АКШ Иранга согушту токтотуунун 15 пункттан турган планын жибергенин израилдик 12-канал жана The New York Times 25-мартта эки аткаминерге шилтеме берип кабарлады.
Вашингтон бул маалыматты ырастап же четке каккан жок. Кошмо Штаттардын президенти Дональд Трамп Иран менен акыркы күндөрдө сүйлөшүү жүрүп жатканын билдирген. Тегеран муну четке каккан.
Израилдик 12-каналдын маалыматына караганда, документте Иран өзөктүк курал менен уранды байытуудан баш тартып, байытылган урандын корун жана бардык маалыматты Атомдук энергетика боюнча эл аралык агенттикке өткөрүп бериши керек, Натанз, Исфахан жана Фордодогу өзөктүк объектилерин жок кылып, аффилирленген топторду каржылоону токтотушу, Ормуз кысыгын ачып, ракета учурууну чектеши, алардын аралыгын кыскартышы, аны коргонуу максатында гана колдонушу керек деген талаптар кымталган. Аталган канал кошумчалагандай, ирандык чиновниктер бул план менен канчалык кеңири тааныш экени, Иран менен Израил аны сүйлөшүү үчүн негиз катары кабыл алабы, жокпу, азырынча беймаалым. Бирок Иранга бул документтин берилгени Трамптын администрациясы согушту токтотуу аракетин күчөткөнүн билдирет.
The New York Times басылмасы билдиргендей, АКШ менен Ирандын ортосундагы маанилүү ортомчу Пакистандын аскердик кол башчысы Асим Мунир болгон. Ал 2025-жылы эки жолу Трамп менен жолугушканы белгилүү. Фельдмаршал Мунир Ирандын Ислам революциясынын сакчылар корпусу менен тыгыз байланышы бар экени айтылды, бул катташ ага тирешип жаткан тараптардын талабын бири-бирине жеткирүүдө жардам берген.
The Wall Street Journal өз булактарына таянып, сакчылар корпусу АКШга бир топ талаптарды койгонун жазды. Анын ичинде Перс булуңунагы америкалык бардык аскердик базаларды жабуу, Иранга кол салуу үчүн репарация (согуштан тарткан зыяндарды бүт бойдон же анын бир канча бөлүгүн жеңилген өлкө жеңген өлкөгө төлөй турган чыгымдар) төлөө, Ормуз аркылуу өткөн кемелерден акы алуу, Ливандагы "Хезболла" тобуна (АКШда террордук деп табылган) Израилдин соккуларын токтотуу, Тегеранга каршы санкцияларды жокко чыгаруу жана ракеталык программага тийишпөө тууралуу талаптар бар.
28-февралда Израил менен АКШ Иранга каршы биргелешкен соккуларды баштагандан бери болжол менен 1300 адам мерт болгону кабарланган. Алардын арасында Ирандын жогорку лидери Али Хаменеи да бар. Натыйжада аймакта кырдаал курчуп кеткен.
Иран жооп катары Израилге, Иорданияга, Иракка жана АКШнын Перс булуңундагы аскер объектилери жайгашкан өлкөлөргө дрон жана ракета менен чабуул коюп келет.
Израил Ирандан тышкары, Ливанда Иран колдогон "Хезболла" тобуна байланышы бар объектилерге сокку уруп жатат.
Иран ушул тушта дүйнөлүк мунайдын маанилүү бөлүгү өткөн Ормуз кысыгын дээрлик бөгөттөп турат. Мындан улам мунайдын дүйнөлүк баасы кымбаттады. Ушул тушта Перс булуңунда бир топ соода кемеси токтоп турат.
Дүйнөдөгү интернеттин абалын көзөмөлдөгөн NetBlocks уюмунун маалыматына ылайык, Иранда интернеттин өчүрүлгөнүнө 600 сааттан ашты. Өлкөдө 26 күндөн бери дүйнөлүк желе жок.
«Бул чара жарандарды эл аралык тармактардан ажыратып, согуш маалында маалымат алуу укугун бузууда», — деп билдирди NetBlocks 25-мартта X социалдык тармагы аркылуу.
Жыл башынан бери Иранда интернет экинчи жолу өчүрүлдү. Алгач 8-январда өлкө боюнча нааразылык акциялары күчөгөн учурда үзүлгөн.
Учурда интернет трафиги кадимки деңгээлге салыштырмалуу 1% чейин төмөндөп, 90 миллионго жакын калктын басымдуу бөлүгү толук маалымат ала албай калды.
VPN же спутниктен алынган интернет да барган сайын чектелип, аларды колдонуу ирандыктар үчүн кооптуу болуп бара жатат.
АКШ президенти Дональд Трамп Тегеран тынчтык сүйлөшүүлөрүнө катышып жатканын 25-мартта дагы бир жолу ырастады. Анын айтымында, Ирандын өкүлдөрү муну ачык айтуудан коркуп жатышат, анткени аларды «өз эли өлтүрүп коюшу мүмкүн».
«Айтмакчы, алар сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатышат жана келишим түзүүнү абдан каалашат. Бирок муну айтуудан коркушат, анткени өз эли өлтүрүп коюшу мүмкүн деп кооптонушат», — деди Трамп Конгресстеги республикачылар менен болгон кечки жыйында.
Буга чейин Ирандын тышкы иштер министри Аббас Аракчи: «Биз сүйлөшүү жүргүзүүнү көздөбөйбүз», - деп билдирген. Ошол эле учурда ал Тегеран Пакистан аркылуу берилген АКШнын сунушун карап жатканын моюнга алган.
Трамп ошондой эле АКШ менен Израилдин соккулары Иранды "катуу талкалап жатканын" кошумчалады.
Мындан мурда Америка лидери Тегеран жеңилгенин моюнга алып, АКШ сунуштаган тынчтык шарттарын кабыл албаса, «тозоктун каалгасын ачууга» даяр экенин билдирген.
Израил менен АКШ 28-февралда Иранга каршы чабуул баштаганда ал өлкөнүн өзөктүк дараметин азайтууну да көздөшкөнүн билдиришкен. Буга жооп катары Тегеран Перс булуңундагы америкалык базалар жайгашкан мамлекеттерге абадан чабуул коюп жатат.
Төрт жумага аяк баскан согушта Иранда 1400дөй адамдын өмүрү кыйылганын укук коргоочулар билдирип жатышат. Так санды эч бир тараптан ырастоо азырынча мүмкүн эмес.
Шерине