыгы эле коррупциялык кылмыштарды ачуудан эмес, анда экономикалык кылмыштардын жана каржылык мыйзам бузуулардын эсебинен келтирилген зыяндын орду толтурулганы көрсөтүлгөн.

Бирдиктүү депозит кантип толтурулат?

Экономикалык кылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызматтын өкүлү Анастасия Пискур ишкерлерди кысымга алып, депозитти толтуруу өнөкөтү бар экенин четке кагып, зыян каяктан жана кантип өндүрүлгөнүн ырастоочу далилдер бар экенин кошумчалады:

"Биз бир катар иштер боюнча маалыматтарды ачык эле беребиз. Мисалы, каттоого алынбаган кымбат баалуу автоунааларды ЕАЭБ өлкөлөрү аркылуу алып кирген кылмыштуу схемалар ачылган. Мына ошол фактылар боюнча зыяндын орду толтурулган. Анан “Акнет” компаниясы мурда жашырган салыкты ордуна койгон. Кээ бир компаниялар зыянды төлөп берип, бирок аны ачыкка чыгарбоону суранышат. Бирок ачыкка чыкпаган учурда деле депозитке которулган акча экономикалык кылмыштарды ачуудан жана каржылык мыйзам бузуулардын эсебинен зыяндын орду мыйзам чегинде өндүрүлгөнү ырасталган. Ошондуктан ишкерлерге кандайдыр бир басым болсо, алар жөн эле унчукпай калышмак эмес. Биз тескерисинче, мына ошондой кысымдар болсо, кайрылгыла, бизнестин мыйзамдуу кызыкчылыгын коргоого кепилдик беребиз деп айтабыз".

Президент бирдиктүү саясатты талап кылды

Президент Сооронбай Жээнбеков укук коргоо жана текшерүүчү органдар ишкердикке жасаган басымдын азайбаганын, коррупция менен күрөштү шылтоолоп, бизнестин иштөөсүнө тоскоолдук жаратканын белгиледи.

Ал соңку мезгилде ишкерлер негизсиз камакка алынганы тууралуу кайрылуулар президентке түшүп жатканын мисал келтирди.

Президент Сооронбай Жээнбеков ишкердикти коргоодо бирдиктүү мамлекеттик саясат жүргүзүүнү талап кылды:

"Ишкерлердин даттанууларында көрсөтүлгөн көйгөйлөр төмөнкү системада маселелер чечилгенде өзүнөн өзү жоюлат. Бул иштер бийлик органдарынын күн тартибиндеги курч маселе катары каралышы кажет. Бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашырууда бир багыттуу аракеттер болбой, чаржайытуулук байкалууда. Өкмөттүн облустардагы өкүлдөрү жана жергиликтүү бийлик инвестицияларды тартуу жана коргоо боюнча жоопкерчилигин толук сезбей, байкоочулук ролду ээлеп алган учурлар болууда".

Мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков Укук коргоо, сот жана текшерүүчү органдар менен бизнестин мамилесин жакшыртуу үчүн чечкиндүү кадамдарга баруу маселесин көтөрдү.

Башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов ишкердикти коргоо чараларын күчөтүү үчүн мыйзамдарга өзгөртүү киргизүү зарылдыгын айтты:

Өткүрбек Жамшитов.
Өткүрбек Жамшитов.

"Натыйжада, ишкерлер жогору турган органдарга арыз менен кайрылууга аргасыз болуп жатат. Ошол себептүү ишкердик тармагындагы саясатты ишке ашыруу жана алардын укуктарын коргоо боюнча кошумча чараларды киргизүү, текшерүүлөрдү каттоого алуу маселесин мыйзамдык тартипте жөнгө салуу тууралуу ченемдик-укуктук актыларга, иштеп жаткан кодекстерге жана башка мыйзамдарга өзгөртүүлөр менен толуктоолорду киргизүү зарыл".

Кыргызстанда 2018-жылдын июль айынан тарта коррупцияга каршы күрөштүн натыйжалуулугун арттыруу үчүн укук коргоо органдарынын бирдиктүү депозит эсеби ачылып, ачылган кылмыш иштеринин эсебинен келтирилген зыяндын ордун толтуруудан түшкөн каражаттарды которуу чечими кабыл алынган. Мына ошол түшкөн акчанын эсебинен мектеп, оорукана жана бала бакча сыяктуу объектилерди куруу пландалган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ошто активисттер опузага кабылды

Бишкекте өткөн «#REакция» митинги. 18-декабрь, 2019-жыл.

Ошто болгон окуяны жарандык коом сөз эркиндигине коркунуч катары баалады.

13-февралда Улан Үсөйүн баштаган активисттер семинар өткөрүп жаткан учурда бир нече аял олбурлуу жигиттердин коштоосунда иш-чараны токтотуп, ага катышкандардын шаардан чыгып кетишин талап кылышкан.

Семинар бүткөндөн кийин да шектүү кишилер активисттерди түнү менен күзөтүп жүрүшкөн. Улан Үсөйүн бул окуяны коркунуч катары баалады. Милиция бул иш боюнча арыз келип түшпөгөнүн, ага карабай териштирилерин билдирди.

13-февраль күнү Ошто Улан Үсөйүн, Данияр Аманалиев жана Азизбек Ашуровдор «Валить нельзя остаться» («Качканга/Кеткенге болбойт») аттуу семинар өткөрүшкөн.

Үсөйүндүн «Азаттык» радиосуна берген интервьюсуна караганда иш-чара башталарга жакын эле шектүү адамдар кирип-чыгып жатышкан. Кийин алар аны сыртка чакырып, «туура эмес маалымат таратып жатасың», «бул бурчка өт, сүйлөшөлү» деп колунан тартып чыгарууга аракет кылышкан.

Улан Үсөйүн.
Улан Үсөйүн.

«Мен эшикке чыксам: «Сен эмне маалымат берип жатасың? Эмне туура эмес иш кылып жатасың?» дей башташты. «Мен эмне кылып атыптырмын?» деп түшүндүрө баштадым. Анан эле агрессивдүү аракеттер башталды, «чык эшикке, бас, сүйлөшөбүз, аркы бурчка барабыз» дешти. «Бара албайм, кечирип койгула» деп айттым. Анан телефонго тарта баштаганда «тартпа» деп баары качышты да. Колумдан бекем кармап, силкип сүйрөштү. Мен «тийбегиле» дедим. Ошол маалда кесиптештерим сыртка чыгып калышты. Ошентип кичине токтоп калышты. Антпесе алар мени сыртка сүйрөй башташкан».

Бул окуяны иш-чаранын уюштуруучулары коркунуч катары көрөрүн айтышты. Анткени олбурлуу жигиттер уюштуруучулардан тартып катышуучуларга чейин кайда барса сары изине чөп салып жүрүшкөн.

Улан Үсөйүн алар орган кызматкерлери жана Матраимовдорду жактагандар болушу мүмкүн деп божомолдойт. Анткени алардын Бишкекте эки ирет өткөргөн коррупцияга каршы «#REакция» аттуу митингинен кийин аны ээрчип жүргөндөр көбөйгөн.

Коррупцияга, Раимге каршы чыксаң эле сени эл душманы кылганга аракет кылышат.

«Аңдып жүрүшкөнүнө караганда чагымчылдык кылган бул атайын органдын эле балдары. Бирок аларга кошулган да спорт жаатында жүргөн балдар жүрдү. Бул мага көнүмүш адат болуп калды.

Иш-чарага келген адамдардын үйүнө чейин артынан барып, кафеге барса кафеге чейин барып, жолдон кетип баратышса токтотуп, суракка алышкан. «Эмнеге келдиңер, силерге көргөзөбүз» деп кээ бир жаш балдарды коркуткан учурлар болду. Өзүңдүн өлкөңдө эркин баса албай калганың абдан өкүнүчтүү. Бул жакта атайын топ иштеп жатат. Бирок ошол топ жарандар болсо башка кеп болчу. Ал эми бул жакта кызматкерлер жүрөт аралашып, криминал болуп жатат да. Эң байкалган нерсе - бул жакта чагымчылдыкка катышып, кайра таң атканга чейин бизди кайтарып чыккан балдар жөн эле эмес да».

Иш-чаранын катышуучулары да аларды капюшон кийген балдар ээрчип, үйлөрүнө чейин күзөтүп барышканын айтууда. Коопсуздугунан чочулап атын жашыруун калтырууну өтүнгөн айым эки машине аларды үйүнө чейин ээрчип барганын айтып берди:

«Менин байкашымча ондон ашуун бала жүргөн. Анан өзүбүз такси чакырып кеттик. Үй-үйлөрүбүзгө кеткен кезде биздин артыбыздан эки машине жүргөн да. Үйгө чейин ээрчип барды. Анткени Улан Үсөйүн буга чейин «#REакция» тынчтык митингин өткөргөн. Ошондон улам болсо керек деген пикирдемин».

Улан Үсөйүн алардын ишине тоскоолдук кылып, коркуткандар жөнүндө арыз жазууга камынып жатканын билдирди.

Ош ШИИБнин басма сөз катчысы Замир Сыдыков менен байланышканыбызда, милиция бул окуяга тап-такыр тиешеси жок экенин жана арыз келип түшпөгөнүнө карабай териштирүү болорун айткан:

Замир Сыдыков.
Замир Сыдыков.

«Арыз менен кайрыла элек. Азыр Интернетке чыкпадыбы. Ошол маалыматтар боюнча сөзсүз териштиребиз. Улан Үсөйүн менен биздин кызматкерлер жолугат. Мен бир нерсе деп айта албайм. Ал жерде катышкан жокмун. Бирок органдардын адамдары болушу мүмкүн эмес. Органдардын адамдарын саясатка аралаштыруунун кереги жок. Айрым адамдар өздөрүнүн саясий максатына жетип, жеке рейтингин көтөрүш үчүн «органдар катыштырып жатышат, мага тоскоол болуп жатат, мага күн көрсөтпөй жатышат» деп айтканды модага айландырып алышты. Милиция андай ызы-чуу, тополоң кылганга кызыкчылыгы жок».

Укук коргоочу Динара Ошурахунова ушул сыяктуу ар бир окуяда тиешелүү органдарга жазып, аны уюштургандарды табуу керек деп эсептейт:

- "Муну сүйлөбө, тигил жакка барба" деп, бүгүн буларга тыюу салса, эртең башкаларга тыюу салат. Ошондуктан ушундай ар бир окуя боюнча алардын ким экенин таптырыш керек. Андай кылмайынча мындай окуялар боло берет.

Активист Улан Үсөйүн буга чейин эки ирет өткөн «#REакция» митингин алып барган.

Жарандык коом өкүлдөрүнүн ишмердүүлүгүнө тоскоолдук кылуу жакында эле Бишкекте 2019-жылдын 29-январында катталган. Анда «Адилет» укуктук клиникасы өкмөттүк эмес уюмдардын ишин катаалданткан мыйзам долбоорун талкуулаган жыйынга белгисиз адамдар келип, анын жүрүшүнө тоскоолдук кылышкан.

30-январда «Адилет» укуктук клиникасынын жетекчиси, экс-депутат Чолпон Жакупова 29-январда Бишкекте өткөн жыйындагы окуя боюнча милицияга арыз менен кайрылган.

Свердлов райондук ички иштер бөлүмү укук коргоочунун арызына байланыштуу Жазык кодексинин 226 -беренеси («Бейбаштык») менен сотко чейинки өндүрүшкө алган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Cүйүү - тагдырдын белеги

14-февраль - дүйнөнүн бир топ өлкөлөрүндө Ыйык Валентин күнү белгиленүүдө.

Сот реформасынын тогуз жылдык убарасы

«Кыргызга окшоп италиялыктар да так жүрбөйт»

Наргиза Калназарова.

Наргиза Калназарова Италиянын борбору Римдеги Тор Вергата университетинде магистратурада окуйт.

Ал эл аралык бизнес администрация багытындагы бакалаврдык билимин да чет жерде - Бухаресттеги Румын-Америка университетинде алган. Кыргызстандык кыз учурда «Air Arabia» авиакомпаниясында стюардесса болуп иштегени турат.

- Сиз 23 жашыңызда ондон ашык өлкөдө болуптурсуз. Болгондо да саякаттын арты менен эмес. Бул кандайча мүмкүн болду, кепти ошондон баштасак.

Наргиза Калназарова.
Наргиза Калназарова.

- Азыр, кудайга шүгүр, үч жыл чет өлкөдө окудум. Эки жыл Румынияда (Romanian-American University) жана бир жыл Эрасмус алмашуу программасы менен Польшада (Vistula University) окудум. Жайкы эс алууларымда студенттик программалар менен Түркияда жана АКШнын Нью-Йорк штатында иштедим. Кызыктуу тарыхый жерлерди кыдырдым. Өзүмдү өзүм каржылаганды үйрөндүм. Анткени жай мезгилинде иштеп, ал эми бир жыл бою жалаң гана сабагыма көңүл бурчумун.

- Ал эми учурда Италиянын борбор шаары Римде магистратурада окуп жатасыз. Эмне үчүн Италияны, эмне үчүн дал ушул Тор Вергата университетин (Tor Vergata University of Rome) тандап алдыңыз?

Наргиза Калназарова.
Наргиза Калназарова.

- Бул окуу жайына тапшырып жатканда биринчи бекер окуу, стипендиялык төлөмүнө көңүл бурдум. Экинчиден Европанын ар бир окуу жайынын диплому талапка ылайык, абройлуу болуп саналат. Үчүнчүдөн бул окуу жайына барбай эле сырттан окуп, сынактарга да сырттан катышса болот. Мисалы, башка өлкөдө туруп, окууңузду уланта берсеңиз болот. Бул эң сонун мүмкүнчүлүктөрдүн бири. Бүт программа, бүт система, окуу материалдары университеттин онлайн платформасына жайгаштырылат. Аны үйүңүздө отуруп эле окуп, финалдык сынактарга келип эле тапшырып койсоңуз болот. Финалдык сынактар да алтыга бөлүнөт. Январь, февраль, декабрь айында жана жайында тапшырып кетсеңиз болот. Бирок мунун баары Италиянын ар бир окуу жайында каралган эмес. Ошондуктан университетти тандоодон мурун ар бир деталын жакшылап үйрөнүп алышыңыздар керек.

- Италиянын биз билбеген кызыктуу жактарын айтып берсеңиз?

- Италияда жашап жүрүп байкаганым - италиялыктар жашоодон ырахат алып жашашат. Шашпай, тамак жегенде да тамактын даамын сезип, жашоонун кереметин чыгарып дегендей. Ошондуктан италиялыктардын жашоо узактыгы төртүнчү орунда турат деп ойлойм, көпкө жашашат экен. Анан Италияда эч бир кабагын бүркөгөн адамды көрбөйсүң, баары күлүп жүрүшөт. Эртең менен эрте баары сага салам беришет. Атмосферасы ушунчалык жакшы болгондуктан ичиң жылый түшөт. Эч качан өзүңдү башка өлкөдө жүргөндөй сезбейсиң. Анан эң кызыктуусу - Италияда сүт кошулган кофени түшкө чейин ичишет. Түштөн кийин экспрессо гана ичишет. Биз аны билбейбиз да, башында сабактан чыгып алып төрттө болобу, беште болобу капучино алып ичсек бизди кызыктай, өзүн, фигурасын карабайт го дегендей карашчу. «Түштөн кийин капучино ичсе болбойт» деген нерсе алардын маданиятына абдан сиңип калыптыр. Ошондуктан түштөн кийин капучино же латте сыяктуу сүт кошулган кофелерди ичишпейт, ичишсе бир гана экспрессо ичишет.

- Кыргыздар менен италиялыктардын окшош жактары барбы?

Кыргыздар менен италиялыктардын окшош жагы - бул эки элде тең тактык жок. Италиялыктар да дайым кечигип келишет.

- Ооба, кыргыздар менен италиялыктардын окшош жагы - бул эки элде тең тактык жок. Италиялыктар да дайым кечигип келишет. Алардын да канына сиңип калганбы, билбейм. Европа өлкөлөлөрүндө баары ишти так, өз убагында кылат го? Бирок Италияда андай эмес. Биздин окуу да 9да башталса, профессорлорубуз 9:15те беймарал кирип келишет, кечирим да сурашпайт, сабакты баштай берет же бир-эки студентти күтүш керек болсо, аларды күтөбүз. Ушундай окшош жагы бар.

- Италияда окугусу келген студенттер кандай кыйынчылыктарга туш болушу мүмкүн?

Наргиза Калназарова «Air Arabia» авиакомпаниясына стюардесса болуп тандалып алынды.
Наргиза Калназарова «Air Arabia» авиакомпаниясына стюардесса болуп тандалып алынды.

- Өлкөдө жашоо шарты кымбат. Анан студенттер Италияда иштейм десе, стажировкалардан өтөм десе же калам десе, анда Италиянын тилин билиш керек. Анткени Европада ар бир эле өлкө биринчи өзүнүн тилин билүүнү талап кылат, андан кийин гана англис тилин же башка тилдерди талап кылат.

- Сиз ишкерлик тармагы боюнча билим алып жатасыз, бирок азыр стюардесса болуп иштөөнүн алдында турасыз. Бул кандайча болду?

- Ата-энелерибизден угуп жүргөн «жаштын тилегин берет» деген сөз чын экенине өзүм күбө болуп турам. Биздин үй-бүлөдө үч кызбыз, мен эң кичүүсүмүн. Эжелеримдин бою менин боюмдан бир аз кыска. А мен бийге жана жеңил атлетикага катышканым үчүнбү, айтор боюм жакшы эле өстү. Апам кичинекей кезимде үчөөбүздү тизип отургузуп алып, мени карап: «Кызым чоңойгондо стюардесса болот», - дечү. Мен апам менен тамашалашып: «Стюардесса деген кесиппи?» - деп күлүп коёт элем. Менде ал убакта сюардесса жөнүндө маалымат деле жок болчу. Кийин Эрасмус программасы менен Польшада окуп жүргөндө Араб Эмираттарына сюардессалар жумушка кабыл алынып жатканын көрүп калгам. Алардын критерийлерин карап, «дал келет экенмин» деп ойлоп койдум. Интернетте сюардессалар жөнүндө окуп, менде да кызыгуу пайда болду. Анан өзүмду сынап көрүүнү чечтим. Документтеримди топтоп, сүрөткө түшүп, алардын электрондук варианттарын жөнөтүп, мени аңгемелешүүгө чакырышты. Бардык этаптардан өтүп, эң акыркысынан кулап калган болчумун.

Наргиза стюардесса болуу үчүн керектүү машыгуулардан өтүп жатат.
Наргиза стюардесса болуу үчүн керектүү машыгуулардан өтүп жатат.

- Демек, бул бир нече жолку аракеттин жыйынтыгы?

- Ооба. 2018-жылы окуумду бүтүп, Кыргызстанга келип бир жыл иштедим. Бул жакта офисте иштегенденби, иштегим келбегенин сездим да, бир нерсени өзгөртүш керек деп чечтим. Анан магистратурага тапшырдым. Ошол учурда Интернеттен кайра стюардессаларды кабыл алып жатышканын көрүп калдым. Шансымды дагы бир сыйра сынап көрөйүн деп чечтим. Бардык этаптарынан өтүп, жообун күтүү калган. Ошол убакта мен окууга өтүп калып, Италияга кетип калдым. Ошол жакта окуп жүргөндө почтама кат келди. Ошентип кыялым орундалды десем болот, буюрса окуум менен жумушумду чогуу алып кетем деп ишенип турам.

- Мындай сынактарга аябай көп киши катышат эмеспи? Кыздарды эмнесине жараша тандап алышат экен?

- Ар бир сынак болгон сайын кыздар азайып жатты. Анткени алар ар бир этапта критерийлерине карап, кыздарды четтетип жатышты. Биринчи эле этапта 400 кыздан 200 кыз калды. Баары сулуу, баары татыктуу, эмнесине карап, кантип тандап жатканын да билбейсиң. Өздөрүнүн системасы бар экен, ошого карап тандап алышат экен. Ошентип аягында беш кыз калдык. Бешөөбүз азыр бардык медициналык кароодон өтүп, башка өлкөлөрдөн келген кыздар менен керектүү курстарды окуп жатабыз. Бул жумуш сырттан көрүнгөндөй эмес экен, абдан жоопкерчиликтүү экен.

Наргиза солдон санаганда төртүнчү.
Наргиза солдон санаганда төртүнчү.

- Чет өлкөгө окууга тапшырууну каалаган жаштар эмнеге көңүл буруш керек?

- Чет өлкөгө окууга тапшырыш үчүн документтериңди жөн эле алып барып берип койбойсуң. Кайсы мамлекетке кетип жатсаңыз, тийиштүү документтерди тийиштүү мекемелерден ошол тилге котортуп алышыңыз керек. Эгерде бюджеттик негизде окууга өтүүнү кааласаңыз, анда бардык предметтерден «беш» болушу керек. «Барып эле окуп отурам» дебестен, кайсы жерге барсаңыз ошол жактагы мамлекеттик практикаларды, стипендиялык программаларын издеп, аларга тапшырууга аракет кылыңыз. Ар бир эле окуу жайынын өзүнүн программалары, стажировкалары бар, конференциялары болот. Колдон келсе көптөгөн жаштар форумуна катышып, дүйнө таанымыңызды кеңейтүүгө аракет кылыңыз. Бул баарыбыздын колдон келе турган нерсе. Болгону чын жүрөктөн каалоо жана окуу керек.

Бул шилтемени бассаңыз Наргиза Калназарова сунуш кылган Румыния менен Италиядагы стипендиялык программалардын сайттарына кире аласыз.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалал-Абад: эне-баланын үй талашы

Бурул Бекташева жашаган Тайгараев айылындагы үй. 13-февраль, 2020-жыл.

Жалал-Абад шаарынын 71 жаштагы тургуну Бурул Бекташевага сот аткаруучулар уулунан үйүн бошотуп берди.

Байбиче бир жылдан ашык убакыттан бери уул-келининен кордук көргөнүн айтып ооруканада жашап жаткан. Милиция эненин арызынын негизинде баласынан таяк жеген окуяны да териштирүүгө киришти. Бул жагдай 13-февралда айылдык жыйында да талкууланды.

71 жаштагы Бурул Бекташева 16 ай ооруканада жашагандан кийин, 11-февралда гана үйүнө көчүп барды. Шаардык сот аткаруучулар, жергиликтүү бийлик өкүлдөрү биригип, кемпирди өз үйүнө киргизишти. Жалал-Абад шаардык сот аткаруучулар кызмат бөлүмүнүн сот аткаруучусу Алмаз Исмаилов соттун чечими боюнча буларга токтолду:

Алмаз Исмаилов.
Алмаз Исмаилов.

«2019-жылдын 11-ноябрында Жалал-Абад шаардык сотунун чечими чыгып, бизге аткарууга 23-декабрда келген. Анда кемпирдин уулу 35 жаштагы Бекташев Белекти, анын 32 жаштагы аялын жана тогуз, жети, беш жаштагы балдарын бирге башка турак жай бербестен үйдөн чыгаруу боюнча айтылган. 10-январь күнү биз Тайгараев айылында жайгашкан ал үйгө барып, он жумушчу күн ичинде турак жайды бошотуп берүү керек экенин эскерткенбиз. Бирок алар ошол убакыт ичинде өз каалоосу менен бошотуп беришкен жок. 11-февралда мажбурлоо иретинде көчүрүүгө барганыбызда үйдү бошотуп чыгып кеткенине күбө болдук. Ал үйгө Бурул Бекташеваны киргизип, өткөрүп бердик».

Жалал-Абад шаарынын Тайгараев айылынын 71 жаштагы тургуну Бурул Бекташева - бир кыз, үч уулдун энеси. Ал кичүү уулунун колунда калып, алар менен бирге жашачу. Бирок баласы менен келининен кордук көргөнүн айтып, бир топ убакыт башка балдарыныкында, туугандарынын үйүндө жашап турган. Эч жерге батпаган Бурул Бекташева эки жыл мурда ооруканага жардам сурап барып, ошол жерде жашап калыптыр.

Бурул Бекташова.
Бурул Бекташова.

«Келиним «идиш жуубайсың, от жакпайсың» деп мени жулмалап урушчу. Тажаганымдан сиңдимдин үйүндө үч ай жашап жүрдүм, бир жолу да барып сурап коюшкан жок. Акыры үйгө өзүм келсем, үч күндөн кийин жаңжал кайра башталды. Келиним «үй иштерин жасабапсың» деп жакалап урган күндөрү болгон. Балама айтсам, «өлүп кетпейсиңби» деп көңүл бурбай койду. Ортончу баламдын үйүнө барып жашадым, ал жерге да батырышкан жок. Түнкүсүн уулум көчөгө таштап, үйүн кулпулап кетип калды. Айласыздан ооруканага барып жашап калдым. Буга чейин ушул жагдай боюнча милицияга, өкмөткө кайрылдым, эч ким карап койгон жери жок. Акырында аргасыз үйдү алыш үчүн сотко кайрылдым».

Байбиче жашаган оорукананын палатасы. 13-февраль, 2020-жыл.
Байбиче жашаган оорукананын палатасы. 13-февраль, 2020-жыл.

Бурул эне 34 жашында жесир калып, чиедей балдарын өзү жалгыз чоңойтуптур. «Эч нерседен кем кылбай эрезеге жеткирген балдарына карыганда керексиз болуп калдым» дейт кейийт.

Ооруканада жашап турганда Жалал-Абад шаардык сотуна үйдү бошотуп берүү тууралуу талап менен кайрылып, сот эненин өтүнүчүн канааттандырып берген. Кемпир жашаган Тайгараев айылындагы жеке менчик оорукананын башчысы Бегайым Таирова бул үчүн анын балдарын күнөөлөдү:

Бегайым Таирова.
Бегайым Таирова.

«Бурул биздин ооруканага 2018-жылдын ноябрь айында, суук күндөрү келген. Ал бейтапканага жакын жердеги ортончу баласынын үйүндө он күндөй жашап, алар менен келише албай түнкүсүн бизге келип жаткан. Ошол боюнча биздин ооруканада жашап калды. Артта калган жылдар аралыгында Бурул бейтапкананын палатасында жашап, ушул жерден тамактанып жатты. Ооруп калса биз карайбыз, тамак-аш беребиз. Кээде оорулуулар көбөйүп кеткенде алар менен бирге жатып жүрдү. Уул-кызы алып кеткен жок. Кээде баласы менен келини келип, палатада урушкан күндөр да болду. Бир күнү баласы келип, «эмнеге кармап отурасыз, чыгарып таштасаңыз үйгө айласыз барат эле да» деп мени зекиди. Менин жеке көз карашымда Бурул бизге тынч жашоону издеп келди. Буга албетте, мен толугу менен балдарын айыптайт элем».

Тайгараев айылында өткөн жыйын. 13-февраль, 2020-жыл.
Тайгараев айылында өткөн жыйын. 13-февраль, 2020-жыл.

13-февралда Тайгараев айылынын 50дөй тургуну катышкан жыйын өтүп, анда бул үй-бүлөнүн абалы талкууланды. Ага уул-кыздары катышканы менен Бурул Бекташева келген жок. Балдары жана кызы жогорудагы маалыматтардын баарын төгүндөп, энесине болгон мамилеси жакшы экеннин айтышат. Кызы Нуржамал Бекташева буларды айтты:

«Биз жараша турган бул жерде чоң уруш жок. Биздин апабыздын кыялы жана мүнөзү ушундай экен. «Үй талашып соттоштук» деген маалымат да жалган, биз туугандар менен өз ара сүйлөшүп, апам ошону кааласа бошотуп берели деген жыйынтыкка келгенбиз. Кичинекей иним Орусияда болчу, аны чакыртып үйдү бошотуп бердик. Мында эч кандай талаш-тартыш болгон жок. Коомчулукка кайрылат элем, биз эч качан энебизди көчөгө таштабайбыз. Бизди тарбиялып чоңойткон апамды азыр да багууга даярмын».

Башка балдары да энесин сыйлай турганын жана багып алууга даярдыгын билдиришти. Айылдаштары болсо үй-бүлөдөгү чыр-чатак боюнча буга чейин кабары жок экенин айтып, балдарына энесинен кечирим сурап, жарашып алууну сунуш кылышты. Бирок Бурул Бекташева буга макул болгон жок жана өзү жалгыз жашоону каалады.

Бекташеванын арызынын негизинде Жалал-Абад шаардык ички иштер бөлүмү Жоруктар кодексинин «Үй-бүлөдөгү зомбулук» беренеси боюнча сотко чейинки өндүрүш ишин ачып, кичүү баласынын үстүнөн тергөө жүргүзүүдө. Бекташева мына ушундай эле арыз менен 2016-жылы дагы милицияга жана айыл өкмөткө кайрылганы менен жыйынтык болгон эмес.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Автордук укук алымсындыра элек

Кыргызпатент.

2019-жылы Кыргызпатент ата мекендик музыкалык чыгармаларды пайдаланганы үчүн кафе-ресторан, мейманкана сыяктуу эс алуучу жайлардан, телерадиолордон 12 миллион сом чогултту. Бул жылдагыдан көп.

Бирок айрым авторлор берилген сый акы аз экенин айтса, айрымдар чыгармалар сапатына жараша бааланбай жатканына капа болуп жатышат.

Түмөнбай Колдошев - бүгүнкү күндө чыгармалары өтүмдүү болуп турган обончу. Акыркы жылдары анын обондору бир нече ырчынын аткаруусунда дээрлик ар бир телерадиодон жаңырып келет. Автор мындай эмгеги үчүн жылына алган сый акы тууралуу айтып берди:

Түмөнбай Колдошев.
Түмөнбай Колдошев.

«Менин эң көп сый акы алганым бир жылда 12 миң сом болгон. Андан бери деле төрт-беш жыл өтүп кетти. Негизи жылына бул суммага жетпейт. Жылына алты, жети, сегиз миң сомдун тегерегинде алам десем болот. Чынында биз ырдап чыккан ырлардын чыгашасы деле бир топ. Кайсы авторлорго канча берилип жатканы тууралуу кабарым жок. Бирок эгер аткарылган ырлардын сөзүнүн авторуна мынча, музыкасынын авторуна мынча, аткаруучуга мынча деген ачыктык болсо жакшы болмок».

Интеллектуалдык менчик жана инновациялар боюнча мамлекеттик кызматтын (Кыргызпатент) жетекчиси Динара Молдошева 6-январда Жогорку Кеңештин жыйынында маалымат берип жатып 2019-жылы автордук укук боюнча 12 миллион сомго чейин каржы чогулганын, ырчылардын арасынан Мирбек Атабеков менен Бек Борбиев эң көп сый акы алганын маалымдаган.

Бирок мурда Кыргызпатентте төраганын орун басары болуп иштеп кеткен эмгек сиңирген артист Бек Борбиев учурда өзүнүн автордук укугу толук корголуп жатканына да ишенбейт.

Бек Борбиев.
Бек Борбиев.

«Бул көйгөлөрдү мен абдан жакындан билем, - деди ал. - Азыр автор катары менин укугум 10-15% гана корголуп жатат. Мындайча айтканда, менин автордук укугум корголгон жок деп айтсам да болот. Анткени биздин мыйзамдарыбыз ошондой жазылып калган. Ал мындан 10-15 жыл мурун бурмаланган. Мен ал жерде иштеп жүргөндө жаңы мыйзам долбоорлорун даярдата баштагам. Кызматтан кеткениме байланыштуу ал мыйзамды парламентке жеткире албай калдык».

Деген менен автордук укукту коргоо жаатында радиодон кеткен чыгармаларды эсептеш үчүн түзүлгөн ТМС компаниясынын негиздөөчүсү Тынчтыкбек Кожобеков Кыргызстандын автордук укук боюнча мыйзамдары чийки дегенге кошулбайт. Адистин пикиринде, автордук укук жаатында келип чыккан кыйынчылыктарга көбүнчө ошол чыгармалардын авторлору себепкер.

Тынчтыкбек Кожобеков.
Тынчтыкбек Кожобеков.

«Бул жерде авторлордун өз укугун коргой албаганы, мыйзамды билбеген сабатсыздыгы себепкер болуп жатат. Түйшөлүп жазган чыгарма акыры айланып келип сиздин мээнетиңиз да. Сиз аны коргой билишиңиз керек. Ким ырдап атат, туура ырдап жүрөбү, туура эмес ырдап жүрөбү деген маселелер боюнча аны тескей турган органдарга кайрылышыңыз керек. Керек болсо чыгармаларыңызды патенттеп алганыңыз жакшы. Авторлор өз укугун өзү коргобогондугу үчүн фонограмма жаздырып алып ырдап атышат. Тойдо жыргап атышат».

Шарт боюнча Кыргызпатент автордук укук үчүн жыйым чогултууга чыгарма ээлери менен келишим түзөт. Өлкөдөгү бардык телерадио, театрлар, кафе, ресторан жана мейманканалар музыка пайдаланганы үчүн авторлорго акы төлөөгө тийиш. Аларга инспекторлор барып, ошол жайдагы орундарды санап, атайын формула менен авторлорго канча акы чегерилгенин чыгарат. Натыйжада көп кайталанган ырлардын авторлоруна көп сый акы төлөнөт.

Композиторлор биримдигинин жетекчиси Турдубек Чокиев ал калем акы чыгармалардын сапатына жараша эмес, кайра-кайра кайталанганына жараша төлөнүп жүргөнүн туура эмес деген оюн айты:

Турдубек Чокиев.
Турдубек Чокиев.

«Радиолордо музыкалык адис эмес, жалаң техникалык билими барлар же журналисттер отуруп алышы мүмкүн. Алар «эл угуп атат» деп Борбиевди он маал, Атабековду 20 маал ырдата беришет. Ал эми сопсонун чыгармалары бар композиторлордун, мисалы Молдобасановго, Шералиевге, Абдыкадыровго окшогон залкарлардын чыгармаларын бир да жолу коюп бербей жатпайбы. Себеби пультта жогоруда отурган залкарлардын ырын билмек түгүл өздөрүн да тааныбаган үн режиссёрлору отурат да».

Чокиев жаратмандар бул маселени кайра-кайра көтөрүп келатканын, бул жагынан Кыргызпатенттин укугу чектелүү экенин, алар негизинен калем акы топтоо менен гана алектенерин кошумчалады.

Учурда Кыргызпатенттин сайтында 500дөй авторго издөө салынган. Алар - ырдалып жүргөн чыгармалары үчүн калем акысын албай жүргөн авторлор. Аталган мекеменин басма сөз катчысы Гүлбара Кудайбердиева калем акы мыйзамда көрсөтүлгөн чен-өлчөмдүн негизинде эсептелерин, бир ырдын сый акысы анын сөзүнүн авторуна, обонунун авторуна, актаруучуга бөлүнөрүн билдирди:

«Мыйзамда баары эң сонун жазылган. Мисалы, сулуулук салону болсо, ал жерде канча орундук бар, кайсы ырлар коюлат - ошонун баары эсептелип, анын негизинде лицензия берилет. Ресторан, көңүл ачуучу борборлор тууралуу да ошондой. Алар менен эсептешүү, угулган ырларга канча сый акы чогултуу боюнча эсептер так көрсөтүлгөн. Биз ал боюнча келишим түзүп, анын негизинде калем акы чогултабыз».

Кудайбердиеванын айтымында, эгер чыгармаларды пайдаланган кардарлар авторлорго калем акы төлөбөсө Кыргызпатент сотко кайрылууга укуктуу, бирок ушул убакка чейин бир да соттошуу болгон эмес.

Анткен менен Кыргызстанда бир катар чыгармачыл бирикмелер, искусство адамдары өлкөдө автордук укук корголбой келе жатканына нааразы болуп келатышат. Буга чейинки расмий маалымат боюнча, Кыргызпатентте үч миңден ашык автор, 18 миң музыкалык чыгарма расмий түрдө катталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусия Кантка жаңы түзүм орнотот

Канттагы авиабаза.

Орусия Кыргызстандын Кант шаарындагы авиабазасына аба соккуларынан коргонуу тутумун жайгаштырууну көздөп жатканы белгилүү болду.

Бул тууралуу «РИА Новости» агенттиги Орусиянын коргоо министринин орун басары Николай Панковдун сөзүнө таянуу менен маалымат таратты. Николай Панков бул жөнүндө Орусиянын Канттагы аскер-аба базасынын жаңы макамы жана анын жайгашуу шарттары боюнча кошумча протоколду ратификациялоо тууралуу Мамлекеттик Думада маалымат берип жатып билдирген. Протоколдо Кант авиабазасынын аянтын кеңейтүү жана орусиялык учкучсуз учактарды Кыргызстандын аймагында чогуу-чаран колдонуунун шарттары каралган. Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабы Орусия менен Кыргызстандын ортосунда аба соккусунан коргонуунун биргелешкен чөлкөмдүк тутумун түзүү боюнча өзүнчө эл аралык келишим даярдалып жатканын жарыялады.

Орусиянын жаңы демилгеси

Президент Владимир Путиндин былтыр Кыргызстанда өткөн расмий сапарынын алкагында Орусиянын бирдиктүү аскер базасы боюнча келишим жаңыртылган.

Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын өкүлү Гүлзат Жарашева бул макулдашууга кошумча даярдалган протокол ратификациядан өтүп жатканын билдирди:

«Азыркы учурда тараптар протоколду ратификациялоо боюнча ички процедураларды өткөрүп жатышат. «Аба соккуларынан бирдиктүү чөлкөмдүк коргонуу каражаттары» деген ал документке азырынча кол коюла элек. Документ азыр даярдалып бүтүп, ички процедуралардан өтүп, кол коюлган соң Орусия менен Кыргызстандын парламенттеринин бекитүүсүнө жөнөтүлөт. Ал жактан ратификациядан өткөндөн кийин бул документ күчүнө кирет».

Аба мейкиндигин коргоонун машакаты

Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабы Канттагы аскердик базага учкучсуз учактарды алып келүү жана аэродромдун учуп-конуу тилкелерин оңдоо иштери аймактын коопсуздугун камсыз кылууга багытталган деп эсептейт. Протоколго ылайык, базанын аянтын кеңейтүү жана учкучсуз аппараттарды Кыргызстандын аймагында чогуу колдонуу шарттары бекитилген. Орусия аба базасын оңдоп-түздөп, андан соң анда аба соккуларынан бирдиктүү коргонуу тутуму жайгаша турганы белгиленди.

Биздин мамлекет өзүнүн аба мейкиндигин өзү коргоого жөндөмдүү болуп, тиешелүү жабдуу алып келип орнотуп, өзүбүздүн адистерди даярдай албаганыбызга жүрөгүң ооруйт.


Коргоо министринин мурдагы орун басары Мурат Бейшенов өлкөнүн аба мейкиндигин коргоодо бул иш-чара маанилүү экенин айтып, бирок аны биргели пайдалануунун шарттары боюнча маселе бар деген оюн айтты:

«Аэродромду азыркы заманбап аскердик учактар учуп-коно тургандай кылып кеңейтүү жана оңдоо маселеси мурдатан бери эле келе жаткан. Бул тууралуу мурда эле макулдашылган. Анан экинчиден биздин аба мейкиндигибизди сакташ үчүн аба соккуларынан коргоо тутумунун болгону жакшы. Бирок бир жагынан биздин мамлекет өзүнүн аба мейкиндигин өзү коргоого жөндөмдүү болуп, тиешелүү жабдууларды алып келип орнотуп, өзүбүздүн адистерди даярдай албаганыбызга жүрөгүң ооруйт да. Анан дагы аскер учкучтарын ошол аэродромдо даярдап, аларды учууга машыктыруу боюнча иш-чараларды да күчтөндүрүп, жакшыртуу зарыл. Бул боюнча да макулдашууда шарттар камтылган. Анан авиабазаны тейлөөнү Орусия тарап биротоло өзүнө алып алса жакшы болот эле. Андагы суу, электр энергиясы сыяктуу коммуналдык тейлөө кызматтары үчүн биздин мамлекет төлөйт. Анан базага караштуу жерди пайдаланганы үчүн ижара акысы арзан бекитилген. Анан калса ал ижара акысы акчалай түрүндө бизге келип түшпөйт. Ал каражаттын эсебинен биз Орусиянын аскер окуу жайларында курсанттарды даярдайбыз».

«Эл аралык терроризм жана экстремизм коркунучу, Борбор Азиядагы коопсуздук маселелери бизден чечкиндүү аракеттерди талап кылат. Кыргызстан - геосаясий жайгашуусу жагынан Жамааттык Коопсуздук Келишим Уюмунун маанилүү мүчөсү. Ошондой эле Канттагы Орусиянын аскердик базасы да чөлкөмдөгү коопсуздукту камсыз кылууда башкы орунда турат», - деп жазылган Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабы тараткан маалыматта.

Аба чалгынына каршы туруу

УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Артур Медетбеков жаңыдан жайгаша турган аба соккуларынан коргоо тутумунун миссиясы тууралуу мындайча түшүндүрмө берди:

Артур Медетбеков.
Артур Медетбеков.

«Аба соккуларынан коргоо тутуму Кыргызстандын аба мейкиндигин коргоону камсыз кылууга гана жооп бербестен, ал мүмкүн болуучу душманга каршы аскердик аба чалгынын да жүргүзөт. Анткени биз баарыбыз көп жылдан бери тынчыбай келе жаткан Ооганстан бизден анча алыс эмес жайгашканын эң мыкты түшүнөбүз. Ошондой эле чоң коңшулаш өлкөлөрдүн аба чалгындары бизге жакын жайгашкан. Ошондуктан Жамааттык Коопсуздук Келишим Уюмуна кирген мамлекеттер өздөрүнүн жердеги чек арасын гана эмес, бирдиктүү аба мейкиндигин да ар кандай чагымдардан, ар кандай аба чалгын иштеринен коргошу керек болот».

Ал эми коргоо министринин мурдагы орун басары Мурат Бейшенов Орусиянын Канттагы аскер-аба базасы КМШнын аймагынан сырткаркы аба соккуларынын коркунучтарына каршы турууга багытталганын белгиледи. Бирок ал чөлкөмдөгү аскердик чыр-чатактарды жөнгө салууга анын ыйгарым укугу чектелгенин да эске салды:

ЖККУнун мүчөсү болгон өлкөлөрдүн ортосунда аскердик чыр-чатак чыгып кетсе Орусиянын бул аскер базасы бизге жардам бере албайт.

«Бизге сырттан коркунуч туулганда абадан жардам берүү жагы макулдашууда каралган. Бирок бул ЖККУ уюмуна кирбеген мамлекеттер тарабынан болгон коркунучтарга гана тиешелүү. Ал эми уюмдун мүчөсү болгон мамлекеттердин ортосунда аскердик чыр-чатак чыгып кетсе, анда Кудай сактасын, Орусиянын бул аскердик базасы бизге жардам бере албайт. Орусия уюмдун ичиндеги чыр-чатактарды жөнгө салууга кирише албайт. Ошондуктан биздин мамлекеттин Куралдуу күчтөрүн, анын ичинде аскер-аба күчтөрүн өзүбүз түзүп, өзүбүз өнүктүрсөк жакшы болот эле».

Кыргызстанда Орусиянын төрт аскердик объектиси жайгашкан. Алардын эң ириси - Канттагы авиабаза. Ал 2003-жылы Канттагы эски аскер аэродромунун базасында ачылган. Жаңы макулдашууга ылайык, Орусия бирдиктүү базага караштуу жерди пайдаланганы үчүн Кыргызстанга жылына 4 миллион 794 миң доллар төлөй турган болгон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Кайран элдин» казалы

Дооронбек Садырбаев.

Бүгүн, 13-февраль - Дооронбек Садырбаевдин туулган күнү.

Ал атпай журтуна аттын кашкасындай таанымал өнөр адамы, көркөм чыгармачылыктын бир топ салааларында чоң из калтырган, коомдук-саясий маселелерди тартынбай козгогон ишмер эле. Залкардын артына калтырган опол тоодой эмгеги, көркөм мурасы жамалын өчүрбөй, мезгил сынына баш бербей экинчи өмүрүн өтөөдө.

Апыртандык бала

Дооронбек Садырбаев айтылуу Арстанбаптын түштүк-батыш ыптасындагы Апыртан деген айылда 1939-жылдын 13-февралында жарык дүйнөгө келген. Андай жерде өзү акын гана төрөлүшү керек эле. Бет алдыңда берекелүү Фергана өрөөнү, чыгышка көз чаптырсаң аскасы асманды тиреп турган касиеттүү Арстанбап тоолору. Калкына кадырлуу Доке төрөлгөн жыл кешиги жок совет тарыхынын катаал мезгили эле. Ал кез тарыхка кыргыз каймактарынын текши баарын сталиндик репрессиянын чалгысы кыя чапкан катаал жыл болуп кирди.

Тарыхтын дагы тамашасы, так ошол жылы кыргыз маданияты менен адабиятынын чоң борбордогу декадасы өткөн. Кийин апыртандык бала элинин башынан өткөн ошол тарыхый катаал учурларды ачык баяндаган «Кайран эл» кино дастанын жаратат. Ушу кезге чейин көрүүчүгө чыгары күмөн чоң тасма авторуна мактоо кепке караганда түйшүктү, талаш-тартыштарды көбүрөөк алып келди окшойт. Көпчүлүктүн өтүнүчү менен кино тасма эки күн бою Бишкектеги Опера жана балет театрында жабык көрсөтүлүп, ошону менен сандыкка салынган.

Социализм тарых тактысынан жылмышып, жаңы системанын кандай экени билине элек, карапайым калк кара жанын багуу менен көбүрөөк алек болуп жаткан баш аламан кез эле. Мурдагы замандан калган мал-мүлк таралып, «кан таламай» күчөгөн учур болчу. Калк кайда баратканынан анча кабарсыз, коммунисттердин көбү демократ чыгып, тарткылыгы бар «кайран эл» каржалып турганда Докең улут тарыхынын тереңине үңүлүп, улутташтарынын арман-азабын алдыга жайып, арман күүсүн баштаган. Эмнеликтен опуртал темага сүңгүп кирип кетишинин себеп-жөнүн автордун өзүнөн эле уксак.

Урпактар билип алса экен деп,
Кыйын күн дагы түшсө журт башына,
Кыргызды сактап калса экен деп.
Өңгүрөп ыйлап жүрүп,
Өзүмдү кыйнап жүрүп.
Өлүмдөн жалтанбастан,
Өмүрүмдү жакканым чын.
«Кайран элге» шам күйгүзүп,
Кайгылуу тасма тартканым чын.
Катын намыс улуктарга,
Каяша айтканым чын.
«Жарма баатыр» сапарлашты,
Жамбашка алып чапканым чын.

«Кайран эл» кинотасмасы ошентип көрүүчүсүнө жетпей сандыкка катылды. А бирок аны тарткан авторун эли туу тутуп, жаңы заманда калкынын ишенимине арзып, эл өкүлү катары кинодо айтылбай калган ойлорун парламент трибунасынан айтуу мүмкүндүгүнө ээ болду. «Кайран эл» - кыргыз тарыхынын урунт учурларынын бир тобун кино тилине көчүргөн, Ала-Тоодогу, чет жердеги кыргыздардын үмүту менен арман-азабын жашырбай баяндаган чынчыл чыгарма. Кыргын-сүргүндөн башы чыкпаган кыргыздын кыраандарын сталиндик репрессия алып тынган.

Бу да ырас,
Тарых күбө.
Отузунчу жылдардын соңунда,
Эсирген улук,
Эбегейсиз байлыгы бар колунда.
Чымындай жанын, чыркыратканын.
Бараткандын барынын,
Большевиктин жолунда.
Кызыл-Кыя жактын кулуну,
Кыргыздын ошондогу улугу.
Абдыкадыр Орозбековго,
Акылга сыйбас айып такканын.
Кат тааныган кыргыздын көбү,
Кан кусуп камакта жатканын.
Касымын Тыныстандын,
Кайсы кыргыз, канчага сатканын.
Айтматтын Төрөкулун,
Элден бөлүп, эмне үчүн атканын.
Исакеев Баялынын башын,
Социализмге садага чапканын,
Жүз кырк эки «эл душманы»
Эки метр чуңкурга кантип батканын.
Жарты кылым,
Асман аза күтүп,
Эмчеги сыздап, Жер Эне онтоп жатканын.
Жаманын жашырбастан,
Жакшысын ашырбастан,
Арам ойлуудан бекинип жүрүп,
«Абаларым» деп өкүрүп жүрүп.
Арбагына куран окутуп,
Көз жашымды төккөнүм чын.
«Кайрандар» деп кан жөткүрүп,
Кабыргамды сөккөнүм чын.

«Кайран эл» - элибиздин өткөнү менен бүгүнкүсүн бүкүлү аңдаган, кыргыз тарыхынын кино тилине салынган дастаны. Аны Дооронбек Садырбаев жүрөгү өрттөнүп, намысы козголуп, арманы күчөп отуруп жараткан. Бул анын буга чейинки топтогон көркөм тажрыйбасынын өзүнчө бир квинтэссенциясы болчу. Ошондон анын ырларынын текши баары «кайран элдин» ырга салынган арманындай сезилет.

Чынчыл инсан

Дээринен сезимтал, боорукер, анан да намыскөй жаралган өнөр адамы тарыхтын тар жол, тайгак кечүүсүндө коомдук турмуштун борборунда гана турат экен. Андан башкача болушу да мүмкүн эмес окшойт. Социализм заманында эле Дооронбек Садырбаев мекенчил экенин ошол кездеги аңгеме, ырларынан, кино чыгармаларынан сезилип турчу. Коммунисттик идеологияга кайчы келген курч социалдык чыгармалары кантип чыгып кеткени ушу азырга чейин табышмак. Эгемендик келгени ал буга чейин ичинде буккан арманы менен ишке ашыра албай келген кыялын ишке ашырууга мүмкүндүк түзүлдү.

Ырдасам «Кыргыз элдин кырааны» деп,
«Балдары баатырлардын чыгааны» деп.
«Кыздары кыйгыл журттун көрөңгөсүн,
Кылымдан-кылым сактап тураары» деп.
Кыйлалар «ырас» деди,
Кыз-келин «чунак» деди.
Партия каарын төгүп,
«Паразит - враг» - деди.
Орустар ормоюшуп,
«Обычный дурак» - деди.

Ыйласам «Кыргыз элдин кору экен» деп,
«Маңкурттук маңдайдагы шору экен» деп.
«Күчтүүгө күлө карап, жанын төшөп,
Күн көрмөк журттун баскан жолу экен» деп.
Сынтаккан «жаман» деди,
«Сый-урмат тамам» деди.
Партия титиреңдеп,
«Тишиңди кагам» деди.
Орустар ороңдошуп,
«Обычный баран» деди.

Кино өнөрү - өзү көпчүлүктүн катышуусу менен, биргелешкен аракеттин натыйжасында жаралчу иш. Анын үстүнө кыргыз турмушунда мурда болбогон жаңылык эле. Дооронбек Садырбаев ага өмүрүн арнап, кийин коомдук иштерден колу бошобой калган учурларында деле кино тартсам деген илгери үмүт менен жүрдү. Ленинграддагы киночулар окуусун аяктагандан кийин мына ушул түйшүгү түмөн өнөрдүн ысык-суугуна кайыл болуп ал 70тен ашуун даректүү тасмаларды тарткан. Кыргыздын эчен залкарларынын элесин тасмага түшүрүп, улуттук маданиятка опсуз ири салым кошкон. Буга 16 көркөм тасманы, онго жакын адабий китептерин, публицистикалык жыйнактарын кошсоңуз көзү өткөндөн кийин Кыргыз эл баатыры болгон залкардын бараандуу эмгегинин барк-баасы өзүнөн-өзү эле чыга келет.

Дооронбек Садырбаевдин калеминен чыккандардын баки-жогун баса калып окуган катары калың күйөрмандарынын жарпын жазып, көңүлүн кушубак кылган макала, ой толгоолору, көркөм чыгармалары мезгил сынына бой бербей, калкыбыздын саясий маданиятын көтөрүп, коомдук талуу маселелерди кантип козгоп, кандай формада туюнтуунун үлгүсүн көрсөтүп келе жатат.

Дооронбек Садырбаев - көп кырдуу талант. Анын айтылуу «Топчу» деген кыска метраждуу тасмасынан соңку «Кайран эл» дастанына чейинки кинолорун, болбосо аңгеме, романын, сезим кылдарын козгогон лирикасы менен саясий-жарандык ырларын бири-биринен бөлүп караш кыйын. Жалаң кино өнөрү менен гана алектенбей ыр жазып, кино котормо ишине катышып, дикторлук өнөргө кыйла убакты-саатын сарптап, колунан иш келип турган чагында көркөм өнөрдүн топ салаасына кайрылып, баарында кадыресе из калтырууга жетиштин өзү анын жөндөм-шыгынын, табият берешендик менен берип койгон талантынын сыйкыры го.

Кино, көркөм адабият, журналистика, соңунда коомдук ишмердикке баш-оту менен кирип кеткен жылдарында колунан калемин түшүрбөй үнү жеткен жердин баарына өзү туура көргөн акыйкатын айтып өттү. Айтылуу «Кайран эл» кино дастандын жогорто эскерилген эки күндүк бет ачарында Докеңдин «Визитка» деген ыр китеби сатылып, автору кол тамгасын койгон. Узун кезектегилердин ар биринин атын сурап, алардын баарына эрикпей каалоо-тилегин жазып бергени азыр да эсимде. Ал китеп автордун кыргыз поэзиясына баш багуусу болчу.

Таанып ал, тааныбасаң мына мени,
Жашыруун жан эмесмин ата-теги.
Урпагы маңкурт болуп келе жаткан,
Өтүшкөн маңкурт болуп ата-теги.
Малга бай, арга жарды, мансапка ынак,
Мен болом маңкурттардын Маңкуртбеги.

Кабынан качып турган желиндери,
Кара-көк, кызыл-сары эриндери.
Ырга бат, ычкыры элпек, шыпты кашка,
Кылыктуу кыркма чач кыз-келиндери.
Журту эмес жубайына ээлиги жок,
Мен болом маңкурттардын Маңкуртбеги.

Ошол «Визитка» баш болгон ырларында Дооронбек Садырбаев өзү, үй-бүлөсү, жакын адамдары жайында гана жазган. Акын ириде ички сезим-туюмдарын ырга кошот, көркөм туюмун окурман алдына жаят. Докең аялы, уулу, неберелери, башка жакын адамдары тууралуу агынан жарылып кеп кылат, тамашалуу саптарды жазат. А бирок анын поэзиясында деле жарандык лирика, публицисттик илеп, элинин ийгилигине сүйүнүп, кемчилине күйүнүү маанайы арбын. Кайран элдин кайгы-касиретин ырга салууну, көркөм өнөрдүн башка түрлөрүндө деле ушул теманы ал дайыма алдыга койгон.

1992-жылы Докең «кыргыздан кор эл таппай жер бетинен, кыйналып кыйын шагым сынып келдим» деп жазган. Анан да аларына алымсынбай жакшы эле ырларынын баарын аянбастан «котур ырлар» деген.

Аттиң, кайталангыс залкар талант 2008-жылы 28-майда 69 жашында бу жалганды чанып кете берди.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөттөгү кадрлык өзгөрүүлөр

Өкмөт Үйү.

Акыркы апталарда кыргыз өкмөтүндө бир катар жетекчилер алмашты.

Өткөн жумада экономикалык маселелер боюнча вице-премьер-министр Замирбек Аскаров Өзгөчө кырдаалдар министрлигине которулса, анын ордуна Эркин Асрандиев вице-премьерликке келген.

Бул аптада болсо коопсуздук маселелери боюнча вице-премьер Жеңиш Разаков кызматтан кетти. Анын ордуна дароо өкмөттүн Баткендеги өкүлү Акрам Мадумаров дайындалды. Ал жооптуу болгон тармактар чектелип, чек ара маселелери боюнча гана вице-премьер болору белгилүү болду.

Мындан ары күч органдарынын ишине премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев өзү көзөмөл жүргүзмөкчү.

43 жаштагы Акрам Мадумаров - кесиби боюнча ветеринар. Ал буга чейин президенттин иш башкармалыгында, өкмөт аппаратында эмгектенип, Кадамжай районун, Мамлекеттик кадр кызматын жана Баткен облусун башкарган.

Ал эми 13-февралда болсо Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы Алмаз Мамбетов жумуштан кетти.

Жеңиш Разаков.
Жеңиш Разаков.

Өкмөт аттары аталган жетекчилерди кызматтан бошотуунун себебин ачыкка чыгарган жок. Бирок кызматтан алынган Жеңиш Разаков менен Алмаз Мамбетовдун дарегине бир нече жолу сын-пикирлер айтылган. Ал тургай кыргыз-тажик чек арасындагы акыркы чырдан соң Бишкекте Разаковдун кызматтан кетишин талап кылган митинг да өткөн эле.

Ал эми Мамбетов жетектеген Мамлекеттик каттоо кызматында коррупцияга каршы чаралар жетишинче жүрбөй жатканын Коопсуздук кеңеши жарыяласа, утур-утур ачыкка чыккан жасалма паспорт чыры бул кырдаалды күчөттү көрүнөт.

Мындай шартта бийлик элдин пикирин эске алганын көрсөтүш үчүн ушундай кадамга барды деген ойлор айтылууда. Маселен, эксперт Алмаз Кулматов ушундай пикирди кармангандардын бири.

Алмаз Кулматов.
Алмаз Кулматов.

«Менин пикиримде, өкмөт башчылары жакшы кадрларды тандайлы жана элдеги маанайды эске алып жатса керек деген ойдомун. Биринчиден, чек араны билген, түшүнгөн, чечкен адам деп Мадумаровду тандашса керек. Экинчиден, эл арасындагы буга чейинки маанайды, нааразылыкты эске алып ушул кадамга барышы мүмкүн», - деди ал.

Бирок Акрам Мадумаровдун чек ара маселелери боюнча вице-премьерликке дайындалышын дароо эле парламенттин бир катар депутаттары сындап чыгышты.

Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков бийликтин жаңы кадрларды дайындашы өкмөттүн жалпы ишине таасири тийбейт деген пикирде.

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

«Акыркы күндөрдөгү кадрдык дайындоолордун бардыгы бийликтин «артык кылам деп тыртык кылган» аракети болуп калды. Элдин нааразылыгын жараткан өкмөттү толугу менен кетиргендин ордуна улам бирден министрди кетирүүнү тандап алышты. Бир татыксыз министрди кетирип, анын ордуна андан татыксыз адамды алып келиши ишеним жаратпайт».

Азырынча Мамлекеттик каттоо кызматына жетекчи дайындала элек. Бирок саясий чөйрөдө бул кызматка учурда президенттин аппарат жетекчиси болуп турган Досалы Эсеналиев барары айтыла баштады. Өкмөт жана Эсеналиев бул маалыматты ырастай элек.

Эми жаңы келген кадрлар менен өкмөттүн иши илгерилеп, анын дарегине айтылган сын азаябы деген суроо туулат. Анткени акыркы убакта өкмөттүн алдында инвестициялык климаттын начарлашы, Ат-Башыдагы логистикалык борбордун курулушу сыяктуу бир катар маселелер турат.

Жогорку Кеңештин депутаты, эки ирет биринчи вице-премьер-министр болгон Аалы Карашевдин айтымында, өкмөттүн мындан аркы иши саясий чечим кабыл алгандарга көз каранды болот.

Аалы Карашев.
Аалы Карашев.

«Сөзсүз түрдө кадр алмашуулар ошол тармактагы ишке таасирин тийгизет. Бекеринен «кадрлар баарын чечет» деп айтылган эмес. Жаңы келген жетекчилер иштин көзүн таап, жакшы жаңылык киргизиши мүмкүн. Бирок министрби, өкмөтпү же президенттик аппарат болобу, саясий чечим кабыл алгандарга көз каранды».

Мухаммедкалый Абылгазиев жетектеген өкмөт 2018-жылдын апрель айында ишке кирген. Андан бери биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов, вице-премьер Алтынай Өмүрбекова, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев жана саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев гана өз ордунда иштеп жатат. 1,5 жыл ичинде калган министрлердин дээрлик баары алмашты.

Өкмөттөгү маалымат булактарынын айтымында жакынкы күндөрү бир катар кадрдык дайындоолор болушу мүмкүн. Алардын арасында биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов да кызматын которушу ыктымал.

Муну депутат Рыскелди Момбеков да ырастап, бийликтеги болжолдуу өзгөрүүлөр тууралуу төмөнкүлөрдү билдирди:

«Кийинки жумада биринчи вице-премьер-министрлик кызматка өкмөттүн Ысык-Көлдөгү өкүлү Акылбек Осмоналиев келери айтылып жатат. Ал эми азыркы вице-премьер Кубатбек Боронов президенттик аппаратка кетиши мүмкүн. Досалы Эсеналиев болсо Мамлекеттик каттоо кызматына жетекчи болору айтылды. Ысык-Көлдүн жетекчилигине болсо Аскар Жаныбеков келери чечилди деп жатышат».

Кыргызстан Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен өкмөт эң тез-тез алмашкан өлкө болуп саналат. 29 жылдык эгемендик тарыхында 29 жолу өкмөт алмашкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG