Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шаршемби, 8-апрель, 2020 Бишкек убактысы 15:20

Кыргызстан

Кыргызстан кайра Казакстанга ыктады

Кыргыз Республикасынын премьер-министри А.Атамбаев жана Казак Республикасынын премьер-министри К.Масимов, 4-февраль, 2011-жыл, Астана

Премьер-министр Алмазбек Атамбаев баштаган өкмөттүк делегация Казакстанда жүрөт. Табигый байлыктарга бай кошуна өлкө менен экономикалык ымаланы өрчүтүү өкмөттүн башкы максаты болуп турат.

Былтыркы бийлик алмашуудан кийин Орусия, Түркия менен экономикалык алакаларды өнүктүрүүгө аракет кылган Кыргызстан бул жолу Казакстанды мелжеди. Премьер-министр Алмазбек Атамбаев, биринчи вице-премьер-министр Өмүрбек Бабанов баштаган өкмөт мүчөлөрү Астанага барып, мунайга, табигый байлыктарга бай өлкөнүн жетекчилиги, бизнесмендери менен жолугушууларды өткөрүп жүрүшөт.

Казакстан болсо Кыргызстандагы ири инвесторлордун катарына кирери белгилүү. 2009-жылдын жыйынтыгы боюнча 360 миллион долларлык инвестициясы менен Казакстан ири инвестордун биринчи сабына чыккан.

Казакстан 2010-жылдын 7-апрелинен кийин 1,5 айга чукул чек арасын жаап койгон.
Бийлик башындагыларын былтыр экинчи ирет өлкөдөн кууп чыгып, парламенттик башкарууга өтүп, авторитардык өлкөлөр арасында жаман жосун баштаган Кыргыз мамлекетин ырасмий Астана жактырган эмес. 2010-жылдын 7-апрелинен кийин 1,5 айга чукул чек арасын жаап салып, ансыз да кыйын абалда турган Кыргызстан ого бетер мүңкүрөй түшкөн. Казакстан президенти Нурсултан Назарбаев саясатты таштай туруп, оболу экономиканы өстүрүү керектигин айтып чыккан. Казакстандын ири мамлекеттик маалымат каражаттары Кыргызстандагы өзгөрүштөрдү начар өрнөк катары чагылдырып, мындай өзгөрүштөр өлкөнү сазга батырарын байма-бай айтып турушкан.

Албетте А.Атамбаев баштаган делегация Казакстандагы бийлик системасын, 20 жылдан бери бийликти колдон чыгарбай, эми дагы да өлкөнү башкара берүүгө умтулуп калган 70 жаштагы Н.Назарбаевдин позициясын билип турат. Андыктан ырасмий жолугушуулар маалында демократия сабактары, саясат тууралуу алгылыктуу баарлашуулар болушу күмөн. Кыргыз тарап да башкы максат – экономикалык алакаларды өнүктүрүү экендигин айтууда.

Борбор Азиядагы эркин рынок институтунун экономикалык эксперти Баходир Раджапов “Азаттыкка” билдиргендей, көбүнэсе саясий чечимдер эки өлкөнүн экономикалык карым-катнашынын өсүшүнө жолтоо болуп келет. Маселен, Казакстан менен Орусия түзгөн Бажы союзу ошондой тоскоолдуктардын бири.

Бажы биримдиги тууралуу карикатура.
Эксперттин айтымында, Кыргызстан мүчө болгон Дүйнөлүк соода уюмунун эрежелеринин 43 пайызы Бажы союзу койгон эрежелерге карама-каршы келет. Андыктан Кыргызстан бул уюмга кирүүдөн баш тартып, маселени башкача жолдор менен чечүүгө аракет кылуусу зарыл. Анын жолдорунун бири, мурдагы эреже боюнча соода алакаларын жүргүзүү болуп саналат. Андыктан Кыргызстан үчүн Бажы союзунун эрежелери эмес, мурдатан иштеп келген эркин соода алакалары ыңгайлуу:

- Бажы союзу өзү экономикалык жактан алганда пайдасы жок уюм. Бул көбүнчө саясий уюм, саясий чечим. Бул уюм эч бир мамлекетке, Орусияга, Казакстанга, Беларуска деле бир дагы пайда алып келген жок. Орусияда азыр айыл-чарба тармагы төмөндөп атат. Айыл-чарбасында иштегендер өздөрү айтып атышат, “ушу Бажы союзуна киргенден бери айыл чарба түшүп кетти” деп. Анткени Казакстанда айыл чарба продукцияларынын баасы арзаныраак да.

Ошентсе да бир катар өкмөт мүчөлөрү Бажы союзуна кошулуу демилгесин колдой турушканын, Дүйнөлүк соода уюмунун, ошол эле маалда Бажы союзунун мүчөсү болуу мүмкүн экенин айтып келатышат. Андыктан эки тараптуу сүйлөшүүлөрдө бул маселе да каралышы ыктымал.

“НСК Кыргызстан” камсыздандыруу компаниясынын генералдык директору Сейит Каныметов "Азаттыкка" курган маегинде эки өлкөдө тең саясатчылар бизнеске аралашып кеткендиктен, өнүгүүгө тоскоолдуктар болуп келет. Андыктан Кыргызстан бизнес үчүн либералдуу шарттарды түзүп берсе, казак бизнеси саясатчыларын карап отурбай эле келмек:

Сейит Каныметов
- Саясат деген бизнестен өзүнчө болушу керек. Саясаттын жумушу ошол. Ал эми бизде саясатчынын өз бизнеси бар. Албетте ал “өзүмдүн гана бизнесим өнүксүн” деп, инвесторлордун кирүүсүнө ар кандай тоскоолдуктарды кылат. Алар атаандаштыктан коркот. Негизи эле Кыргызстандын рыногуна кирели, иштейли дегендер көп.

Бизде бийликтин формасы алмашты, Казакстанда диктат, бизде парламенттик система. Бизде демократия көбүрөөк. Анан алардын саясатчыларынын, өлкө башчыларынын кызыкчылыгы бар. “Кыргыздар бизнес кылбаш керек. Булар бизнес кылбаса начарлайт, жаман жагын көрсөтөт. Анан биз буларга колубуз менен көрсөтүп, “мына, парламенттик республика эмнеге алып келди? Булар кедей. Эч нерсе жок, кыйкырык, ызы-чуу” деп айтабыз деген ойлору бар. Ошентсе да айтып атам го, келебиз, иштейбиз дегендер көп. Мен көп казак бизнесмендери менен сүйлөшүп турам. Эгер биз бул жактан шарт түзүп бере турган болсок, инвесторлер келет, кадимкидей эле иштейт...


Жогорудагы адистер баса белгилешкендей, эң оболу казак бизнесмендери тоолуу Кыргыз мамлекетинин айыл чарбасына, тоо-кен тармагына жана каржы рыногуна кызыгышат. Андыктан өлкө жетекчилиги экономиканы болушунча лилбералдаштырып, саясатчылардын бизнеске кийлигишүүсүн токтоткон учурда казак инвесторлору эле эмес Европа өлкөлөрү, Жапония, Корея, Түркия баштаган бизнестин киттери агып келерин күтсө болот.

Ал арада премьер-министр А.Атамбаев Астанада казак премьери Карим Масимов менен жолугушуп, соода-экономикалык алакаларды бекемдөө маселелерин талкуулашты. Эки тарап энергетика, газ жана мунай, айыл-чарба, миграция жаатында кызматташуу керектигин белгилешти. Андан соң премьер-министр А.Атамбаев баштаган делегация Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев менен жолугушту.

Казак президенти өлкөсүндө мөөнөтүнөн мурда президенттик шайлоо жарыялап, аны 3-апрелге белгиледи. Президенттин көзүн караган казак парламенти ага алгачкы президент катары каалаганча президенттикке талапкер болуу укугун берген. 20 жылдан бери Казакстанды башкарып келаткан 70 жаштагы Н.Назарбаев быйыл да шайлана турган болсо дагы жети жыл бийликте калат.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Коронавирус экономиканы эңшергени калды

«Бишкек» эркин экономика аймагындагы (ЭЭА) ишканалардын бири. Иллюстрациялык сүрөт.

Коронавирус эпидемиясынан улам дүйнөнүн, анын ичинде Кыргызстандын экономикасына карата божомол кескин начарлады. Кыргыз өкмөтү алгачкы талдоодо быйыл ички дүң өнүмдө өсүш болбой турганын, тескерисинче артка кетерин мойнуна алды.

Натыйжада ал бюджетке ири өлчөмдө таасир этчүдөй болуп турат. Бийлик быйыл өлкө казынасы 30 млрд. сомдой жоготушу мүмкүн экенин билдирсе, эксперттер бюджеттин жарымы, тагыраагы 85 млрд. сомдой каражат чогулбай каларын эскертүүдө.

Андай болсо бюджет тартыштыгы эмне менен жабылат? Экономиканы көтөрүш үчүн кандай чаралар зарыл? «Элдик экономика» берүүсү ушул темага арналды.

«Ички дүң өнүм артка кетет»

Албетте, коронавирус илдети дагы канчага созулары жана кандай масштабдагы кесепеттерге алып келери белгисиз. Ошол себептүү анын экономикага тийгизе турган таасирин эсептөө да эртелик кылчудай.

Ошентсе да конкреттүү мисалдардын жана реалдуу жагдайдын негизинде талдоого аракет кылып көрөлү. Бул үчүн бизге экономиканын түркүгү болгон жеке ишкерлер жардамга келет.

Алгач Бишкек шаарында жана Жалал-Абад облусунун Токтогул шаарында базасы бар «Аселим» ишканасынын ээси жана жетекчиси Асел Алымбаеваны кепке тарттык. Анын компаниясы кийим жана башка нерселерди тигүү менен иш алып барат, бирок азыр шартка байланыштуу дээрлик токтоп калды.

Асел Алымбаева.
Асел Алымбаева.

«Илдеттен улам буюртма жок, иш жок. Орусиянын, Казакстандын жолу жабылды, авиа байланыш да жабылды. «Мадина» жабык, материал ала албайбыз. Натыйжада жумушчуларыбыз ишсиз калып жатат. Карантинде жол жабык болгондуктан аларды алып келе албайбыз, анан «чогулуп иштебегиле» деген талап бар. Бизге окшогон чакан бизнесте ижара жана башка чыгымдар бар да. Маселен, имараттын ээлери акы албай койбойт, биз жабылып турганыбызга карабай төлөп турганга аргасызбыз. Башкача айтканда биз киреше таппайбыз, бирок чыгымдар кете берет», - дейт ал.

Киреше жана өндүрүш демекчи, жалпы жыйынтыкта ал да быйыл кыйла азайышы мүмкүн. Көлөмүн ачык айтпаган менен ишкер бул багыттагы болжолун бөлүштү:

«Аселим» компаниясынын кызматкерлери. Коронавирус илдетине чейинки сүрөт.
«Аселим» компаниясынын кызматкерлери. Коронавирус илдетине чейинки сүрөт.

«Азыр эми өзгөчө абал мезгилинде кирешебиз 100% нөлгө түшүп калды десем болот. Карантин бүткөндөн кийин кайра бир аз чыйралып, иштей баштайбыз деңизчи, бирок баары бир мурдагыдай болбойт окшоп калды. Жыл жыйынтыгында менимче өндүрүшүбүз 70% кемийт окшойт. Азыр чыгымдарыбызды азайтып, кризистен кантип чыгып кетсек деп жатабыз. Негизи жайчылыкта 70-80дей кызматкерди иштетчүбүз. Эми натыйжалуу иштеген гана жумушчуларды алып калат окшойбуз. Кыскасы коронавирустун залакасы биздей ишкерлерге катуу эле тийди. Ал эми жалпылап алганда өлкө экономикасы да ылдыйласа керек деп ойлойм».

Кыргызстанда чакан жана орто бизнесте 12 миңдей ишкана болсо, анын жети миңден ашыгы Бишкек шаарына туура келет. Башка шаар, райондор менен кошо өзгөчө абал режиминде тургандыктан борбордогу көпчүлүк тармактагы ишканалар кирешесиз калды. Анын ичинде мейманканалар, туристтик компаниялар, коомдук тамактануу, соода жайлары, сулуулук салондору, авто жуугучтар, таксопарктар жана башка багыттагы фирмалар бар.

Ал тургай бүтүндөй базарлар, андагы жүздөгөн соода жайлары да коронавирустун кесепетинен жабыр тартышууда. Базарлар, соода жана тейлөө ишканаларынын ассоциациясынын президенти Дамира Дөөлөталиева буларга токтолду:

«Мадина» базары. Архивдик сүрөт.
«Мадина» базары. Архивдик сүрөт.

«Биздин ассоциацияга мүчө болгон бардык базарлардын иштери кыйындады. Анын ичинен, маселен, бүтүндөй «Дордой» базары токтоп калып жатат. «Мадина» жана башка базарлар да жабылып турат. Базарлардын башчылары да, катардагы соодагерлер да кыйналууда. Насыя алгандар бар, ижара акысын төлөй албай аткандар андан көп. Бирок албетте, базар жетекчилери сатуучуларга колдон келишинче жардам бергенге аракет кылып жатышат».

Эгер жагдайды жалпыласак, баштапкы эсептөөлөр менен эле тейлөө тармагы кирешесиз калары, өндүрүш да азаяры анык болду. Демек андай болсо жыл жыйынтыгында өлкөнүн ички дүң өнүмү (ИДӨ) да күтүлгөндөн аз чыгары белгилүү болуп турат. Муну өкмөт да моюнга алып жатат.

Бизнеске жеңилдиктерди берүү боюнча мыйзамдарды караган Жогорку Кеңештин 1-апрелдеги жыйынында экономика министри Санжар Муканбетов мындай деди:

Санжар Муканбетов.
Санжар Муканбетов.

«Биз жыл башында экономикада 5 пайыз өсүш боло турганын болжолдоп жатканбыз. Анан февраль айында аны кайра караганда 3 пайызга чейин ылдыйлоо күтүлүп жаткан. Март айынын башында 2,8 пайызды түзүп, валюта рыногундагы абалдан улам 1,8 пайызга түштү. Азыркы биздин божомол боюнча өзгөчө абал улана берсе, анда 6,8 пайыз минуска кетебиз. Ошондуктан ишкерлерди колдоо боюнча азыр экономиканы жандандыруучу чаралардын биринчи топтому каралып жатат. Мыйзам долбоорлорунун экинчи жана үчүнчү топтомдорунда антикризистик фонддорду түзүү сыяктуу экономикага реалдуу түрдө таасир эте турган чараларды көрөбүз».

Улуттук статистика комитетинин баштапкы эсебинде, 2019-жылы Кыргызстандын ички дүң өнүмү (ИДӨ) 590 млрд. сомдон ашкан. Эгер экономика министри болжогондой артка кетүү болсо бул көрсөткүч 2020-жылы 530-550 млрд. сомду түзүшү мүмкүн. Пессимисттик маанайдагы эсептер мындан да төмөн.

«Бюджеттин жарымы кемиши мүмкүн»

Адатта ИДӨ азайса, бюджет да азаят. Анткени өндүрүш азайса, андан салык да азыраак төлөнөт. Муну да чакан ишкананын мисалы менен түшүндүрүп көрөлү.

Ал үчүн каарманыбыз Асел Алымбаеваны кайра угалы.

«Биздин «Аселим» ишканабыз жоопкерчилиги чектелген коом катары да өзүнчө салык төлөйбүз, анан жумушчуларыбыз да ар бири патент алат. Маселен, ай сайын ишкананын атынан 20 миң сомдон ашыгыраак, кыздардыкын кошкондо 50 миң сомдой болсо, жылына жалпысынан 500-600 миң сомдой салык төкчүбүз. Карантинден чыккандан кийин да жумуш орундарын кыскарта турган болсок, салыкты да 50% кыскартууга аргасыз болот окшойбуз. Ошондо жылдын жыйынтыгында болжолдуу 200-300 миң сом салык төлөшүбүз мүмкүн», - дейт ал.

Ооба, бул болжолдуу жана индивидуалдуу эсеп. Бирок жалпылап алганда деле көрсөткүчтөр ылдыйлап, салыктын көлөмү да азаят деген божомол бар.

Базарлар, соода жана тейлөө ишканаларынын ассоциациясынын президенти Дамира Дөөлөталиева да ушул жерден «Дордой» базарынын салыгын мисал келтирди. Анткени ал өзү ушул жерде кесиптик кошуундун да жетекчиси эмеспи.

«Дордой» базары. Архивдик сүрөт.
«Дордой» базары. Архивдик сүрөт.

«Бизде, «Дордой» базарында патент менен эле 35 миллион сомдой салык чогултушчу. Жылына 400 миллион сомдой болчу. Бул ишкерлердики. Ал эми «Дордой» ассоциациясы өзү юридикалык жак катары 755 миллион сомдой салык төлөчү. Анан чек арадан кирген-чыккан товарларды жана башка кызматтарды кошкондо, салык жана бажы төлөмдөрү жалпысы болуп бизден 5 млрд. сомдун тегерегинде бюджетке акча түшчү. Азыр иштебеген соодагерлер патент ала албай жатат, чек ара жабык болгондуктан жүк ээн-эркин кирип-чыкпай жатат. Соода болбой жатат. Ошондуктан салык азайышы мүмкүн. Канчага азаярын айта албайм, бирок базар жакшылап иштебесе, сумма азаяры турган иш», - деди Дамира Дөөлөталиева.

Коронавирус илдети башталган учурда эле өкмөт быйылкы бюджет азаярын мойнуна алган. 20-мартта парламентте отчёт берип жатып премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 2020-жылдын жыйынтыгында республикалык бюджет 28 миллиард сом чогулта албай калышы ыктымал экенин билдирген.

Бирок эксперттер жоготуу мындан да көп болорун эскертишүүдө. КЛДП партиясынын теңтөрагасы, саясий экономика боюнча эксперт Сейтек Качкынбай мындайча талдады:

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

«Кыргызстанда тейлөө кызматы улуттук экономиканын түзүмүндө 50% ээлейт. Тейлөө дегенде бул чакан жана орто ишкерлик. Өлкөдө 2 миллион 600 миң жумушка жарактуу киши болсо, ошонун жарымы ушул тармактарда иштейт. Менин оюмча бул топ быйыл 70% жабыр тартат. Натыйжада бул тармактагы 500 миңден 700 миңге чейин киши жумушсуз калуу коркунуч бар. Ушундай жагдайлардан жана инфляциядан улам быйыл бюджеттин 45-50% гана топтолушу мүмкүн. Башкача айтканда, доллар менен алсак Кыргызстандын 2 млрд. 200 миллион долларлык бюджетинин бир миллиарды чогулбай калышы мүмкүн».

Улуттук валюта менен эсептегенде, Кыргызстандын республикалык бюджетинин кирешеси 2020-жылга 163 млрд. 710 млн. сом деп бекитилген.

Өкмөт мунун ичинен 93 млрд. сомду салыктан, дагы 35 млрд. сомдой акчаны бажы төлөмдөрүнөн жыйнамак. Демек, Салык кызматы менен Бажы кызматы быйыл мына ушул пландарынан ат чабым алыста калчудай.

«Дагы карыз алууга туура келет»

Маалым болгондой, быйылкы бюджеттин чыгашасы алгач долбоордо 173 млрд. сом деп сунушталып, кийин мыйзам кабыл алынганда 171 млрд. 663 млн. сом деп бекитилген.

Мунун 45 млрд. сому мамлекеттик секторго жана 90,4 млрд. сому социалдык секторго жумшалмак. Башкача айтканда маяна менен пенсия-жөлөкпулга гана бюджеттин көпчүлүк бөлүгү коромок.

Эгер жалпы кирешенин жарымы чогулбай калса кандай болот? Айлык менен жөлөкпул кантип берилет? Мурдагы премьер-министр Темир Сариев өкмөт быйыл сырттан ири өлчөмдө карыз алууга аргасыз болорун божомолдоп жатат.

Темир Сариев.
Темир Сариев.

«Азыр Эл аралык Валюта Фонду (ЭВФ) Кыргызстанга 120 миллион доллар насыя берди. Мунун 70% беш жылдык, 30% он жылдык мөөнөт менен экен. Менимче салыктан, бажы төлөмүнөн жетиштүү акча чогултулбай калса, анда бюджеттин чыгашаларын кайрадан карап чыгып, ашыкча нерселерди азайтып, негизги нерселерге гана жумшаш керек. Бирок менимче кайра эле эл аралык финансылык уюмдардан акча алууга туура келет. Мындан сырткары, балким популярдуу эмес булак катары, Кыргызстандын Кумтөрдөгү акцияларын атай алам. Бүгүнкү күндө «Центеррада» биздин 450-500 миллион долларлык акциянын 200 миллион долларын сатышыбыз керек. Албетте, Кытайдан, Орусиядан жалдырап акча сурашыбыз мүмкүн, бирок ал реалдуу муктаждыкты жаба албай калат. Улуттук банктын эл аралык резервиндеги, «кара күнгө» деп чогултуп келе жаткан 2,4 млрд. доллардын 200 миллион долларын да өкмөткө алууга туура келиши мүмкүн», - деди ал.

Ошентип, өкмөт «өйдө тартсаң өгүз өлөт, ылдый тартсаң араба сынат» дегендей жагдайга туш келди. Бир жагынан коронавирус эпидемиясынын тушунда ишкерлерге колдоо көрсөтүү зарыл болуп жатса, экинчи четинен аларды салыктан да бошотуп жибере албайт.

Болгону ишканалар туум менен айыппулдан, жеке ишкерлер камсыздандыруу полисинен күзгө дейре бошотулду. Кичи жана орто бизнестегилерге камсыздандыруу акысынын тарифи беш пайызга арзандатылды. Мындан тышкары текшерүүлөргө мораторий киргизилип, салыктарды төлөөнүн мөөнөтү гана узарды.

Жыйындардын биринде өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев азыркы кыйынчылык бир топко созулуп кетишин эскерткен жайы бар.

Мухаммедкалый Абылгазиев парламенттеги жыйында.
Мухаммедкалый Абылгазиев парламенттеги жыйында.

«Азыркы финансылык шок, азыркы кыйынчылык - эки айда бүтө калчу кыйынчылык эмес. Мунун зыяны, кыйынчылыгы дагы уланат. Ошону үчүн биз сөзсүз түрдө ишкерликти коргошубуз керек. Мыйзам жагынан да, финансылык жактан да, өзгөчө салык-бажы мамилелери боюнча колдошубуз зарыл. Азыркы мөөнөттө иштебей турган мезгилдеги карыздарды төлөө мөөнөтүн узартабыз, салыктык жана социалдык төгүмдөр боюнча отчётторду тапшыруу мөөнөтүн 1-октябрга чейин жылдырабыз», - деди өкмөт башчы.

Бирок саясий экономист Сейтек Качкынбай бул чаралар аздык кыларын, өкмөт ишканаларды баары бир кайсы бир салыктардан бошотушу керек болорун белгиледи. Андан да жарандарды жана ишканаларды камап жата бербей, алардын эртерээк иштешине шарт түзүш керек экенин кошумчалады:

Чехия менен Түштүк Кореяда ишкер чөйрөнүн өкүлдөрүн коронавирустан текшерип, аларда оорунун белгилери жок болсо, дароо жумушка чыгарып жатат. Биз да ушул алгоритмге батыраак өтүшүбүз керек».
Сейтек Качкынбай.


«Кечээ жыйында биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов «биз мамлекеттик кызматкерлердин айлыгын бере алабыз» деп айтып атпайбы. Айлык деген ал Бороновдун акчасы эмес, ал салык төлөөчүлөрдүн жана чакан, орто ишкерликтин берип жаткан акчасы. Ошондуктан ишкер чөйрө менен тез аранын ичинде сүйлөшүп, ишти батыраак жандантышыбыз керек. Ооба, карантинде кармоо да аргасыз чара экенин түшүнүп жатабыз. Бирок камалып жата берүү жападан жалгыз жол эмес. Маселен, Чехия менен Түштүк Кореяда ишкер чөйрөнүн өкүлдөрүн коронавирустан текшерип, аларда оорунун белгилери жок болсо, дароо жумушка чыгарып жатат. Биз да ушул алгоритмге батыраак өтүшүбүз керек».

Эксперттердин баамында, 2020-жылы чет өлкөдөн которулган мигранттардын акчасы жана түз инвестициянын көлөмү да кескин азайышы мүмкүн.

Башка мамлекетте иштеген кыргызстандыктар 2019-жылы 2,4 млрд. доллар которушса, быйыл алар бул сумманын тең жарымын эле жөнөтүшү ыктымал. Былтыр ошондой эле 876 миллион чет элдик түз инвестиция келсе, 2020-жылы бул көрсөткүчтүн үчтөн бири келбей калышы мүмкүн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Онлайнга көчкөн сабактардын оош-кыйышы

Иллюстрациялык сүрөт.

Билим берүү жана илим министрлиги 8-апрелден тарта орто мектептин окуучуларын аралыктан окутууга өттү. Бирок онлайн окуулардын тартибине байланыштуу мектеп окуучуларынан, ата-энелерден көптөгөн суроолор түшүп жатат.

Буга чейин билим берүү жана илим министри Каныбек Исаков 8-апрелден тарта аралыктан окутуу кадимкидей базалык планга ылайык, алдын-ала түзүлгөн жадыбал боюнча өтө турганын айткан.

Анткен менен аймактардагы мектеп окуучуларынын ата-энелери министрлик сунуштаган онлайн окутуунун жол-жобосун алигиче түшүнө албай убара.

Маселен, Нарындын Жумгал районундагы Сары-Булуң айылынын тургуну Дөөлөтбек Жусубалиевдин алты баласынын төртөө мектеп окуучусу. Балдардын атасы алар окууга даяр эмесин айтууда.

Дөөлөтбектин угушунча, министрлик онлайн окуш үчүн "Мегакомдун" “Мега 24” тарифи ишке кире турганын кулак кагыш кылган. Бирок ал СИМ-карталар Сары-Булуң айылына келген күндө деле ал жерде "Мегаком" оператору тартпайт.

“Билим берүү жана илим министри видеосабактарды “Мега24” тарифинен тиркемеден окугула деп жатат. Бирок биздин айылда "Мегаком" эмес, башка түйүндөр да тыңгылыктуу тартпайт. Биз эч кандай аралыктан окууга даяр эмеспиз. Жетиштүү маалымат жок болсо кантип окуйбуз?”.

Билим берүү министри Каныбек Исаков: Карантинде кантип окуйбуз?

Буга чейин министрлик видеосабактарды телеканалдардан көрүүгө жетишпей калган окуучулар үчүн «Мега24» мобилдик тиркемесин «Альфа Телеком» компаниясы өлкө мугалимдерин бирдиктүү корпоратив тарифине кошуп, уюлдук телефондо бирдик жок болгон учурда да иштей бере тургандай кылганын айткан.

“Альфа Телекомдун” жетекчиси Акылбек Жамангулов бул биринчи долбоор болгондуктан аймактардагы мурда "Мегакомду" колдонбогондорго СИМ-картаны таркатуудагы кемчиликтерди моюнуна алды.

Бирок компания эки күн ичинде Билим берүү жана илим министрлиги даярдаган видосабактарды толук “Мега24” тарифиндеги тиркемеге көчүрүп, республикадагы жалпы 1 млн., 300 миң окуучу менен 80 мугалимдин үчтөн бир бөлүгүн ушул тариф менен камсыздаган.

Акылбек Жамангулов.
Акылбек Жамангулов.

“Тизме боюнча Кыргызстандагы бардык кеңселерибиз аркылуу акысыз СИМ-карталарды тарата баштадык. Менимче, бул жуманын ичинде СИМ-карталарга муктаж мугалимдер менен окуучуларды толук кандуу камсыздайбыз. Мурдатан эле "Мегакомдун" абоненти болгондор онлайн түрдө эле “Мега24” тиркемесин колдоно алат. Ал эми "Мегаком" тартпаган жерде жашаган окуучулар менен мугалимдер башка уюлдук операторлор менен деле аталган тиркемени көчүрүп, окуй берсе болот”.

Ысык-Көлдүн Бөкөнбаев айылында жашаган Гүлбар Тургунова бир кыз, бир баласы менен 8-апрелден тарта телеканалдардан көрсөтүлө турган сабактардын жадыбалын билбей жатканын айтты. Мындан тышкары министрлик сөз кылган каналдардын айрымдары каарманыбыз жашаган айылда тартпайт экен.

“Өткөндө билим берүү жана илим министри Каныбек Исаков жакындаганда сабактардын жадыбалдарын ар бир окуучунун жана ата-эненин электрондук дарегине жөнөтөбүз деген. Андан кабар жок. Мугалимдер деле жадыбал тууралуу ооз ача элек. Менимче, мугалимдер деле эмнени окутарын түшүнбөй жатат. Буга чейин деле эптеп сабак өттү кылып жатышкан”.

Билим берүү жана илим министринин орун басары Нурлан Омуров министрлик сунуштаган каналдар тартпаган айылдарга жергиликтүү телеканалдар жардамга келерин айтты.

Маселен, ЭлТР менен "Баластан" телеканалында көрсөтүлө турган сабактар аймактардагы айрым жергиликтүү каналдар аркылуу “ретрансляция” болот экен. Ал эми видео сабактардын биринчи жумасынын жадыбалы түзүлгөн. Алар 8-апрелден тарта телеканалдар менен министрликтин атайын порталдарында анонс катарында кетет.

Карантинде англис тилин үйрөнгөн балдар

“8-9-10- апрелде өтө турган сабактардын жадыбалы түзүлдү. Анда 1-4-класстарга жана мектепке чейинки билим берүү КТРКнын «Баластан» каналы аркылуу болот. Ал эми 5-11-класска чейинкилерге болсо ЭлТРдин «Илим-билим» каналы кызмат кылат. Ортодо эч кандай чаташуу, орун алмашуу болбойт”.

Деген менен карантиндик кырдаалда өздөрүнүн чеберчиликтерин көрсөтүп, абалга тезирээк ыңгайлашып жаткан мугалимдер да бар. Ал гана эмес Билим берүү жана илим министрлигинин электрондук дарегине өздөрүнүн видео сабактарын сунуштаган мугалимдер да жок эмес.

Айталы, Үмүт Байгабылова - Чүйдүн Панфилов районундагы Эсенжан Кожомкулов атындагы орто мектебинин башталгыч классынын мугалими. Ал кээде аргасыздык жана муктаждык адамдарды ойлонууга, изденүүгө түрткөнүн айтты. Үмүт эжей азыркы абал санариптик технологиялар менен мугалимдердин иштөөсүндөгү темпти тездетти деген ойдо.

“8- апрелди күтпөй эле өз ара окуучулар менен онлайн сабактарды тест түрүндө өтүп жатабыз. Акыркы кырдаал биз үчүн чоң тажрыйба болуп жатат. Мындан сырткары балдар үйүндө бош отурбасын деп «үйдө отуруп, ооруну жеңебиз» аттуу флешмоб уюштуруп, аны "YouTube" каналга жүктөдүк. Азыр ал флешмобго реакция кылгандар бар”.

Билим берүү тармагы боюнча адис, психолог Асылбек Жооданбеков бүгүнкү күндө ар бир ата-энеге педогогикалык сабаттуулук боюнча чоң жоопкерчилик илингенин белгиледи. Ар бир баланын дилине кулак төшөп, ар бир бала менен сырдашып, ата-энелик милдетти аткаруунун жүгүн сезүүгө мезгил келди деген пикирде.

Коронавируска байланыштуу 15-апрелге чейин Кыргызстанда айрым аймактарында өзгөчө абал жарыяланып, мектеп, бала бакча жана жогорку окуу жайлары убактылуу жабылды. 7-апрелге карата COVID-19 жуккан кыргызстандыктардын жалпы саны 228 болду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Айгүл тоого" быйыл киши кирбейт

Баткен районунун акими Каланбек Маркаев өткөн жумада коронавируска байланыштуу "Айгүл тоо" коругуна туристтер киргизбөө тууралуу койду. Бул чечим элдин саламаттыгы жана коопсуздугу үчүн кабыл алынганы кабарланды.

Карантинде англис тилин үйрөнгөн балдар

Карантинде англис тилин үйрөнгөн балдар
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:32 0:00

Ош: партиялардын «саясатташкан» жардамы

Ош базары.

Ош шаарына коронавируска байланыштуу өзгөчө абал киргенден бери бир нече партия ачык жарыя кылуу менен элге жардам бере баштаган. Бул коомчулукта алардын саясий упай топтоо аракети катары кабыл алынууда.

Ошто жана бир канча шаарда 12-апрелде жергиликтүү кеңештерге шайлоо өтмөк. Бирок шайлоо COVID-19 илдетине байланыштуу жылдырылып, эми качан өтөрү белгисиз.

Ош шаарына Мамлекеттик материалдык резервдер фондунан 130 тонна ун бөлүнүп, 5-6-апрель күндөрү жергиликтүү бийлик элге тарата баштаган. Оштогу айрым укук коргоочулар жана активисттер «аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө бөлүнгөн унду «Биримдик» партиясы өз атынан таратып жатат» деп айтып чыгышты.

«Азаттык» радиосуна бир нече аудио келди. Анда «Биримдик» партиясы өз тарапташтарына гана ун таратып жатканы жөнүндө сүйлөшүүлөр бар. Атын атагысы келбеген бир канча киши бул Мамлекеттик материалдык резервдер фондунан бөлүнгөн ун экенин айтты. Алардын бири мындай дейт:

«Бийликтин партиясы "Биримдиктин" атынан» деп гумжардамга келген унду таратып жатат. Эки-үч күн мурда шайлоочу бекер берилип жаткан унду алууга барган учурда берип жаткан аял «сен шайлоо учурунда башка партияны колдогонсуң» деп ага ун бербей коюшуптур. Кийин да ушундай окуялар кайталанды. «Өзүбүзгө караштуу партияны колдойбуз деген адамдарга беребиз» деген учурлар бар».

Ош шаарынын мэриясына караштуу тышкы байланыштар жана ишкер чөйрөнү өнүктүрүү aгенттигинин жетекчиси, «Биримдик» партиясынын Ош шаарындагы координатору Замир Юсупов бул маалыматты четке кагып, партиянын атынан азык-түлүк таратылбаганын айтты:

«Бул маалыматты кечээ «Фейсбуктан» көрүп таң калдым. Жалган маалымат. Билбейм, кантип эле жазып калышты. Ар бир адам элге жардам берип кайрымдуулук кылып жатат. Балким ошону кээ бири түшүнбөй, Мамматрезервдин жардамын партиялар өз атынан берип жатат деп ойлоп калышы мүмкүн».

«Интербилим» коомдук бирикмесинин Оштогу өкүлү Гүлгаакы Мамасалиева өзүнүн булактарына таянып, жогорудагы маалыматка ээ экенин, бирок «Биримдик» өзүнүн же Мамлекеттик материалдык резервдер фондунун унун таратканын так айта албай турганын билдирди:

«Булар өздөрү барып таратып жатпайбы. Демек өздөрүнүн шайлоочуларына таратып жатат. Партиялардын акчасы болсо, ал расмий түрдө фонддон ачык жарыяланган мэриянын же республикалык эсептерге которсо шайлоочуларына гана эмес, тегиз таратылмак. Чындап Ош шаарына жардам берем десе, алар шайлоочуларды ойлонбош керек да. Мисалы, «Биримдик» «Ош шаарына жардам берип жатабыз» деп салмак да. Аларга айырмасы жок болуш керек».

«Биримдик» партиясынан сырткары, «Бир Бол», «Бирик», КЛДП жана башка партиялар да элге жардам берип жатканы тууралуу маалыматтарды айрымдар Интернет аркылуу байма-бай бөлүшүүдө. Булар Ош шаардык кеңешине шайлоого катышарын жарыялашкан партиялар.

БШКнын мүчөсү Атыр Абдрахматова Оштогу партиялардын элге берип жаткан жардамы жөнүндө бир канча кайрылуу болгонун айтты. Ал партиялардын көрсөткөн жардамын «көмүскө үгүт» деп баалады:

«Тамак-аш болобу же башкасыбы, анын баарын бекер таратууга шайлоо мыйзамдары чек коёт. Бул добушту сатып алуу деп эсептелет. Бир жагынан шайлоо өнөктүгү токтотулду, экинчи жагынан шайлоого катышып жаткан партиялар «элге жардам берип жатабыз» деген ураанды жамынып, өзүнүн саясий пиарын улантып жатышат. Учурдан пайдаланып, көмүскө үгүттөө иштерин жүргүзүү - мыйзамсыз».

Ош шаардык кеңешинин депутаттарын шайлоого тогуз партия ат салыша баштаган. Коронавирус илдетинен улам БШК 23-мартта жергиликтүү шайлоону токтоткон.

Өлкөнүн айрым аймактарында 25-марттан тартып өзгөчө абал режими кирген. Алардын катарында Ош шаары да бар. Өзгөчө абалдын мөөнөтү 15-апрелге чейин деп белгиленген. Буга байланыштуу базарлар, ишканалар жабылып, тейлөө сектору ишин токтоткон. Аларда иштеп жаткан миңдеген адам жумушу жок үйүндө отурууга аргасыз болсо, коомдук аялуу катмары азык-түлүк жана башка жардамга муктаж экенин билдирүүдө.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Атамбаев бийликти өткөрүп берди, аны Жээнбеков улантат деп ишенебиз"

Илдет жугузган дарыгерлердин аянычтуу абалы

Иллюстрациялык сүрөт.

Саламаттык сактоо министрлиги коронавирус жуккан медкызматкерлердин саны 32ге чыкканын маалымдады.

Айрым эркин эксперттер бул көрсөткүч бир нече күндөн кийин дагы эселеп көбөйө турганын айтып кооптонууда.

Саламаттык сактоо министри Сабиржан Абдикаримов обсервацияда жаткандардын анализи чыккандан кийин бул көрсөткүч дагы өзгөрүшү мүмкүн экенин айтууда.

Министр "Азаттыктын" 7-апрелдеги "Эксперттер талдайт" берүүсүндө медкызматкерлерге илдеттин жугушу боюнча эпидемиологиялык иликтөө жүргүзүү зарыл экенин белгиледи:

Сабиржан Абдикаримов.
Сабиржан Абдикаримов.

“Эпидемиологиялык иликтөөдөн кийин эмненин негизинде жукканын айтышыбыз керек. Эрежелерди сактабаганы үчүнбү? Атайын кийим-кечелерди бергенбиз. Кээде ошону кийип, кайра чечкенде эреже сакталбаганы үчүн жугузуп алышы мүмкүн. Инфекциялык ооруканада иштеп жүргөн бир дарыгер өзү менен кошо иштеген үч медицина кызматкерине жана үйүндөгү баласы менен келинине жуктуруп алган”, - деди министр.

Министрдин маалыматында, Ноокат районундагы обсервацияда жаткан кишилерди медициналык тейлөө менен камсыз кылган бир дарыгер жана үч медайым, Ош шаарындагы Жугуштуу оорулардын клиникасындагы мурда ооруп жаткан дарыгердин кесиптештери, бир дарыгер, эки медайым коронавирус жугузуп алган. Бир дарыгерге кичи ажылыктан (умра) келген адамдан жуккан.

«Дарыгерлердин маанайы чөгүп турат»

Ооруп жаткан дарыгерлердин бешөө азыр Бишкетеги жугуштуу оорулардын клиникасында. Аталган жайдын башкы дарыгери Гүлжигит Аалиевдин айтымында, ак халатчандардын абалы канааттандырарлык. Ооругандардын бирөөнүн - эпидемиолог-дарыгердин - дем алуусу начарлап, 6-апрелде кычкылтек жабдуусуна кошулган. 7-апрелде өз алдынча дем алууда.

Ооругандар менен сүйлөшүүгө мүмкүн болгон жок. Аалиевдин айтымында, алардын азыр маанайы түшүп турган кези.

Гүлжигит Аалиев.
Гүлжигит Аалиев.

«Ооруп калган дарыгерлер менен бүгүн сүйлөштүк, - деди башкы дарыгер. - Аларга диагноз жаңы эле коюлгандыктан, ашыкча сүйлөшкөндү жактырбай, маанайы чөгүп турушат. Андыктан психологиялык басым жасабайлы деп чечтик. Себеби, ооругандар көп нерсени жактырбай, өзүнчө кыжаалат болуп жатышат. Бардык дары-дармектер, өздүк гигиеналык каражаттар жетиштүү. Кечээ COVID-19 менен ооруган бир дарыгердин абалы начарлап, өз алдынча дем ала албай, кычкылтек бергенбиз. Бүгүн жакшы болуп калыптыр. Калгандарынын абалы канааттандырарлык. Ооругандардын арасында кенже медициналык кызматкерлер да бар».

Эпидемологиялык кырдаалда медициналык кызматкерлердин өзүн-өзү коргоосуна байланыштуу Саламаттык сактоо министрлигинин №208 буйругу чыккан. Ага ылайык бардык ооруканаларда жугуштуу ооруга каршы өздүк тазалык, кийимдерди алмаштыруу тартиби берилген.

«Буйрукту так аткарып жатабыз»

Жалал-Абад шаарында коронавирус жуккан жаш балдарды дарылап жаткан Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын балдардын жугуштуу оорулар бөлүмүнүн кенже илимпоз, дарыгери Марлен Беделбаев ооруканадагы шарттар тууралуу буларга токтолду:

Марлен Беделбаев.
Марлен Беделбаев.

«Бул буйрукта эмне жазылган болсо баарын аткарабыз. Кийинүү тартибин да бузбайбыз. Дезинфекциялоочу каражаттарды колдонуп жатабыз. Атайын кийимдер, өздүк санитардык каражаттар, дезинфекция каражаттары Жалал-Абад облустук клиникалык жугуштуу оорулардын ооруканасында азыр жетиштүү. Кооптуу зонага кирерде коргонуучу костюмдарыбызды кийип киребиз. Маселен, алты саат ал жакта иштесек, аларды чечпейбиз. Кесиптештер арасында ооругандар жок. Кийин кооптуу зонадан чыкканда чечип, дезинфекциялык каражатка салып жатабыз. Бизде азыр 48 оорулуу жатат. Арасында балдар да бар. Айыгып чыккандары да бар».

«Кыргыз дарыгерлери ачык айткандан коркушат»

Дүйнөдө коронавирус жугуу коркунучунда дарыгерлер биринчи орунда туруп, оору башталгандан бери 100дөн ашык медициналык кызматкер каза тапты. Бирок Кыргызстанда жугуштуу ооруларды дарылаган дарыгерлер менен медайымдар саналуу болгондуктан, аларга оору жугуп, кыйналышы өтө опурталдуу экенин саламаттык боюнча эксперт Бермет Барктабасова баса белгиледи.

Ал «оору жайыла баштаганда эле эпидемологиялык кызмат, Саламаттык сактоо министрлиги дарыгерлер арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, оорудан коргонуу боюнча көрсөтмө берген эмес» деп сындады:

Бермет Барктабасова.
Бермет Барктабасова.

«Түштүк аймактардагы дарыгерлер эч кимиси атайын көрсөтмө албаганын айтышууда. Оору башталганда алар эч кандай коргонуучу кийими жок эле бейтаптарды карап жүрүшүптүр. Бирок эми муну ачык айтып чыга албай коркуп жатышат. Себеби «ооруну жугуздуңар» деп, алардын өзүнө айып коюшууда. «Коргонуучу каражатты туура эмес кийип, чечип ооруну жугузушту» дегенди расмий тарап айтып жатпайбы. Эгер аларга кандай кийиниш керек экени айтылбаса кайдан билишмек эле? Азыр деле аларга берилип жаткан коргонуучу кийимдер сапатсыз, үлбүрөгөн жука материалдан экен. Бат эле айрылып калып жатыптыр. Министрликте ал тургай мындай каражаттардын бирдиктүү стандарты да болгон эмес. Андыктан медиктер арасында ооругандар көбөйө бермекчи».

Ал арада медициналык кызматкерлердин өзгөчө кырдаал маалындагы иши, айлык акысы, ооруну жугузуп алса, ошол илдеттен каза тапса төлөнө турган жөлөкпул тууралуу атайын мыйзам долбоору иштелип жатат. Министр Сабыржан Абдикаримов бул мыйзамды парламент тез арада кабыл аларын билдирди.

Марттын экинчи жарымында Кыргызстанда коронавирус менен ооругандар жаңыдан каттала баштаганда социалдык медиада медиктердин коргонуу каражаттары жок иштеп жатканы тууралуу маалыматтар таркаган.

Бирок УКМК мындай билдирүүнү "фейк" деп атап, аны тараткан адамды кармаган.

Соңку маалыматтарга таянсак, бүгүнкү күнгө карата Кыргызстанда бул илдет жуккандардын саны 270ге жетти, алардын ичинен төртөө каза болду, 25и айыгып чыкты. Алардын ичинен 32си медициналык кызматкерлер.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Келген жардам, кедерине кеткен экономика

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанга эл аралык финансы уюмдарынан жардам келе баштады. Өкмөт акчаны биринчи кезекте маяна, жөлөк пул, пенсия берүүгө жана коронавируска каршы иштерге жумшаганы жатат.

Аткаруу бийлиги жакын арада бюджеттин чыгашаларын кыскартып, ага өзгөртүү киргизүүнү Жогорку Кеңешке сунуштай турганы белгилүү болду.

Өкмөт кыргыз-орус өнүктүрүү фондунда колдонулбай жаткан каражаттын 200-250 млн. долларын экономикага тартуу жолун карап жатат. Андан тышкары донорлор, эл аралык каржы булактардан акча алуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүдө. Бул тууралуу вице-премьер-министр Эркин Асрандиев 7-апрелде брифингде айтты.

Анын маалыматына караганда, Эл аралык Валюта Фонду Кыргызстанга бөлгөн 120,9 млн. доллардын алгачкы бөлүгү өлкөнүн эсебине 31-мартта түштү. Бул каражат бюджетти колдоого жана коронавируска каршы иштерге сарпталат.

Эркин Асрандиев.
Эркин Асрандиев.

«Ушу тапта Азия өнүктүрүү банкынан 100 млн. доллар, Европа өнүктүрүү банкынан 100-150 млн. доллар алуу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Дүйнөлүк банктын буга чейин Кыргызстанда колдонулбай калган 9 млн. долларын колдонуу максатын өзгөртүп, дары-дармек алууга жумшоого макулдук алдык. Аталган банк бизге дагы 12 млн. доллар бөлүп берүүнү чечти. Андан тышкары Ислам өнүктүрүү банкы менен да сүйлөшүүлөр болуп жатат», - деди Асрандиев.

Каражаттар насыя жана грант түрүндө алынууда. Коронавируска байланыштуу кырдаалдан улам президент Сооронбай Жээнбеков да эл аралык каржы институттарынын Кыргызстандагы өкүлдөрү менен тез-тез жолугуп финансылык колдоо көрсөтүүнү сурап жатат.

Экономист Мейманбек Абдылдаев Кыргызстанга окшогон экономикасы чабал мамлекеттер насыя алууга, жардам суроого мажбур экенин билдирип, бирок аны колдонуу, бөлүштүрүү ишине көңүл бурууга чакырды.

Мейманбек Абдылдаев.
Мейманбек Абдылдаев.

«Мурда бюджеттен каражат уурдап жүргөндөр кайра эле келген акчаны көзөмөлдөп жатса, аларга канчалык ишеним бар? Айла жок, эми иштин баарын ошолор тейлейт. Акчаны бөлүштүрүүнү, аны колдонууну коомчулук тыкыр көзөмөлдөш керек. Бирок коомчулук аны камсыз кыла аларына ишенбейм».

Кыргыз өкмөтүнүн алдын ала эсеби боюнча коронавирустун кесепетинен быйыл өлкө бюджетине 28 млрд. сом же 400 млн. доллар түшпөй калышы мүмкүн.

Буга кошумча аткаруу бийлигинде чет жактагы мигранттардан келген акча 15 пайызга чейин кыскарат деген божомол бар. Быйыл январь айында эле мурдагы жылдарга караганда акча которуу 14% кемиген. Расмий маалымат боюнча эмгек мигранттары өлкөгө жыл сайын 2 млрд. доллардан ашык акча салат.

Талдоочу Сейтек Качкынбай кыргыз мигранттарынын көбү Орусияда экенин жана аталган өлкөдө жумуш апрель айынын аягына чейин токтогонун эске салды. Андыктан мигранттар которчу акча бир топ эле азаярын жана өлкөдө бюджеттик жоготуулар мындан да көп болушу мүмкүн экенин болжоп жатат.

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

«Өкмөт «бюджетке 400 млн. доллар түшпөй калышы мүмкүн» деди. Бирок жоготуу мындан да көп болот. Азыр 18% инфляция эле 400 млн. долларга чыкты. Демек, бюджетке түшпөй калган акча менен инфляция эле 800 млн. долларды түзөт. Ага кошумча бизде жыл сайын бюджет 300 млн. доллардын тегерегинде дефицит менен жабылат. Ушуну менен быйыл казынада баш-аягы 1 млрд. 100 млн. доллар жоготуу болот».

Өкмөт бюджеттин чама-чаркын эске алып эл аралык каржы уюмдардан алынган грант, насыяларды мамлекеттик кызматкерлерге айлык, жарандарга жөлөк пул, пенсия бериш үчүн короткону жатат.

Алынган каражаттын бир бөлүгү дары-дармек сатып алууга, медицина тармагына бөлүнөрү сөз болду. Эркин Асрандиев өкмөттүн бизнеске акчалай колдоо көрсөтүүгө чамасы чак экенин дагы бир жолу кайталады.

«Биз башка өнүккөн мамлекеттерге окшоп ишкерлерге бюджеттен бекер насыя, акча берип же толугу менен салыктан бошото албайбыз. Муну ачык айтышыбыз керек».

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев да буга чейин өкмөт бизнести колдош үчүн бардык чараларды көрө турганын, бирок финансылык жактан жардам берүүгө мүмкүнчүлүк жок экенин билдирген. Аткаруу бийлиги ишкерлерди колдоо катары бизнес чөйрөсүн текшерүүгө киргизилген мораторий 2021-жылдын аягына чейин узартылганын кабарлады.

1-октябрга чейин ишканаларды туум менен айып пулдан, жеке ишкерлерди камсыздандыруу полисинен бошотуу, кичи жана орто бизнестегилерге камсыздандыруу акысынын тарифин беш пайызга арзандатуу чечимдери да бар.

Жогорку Кеңештин депутаты Акылбек Жапаров өкмөттүн бизнес чөйрөсү боюнча турумун сынга алып, Кыргызстанда ишкерлерди колдоого ички ресурстар жетиштүү экенин айтып жатат.

«Эркин Асрандиевдин «бизде акча жок, бизнеске жардам бере албайбыз» дегени саясий жактан да туура эмес. Бул – ал бюджетти билбегендигин жана кызматка жаңы гана барганын көрсөтүп турат. Анткени өзгөчө абал мындан ары да узара турган болсо да өкмөттүн мүмкүнчүлүгү жетет. Биз бюджетти бекитип жатканда тышкы карызды төлөгөн күндө да жалаң корголгон беренелер менен 16 млрд. сом запасы менен бекитип бергенбиз. Андан тышкары резервде 1 млрд. 25 млн. сом бар. Асрандиев элге үмүт берүү ордуна «биз байкушпуз, эч нерсебиз жок» дегени вице-премьер-министрге жарашпайт», - деди депутат.

Аткаруу бийлиги Бишкек, Ош, Жалал-Абад шаарларында өзгөчө абал киргизилгенине байланыштуу кыска мөөнөттүү антикризистик планын бекиткен. Өкмөттүн маалыматы боюнча, эми 2020-жылдын аягына чейин аткарыла турчу иштер, тобокелдиктер камтылган план иштелип жатат.

Эркин Асрандиев аткаруу бийлиги бир катар чыгашаларды кыскартууга барарын жана бюджетке өзгөртүү киргизүү сунушу жакын арада парламентке киргизилерин кошумчалады. Бирок чыгашаларды кыскартуу боюнча так сандарды айткан жок. Акылбек Жапаров артыкбаш чыгымдарды азайтуу боюнча өкмөткө сунуштарын берди.

Акылбек Жапаров.
Акылбек Жапаров.

«Бюджетте ички карызды тейлөө үчүн 12,6 млрд. сом бар болчу. Ички карызды төлөөнү кийинки жылга жылдырып ал акчаны бизнести колдоого жумшаш керек. Бул карыздар өзүбүздүн эле коммерциялык банктардын алдындагы карызыбыз. Ошондуктан ички карыз күтө турат. Мындан тышкары тышка карызга 16 млрд. сом каралган. Тышкы карызды төлөөнү да токтоту туруп, биз карыз алган каржылык уюмдар, өнөктөштөргө кат жиберип, «быйыл төлөй албайбыз келерки жылга калтыргыла» деп сурашыбыз керек. Эгерде сарптап жиберишпесе эле ушуларды эске алганда өкмөттүн эсебинде 160 млн. доллар акча турат. Мындан тышкары быйыл ар кандай жабдыктарды алганга деп 20 млрд. сомду өзүнчө бөлүп койгонбуз. Биз 58 млрд. сомду маянага бөлөбүз. Андан тышкары кызматкерлердин муктаждыктары үчүн 22 млрд. сом каралат. Мен ошонун жарымын – 10 млрд. сомду кыскарткыла деп сунуш кылгам. Кызматтык сапарларды, ар кандай сатып алууну толук токтотуш керек. Башкача айтканда, обу жок чыгашаларды азайтыш керек. Бизде акыркы тапта чыгаша жагы такыр эле иреттелбей калды».

Жапаров өкмөттүн өзгөчө абал учурундагы бюджети кечигип жатканын, ошондуктан кийин биринчи кварталдын чыгашалары боюнча Финансы министрлиги укук коргоо органдарына жооп бериши керектигин эскертти.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эл үнү: Насыянын үстөгү, дыйкандын cанаасы

Ош шаары, март, 2020-жыл.

"Эл үнүнө" материалдык жана тамак-аш жагынан жардам күткөн жалгыз бой энелер жана көп балалуу үй-бүлөлөр кайрылышты. Москванын "Шереметьево" аэропортунда турган мигранттар бийликке дагы кайрылуу жолдошту.

Гүлсара Маразыкова:

- Жалгыз бой энемин, Оштон болом. Бишкекте Совет көчөсүндө батирде турам. Үйдө тамак-аш, эч нерсе калбай калды. Абдан кыйналып жатам. Ичкиликтин айынан беш жыл мурда күйөөм менен ажырашып кеткем. Тигүү цехинде иштечүмүн, карантинге байланыштуу жумуш токтоп калды. Эки күндөн бери тамак иче элекпиз. Картөшкө, пияз – эч нерсе калбады. Кимге жардам сурап кайрыларымды билбей турам. Балдардын улуусу 3-класс, анан 2-класс, дагы бирөө беш жашта. Кыйналып жатам.

Венера Райымкулова:

- Беш балам менен кыйналып жатам. Жол кирем 1760 сом болуп кетиптир. Кошунамдан да карыз алгам. Бир кызым 11-класста, экинчи кызым 7-класста окушат, дагы бир балам алты жашта, кичүүсү төрт жашта. Күйөөм иштебейт, ал карантинге чейин эле иштечү эмес. Ал ичкиликке жакын. Бир ичкенде 10-15 күн токтобой ичет, ошон үчүн ишке деле алышпайт.

Бишкек шаарынын мэри Азиз Суракматов 7-апрелде өткөн брифингде мындай деди:

- Өкмөттүн токтому менен бөлүнгөн, ишкерлер жана катардагы жарандар берген жардамдар биринчи кезекте аз камсыздалган үй-бүлө катары тизмеде тургандарга, андан кийин жардамга муктаждарга таратылат. Ал үчүн жардамга муктаж адамдар өзү жашаган райондордун акимчилигине кайрылып, тизмеге жазылышы зарыл.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин 7-апрелде берген жообу:

- Калктын мындай катмарына өткөн жумадан тартып жардам бериле башталды. Социалдык өнүктүрүү кызматынын тизмесинде турган жарандардан тышкары күнүмдүк акча тапкандар акчасыз калганы түшүнүктүү. Ошон үчүн азыр жергиликтүү бийлик менен бирге тизмелер түзүлүп жатат. Аларды биз ала баштадык. Анын негизинде күнүмдүк керектелчү азык-түлүктүн 6-7 түрү элге таратылат. Буга жергиликтүү бийликтин жана өз ыктыяры менен жардам берип жаткан ишкерлердин каражаты жумшалды. Тизме боюнча өлкөдө 210 миң үй-бүлөгө жардам берилет.

Атын атабаган аял:

- Саламатсыздарбы. Гуманитардык жардамга берилип жаткан ун ар бир облуска таратылып кетти го. Ошол жардамдан ар бир жаранга бирден кап ун берилеби? Аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө таратылабы? Азыр Кочкор районунун борборунда ундун баасы 1700-1800 сомдон болуп жатат. Эмнеге эч ким көзөмөлдөбөйт? Баа 2000 сомго чыгат деп атышат. Ар ким өз баасын коюп, сатып жатышат. Карапайым элге ун арзаныраак болсо жакшы эле.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин 7-апрелде берген жообу:

- Азык-түлүктүн баасына көзөмөл бар. Ун, нан, сүт, картөшкө сыяктуу негизгилерине көзөмөл киргизилген. Антимонополиялык комитет мүмкүн болушунча бааларды бекиткен. Бирок ачыгын айтыш керек, баа өсүп жатат. Бул жалпы кырдаалга байланыштуу. Бир топ азык-түлүк продукциясы бизге сырттан келет. Бул доллардын курсунун жогорулашына да байланыштуу. Өзгөчө кырдаал киргенде жарандар дүрбөлөңгө түшүп, ал да баанын өсүшүнө таасир этти. Баа күн сайын көзөмөлдөнүүдө. Мамлекет көзөмөлдөбөсө баалар мындан да жогору болмок.

Москвадагы аэропортто тургандар бийликке дагы кайрылышты

- Урматтуу Сооронбай Шарипович, мына бир айга жакындап калды. Москванын "Шереметьево" аэропортунда Кыргызстанга жете албай жүрөбүз. Ушунча киши турабыз, бизди алып кеткиле.

Москва: "Бизди бул жерде калтырбагыла"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:34 0:00

6-апрелде Екатеринбургдан 17 кыргызстандык жаран Бишкекке учуптур. Бул жакта 200-300 мигрант уча албай жатат. Сөзсүз эле бирөө ооруп, же бирөө чоң кызматта иштеши керекпи? Биздин кыйналганыбызды, үмүттөнүп турганыбызды ким угат? Чыдадык, бул жакта жаттык. Мындай болбойт да, күндөн күнгө Москвада ооруга чалдыккандар өсүп жатат.

Тышкы иштер министрлигинин басма сөз кызматынын жетекчиси Улан Дыйканбаев «бийлик өлкөгө келе албай жаткандардын талабын жакшы билет, бирок дүйнөдө түзүлгөн кырдаалга байланыштуу маселени тезинен чечүү мүмкүн болбой жатат» деп билдирген эле.
Кыргызстандын Орусиядагы элчилиги абал оңолгончо мигранттарды иш жана жатакана менен камсыз кылуу боюнча көрүп жаткан аракеттери тууралуу да маалымат берген.

Насыя менен айып пулдун үстөгүн ким төлөйт?

Фарида Маралбекова, Ысык-Көл облусунун Бает айылында жашайбыз.

- Жакында эле “Мөл-Булактан” 60 миң сом насыя алдык эле. Процентин төлөө маалы келип калды. Бирок эми минтип карантинге туш болдук. “Мөл-Булакка” чалсак “биз жеке менчик компаниябыз, процентти төлөш керек. Эч кандай жүйө кабыл албайбыз” дешти.

Венера Абылкасымова:

- Үч балам бар. Өзүм үйдөмүн, жолдошум эле иштечү. 17-февралда ломбарддан акча алганбыз. Сом беришкен эмес. Кагазга сом түрүндө көрсөтүп, ал эми бизге болбой доллар карматкан. «Росломбард» берген. "Эртең доллардын баасы 80-85 сомго чыгып кетсе кандай болот?" десек, «доллар канчага чыкса ошончодон төлөйсүңөр» дешкен. Азыр жер-суунун барында жумуш жабылган да. Телевизордон бардык төлөмдөр үч айга созулганын уктук. Ломбард – менчик. Ал да үч айга созуп береби? 5000 доллар алганбыз. Батирдин акчасын да төлөй албай жатам.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин жообу:

- Улуттук банктын насыя төлөмдөрүн үч айга созуу тууралуу сунушун банктар аткарып жатышат. Эгер кайсы бир банк аткарбай жатса, Улуттук банкка же өкмөткө кайрылсаңыздар болот. Насыянын үстөк маселесин такыр токтотуу өтө оор маселе. Коммерциялык банктар депозиттин эсебинен жарандарга насыя берерин эске алышыбыз керек. Насыянын үстөк пайызын же төлөөнү такыр токтотуу мүмкүн эмес. Банктардын насыядан тарткан чыгымды төлөп берүүгө мамлекеттин чамасы жетпейт.

Мындан эки жума мурун ломбарддардын ишмердигин караган Финансы көзөмөл агенттигине ломбарддардан алынган насыялардын төлөө мөөнөтүн үч айга узартуу тууралуу сунуш берилген. Бүгүн да ушул маселе тууралуу сүйлөшүү болот.

Рахат Кулов, Бишкекте такси айдайт.

- Ак үйдө иштегендер, силерге кайрылып кетейин дедим эле. “Коопсуз шаар” боюнча айып пулдардын пениясы күндөн күнгө өсүп жатат. Күнүгө 20-30 сомдон кошулуп жатат. 23-мартта жумуш токтогон. Мына баарыбыз үйдө отурабыз. Айып пулдун акчасын төлөйлү деп барсам, "Коопсуз шаардын” компьютердеги программасы иштебей калып, кайра келгем. Андан кийин барайын десем акча жок болуп калды. Карантинде болгон акча тамак-ашка кетип, үйдөн чыга албай калдык. Бирок күндөн күнгө анын үстөгү өсүп жатат. Карантин башталгандан тартып, ошол айып пулдун баарын өчүртүп, же жок дегенде 50% төмөндөтүп берсеңер.

Жол коопсуздугун камсыз кылуу башкы башкармалыгынын өкүлү Тилек Оторов мындай жооп берди:

- Негизинен азыркы учурда "Коопсуз шаар" долбоорунун аппараттык-программалык комплекстери штаттык түрдө өз ишин улантып жатышат. Эгер жол эрежелерин бузуулар болсо катталып жатат. Ал эми жол эрежелерин бузуп, буга чейин токтом алган же аларды алып жаткандар болсо дүкөндөрдө, супермаркеттерде жана башка жерлерде терминалдар бар. Ошол терминалдар аркылуу эле айып пулду төлөп койсо болот.

Азыркы учурда терминалдарда чектөөлөр да киргизилип жатат. Буга чейин бузгандар болсо ушуга чейин күтпөй туруп эле өз ыктыяры менен төлөп коюшса болмок. Азыр деле кеч эмес. Азыркы учурда жеңилдиктер карала элек.

Жер айдаган дыйканды ким ойлойт?

Амандык Сапарбеков, Кочкор районунун Кум-Дөбө айылынын тургуну:

Урматтуу министрлер, депутаттар!

Техниканын тетиктерине байланыштуу маселени чечип берсеңер жакшы болот эле. Шайман-тетик саткан контейнерлердин ачтырып койсоңор. Оор жүк ташыган машинелерге жармашып, тетик алып келели деп барып, баары жабык, темселеп кайра келатабыз. Бир сом акча жок. Ушуну карап бербейсиңерби? Бул силерге тамашабы? Жер айдоо жүрүп жатканда ушул жагын да ойлобойсуңарбы?

Жер айдаган дыйканды ким ойлойт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:49 0:00

Үйгө жетпей калгандар

Жанара Эсеналиева, Ала-Тоо айылынан.

- Карантин башталганча эле балдарыбызды Кара-Балта шаарына таенесиникине жибергенбиз. Анткени ал маалда жолдошум экөөбүз тең иште болчубуз. Карай турган киши жок болуп калып, үч баламды Кара-Балта шаарына жеткиргенбиз. Алардын сабагы 8-апрелде башталганы турат. Башка ата-энелер да балдарын карантинде айылга жиберип, эми кайра алып келе албай жатышат. Кара-Балтага балдардын окуу китептерин жеткирип бере албай же өздөрүн алып келе албай калдык.

Бишкектин коменданты Алмаз Орозалиевдин жообу:

- Өзгөчө абал учурунда бардык кыймыл-аракетти чектөө талабы коюлат. Тилекке каршы, сурангандардын баарына өткөрмө бере албайбыз. Өзгөчө абалда кыймылды токтотуу зарыл.

Урматтуу окурман, "Эл үнү" программасынын "Вотсап" номери 0550-988-755. Кайрылууңузду жазуу, аудио же видео түрүндө жөнөтүңүз.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апрель окуясына он жыл

7-апрель, 2010-жыл.

2010-жылы 7-апрелде Кыргызстанда бийлик алмашып, президент Курманбек Бакиев элдин толкундоонун арты менен кызматтан кеткен. Ал күнү 90дой адамдын өмүрү кыйылган.

Апрель ыңкылабынын 10 жылдыгы Кыргызстанда COVID-19 илдетинин тараганынан улам өзгөчө абал режими иштеп жаткан күндөргө туш келгендиктен, атайын белгиленген жалпы элдик иш-чаралар өтпөй калды.

7-апрелде президент Сооронбай Жээнбеков баштаган бийлик өкүлдөрү «Ата-Бейит» мемориалдык комплексиндеги Апрель баатырларына тургузулган эстеликке гүлчамбар койду. Маркумдардын арбагына багышталып куран окулду.

Ошондой эле президент Апрель революциясынын 10 жылдыгына карата кайрылуу таратты. Анда 2010-жылдагы 7-апрель Кыргызстандын тарыхындагы бурулуш мезгилдин башаты болгонун, окуянын саясий жана тарыхый мааниси чоң экени айтылды. Бирок президент революциянын максаттары толук ишке ашпай калганын белгиледи:

«Парламенттик демократияны орнотуш үчүн чечкиндүү кадамдар жасалды. Бул иш-аракеттерди мындан ары да бекемдейбиз. Сөз эркиндигинин мааниси артты. Жарандык коомдун мамлекеттик турмуштагы ролу жогорулады. Бирок, тилекке каршы, революциянын максаттары, талаптары ишке толук ашпай калган. Аларды азыр жүрүп жаткан реформалардын артыкчылыктуу багыттары катары аныктап, турмушка ашырууну көздөп жатабыз».

Президент Сооронбай Жээнбеков 5-апрелде Элдик апрель революциясынын 10 жылдыгын белгилөө жөнүндө жарлыкка кол койгон. Бирок Кыргызстанда COVID-19 илдетинин тарап, өзгөчө абал режими иштеп жаткандыктан атайын пландалган жалпы элдик иш-чаралар өтпөй калды.

2010-жылы Бакиевдердин бийлигине каршы оппозициянын сап башында жүргөн саясатчы Темир Сариев андан бери болгон окуяларга мындайча баа берди:

Темир Сариев.
Темир Сариев.

«Албетте, кемчилик болбой койгон жок. Кемчиликтер көп. Бардык үмүттөр эле актала бербейт экен. Өткөн 10 жыл ичинде ишке ашышы керек болгон бир топ ири долбоорлор айрым адамдардын тар кызыкчылыгынан, саясий оюндардан улам аткарылбай калды. Биз бул үчүн ыңкылапты бирге ишке ашырган мекендеш, пикирлеш, замандаштардын алдындагы жоопкерчиликти азыр да сезип турабыз».

Апрель окуяларынан бери Кыргызстанда экинчи парламент жана үчүнчү президент иштеп жатат.

2010-жылдын 7-апрелинде Убактылуу Өкмөт түзүлүп, анын жетекчилигине келген Роза Отунбаева мамлекетти бир жарым жыл башкарды. Андан кийин алты жыл президент болгон, ыңкылапчы саясатчылардын бири Алмазбек Атамбаев кримтөбөл Азиз Батукаевдин абактан мыйзамсыз бошотулганына жана бир нече кылмыш иштерине байланыштуу шек саналып, 2019-жылдын август айынан бери УКМКнын тергөө абагында камакта отурат. Ал абактан апрель окуяларынын он жылдыгына карата кайрылуу таратты. Кайрылууда «мындан он жыл мурда 7-апрель күнү кыргызстандыктар кандуу режимди кулатканы» жазылат.

Алмазбек Атамбаев. Апрель, 2019-жыл.
Алмазбек Атамбаев. Апрель, 2019-жыл.

«86 жаран ошол күнү набыт болуп, 1,5 миңден ашуун адам жаракат алган. Өз өмүрүн келечек үчүн тартуу кылган кыргызстандыктардын эрдиги өз элиңе, мамлекетиңе кызмат кылууга үлгү болуп, жаңы муунду шыктандырып турат. Адам өмүрүнүн баасы менен Кыргызстан бийлик диктатурасынан эркин, демократиялык коомчулукка карай жол кура баштаган. Ал күнү эл эркиндик жана адилеттик үчүн чыккан. Кыргызстандыктар тизелеп жашаганча, өлүмгө тике кароо артык экенин көрсөтүшкөн».

Мындан тышкары Алмазбек Атамбаев кыргыз эли үй-бүлөлүк кландык режимдин оор кесепеттерин эч качан унутпай турганын белгилеп, мамлекеттик бийлик «туура бийде тууган жок, туугандуу бийде ыйман жок» деген акылман сөздө айтылгандай иштөөгө тийиш экенин айтып кеткен.

Революциядан кийин түзүлгөн Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү, кийин коррупцияга байланыштуу айыпталып, абакта отуруп чыккан саясатчы, «Ата Мекен» партиясынын төрөгасы Өмүрбек Текебаев апрель окуяларындагы үмүт-тилектерди эстеди:

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

«Элдин көпчүлүгү Апрель революциясынан кийин «материалдык абалыбыз жакшырат, турмуш деңгээлибиз өзгөрөт, жумушчу орундар түзүлөт» деген ой-максаттары бар болчу. Тилекке каршы, бул максаттын баары аткарылган жок. Бирок 2010-жылдагы революцияда 2005-жылда болгон революциядан кийинки аткарылбай калган саясий транформациялоо аягына чыкты».

Революциянын жигердүү катышуучулары, кийинчерээк «апрелчилер» деген ат менен белгилүү болгон айрым жарандар Убактылуу Өкмөт, андан кийинки келген бийлик 2010-жылы апрелде Бакиев режимине каршы чыккан элдин үмүтүн актаган жок деп айтып эле келатышат.

Саясат талдоочу Эмилбек Жороев ыңкылапчы лидерлердин жүргүзгөн саясаты туура эмес болгон деп эсептейт.

Эмилбек Жороев.
Эмилбек Жороев.

«Акыркы он жыл ичинде ар кандай окуялар болуп жатып, анын аркасы менен биз 2010-жылга чейинки саясий нукка түшкөн кырдаалга кептелдик. Бул революция деп аныктама берген саясий топтун чечкиндүүлүгү жана өлкөнү кандай нук менен өнүктүрөбүз деген ойлорунун жоктугунан кабар берет», - деди ал.

90 жакын адамдын өмүрүн алган апрель окуялары боюнча соттук жараяндын жыйынтыгында мурдагы президент Курманбек Бакиев баш болгон 28 адамга айып коюлган. Курманбек Бакиевди 30 жылга, бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын мурдагы башчысы Жаныш Бакиевди, ошол кездеги өкмөт башчы Данияр Үсөновду өмүр бою эркинен ажыратуу боюнча сыртынан өкүм чыккан.

Жапаров: Таласка президент Бакиев өзү жиберген
please wait

No media source currently available

0:00 0:35:14 0:00

Кыргызстанды 2005-2010-жылдары башкарган Курманбек Бакиев 2010-жылы элдик толкундоодон кийин өлкөдөн качып кеткен бойдон үй-бүлөсү жана бир туугандары менен Беларустун борбору Минск шаарында жашайт. Соттун чечими менен анын экс-президент макамы да алынган. Аларды Кыргызстанга экстрадиция кылуу аракетинен ушул кезге чейин майнап чыкпай келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Так иштеп, таза сүйлөгөн Ташбоо ага...

Ташбоо Жумагулов.

Айыкпас дарттын аргасын издеп кыйладан бери Москвада дарыланып жаткан белгилүү коомдук ишмер Ташбоо Жумагулов 70 жашында дүйнөдөн кайтты.

Таласта калган балалык

6-апрелге караган түнү бир жылдан бери айыкпас оору менен алпурушуп келаткан Ташбоо Рахманберди уулу акка моюн сунганын угуп кейип отурам. Беш жыл чогуу окуган, учурашкан жерде чер жазыша сүйлөшүп, жадырап-жайнап дүйнөсү түгөл жүргөн асыл адамды алышкан оору акыры алып тынган экен. Былтыр курсташтар касиеттүү Көл боюнда жолуккан кезде өңү азып, негедир өмүр-өлүм жайында кеп салып, тирүүлүктө кыйышпас адамдар бирин-бири сыйлап, көңүлүн көтөрүп, ар бир аткан таңды канааттануу менен тосушу керек экенин айтып отурду эле. Курсташтардын жолугушуусу 60ты этектеп калган кезде күчөп, жыл кур эмес кездешүүлөр кезеги менен Кыргызстандын булуң-бурчуна көчө баштаган.

Ташбоо ага беш жыл жарты нанды бөлө жешкен кыйышпас жакын адамдарын касиеттүү Таласка чакырып, айылына алып барган. Ал жерге тушташ Чымкен айылына токтоп, кан майданга жаштыгын берип, тууган жерине кайтпай калган Чолпонбай баатырдын музейине алып барган. Кадимки Шекер айылындагы таякелерине жолугуп, доорубуздун даркан жазуучусу Чыңгыз Айтматовдун үй-музейин, улуту немис болгону менен өзү кыргыз болуп калган Теодор Герцендин музейин көрсөткөн. Өрөөнгө баш бакканда касиеттүү Кароол-Дөбөгө чыккан элек.

Ошолордун баары ушу азыр кайрадан эске түшүп турат. Биралдын кызык, минтип карылык баш баккан чакта кудум студент кездегидей чогулуп, сөзүбүз бүтпөй, өткөндү эскерип, чер жазгандар бүгүн жашы улуу болгону менен жаны бирге болуп калган асыл адамыбыздын бул дүйнөдөн кеткенине ишенип-ишенбей отурабыз. Ортодон жарым кылымга жакын убакыт өтүптүр. Ташбоо ага менен жаңыдан таанышып, билим алуу абыгерчилигин чогуу тартып, тытынып окуган кездер тээ алыста калыптыр. Ошол 1973-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин кыргыз бөлүмүнө 125 студент кабыл алынганбыз. Көбүбүз мектепти жаңы бүтүп окууга өтүп, кыйлабыз аскердик милдетибизди өтөп, бир тобу иштеп келген, республиканын ар кыл бурчунан, ал түгүл кошуна республикалардан келген филологдор чогулганбыз.

Окууга өтүп, эңсеген студенттикке жеткенибизди угуп, эртеси баш калаага жуук Орто-Алыш, азыркы Байтик айылына жумушка барганбыз. Жаштык, анын үстүнө көркөм чыгармачылыкка кызыккан ышкыбоз жаштар көп, ыр жазчу, кара сөздү жактырган, ал тургай «эки-үч обонум бар» деп бир бала чыгып, аны тамашакөй курсташтарыбыздын бирөө «Шопен» деп атап алганы эсимде. Ташбоо Рахманберди уулу окууга даярдоо курсунан өтүп, студенттик жатакананы ондоп-түзөөгө калтырылган экен. Орто-Алышта Ташбоо аганын өмүрлүк жары, таланттуу акын, драматург Жеңишгүл Өзүбекованын ырын угуп, тамашасына кандык.

Ташбоо ага менен кийин окуу башталганда тааныштык. Бизге салабаттуу кишидей көрүнгөн, азыр эстесем 23 жаштагы курагы экен. Киши менен тез таанышып, куюлуштура сүйлөгөн ачык-айрым жан эле. Ошол беш жыл ичинде көп эле жыйындарда, ыр-бийлерде, отуруштарда, окууда, иште чогуу болдук. Алардын биринде да ал кишинин бирөөгө сын такканын, үн көтөрө сүйлөгөнүн байкабадым. Маңдайындагы адамын сыйлаган адептүү, тамашага жакын, бирөөнүн көңүлүн оорутпаган алпейим жан эле. Студент кезинен эле Ташбоо аганын уюштургучтугун, тапшырылган ишти тыкан аткара турганын, анан да маданий иштерге жакын экенин баамдагам. Мындай сапат анын атасынан өткөнүн, ал киши айылындагы белгилүү, таасирдүү адамдардан болгонун кийин Ташбоо аганын өз оозунан уккам.

Анын киндик каны тамган касиеттүү Талас жергесинде тарыхый-маданий жайлар аябай эле көп. Кең өрөөндү алаканга салгандай көрсөтүп турган Манас атанын Кароол чокусу, айкөлдүн атындагы тоо, ошол жерлерден куралып, күрпүлдөп агып келген Талас суусу, көргөндүн көз жоосун алган Беш-Таш тоосу көкүрөгү көркөм сөзгө жакын Ташбоо аганы каргадай бала кезинен мекенчил, улутчул кылып койсо керек. Биз менен чогуу окуп калганга чейин аскердик милдетин өтөп, өз алдынча иштеп, алдына үлкөн максат коюп, ага жетүүнүн аракетине киришип калган чагы экен. Экинчи курска көчкөндө Ташбоо ага студенттик курулуш отрядын түзүп, бизди Түптүн Маяк айылындагы кесиптик окуу жайынын курулушуна алып кетти. Ал жер - улуу акын Алыкул эс алып, поэзиясына дем-шык алган Койсары курортунун берки өйүзүндөгү чоң айыл. Көлдө студенттердин өздүк-көркөм чыгармачылык тобун түзүп, жака-белдеги айылдарга оюн коюп, соңунда концерт уюштуруп, кыска убакыт ичинде бир топ айылдарды кыдырууга жетишкен. Баарынан да курсташыбыз Аскар Бекбоевдин Кереге-Таш айылына концерт коюп, мейман болуп келишкени чоң окуя болгон.

Кызмат

Студенттик кезде коомдук иштерге кызуу аралашып, кийин бүтүрүүчүлөрдү ишке бөлүштүрүүгө келгенде Кыргызстан комсомолунун Борбордук комитетинин жооптуу кызматына дайындалды. Комсомолдук жумуштан соң Министрлер советинин аппаратында, анан бир топ жыл Таласта жооптуу кызматтарда иштеп жүрдү. Окуудан кийин ар бирибиз ар кайсы жерде иштеп, мурдагы каттоо үзүлдү. Ал эми Ташбоо аганы кез-кез жолдон учуратып, кайсы бир жыйындарда учурашып, кездешкенде студенттик кезибизди эстеп, кимдин кайсы жерде экенин сурап калчубуз. Кандай иш тапшырылса да аны тыкан аткарууга көнгөн курсташым жооптуу кызматтарды да жакшы аткарганын угуп жүрдүм. Чоң кызматта болсо деле баштагысындай шагдам, ачык, кишинин жүзүнө тике карап, сүйлөп атканды кунт коюп укканын, студент кездегиден анча деле өзгөрбөгөнүн байкадым. Ал барган жерин жандантып жиберчү. Жаңы иштерди баштап, демилге көтөрүп, аны жүзөгө ашырганча жаны тынчу эмес. Анан да Ташбоо агада куу чирендик жок эле, тапшырылган кызматын так аткарып, жаңы ишти баштап, эмгек жамаатын жалпы ишке буруп койчу.

Ушундай сапатына Улуттук тил комиссиясын башкарып турган кезинде дагы бир ирет ынандым. Комиссия жетекчилигине келгенден көп өтпөй адистердин чоң тобун чогултуп, кандай иштерди жасоо ниети бар экенин айтты. Ал кезде мамлекеттик тил мыйзамынын талабын аткарыш үчүн ишкерлердин көбү көрнөк-жарнактарына келегей тил котормолорун жайнатып илип салышчу. Маанилүү ишке илең-салаң мамиле күчүндө болчу. Ташбоо агага чейин ал маселеге атайын көңүл бурган аткаминер деле болгон эмес эле. Ири шаарлардагы көрүнөө жерге илинген көрнөк-жарнактардагы толгон-токой каталар, келегей сүйлөмдөр сүрөткө тартылып, эсепке алынып, комиссия башчысы аны каадалуу жыйындарда айтып, тийиштүү мекемелердин жетекчилерине билдирип, кыска убакыттын ичинде шаарды каптап кеткен чала сабаттык кыйла азайган.

«Мамлекеттик тил» деп бакырганыбыз менен конкреттүү иштер аз болуп жатканын көргөн Ташбоо ага кыргыз тилинде кош тилдүү сөздүктөрдү, сурап алма маалыматчыл китептерди арбын чыгарууга киришти. Окуу курстары жанданды, кыргыз тилин электрондук айдыңга өткөрүү иштери жанданды. Бир өкүнткөн жагдай - ал ишти кыйла жөндөп койгондон кийин Анкарага элчи кылып жөнөтүп ийишти.

Эгемен өлкөдө мамлекеттик тилдин колдонуу чөйрөсүнүн тарып, толук иштебей жатышынын бир топ себептери бар. Эң биринчиден, ал элибиздин маданий деңгээлине, улуттук аң-сезимине байланышкан. Интеллектуалдык көрөңгөсү бийик улут өз тилин башкаларга күчтөп үйрөтпөйт, коомдук-маданий шартында жашаган башка улуттар иш кагаздары жүрчү мамлекеттик тилди сөзсүз билишине шарт түзүп берет. Ташбоо аганын комиссиядагы иши өкмөттүк мекемени кыйла жандантып койду. Антишке анын бир топ жылдык жетекчилик тажрыйбасы, ага кошулуп ичте кайнаган улуттук ар-намысы мамлекеттик тилдин баркын көтөрүп, аны коом турмушунда ээлечү ордуна алып келүүгө түрткү берди окшойт. Комиссия жетекчиси болуп турган кезинде ал өзү баш болуп атайын кербен уюштуруп, калк арасында тил маселесин талкуулап, аткарылчу милдеттерди көпчүлүк алдында жарыя кылып жүрдү. Ага чейин да, андан кийин да мындай иш жасалбады. Ташбоо ага мамлекеттик тил мектептен, бала бакчадан башталышы керек экенин туюп, билим берүү системасы аркылуу да бир топ иштерди жасаган. Мамлекеттик тил чоң-кичине, төмөнкү-жогорку кызматта отурган азаматтардын ким экенин, кандай адам экенин кашкайтып көрсөтүп турган сыноо аянтчасы экен. Ташбоо ага ал сыноодон ийгиликтүү өттү. Өлкөсү үчүн бир топ алгылыктуу иштерди жасап кетти.

Ташбоо ага тууралуу ушул кыска эскерүүмдү жазып жатканда көп нерселер ойго түштү. Ташбоо аганын жанында болуп, анын иштешине шарт түзгөн курсташым Жеңишгүл Өзүбекованын кыйладан бери Москвада ооруканада карап жатканын, канча аракет, үмүт кылса да алышкан оору акыры асыл адамды алып тынганын ойлоп, социалдык желедеги курсташым профессор Аскар Бекбоевдин Ташбоо ага тууралуу жазганын келтире кетүүнү туура көрдүм.

«Көкүрөктү кере кыраатын келтирип каза-каза сүйлөгөн Ташыкемдин үнү дагы эле жаңырып турат... Көк асманды жиреп, былк этпеген коюу булутка матырылган Жер-Эненин азуу тиштериндей болгон аскалуу бийик тоолордун кууш тарткан капчыгайларында жаңырган Жаңырыктай... чексиздиктин шооласы болгон Жаңырык... Прометейдин жүрөгүндөй тирүүлүктүн нурун чачкан Жаңырык... Ташыкем менен чет өлкөлөрдө да бирге болдук. Өзгөчө дыкаттык менен даярданар эле. Кыябын келтирип кыргызча жасалгалаган, кыргызча көчөт менен шөкөттөлгөн тик жака жеңил пальто да тиктирип алар эле, ак калпагын алчылата кийип алып...» - деп жазат Аскар Бекбоев.

«Кыргыз» деп, «менин улутум да башкалардын катарында тең ата болсо экен, өмгөктүүлөр алдында басынып калбаса экен» деп, шартылдаган, ачык, өзү кийип жүргөн ак калпагындай дили таза, намыска бек, айкөл калк болсо экен деп, бир боор калкынын жакшылыгын тилеген дагы бир азамат кысталыш чакта бу жалганды таштап кете берди. Пенденин жашоосу ошентип аягына чыгат экен. Артында жакындары, жасаган эмгеги, аскасы асман тиреген Ала-Тоосу, калкайган калкы калды. Москвадан Ташбоо ага Жеңишгүл экөөнүн чоң дарыяны бойлоп басып жүргөн, көргөнү барган жакын адамдары менен түшкөн сүрөттөрүн салып, Мекениндеги абалды сураттырып турду. Ал жактан эми аны алып келишет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президенттин командасы сынга кабылды

Президент Сооронбай Жээнбековдун аппаратынын бир бөлүгү. Жетекчиси Досалы Эсеналиев, анын орун басарлары Алмаз Кененбаев, Алмамбет Салиев, Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев, президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева, маалымат бөлүм башчысы Наргиза Мансурова.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Бактыбек Калмаматов коронавирус пандемиясына байланыштуу президенттик аппараттын саясатын сынга алды.

Ал мамлекет башчынын администрациясы «же өзү иштебей, же өкмөттү иштетпей жатканын», «Коопсуздук кеңеши оюнчук болуп калганын» белгиледи. Президенттик аппараттын аракеттерине жана маалыматтык саясатына сын-пикирлер буга чейин да болуп келген.

Мурдагы депутаттын сыны

Экс-депутат Бактыбек Калмаматов президент Сооронбай Жээнбековдун аппаратына карата кескин сын-пикирлерин блогер Азирет Осмонов менен болгон социалдык тармактардагы түз эфиринде жарыялады. Маектин бир бөлүгү «YouTube» аркылуу «Альтернатива» аттуу каналга чыкты.

Калмаматов коронавирус менен күрөшүү өтө начар жүрүп жатканын, карантин учурунда калкка жардам берүү, ишкерлерди колдоо жетиштүү эмес экенин айтты. Ал бул алешемдиктер үчүн өкмөттү да айыптап, бирок чыныгы бийлик президентте болгону үчүн анын аппараты жооптуу экенин ортого салды.

Бактыбек Калмаматов.
Бактыбек Калмаматов.

«Президенттин айланасындагылар, мага капа болбогула. Айылдагы аялдардын шеринеси да айына бир эле жолу өтөт. Коопсуздук кеңешинин жыйынын кайра-кайра өткөргүдөй силерге шеринеби? Беш жолу өткөргөн Коопсуздук кеңешин көрдүк. Канча кишиге коронавирус жукту! Кирип-чыккан эки эле жерибиз бар, ошол жерди тосо албасаңар эмне кылып отурдуңар? Алыңар жеткени бир аял, аны да Бабановдун рейтинги өсүп кетпесин деп иштен алып, ордуна ага каршыны коюп койдуңар. Силер президентке «сизди тоготпой атат» деп айтып жатасыңар. Тоготпогондон эмес, президенттин администрациясынын айынан ушундай болуп жатат. Баары силердин оозуңарды карап турат, себеби силер бийликти тартып алгансыңар. Андан көрө президентке «сиз өкмөт эмессиз, өкмөттүн ишин Абылгазиев кылат, парламенттин ишин депутаттар кылат» деп айтпайсыңарбы. Сиз кыла турган иш - адилеттүүлүктү орнотуу. Өзүңөр кылбайсыңар же өкмөткө бербейсиңар. Эл «иштебейт» десе, өкмөттү тепкилеп коёсуңар», - деди ал.

Мурдагы депутат Бактыбек Калмаматов пандемиянын тушунда маалыматтык саясат да чабал болуп жатканын, натыйжада жүздөгөн адамдар кабарсыз турушканын белгиледи. Ал «тескерисинче бийликке сын айткан саясатчыларды фейк-аккаунттар менен каралатып жатат» деп президенттин аппаратына кине койду.

Мурдараак президент Сооронбай Жээнбеков «өкмөттүн иштегенин сыналгыдан көрүп ишенип келгенин, бирок алар иштебей эле жүрүшкөнүн» айткан эле. Экс-депутат мына ушуну да кыйгап өттү.

«Коопсуздук кеңешинин беш жолку жыйыны өтсө да эч ким анын чечимин аткарбай койду. Ошондо президент эч ким болуп калдыбы? Президенттин технологдору, пиарчылары, силер «мамлекет башчы жөн эле иштебей, телевизор көрүп отурат» дегенди көрсөтөйүн деп жатасыңарбы? Колуңардан келген ишти кылбайсыңарбы, болбосо кеткиле. Силер ушунчаңар туруп Бабановдун, Сариевдин бирден басма сөз катчысынча иштей албай жатасыңар. Силерди болгону бир фейк талкалап коюп жатат. КТРКдан бери жаткан ролигиңерге мышык ыйлайт. Мамлекеттик телеканалдар, эмне жумуш жасап жатасыңар? Азыр эмне кыласыңар? Маселен, басма сөз катчыларды, фейктериңерди чогултуп Калмаматовду жамандап киресиңер. Бул силердин адаттагы ишиңер болуп калды. Саясатыңар 100% туура эмес кетип жатат», - деди Бактыбек Калмаматов.

Президенттик аппарат экс-депутаттын айткандарына азырынча жооп бере элек. Бирок бул тема коомчулукта көп талкууланып, түрдүү пикирлер ташталууда. Айрымдар президенттин өзү да жоопкер экенин кошо айтыш керек деп жатышат. Саясий баяндамачы Үсөн Касыбеков парламенттик деп аталган менен бийлик президенттердин колунда деген оюн айтты:

Үсөн Касыбеков.
Үсөн Касыбеков.

«Президент - мамлекеттин символу. Акыркы жолу, Атамбаевдин тушунда референдум болгондо негизги мамлекеттик укуктар премьер-министрге берилген. Парламенттик башкаруу деп, ошого өткөнбүз. Ошондой бойдон калышы керек эле. Бирок ага карабай эле, акырын-акырындан, Атамбаев да, Жээнбеков да бийликти толугу менен өзүнө топтоп алышпадыбы. Анан бир колго топтолгондо президенттин администрациясы майда-чүйдө иштерди жасамыш болуп туруп, ошолор башкарып калат турбайбы. Азыр ар ким билген намазын окуп жатат».

Коопсуздук кеңешинин маалыматына караганда, 27-январдан 31-мартка чейин кеңеш коронавирус боюнча беш жолу отурум өткөргөн. Соңку жыйында вице-премьер-министр Алтынай Өмүрбекова менен саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаевдин иши сынга алынган. Экөөнө ишенип отуруп өлкө азыркыдай кырдаалга кептелгенин айткан президент Сооронбай Жээнбековдун сөзү тараган. Кийин экөө тең иштен алынды.

«Комментарий алуу кыйын»

Арийне, президенттик аппараттын иш-аракетине жана анын маалыматтык саясатына карата сын-пикирлер буга чейин да болуп келген. Өзгөчө журналисттер арасында президенттин басма сөз катчысынын жана аппараттын маалыматтык саясат бөлүмүнүн ишине карата нааразылык көп.

Журналист Семетей Талас уулу буга көбүнчө маалымат жана комментарий ала албаган жагдайлар себеп болорун айтууда.

Семетей Талас уулу.
Семетей Талас уулу.

«Президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева жада калса премьер-министрдин же кайсы бир министрликтин пиары маалымат айдыңында күчтүүрөөк болуп кетсе, өкмөттүн басма сөз кызматына чалып: «Силер эмнеге алдыга озуп баратасыңар?» деп урушат экен. «Биз айтканды кылгыла, президенттен алдыда болбогула» деген сыяктуу сөздөрдү айтат экен деп угуп келебиз. Бардык органдар президенттик аппараттын, алардын басма сөз кызматынын оозун карап эле отуруп калышты. Он чакты пиарчы таанышын «Фейсбуктан» жаздырып коюп эле ошол аркылуу «кыйратып жатабыз» дей бергендин кереги жок. Иш жүзүндө президенттин басма сөз кызматы таптакыр жабык. Комментарий алуу дээрлик кыйын. ЖМКларга да тандалма мамиле кылып жатышат», - деди ал.

Сооронбай Жээнбеков президент болуп шайланганда басма сөз катчылык менен аппараттын маалыматтык саясат бөлүмүн Толгонай Стамалиева жетектечү. Быйыл жыл башынан тартып бул кызмат экиге бөлүнүп, бөлүмдү Наргиза Мансурова башкарып калган. Стамалиева басма сөз катчы катары иштеп жатат.

Толгонай Стамалиева болсо өзү дайыма ачык экенин айтып келет.

Толгонай Стамалиева.
Толгонай Стамалиева.

«Президенттик аппараттын ишин жабык деп айта албайбыз. Өлкө башчынын басма сөз кызматы аппараттын ишин чагылдырууда көрүнбөгөн иштерди жасап келет. Президенттин алты жылдык ишиндеги узак убакытка мерчемделген ишинин алгачкы жыйынтыктары чыга баштады. Биз сөз эмес, иш менен айткыбыз келет. Ошондуктан коомчулукта айтылган сунуштарды, сын-пикирлерди эске алабыз», - деген президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева быйыл январдагы Бишкектеги басма сөз жыйынында.

Маалыматтык саясат жөнүндө сын айткандар азыркы илдетке байланыштуу кырдаал аны ого бетер ачык көргөзгөнүн белгилешет. Бул жаатта эксперт Эмил Жороевдин талдоосун угууну туура көрдүк.

Эмил Жороев.
Эмил Жороев.

«Биринчиден, негизи өкмөттүк мекемелерде маалыматтык саясат дайыма өксүк болуп келет. Президенттик аппарат болобу, башка майда-чүйдө мекемелер болобу, муну чынында жакшылап нукка сала албай коюшту. Экинчиден, коронавирус боюнча таң калыштуу деле эмес, буга чейин болуп көрбөгөн кырдаал болуп жатат. Муну элге жеткирүүнүн да ар кандай өзгөчөлүктөрү бар. Менимче ошонун маанисин түшүнө бербегендик, элге кандай маалымат керек экенин билбегендик болуп жатат. Эки сөздөн турган «үйдө отур» деген маалымат эмес, түшүндүрмөнүн жоктугу сын маанайды жаратууда», - деди ал.

Президент Сооронбай Жээнбековдун аппаратын учурда Досалы Эсеналиев жетектейт. Алмаз Кененбаев менен Алмамбет Салиев анын орун басарлары.​ Ал эми Коопсуздук кеңешинин катчылык милдетин Дамир Сагынбаев аркалайт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркиядагы студенттердин түйшүктүү абалы

Стамбул, Түркия. 23-март, 2020-жыл.

Коронавирус пандемиясынан улам Түркиядагы бардык жогорку окуу жайлары жайга чейин аралыктан билим берүүгө өткөн. Айрым университеттердин жатаканалары толук жабылган. Түркияда эки миңге жакын кыргызстандык билим алат.

Мээрим Стамбул университетинин азык-түлүк инженериясы бөлүмүндө докторантурада билим алат. Ал окуусу жана жашаган жатаканасы үчүн акчаны өзү төлөйт.

Мээрим курбусу менен менчик жатаканада жашап, окуудан тышкары дүкөндө сатуучу болуп иштечү. Бирок Түркияда коронавирус пандемиясынан улам бардык соода борборлору жана коомдук жайлар жабылгандыктан Мээрим азыр жатаканасынан чыкпай отурат. Ал эч бир мекемеден стипендия албагандыктан жатаканада акчасын үнөмдөп жашоого мажбур болгонун айтты:

«Коронавирус башталгандан бери жашообуз оор болуп калды. Жатакананын бөлмөсүнө тамак даярдай турган меш алып кирүүгө болбойт. Биз кыйналганыбыздан курбум менен тоого чыкканда колдонулчу кичинекей газ плита алганбыз. Бир маал картөшкө кууруп жейбиз. Бирок муну жатакананын администрациясы билип калса бизге айып салат. Айла жок, эч кимге көрсөтпөй оокат кылып жатабыз».

Түркиянын жогорку окуу жайларында 155 миңге жакын чет өлкөлүк студент билим алат. Алардын эки миңге жакыны кыргызстандык. Дүйнөнү курчаган коронавирустун алдын алуу максатында Түркиянын Жогорку окуу жайлар мекемеси жайга чейин университеттеги билим алуу аралыктан болорун маалымдаган. Ушундан улам жергиликтүү студенттер үйлөрүнө кетип, ал эми Кыргызстанга кайткысы келген студенттер аба каттамы токтогондуктан мекенине кете албай калышкан.

Түркиянын Самсун шаарында жайгашкан 19-май университетинин коммуникация факультетинин 2-курсунун студенти Рысбек Ысманов бул жактагы студенттердин абалын социалдык тармактарда чагылдырып жүрөт. Жаш активист өзгөчө өз чөнтөгүнөн билим алган айрым кыргызстандык студенттер жатаканасыз, акчасыз ара жолдо калганын баса белгиледи:

Рысбек Ысманов.
Рысбек Ысманов.

«Учурда 150гө жакын кыргыз студент «Кыргызстанга кетүүгө даярбыз» деп атайын каттам күтүп турат. Жакында эле Казакстандын Анкарадагы элчилиги 300 казак студентти мекенине алып кетти. Биз деле социалдык тармактар аркылуу кыргыз өкмөтүнө, элчиликке, тийиштүү министрликтерге кайрылып жатабыз. Бирок биздин үнүбүздү эч ким уккан жок. Өз чөнтөгүнөн акы төлөп билим алган студенттерге өзгөчө кыйын болду. Жатаканалар карантинге жабылып калган. Арзан мейманканаларда жашагандар бар. Аларга айрым түрк, кыргыз ишкерлер материалдык жардам көрсөтпөсө, чынында эле көчөдө калчудай».

Кыргызстандын Түркиядагы элчиси Кубанычбек Өмүралиев 4-апрелде мекенине кетүүнү көздөгөн 335 адам тизмеге алынганын кабарлады. Элчи бул тизмеге жараша Түркиядан Кыргызстанга атайын чартердик каттам каралып жатканын айтты.

Кыргызстандык студенттер Түркиянын 120дан ашык университетинде билим алышат. Мамлекеттик «Түркия стипендиялары» программасы аркылуу келгендер менен катар жеке менчик университетте окугандар да бар.

«Түркия стипендиялары» программасынын координатору Абдуллах Эрен «Фейсбуктагы» баракчасына бул программа аркылуу келип билим алып жаткан чет өлкөлүк студенттердин стипендиялары өз убагында берилип, жатаканалары төлөнүп жатканын жазды.

Кония шаарындагы Селчук университетинин магистранты Асел Акматалиева да «Түркия стипендиялары» программасы менен келген. Учурда ал карантинге карабай билим алуу дистанттык негизде толугу менен уланып жатканын айтып берди:

«Азыр чет өлкөлүк студенттин баары бир жатаканага чогулдук. Тамак-ашыбыз мурдагыдай эле берилип жатат. Сыртка себепсиз чыгууга гана тыюу салынган. Биз болсо аралыктан билим алып, айрым онлайн курстарга катышып, чет тилин үйрөнүп, убактыбызды пайдалуу өткөргөнгө аракет кылып жатабыз».

Анкара шаарындагы ТЕД университетинин инженерия факультетинин доценти Мирбек Турдуев кыргызстандык студенттердин мындай кырдаалда мекенге кайтуусу кооптуу экенин эске салды:

«Мен эки жумадан бери студенттериме дистанттык негизде сабак өтүп жатам. Азыркы учурда студенттердин Түркияда же Кыргызстанда аралыктан билим алышында бир тоскоолдук болбойт. Бирок Кыргызстанга кетип баратканда же учактан же аэропорттон коронавирус жугузуп алышы мүмкүн. Кыргыз студенттердин мекенге кайтуу аракеттерин колдобойт элем».

4-апрелден тартып Түркияда коронавирустун жайылышынын алдын алуу максатында 20 жашка толо элек адамдарга жана 65 жаштан улууларга көчөгө чыгууга тыюу салынды. Өлкөдө мектептер, жогорку окуу жайлары, соода борборлору жана коомдук жайлар убактылуу жабылган.

Стамбул, Анкара, Измир жана Анталия сыяктуу чоң шаарларга автоунаалардын кириши токтогон. Түркияда авиакомпаниялар эл аралык жана жергиликтүү аба каттамдарын 20-апрелге чейин толугу менен токтоткон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ала-Букадагы дарыгерлерди дүрбөткөн чечим

Иллюстрациялык сүрөт.

Ала-Букада беш дарыгер жумуш учурунда коронавирус жугузуп алганына байланыштуу Саламаттык сактоо министрлиги аймактык оорукананын башчысын кызматтан алды.

Коронавируска каршы күрөш боюнча республикалык штаб Ала-Бука аймактык ооруканасынын жетекчисине карата кызматтык териштирүү жүргүзүүнү Саламаттык сактоо министрлигине тапшырган.

Райондук оорукананын жамааты бул чечимге макул болбой, жетекчини ордунда калтырууну талап кылууда. Жалал-Абад облусунун өзүндө эле 106 медицина кызматкери обсервацияга түшкөнү маалым болду.

Саламаттык сактоо министрлиги Ала-Бука аймактык ооруканасынын башкы дарыгери Бактыгүл Алибаеваны кызматынан бошотту. Анын ордуна орун басары Айнура Мырзалиева убактылуу башкы дарыгердин милдетин аткарат.

Ала-Бука аймактык ооруканасынын жамааты башкы дарыгерин ордунда калтырууну 6-апрелде талап кылып чыкты. Бейтапкананын имаратынын алдына чогулган ондогон дарыгерлер мындай кырдаалда жетекчини алмаштыруу туура эмес деп эсептешет. Аты-жөнүн атагысы келбеген медицина кызматкери чогулгандардын талабын түшүндүрдү:

«Азыр бизде оор кырдаал эми гана башталып жатат. Алдыда мындан да татаал учурлар болушу мүмкүн. Мындай учурда жетекчиликти алмаштыруу туура эмес. Жаңы келген жетекчи жагдайды түшүнүп, ишти алып кеткиче дагы убакыт керектелет. Ошондуктан жамаат арасындагы ынтымакты сактап калуу азыр зарыл болуп турат. Териштирүү иштерин кийинчерээк деле жүргүзсө болот. Ошондуктан биз жетекчибизди өз ордунда калтырууну суранабыз».

Аймактык ооруканада 300дөн ашык ак халатчан эмгектенет. Коронавируска шектүү алгачкы бейтап жугуштуу оорулар бөлүмүнө 23-мартта келип түшкөн. Райондук оорукананын дарыгерлери илдет менен күрөшүүдө колдон келишинче аракет кылып жатышканын билдиришет. Чогулгандардын арасындагы дагы бир кызматкер көзүнө жаш тегеренип мындай деди:

«Биз бул кырдаалга такыр даяр эмес болчубуз. Психологиялык жана физикалык жактан да даярдык жок болчу. Мындай кырдаалда тийиштүү органдар бизди текшерүүнүн ордуна колдош керек. Биздин жетекчибизге такыр тийишпесин. Умрадан келгендерди убагында кармап, өз убагында чара көргөндө мындай кырдаал түзүлбөйт болчу. Баарына жайылып кеткен соң бизди күнөөлүү кылбай...».

Аймактык оорукананын беш кызматкеринен коронавирус табылганы 4-апрелде белгилүү болгон. Алар азыр жугуштуу оорулар бөлүмүндө дарыланып жатышат. 1-апрелде нөөмөт алмашкан 10 дарыгер Ала-Бука районундагы кесиптик лицейлердин бирине обсервацияга алынган. Карантинде жаткан дарыгерлердин бири буларды айтты:

«Жумушта бизге коргонуучу каражаттар берилген эмес. «Бир жолу колдонуучу беткапты жууп-тазалап, бир ай колдоносуңар» деп беришкен. Арты ачык коргоочу халаттарды колдонуп жүрдүк. Аны кечкисин жуусак, күндүзү толук кургабай, нымдашкан боюнча кийип, ишке чыгып жаттык. Коргоочу кийим сурасак «бир жолу колдонуучу кийим, силерге болбойт» деп коюшкан. Убагында кызматкерлер дурусураак окутуудан да өткөн эмес. Болгону 15 мүнөттүк кийинүү эрежеси боюнча түшүндүрүү сабагын өтүшкөн. 23-март күнү эртең менен жумушка келсек, мажбурлап эле жугуштуу оорулар бөлүмүнө киргизип жиберишти. Эми болсо 1-апрелден бери обсервацияда жатабыз, кабар алган адам жок. Жарым айдан бери балдарымды, үй-бүлөмдү көрө элекмин. Тамак-ашты сырттан таштап келишет, бизди күзөтчү кайтарып жатат. Мындайда дарыгерлердин иммунитети кантип көтөрүлөт? Март айында суткалап иштеп, 8 миң сом маяна чыгыптыр. Тескерисинче, мурунку айдан да аз чыгыптыр. Бул боюнча бухгалтерден тактоого мүмкүнчүлүк болбой жатат».

5-апрелде Республикалык штаб Саламаттык сактоо министрлигине медицина кызматкерлеринин коопсуздугу боюнча тийиштүү деңгээлде иш алып барбагандыгы үчүн Ала-Бука аймактык ооруканасынын башкы дарыгери Бактыгүл Алибаеваны иштен алып, кызматтык териштирүү жүргүзүүнү тапшырган. Бирок ал ишинде кандай кемчилик кетиргени так айтылган эмес.

Коронавируска каршы күрөш боюнча облустук штабдык башчысынын орун басары Арстанбек Боржиев илдетке кабылган дарыгерлердин абалы туруктуу экенин айтты:

«Ала-Букада илдет жуккан дарыгерлердин абалы жакшы. Эч кандай симптомдору жок жана дарыларын убагында ичип жатышат. Алар туура кийинип-чечинүүдө жугузуп алышы мүмкүн. Себеби кенже тейлөөчү кызматкерлер техникалык коопсуздук чараларын аткарбай калышкан окшойт. Анткени алар жогорку билимдүү адистер эмес. Аны атайын комиссия териштиргенде аныкталат. Бирок бардык медкызматкерлер убагында окутуудан өткөн. Илдет жугузуп алган дарыгерлердин бирөө - Жалал-Абад облустук клиниканасынын жана дагы бири - шаардык санитардык-эпидемиологиялык борбордун кызматкери».

Ала-Бука аймактык ооруканасынын кызматкерлери. 6-апрель, 2020-жыл.
Ала-Бука аймактык ооруканасынын кызматкерлери. 6-апрель, 2020-жыл.


Ала-Букадагы дарыгерлер менен район акими Эмилбек Абдыкадыров жолугушуп, алардын талаптары облустук деңгээлде каралып жатканын билдирди:

«Сиздер өз кайрылууңуздарды жазып, жөнөтсөңүздөр болот. Мындай кырдаалда өз милдетибизди аткарып, кызматыбызды үзгүлтүксүз өтөп туралы. Учурда облустук штаб бул маселеде Саламаттык сактоо министрлиги менен сүйлөшүп жатат. Мен да аким катары облус башчысына «райондук оорукананын башчысына карата терс талабым жок» деп өз оюмду жеткирдим. Анткени Бактыгүл жамаат менен ынтымактуу иштеп, бул кырдаалга байланыштуу колдон келген аракетин көрүп жатат».

Жалал-Абад облусунда нөөмөттөгү жана илдети аныкталган дарыгерлер менен байланышта болгон 106 медицина кызматкери обсервацияга түштү. Алардын ичинен 57си - 14 күндүк нөөмөт алмашкан дарыгерлер. Калган 49у илдет аныкталган санэпидкөзөмөл дарыгери менен байланышта болгон шаардык санитардык-эпидемиологиялык борбордун кызматкерлери. Алар өз иш бөлмөсүндө жана Жалал-Абад курортуна карантинге жаткырылган.

Кыргызстанда 7-апрелге карата COVID-19 вирусу жуккандардын саны 228 адам болду. Алардын 23ү айыгып, төртөө каза болду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Москва: "Бизди бул жерде калтырбагыла"

Москва: "Бизди бул жерде калтырбагыла"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:34 0:00

Интернетте спорт менен машыгабыз

Иллюстрациялык сүрөт.

Карантин спортчуларды да онлайн платформага өтүүгө түрттү.

Өзгөчө абалдан улам сыртка чыкпоого аргасыз болгондор Интернет технологияларынын жардамы менен үйүнөн эле машыгып жатышат. Алардын арасында кадимки акча төлөп курс өткөндөр да, бекер үйрөткөндөр да бар.

Айжан Садыкул беш жылдан бери бокс менен машыгат. Ал карантинге байланыштуу каалоочуларды Интернет аркылуу жумасына эки жолу бокс менен бекер машыктырып жатат. Боксчу ушул эле ыкманы мектептеги окуучуларына да колдоноюн деп турат.

Айжан Садыкул.
Айжан Садыкул.

«Мен мектепте дене тарбия мугалими болуп иштегендиктен, 100дөн ашык окуучум бар. Азыр карантинге байланыштуу директор менен да «балдарга кантип сабак беребиз» деп сүйлөшүп жатабыз. Анткени карантин дагы эки айга чейин созулат окшойт. Ошондуктан мен түз эфирден балдарга дене тарбия сабагын өтөйүн деп жатам. Менде кыйынчылык деле жок, анткени социалдык тармактарды колдонгонду жакшы билем. Мисалы, мен «Tiktok», «Like» деген тармактарда да бармын. Анткени менин окуучуларым кичинекей да, алар «Инстаграмга» кирбейт, көбүнчө «Tiktok» менен «Like» тармактарында отурат. Азырынча «Фейсбукка» эфирге чыга элекмин. Бирок жакынкы күндөрү «YouTube», «Фейсбук», «Инстаграм» - баарына жанаша түз эфирге чыгып окуучуларыма эле эмес, кызыккандардын баарына эле сабак өтөйүн деп жатам».

Ал эми туура тамактануу боюнча консультант Анара Касымбекова кардарларына көнүгүүлөрдү ZOOM аркылуу жасатып жатат. Денени формада кармаш үчүн 80% туура тамактаныш керек болсо, 20% спорт менен машыгыш керек экенин айткан машыктыруучу карантин башталаары менен онлайн марафонго өткөн.

Анара Касымбекова.
Анара Касымбекова.

«Карантин башталары менен эки күн өтпөй эле ушул марафонду баштадым. Биринчи максатым кардарларым менен тыгыз байланышта болуу болчу. Бирок алар менен дагы көптөгөн жаңы кардарларды кошуп алдым. Бул сабактар бекер. Себеби азыр элдин баары үйдө жаткандыктан кыймыл-аракет менен өзүн алаксытышы керек. Туура тамактануунун жадыбалын да түзүп берем. Мен жалгыз эмесмин, дагы жети кеңешчим бар. Себеби кээ бир кардарлар эртең менен сабак болушун каалашса, кээ бирлери көнүгүүлөр түштөн кийин болсун дешет. Ошону менен күнүгө алты маал онлайн машыгуу өтүп жатат».

Анара Касымбекова онлайн фитнеске Кыргызстандын бардык аймактарынан эле эмес, чет өлкөлүк мекендештер да кошулуп жатканын айтты:

«Америкадан кошулушту, Новосибирск менен Москвадан бар. Кечээ Италиядан жана Франциядан да эки адам коштук деп айтышты. Жалпы 155тен аштык».

Онлайн форматка өтүүгө аргасыз болгондордун дагы бири – прима-балерина Айзада Тумакова. Ал дагы сабактарды «WhatsApp» аркылуу өтүп жатат, бирок ар бир окуучусуна жекече сабак берет.

Айзада Тумакова.
Айзада Тумакова.

«Мен ушул жума онлайн сабактарды бере баштадым, - дейт ал. - Бирок тайпада эмес, ар бирөөнө өз-өзүнчө берип жатам. Анткени ар бир кыздын жакшы жасаган кыймыл-аракеттери бар, ошол эле учурда кемчиликтери да башка. Ошондуктан мен кыймыл-аракеттерди ар бирине кантип туура жасаш керек экенин көрсөтүп берем. Азыр он чакты кызым бар».

11 жаштагы Асема Чолпонбек Базарбаев атындагы көркөм өнөр окуу жайында окугандыктан, башкалардай эле азыр үйдөн машыгып жатат. Апасы Камила Касымова кызына үйдөн бийлеген анча жакпай жатканын, бирок денеси формада болушу үчүн көнүгүүлөрдү токтотпоого аргасыз экенин айтып берди:

«Азыр классика сабагына күнүгө үч-төрт саат бөлөт. Анткени мугалимдери «WhatsApp» тайпадан тапшырмаларды аудио кылып жиберет. Аны кызым угуп, аткарып, видеого тартып кайра жибериши керек болот. Бул эми баары бир кадимки сабак өткөнүнө жетпейт да. Ал жакта «бутуңду минтип кой, колуңду мындай карма» деп айтса, дароо жасап жеңилирээк да. Бирок башка жактан алып караганда балет деген күнүмдүк оокат да. Күнүгө чоюлуп көнүгүүлөрдү жасабаса, бала катып калат. Менимче балдар өз формасын жоготпосун деп эле болушунча аракет кылып жатышат».

Айтор, спортчулар жана хореографтар азыркы учурда адамдар үйдө отургандыктан онлайн спорт жана бийлерге абдан муктаж болуп жатканын белгилешет. Бул бир жагынан адамды алаксытып, маанайды көтөрсө, экинчи жагынан ден соолукта болууга жардам берет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Велосипед оңдогон баткендик азиз уста

Велосипед оңдогон баткендик азиз уста
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

Карантинде жанын кыйган өспүрүмдөр

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда акыркы апталарда өз жанын кыйган балдардын саны өстү. Ушу тапта милиция он чакты окуяны иликтөөгө алды.

Чүй облусунун тургуну Алтынбек бир апта мурун бир тууган инисин жоготкон. 12 жаштагы бала 29-мартта өз үйүндө асынып алган. Алтынбектин айтымында, инисин суицидге түрткөн себеп болгон эмес:

«Биз жакшы шартта жашаган үй-бүлөбүз. Иним үйдүн кичүүсү болчу. Баарыбыз эркелетип жакшы көрчүбүз. Ашпозчу болом деп кыялданчу. Бизге тамак жасап, мактанып калчу. Эмне болгонун түшүнбөй турабыз. Ал ойноп жатып эле асынып алган окшойт. Ысык-Атада эки окуя болуптур. Ал бала коңшу айылда жашайт. Эл арасында "кат таштап туруп, асынып алыптыр" деп айтканын уктум. Карантин учурунда ушундай болдубу деп ойлоп калабыз. Бирок инимди камап, эшикке чыгарбай койгон жокпуз. Кээде жаныбыздагы досу менен сыртка чыгып, ойноп калаар эле».

Ушул эле күнү Ысык-Ата районунда 16 жаштагы окуучу асынып алган. Маркум үч бир туугандын улуусу болчу.

Социалдык өнүктүрүү министрлигинин маалыматына караганда, жогорудагы эки үй-бүлө тең жашоо шартына байланыштуу министрликтин катоосунда турган эмес.

Ысык-Көл облусунун, Жети-Өгүз районунун тургуну Шайырдын 14 жаштагы небереси Эраалы 28-мартта асынып алган. Көзүнүн жашы кургай элек таене окуя кызынын үйүндөгү сарайда болгонун айтууда:

«Кызым урушкан эмесмин дейт. Ал күнү күндуз короодо жакшынакай эле ойноп жүрүптүр. Кечинде апасынын телефонун кармап, ойноп жаткан экен. Бир маалда сыртка чыгып кетиптир. Кызым неберемди короодогу сарайда асынып алган жеринен табат. «Суу чачып, сактап калайын дедим, бирок көзүн ачкан жок» деп мага айтып берди. Буга эмне себеп болгонун түшүнбөй эле жер тепкилеп калдык. Кызым азыр эмне кыларын билбей турат».

Эраалы төрт бир туугандын ортончусу болчу. Анын атасы бир жыл мурун насыя төлөш үчүн иш издеп Орусияга кеткен экен. Кызына көмөктөшүп, таенеси Шайыр неберелерине көз салып турчу.

Маркум Жети-Өгүз районундагы Кызыл-Суу айылындагы Садырбек Абдрахманов атындагы орто мектепте билим алчу. 1350 окуучунун 120сы мигранттардын балдары. Мектептин директору Сапаркүл Жетимишбаева аярлуу шартта жашаган балдар дайыма мугалимдердин көзөмөлүндө деди:

«Биз окуучуларга гана эмес, ата-энелерге да бала тарбиялоо боюнча курс даярдай баштаганбыз. Карантин учурунда да күнү-түнү балдарды бир нерсе менен алаксытып, алардын ата-энелерине да кеңештерди берип жатабыз. Мигранттардын балдары кандай шартта, кимдин колунда чоңоюп жатканын текшерип турабыз. Тилекке каршы, ата-энеси миграцияда жүргөн балдардын абалы оор эле».

Ички иштер министрлигинин маалыматы боюнча, 18-марттан 28-мартка чейин жети бала жанын кыйган. Милиция бул фактылар Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестрине катталып, тергөө иштери жүрүп жатканын кабарлады.

ИИМдин маалыматына ылайык, 12-16 жаштагы жети баланын экөө Тоң районунан, Жети-Өгүз, Ысык-Көл, Ак-Суу райондорунан бирден жана Чүйдүн Ысык-Ата районунан эки бала өз жанын кыйган. Өмүрүнө кол салган өспүрүмдөр атасы же апасы жок үй-бүлөдө өскөн. Айрымдарынын ата-энеси миграцияда жүрөт.

Ал ортодо 5-апрелде дагы бир өспүрүмдүн сөөгү көлдөн табылды. Маалыматка ылайык, Жети-Өгүз районунун Боз-Бешик айылында 16 жаштагы окуучу 27-мартта айылдаштары менен көлдүн жээгиндеги эс алуучу жайлардын бирине барышкан. Ал өзүнчө кетип ошол бойдон дайынсыз жоголгон. Куткаруучулар 10 күндөн бери издеп жүрүп, «Марко Поло» пансионатына жакын жердеги суудан табышкан. Баланын сөөгү укук коргоо органдарына өткөрүлүп берилди. Анын атасы окуя тууралуу «Азаттыкка» буларды билдирди:

«Сөөгү экспертизанын текшерүүсүнөн өттү. Азырынча жыйынтыгы чыга элек. Ал күнү туулган күн өткөргөнү улуу балдар менен көл жээгине барган экен. Денесинен ур-токмоктун изин тапкан жокпуз».

«Балдар лигасынын» жетекчиси Назгүл Турдубекова ушундай шартта балдарды тарбиялоодогу ата-эненин ролун белгилеп, балдар менен дос болууга, аларды көңүл сыртында калтырбоого чакырды:

Назгүл Турдубекова.
Назгүл Турдубекова.

«Карантин учурунда балдардын суициди көбөйүп кеткенин байкадык. Балдар үчүн мындай шарт оор. Чондор стресс болгону менен, аларда маалымат бар. Ал эми балдар үчүн көп нерсе бүдөмүк. Анын үстүнө бала өспүрүм куракта жашоосундагы жаңы этапты басып өтөт. Мындай учурда ата-эне балага туура мамиле кылууда изденип, тарбия ыкмасын карап чыгышы керек. Өспүрүм курагында балдар менен сүйлөшүп, мамиле кура албаган ата-энелер көп. Аларды ушул учурда жоопкерчиликтүү болууга чакырат элем. Себеби бала мындай учурда жакындарынан колдоо күтөт. Аны түшүнбөгөн ата-эне колдоонун ордуна басынтып алышы мүмкүн».

"Азыркы балдар абдан сезимтал"

Соңку айда өспүрүмдөр арасында суициддин күчөшүнө эмне себеп болуп жатат? Ата-энелерге багыт берген атайын порталдар керекпи? Ушул жана башка суроолорго үй бүлөнү бекемдөөчү “Данакер” уюмунун өспүрүмдөр жана балдар психологу Перизат Асылбаева жооп берет.

Акыркы эки жумада эле Кыргызстанда өз жанын кыйган өспүрүмдөр көбөйүп кетпедиби, буга эмне себеп болуп жатат?

Перизат Асылбаева.
Перизат Асылбаева.

- Өспүрүмдөрдүн өз өмүрүнө кол салышына бир нече себептер болушу мүмкүн. Азыркы тапта алардын ата-энелери, жакын туугандары стресске учурап жатышат. Тынчсызданышып, кыжалаат сезимдер курчуп, психологиялык чыңалуу келип чыгууда.

Мына ушундай стресс учурунда ата-энелер балдарына ачуулануу менен мамиле жасашы мүмкүн. Экинчиден, балдардын өзүндө да бир топ көйгөй факторлору болушу ыктымал. Депрессияда жүргөн болот, анын да бир нече себептери бар. Маселен, ата-энеси алыста болсо жалгызсырап, турмушта кандайдыр бир кыйынчылыкка учураса, аны чечүүгө тажрыйбасы жетпей, өзүн алсыз сезет.

Ушундай психикалык кыйынчылыктардан жабыркай баштаганда ар кандай жалган ойлор келе баштайт. Мындан көрө өлүп калганым жакшы, жашоодон кечтим деген сыяктуу ойлорго чөмүлүп, анан аркасы трагедия менен бүтүшү мүмкүн. Ошондой эле социалдык факторлор да себеп болот.

Экономикалык жактан кыйналганда ата-энелер, чоңдор балдарды жемелеп, урушуп, "минтпейсиң, антпейсиң" деп басынтып, кандайдыр бир шылдың сөздөр менен чакырса да бала суицидди ойлонот. Физиологиялык өзгөчөлүктөр да өспүрүмдү стресске учуратат. Мисалы кээ бири тез эле чоңоюп кетет, бою өсүп, гормоналдык өзгөрүүлөр башталат. Анда да аны боюна карап, оор жумуштарга жумшаса, кемсинтсе депрессияга түшөт.

Кыргызстанда ата-энелер үчүн балдардын психологиялык өнүгүшүнө көмөк көрсөтүп, багыт берген атайын кызматтар жок го. Мындай кызматтарга азыр зарылчылык болуп жатат да. Ачылышы керекпи?

- Туура, биз аймактарга барып, ата-энелер менен жолугуп, зомбулуксуз мамилени үйрөткөндө ата-энелер “Биз балага туура мамиле жасоону билбей эле жүргөн экенбиз” деп айтып калышат. Үй-бүлөнүн коомдогу баалуулуктарды, балдарга кандай мамиле кылыш керектигин үйрөткөн өзүнүн функциялары болот. Анын ичинде эмоционалдык функциясы деген да бар. Өз үйүбүзгө келгенде эркин, коопсуз жашап, көйгөйлөрдү бөлүшүп, эмоционалдык байланышыбыз тыгыз болушу керек. Үйдө гана өзүбүздү коопсуз сезе алсак, ошол үй- бүлөнүн эмоционалдык функциясы ишке ашып жатат дегенди түшүндүрөт.

Чындыгында, ата-энелер үчүн атайын ресурстар болсо, суроо-жооп порталдар ачылса, баланын жаш курагына жараша мамиле кылууну үйрөткөн атайын ата-энелердин мектептери болсо, балдар менен мамиле түзүүнүн жолдорун, мүнөзү оорлоп бара жатса ата-эне кандай кадам жасашы керектигин түшүндүргөн маалыматтар таркаса болмок. Маалымат алган көп эле ата-эненин ой жүгүртүүсү өзгөрмөк, көндүмдөрү пайда болмок. Менимче өлкөдө психологиялык сабаттуулукту жогорулатпасак болбойт.

Азыр мына карантин маалы, ата-энелердин баары үйдө. Зомбулук да күчөп жатканы байма-бай айтылууда. Баланын суицидге ыктап жатканын ата-эне кантип билип, алдын алса болот?

Кыз кишилер көп ойлонуп, ыйдан күчүн чыгарса, эркек балдар ачууланып, ороңдоп, сөз көтөрө албай калышат. Шайыр-шатман жүргөн бала эки жумадан ашык түнт тартып, кыжырланып, сүйлөбөй калышы ыктымал.


- Ооба, биз азыр балдарга өзгөчө көңүл бурушубуз керек. Биринчи байкоо жолдору аркылуу. Балабыздын маанайы кандай? Маселен, кыздар менен эркек балдардын депрессиясы ар кандай болушу мүмкүн. Кыз кишилер көп ойлонуп, ыйдан күчүн чыгарса, эркек балдар ачууланып, ороңдоп, сөз көтөрө албай калышат. Шайыр-шатман жүргөн бала эки жумадан ашык түнт тартып, кыжырланып, сүйлөбөй калышы ыктымал. Аны чакырып алып, "кел сүйлөшөлү, эмне проблема болуп жатат? Эмнеге кыжаалат болуп жатасың? Сенин сырыңды эч кимге айтпайм" деп акырын тамырын тартыш керек. Аны угуп жатканда эч качан сындап “ой ушул да кеппи?” деген сыяктуу какшык сөздөрдү айтпаңыз. Себеби, сиз үчүн өтө майда сезилген проблема өспүрүм үчүн өмүргө тете болушу мүмкүн.

Азыркы балдар өтө сезимтал. Алар биздин учурдагыдай эмес. Ата-энелер урушуп койсо эле унчукпай калышпайт. Аларга өзгөчө мамиле керек. Эч качан алардын сезимдерин, сөзүн мазактап, кемсинткенге болбойт. Көйгөйүн уккандан кийин баланы кучактап, башынан сылап, муну оңой эле чечсе болот деп, чоң кишиге кандай кайрылсаңыз ошондой мамиле кылган оң.

Суицидге барган балдардын көпчүлүгүнүн ата-энеси миграцияда болуп жатпайбы. Алыста жүргөн ата-энелер менен балдардын ортосунда албетте аралык бар, байланыш кыйын. Аларга кандай кеңеш айтат элеңиз?

- Алыста болсо дагы ата-эне балага мээримин, сүйүүсүн аралыктан телефон, Интернет аркылуу билдирип, бир күндө бир нече жолу чалып, сүйлөшүп турушу керек. Айрыкча азыр мекенге кайта албай кыйналган мигранттар көп. Аны медиадан көргөн балдар бушайман болот, ата-энесин сагынат. Ушунун баары депрессияга, стресске түртөт. Улам-улам чалып, “балам, мен жакшымын, аман-эсенмин. Жакында барам, мен сени жакшы көрөм” деген сыяктуу сөздөрдү аяшпасын. Дагы айта кетүүчү нерсе Кыргызстанда азыр балдар менен өспүрүмдөргө психологиялык колдоо иретинде 111 номуру акысыз иштеп жатат. 9-апрелден тарта ЮНИСЕФтин жардамы менен бул номурга кыргыз тилинде сүйлөгөн психологдор тартылат. Кыйналган балдар же ата-энелер чалып, кеп-кеңеш алса болот.

Кыргызстанда 16-мартта мектеп, билим берүүчү мекемелер каникулга тараган. Мектеп окуучулары 8-апрелден тарта 4-чейректи аралыкта окуп башташат. Буга чейин Жогорку Кеңеште Кыргызстанда 2019-жылы 46 өспүрүм жанын кыйганы айтылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кара-Суу: Өзгөчө абалдын өктөм сакчылары

Иллюстрациялык сүрөт.

Ош облусунун Кара-Суу районунда «өзгөчө абалдын эрежелерин сактаган эмес» деген кине менен бир нече кишини милиционерлер кызматтык машинеге зордоп салып жатканы тартылган тасма талкууга түштү.

Укук коргоочу активисттер тартип сакчылары өзгөчө абалды шылтоо кылып, «кызматтык абалынан кыянат пайдаланып жатканын» айтышууда.

Милициянын маалыматына караганда, Интернетке тараган тасмалар 31-март күнү Кара-Суу шаарында тартылган. Тасмадан тартип сакчылары жолдо бара жаткан жарандарды машинеге зордоп салып жатканын көрүүгө болот. Кара-Суу шаарынын тургуну Дилья Атабаева өзгөчө абал кирген алгачкы күндөрү милиция элди үйгө киргизүүгө катуу аракет кылганын, бирок тасмадагы кызматкерлер аша чапканын айтууда:

«Жолдун четинде эле бараткан. Менин оюмча түшүндүрүп айтып, анан кармаса болмок. Дагы бир видео бар. Дарбазанын астынан эле чыгарып, кармап кеткен. Ал да Кара-Суунун Сарай айыл өкмөтүндө тартылган. (Милиция) өздөрүнүн да коопсуздугун сактаган эмес да. Коргоочу костюм өздөрүндө да жок эле. Элди тартипке чакырам деп өздөрү тобокелчиликке барышты. Копол мамиле кылып жатышканын да байкоого болот».

Кара-Суу райондук ички иштер бөлүмү тарабынан тартылган бир нече видео социалдык тармактардан тараган соң ар кандай талкууга жем таштады. Айрым колдонуучулар РИИБдин аракетин колдоп, «элди ушинтип гана үйдө олтургузбаса болбой калды» деген сыяктуу пикирлерин жазышкан.

Ал эми укук коргоочу, юрист Мухайё Абдураупова ал жерде бир нече укук бузуу болгонун жана милиция кызматтык абалынан ашкере пайдаланган деп эсептей турганын билдирди:

Мухаё Абдураупова.
Мухаё Абдураупова.

«Бул тасмадан мен милиция кызматкерлеринин кызматтык абалынан аша чаап колдонуусун көрдүм. Анткени бул күндүзү болуп жатат. Ал эми күндүзү кыймылга тыюу салынган эмес. Ал кишилердин өздүгүн такташ керек болчу. Кимдер, каерде жашайт, эмне себептен чыгышты, маршруттук кагаздарын да сураш керек болчу. Алар эч нерсе кылбай туруп баса калып машинеге салып жатышат. Мен муну милиция кызматкерлеринин адилетсиздиги деп эсептейм».

Абдураупова жакынкы күндөрү расмий түрдө милиция кызматкерлеринин аракетине укуктук баа берилиши үчүн тиешелүү органдарга кайрыларын да кошумчалады.

Оштун комендантынын басма сөз катчысы Жеңиш Аширбаев болсо кармалган жарандарга эскертүү берилгенине карабай, өзгөчө абалдын талаптарын аткарбагандыктан ушундай чара көрүлгөнүн билдирди. Ошол эле кезде ал «милиция да санитардык эрежени бузган» деди. Анткени кызматкерлер атайын кийимдери тургай, мээлейлери да жок жүрүшкөн.

Жеңиш Аширбаев.
Жеңиш Аширбаев.

«Милиция кызматкерлери өздөрү санитардык эрежелерди бузгандыктан, ошол күнү жарандар менен кошо баарын дароо экспресс-тесттен өткөрүп, баары таза чыкты, - деди ал. - Андан кийин коргоочу кийимдерди кийүүнү талап кылдык. Бүгүнкү күндө жарандар менен иштеген ар бир кызматкер атайын коргоочу кийимдер менен жүрүп жатат. Ал кызматкерлер ошол нерсеге жол бергени үчүн жетекчилигине жана катышуучуларына кызматтык иликтөө жүргүзүлүп, тартиптик жазага тартуу жагы каралып жатат».

Аширбаевдин маалыматына караганда Ош шаары жана Ош облусу боюнча милиция кызматкерлери 400дөн ашуу атайын коргоочу кийимдер жана түз байланышка барбаган кызматкерлердин баары коргонуучу беткап, мээлей жана антисептик каражаттар менен камсыздалган.

Бүгүнкү күндө Ош облусунан үч милиция кызматкери да коронавируска байланыштуу шак саналып, баштапкы анализдери бүдөмүк көрсөткөндүктөн обсервацияга алынган.

Коронавирус менен күрөшүү учурунда медицина кызматкерлеринен кийин эле тартип сакчылары тобокелчилик тобуна кирип калганын айтышууда. Маселен, милициянын ардагерлер кеңешинин төрагасы Касым Кадыров тартип сакчылары илдетти ооздуктоого болгон аракетин жумшап жатат деп эсептейт.

«Азыр эми өтө оор кырдаал. Булар мамлекеттин буйругун аткарып жатышат. Жамгырда ысык-суукта калып жатат. Дарыгерлер, милиция ата-мекенин, эл-жерин сактап жатышат да», - деди ал.

Өлкөнүн айрым аймактарында 25-марттан тартып өзгөчө абал режими кирген. Ал Ош шаарын жана Ош облусуна караштуу Ноокат жана Кара-Суу райондорун да камтыган. Өзгөчө абалдын мөөнөтү 15-апрелде аяктайт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Телеканал турмушу «Эфирде» көрсөтүлөт

Сериалдан алынган сүрөт.

«Жетинчи канал» 6-апрелде көрөрмандарга «Эфир» деп аталган кыргызча сериал тартуулай баштады.  

Тасмада коомдук-саясий турмуш, социалдык көйгөй, баалуулуктар, текеберлик менен адамгерчиликтин ортосундагы жарака, мамилелердин тиреши телеканал кызматкерлеринин ишмердиги аркылуу көрсөтүлгөн.

11 бөлүктөн турган сериал тартуу иштери 2019-жылы башталып, жети айга айга созулду.

Фильмдеги каармандардын ролун буга чейин элге кино же спектаклдер аркылуу таанылбаган кишилер аткарышты.

Пенсия курагындагы Сабира Муратова буга чейин тасма дүйнөсүнө аралашкан эмес. Ал тасмага түшүп жаткан небересин коштоп келип жүрүп, өзү да сериалдагы образдардын бирин экранга алып чыкты.

Сабира Муратова.
Сабира Муратова.

«Кино тарткандар уктабай да коёт экен. Тамакты да убагында ичпей, иштешет экен. Чыгармачыл топтун аракетчилдигин көрүп, аябай ыраазы болдум», - дейт ал.

Сериалдагы башкы каармандын бирин 11-класстын окуучусу Айдана Тыныбекова аткарды. Ал телеканалдагы интригалардын чордонунда калган 23 жаштагы алып баруучу кыздын образын жаратты.

«Режиссерлор адамды башкача көз менен көрөт окшойт, - дейт ал. - Мага ушул ролду ишенип тапшырышты. Ал эми жаш куракты бир аз улуу көрсөтүш үчүн грим кылышты. Бул сериалда ойноо жараянында өзүмдө да тележурналистикага кызыгуу пайда болуп калды».

«Эфир» сериалынан.
«Эфир» сериалынан.

Сериалдын режиссеру Нарбото Анарбаев, сценарийин Жыргал Сулайманов жазды. Идеянын автору, «Жетинчи каналдын» жетекчиси Алтынбек Жумаев бул долбоордо баш-аягы элүүдөй адам иштегенин айтып, «Эфир» сериалы жергиликтүү менчик телеканалда тартылган сапаттуу алгачкы тасма экенин белгиледи:

«Аймактагы таланттарды элге алып чыгуу, аларга колдоо көрсөтүү – менин негизги принциптеримдин бири. Башында көп ойлондум, бир канча чыгармаларды окуп, сценарийлерди карап чыктым. Бирок мага телевидениенин турмушу жөнүндө фильм тартуу жакыныраак болду. Өзүм ушул тармакта иштейм. Жеке менчик телеканалды түптөп, бутка тургузган, мамлекеттик телеканалда иштеп кеткен, бул тармакты ичинен билген адам катары мага ушул тема жакын болду. Коомдогу өйдө-төмөн окуяларды телевидениенин турмушу аркылуу чагылдырууну туура көрдүм».

Кыргызстанда көп деле телесериалдар тартылган эмес. Акыркы жылдары анча-мынча чет элдик сериалдар кыргыз тилине которула баштаганын эсепке албаса, каналдарда көбүнчө даяр которулган орус тилиндеги сериалдар берилет.

1990-жылдардын аягында, 2000-жылдын башында «Апамдын махабаты», «Чиркин өмүр», «Кууш жолдо», «Каражолтой» сыяктуу сериалдар тартылган. Мамлекеттик телерадиокорпорациянын базасында түзүлгөн «Кыргыз сериал» студиясы көп өтпөй жабылып калган. 2018-жылы КТРК «Ак шоола» аттуу сериал тарткан.

2020-жылдын башында кыргыз өкмөтү быйыл кино тартууга 30 миллион сом бөлгөн. Анын 10 миллион сомуна эки телесериал тартылары айтылган.

Сериал – заманбап телекөрсөтүүнүн бир бөлүгү. Кыргыз коомчулугуна Орусиянын жана коңшу өлкөлөрдүн телеканалдары аркылуу Бразилия менен Мексиканын телесериалдары, акыркы жылдарда корей жана түрк сериалдары кеңири жайылган.

Ал арада казак, өзбек телеканалдары чет элдик сериалдарды сүрүп чыгарууга аракет кылышууда. «Жетинчи канал» тарткан «Эфир» сериалы кыргыз телеканалдарындагы ошол өксүктү толтуруп, андан ары кыргызча сериалдардын саны көбөйөт деп үмүт артып туралы.

Сериалдын саундтрегин АКШда жашаган ырчы Эрлан Андашев аткарды.

Алгач Жалал-Абадда түптөлгөн «Жетинчи каналдын» баш кеңсеси азыр Ош шаарында жайгашкан. Республикага көрсөтөт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апрель окуясы: аянтта төгүлгөн кан

Туура 10 жыл мурда, 2010-жылдын 7-апрелинде Кыргызстанда бийлик алмашып, Курманбек Бакиев башында турган бийлик көтөрүлүш жолу менен кетирилген. Анын алдында аянттагы нааразылык акциясына чыккан элге ок атылып, ошол күнү кеминде 87 кишинин өмүрү кыйылган.

Мурдагы премьерлер абакка кетет

Мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун соту. 2019-жыл.

Бишкек Жылуулук электр борбору (ЖЭБ) боюнча соттолгон мурдагы премьер-министрлер Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев баштаган адамдар УКМКнын тергөө абагынан Бишкектеги №1 тергөө абагына которулду.

№1 тергөө абагында негизинен сот чечимин күтүп жаткандар отурат. Ошондой эле чечим чыгып, абакка бөлүштүрүү кезегин күткөндөр кармалат.

Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) модернизациялоодогу коррупция иштери үчүн айыпталган мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун Бишкектеги №1 тергөө абагына которулганын анын жактоочусу Нурбек Токтакунов билдирди. Анын маалыматына караганда, Исаков абакка Бишкек шаардык сотунун өкүмү күчүнө киргендиктен которулган. Бирок жактоочу Исаковдун №1 тергөө мекемесине которулганын туура эмес деп эсептейт.

Нурбек Токтакунов.
Нурбек Токтакунов.

«Сапар Исаков өкмөт башчы болуп иштеп, кезинде мамлекеттик сырды алып жүрүүчү болгондуктан, аны өзүнчө камерага кармаш керек. Болбосо ага абакта криминалдык басым болушу ыктымал. Азыр мен ушуга аракет кылып жатам. Бирок Бишкекте өзгөчө абал болуп жатканына байланыштуу абакка бара алган жокмун».

Исаковго коюлган башка айыптар, тактап айтканда, Улуттук тарых музейин жана Чолпон-Атадагы ат майданды оңдоого байланыштуу кылмыш иши боюнча сот өкүмдөрү чыга элек. Бул иштер Бишкектеги Биринчи май райондук сотунда каралып жатат.

Сапар Исаков менен кошо Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) модернизациялоого байланыштуу 7 жыл, 6 айга соттолгон мурунку өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев да №1 тергөө абагына которулганы маалым болду. Ошондой эле 11 жыл 3 айга кесилген «Электр станциялары» ишканасынын мурдагы жетекчиси Салайдин Авазов да которулган. Бул маалыматты Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын (ЖАМК) басма сөз бөлүмүнүн адиси Самат Калыков да ырастады:

«Аларды элден бөлбөй эле кадимки шарт менен кармап жатабыз. Бизде антип бөлүп кармоо деген жок. Анткени абакта мурдагы генерал, министр, прокурор, сот да бар. Эми аларды кантип өзүнчө бөлмөк элек?».

Мамлекеттик жаза аткаруу кызматы Кыргызстандын айрым аймактарына жарыяланган өзгөчө абал бүткөндөн кийин Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев жана Салайдин Авазов колонияларга бөлүштүрүлө турганын кабарлады.

Мурдагы эки премьер-министр Сапар Исаков менен Жантөрө Сатыбалдиевден тышкары бир канча энергетик жана экс-министр, баш-аягы сегиз мурдагы аткаминер «Коррупция» беренеси менен 2019-жылдын 6-декабрында соттолгон. Чечимди Бишкек шаарынын Свердлов райондук соту чыгарган. Бишкек шаардык соту 2020-жылдын март айында Свердлов райондук сотунун чечимин күчүндө калтырган.

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

КСДПнын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева Сапар Исаковго карата сот өкүмү шашылыш чыккан деп эсептейт. Ал эми Исаковго коюлган айыптар боюнча соттун өкүмү толук чыга электе абакта которулушу боюнча бийликти айыптады:

«Сапар Исаковду саясий өлүккө айлантыштын айласы болуп жатат. Балким аны моралдык жактан сындыралы деп жатышса керек. Анткени ал бийликтин эң негизги оппоненти. Ал абакта отурганына эки жылдай болду. Бул аралыкта ал куугунтук көргөнүнө карабай, духу күчтүү, принцибинен тайбаган адам экенин көрсөттү».

ЖЭБди модернизациялоого байланыштуу 2018-жылы Жогорку Кеңеште атайын депутаттык комиссия түзүлүп, үч айдан ашык иликтөө жүргүзгөн. Аталган комиссиянын мүчөсү Исхак Масалиев мыйзам алдында баары жооп бериши керек деп эсептейт.

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

«Мыйзам бардыгына бирдей иштеши керек, - деди ал. - Сот өкүмү күчүнө киргенде эч ким өзгөчө камерага отургузулбайт. Бирок анын өмүрүнө коркунуч келип жатса гана абактын жетекчилиги чечим чыгарат».

Бишкектин Свердлов райондук соту мурдагы премьер-министр Сапар Исаковду жана «Улуттук энергохолдинг» компаниясынын мурдагы төрагасы Айбек Калиевди 15 жылга кескен. «Электр станциялары» ишканасынын мурдагы жетекчиси Салайдин Авазов 11 жыл 3 айга, мурдагы өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев 7 жыл 6 айга эркинен ажыратылган.

Ал эми «Электр станциялары» ишканасынын жетекчисинин мурдагы орун басары Жолдошбек Назаров менен ЖЭБди модернизациялоо долбоорунун мурдагы аткаруучу директору Темирлан Бримкулов жаза мөөнөтүн тергөө абагында өтөп коюшкандыктан сот залынан бошотулган. Мурдагы энергетика министри Осмонбек Артыкбаевге 5 миллион сом, мурдагы финансы министри Ольга Лавровага 3 млн. сом айып салынган. Соттолуучулар коюлган айыптар далилсиз экенин айтып келишет.

Бишкек шаардык соту 2020-жылдын март айында Свердлов райондук сотунун чечимин күчүндө калтырган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз президенттеринин кыйчалыш тагдыры

Ыңкылап сабактары, кандай каталар кечирилбейт?

Эки ыңкылапты башынан кечирген эгемен Кыргызстанды жалпысынан буга чейин төрт президент башкарды. Азыр бешинчиси бийликте. Булардын каталары сабак боло алабы? Келечекте Кыргызстандын президенти кандай каталарды кетирбеши керек?

Беш президенттин арасынан өткөөл президент гана мыйзамдык жазалардан оолак турат. Акыркы президент оор кылмыштарга шек саналып Кыргызстандын өзүндө камакта отурса, оор кылмыштарга айыпталган алгачкы жана экинчи президент чет өлкөлөрдө жашырынып жашоого аргасыз. Мындай акыбал үчүн мурдагы президенттердин ар бири өздөрү бийликке отургузган кийинкилерине күнөөнү оодарып келет.

Айрым талдоочулар кыргыз президенттеринин мындай акыбалда калышына алардын лидердик сапатынын жоктугу же аздыгы эле эмес, коомдук өнүгүүдөгү, элдин аң-сезиминдеги жана мыйзамдагы өксүктөр да себепкер деп эсептешет.

Аскар Акаев. Туңгуч президент

Аскар Акаев Кыргызстандын президенти катары биринчи жолу ант берүүдө. 1990жылдын 27-октябры.
Аскар Акаев Кыргызстандын президенти катары биринчи жолу ант берүүдө. 1990жылдын 27-октябры.

Аскар Акаев бийликтин бийик сересине СССР урап, доор алмашып жаткан кезде чыгып, 2005-жылдын 24-мартында “Жоогазын ыңкылабында” кулады.

Физик-окумуштуу Аскар Акаев президенттик бийликке Михаил Горбачев башында турган расмий Москванын жана Чыңгыз Айтматовдун колдоосу менен күтүүсүздөн келгени айтылып да, жазылып да келет. Буга биринчи баскычта президенттикке талапкерлер Апсамат Масалиевдин, Апас Жумагуловдун, Жумгалбек Аманбаевдин жетиштүү добуш албай калышы, Чыңгыз Айтматовдун сунуштан баш тартышы себеп болгон.

Кезинде жаш окумуштуу, демократ атыккан туңгуч президент Кыргызстанды 14 жыл башкарды. Башкаруу саясатынын алгачкы жылдары мамлекет үчүн пайдалуу болду. Адатта сөз эркиндигин калыптоо, билимге умтулуу, жарандык коомдун активдешүүсү, кыргыздын улуттук валютасы – сомду киргизүү, дүйнөлүк соода уюмуна кирүү, көп партиялуулук саясаты, “Кыргызстанды демократиялык аралчага”, “Экинчи Швейцарияга” айландыруу аракеттери жемиштүү башкаруунун жыйынтыгы катары бааланып жүрөт.

Аскар Акаев (солдо) Өзбекстандын президенти Ислам Каримов жана Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев менен. Казакстан, 1993-жылдын 27-августу.
Аскар Акаев (солдо) Өзбекстандын президенти Ислам Каримов жана Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев менен. Казакстан, 1993-жылдын 27-августу.

Маселен, саясатчы Темир Сариев “Акаев эгемен мамлекеттин түптөлүшүнө, тиешелүү мамлекеттик атрибуттардын кабыл алынышына, экономиканын рынок шартына салынышына эбегейсиз салым кошту” деп эсептейт.

Акаев СССР кулагандан кийин арабөк калган Кыргызстанды жаркын келечекке багыттай алдым деп ишенерин маал-маалы менен берген интервьюларынан байкоого болот.

Анткен менен Аскар Акаевге бийликтин берилиши - эгемен Кыргызстандын келечегине балта чапкан чоң жаңылыштык деп эсептегендер басымдуу экендигин 2005-жылдын 24-мартындагы “Жоогазын ыңкылабы” көрсөттү.

Албетте, Акаевдин кулашына кыргыз оппозициясы менен тил табыша албагандыгы, бийликке тажрыйбасы жок келгендиги, жумшактыгы, идеалисттик көз карашы себеп болду деген да пикирлер бар.

Орусиялык журналист Игорь Ротарь: Кулаган империянын согуштары: Путинден Горбачевго чейин (Войны распавшейся империи: от Путина к Горбачеву) деген китебинде:

“Кыргыз президенти элин дароо өзгөртө алган эмес: республикада кландык бөлүнүүчүлүк менен коррупция гүлдөп кеткен. Реалдуулукка туруштук бере албаган мурдагы окумуштуу бөтөлкөдөн арга издеген” деп жазган.

Бирок, кыргыз оппозициясы жана анын артында турган масса Акаевге бийликти менчиктеп, үй-бүлөлүк башкарууну орнотуп, мамлекетке кыянатчылык кылды деп күнөөлөгөн. Тынымсыз Конституциялык реформалар (беш жолку), референдумдар (эки жолку) жана алар аркылуу бийлигинин бекемделип жүрүп отурушу буга негиз болуп берди. Жубайы Майрам Акаеванын мамлекеттик ишмерлер арасында көмүскө таасиринин күчөшү, кызы Бермет, уулу Айдар баштаган жакын туугандары менен санаалаштарынын саясатка батыл аралаша башташы элде каршылык маанайды күчөттү.

Массанын көчөгө чыгышына Акаевдин чет өлкөлүк ишенимдүү кеңешчилеринин бири Бирштейн менен алтынга байланыштуу түзүлгөн шектүү келишими, Кумтөр, Үзөңгү-Кууш келишимдерине байланышкан чечимдери, ага каршы чыккан депутат Азимбек Бекназаровдун камалышы, кандуу Аксы окуясы, бийликтин басма сөз каражаттарына жапырт басымдары олуттуу себеп болду.

Аскар Акаев кызы Бермет Акаева (солдо) жана жубайы Майрам Акаева менен. Берлин, 2017-жылдын 9-декабры.
Аскар Акаев кызы Бермет Акаева (солдо) жана жубайы Майрам Акаева менен. Берлин, 2017-жылдын 9-декабры.

2005-жылдагы парламенттик шайлоодо Бермет Акаева жетектеген “Алга, Кыргызстан” партиясынын көпчүлүк мандатка ээ болушу, Курманбек Бакиев баштаган Бириккен элдик кыймылындагы, Роза Отунбаева баштаган “Ата журт” блогундагы таасирдүү оппозициялык саясатчылардын мандаттан куру жалак калышы элдик толкундоолорду күчөтүп, ал 24-мартта тунгуч президентти бийликтен кулатууга чейин жетти.

Аскар Акаев элди кууп, таркатканга аракет кылды, бирок ок аткан жок. Кийинчерээк үй-бүлөсү менен Орусияга баш калкалап кеткенин дагы дал ушул элди кагылыштардан сактап калуу максаты менен байланыштырды.

Москвага качып кеткени менен, жалгыз легитимдүү бийлик деп Жогорку Кеңешти эсептеген Аскар Акаев бийликти өткөргөнгө шашкан жок. Ал учурда постреволюциялык башаламандык, морадерчулук күчөп, оппозиция бийликти башкарууга укуксуз болуп, кулаган бийлик тушунда куралган Жогорку Кеңеш алапайын таппай, Кыргызстандын эл аралык коомчулук алдындагы абалы туңгуюкка кептелип турган.

Иштеп жаткан Баш мыйзамга ылайык президент өзүнүн мөөнөтүнөн мурда отставкага кетерин парламенттин сессиясында жарыялашы керек болчу. Акаевдин жагдайында Жогорку Кеңеш президенттин расмий кол коюлган арызынын негизинде гана чечим кабыл алууга укуктуу. Ушундай жагдайда Жогорку Кеңештин төрагасы Өмүрбек Текебаев баштаган депутаттык комиссия (Өмүрбек Текебаев, Темир Сариев, Каныбек Иманалиев, Кубанычбек Жумалиев, Ташкул Керексизов ж.б.) узак сүйлөшүүлөрдөн кийин Москвага барып, Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин имаратында Аскар Акаевдин кызматтан өз каалоосу менен кетүү тууралуу арызын жаздырып, эл аралык нормалардын сакталышы тууралуу протоколду кабыл алып кайткан.

Бул кадам оппозициядагы Бириккен элдик кыймылдын башчысы Курманбек Бакиевдин Кыргызстанды расмий башкаруусуна, кезексиз президенттик шайлоо өткөрүүгө укук берген.

Ал кезде Аскар Акаев жана анын үй-бүлөсүнүн алдында аларга карата козголгон кылмыш иштердин айланасында узак мөөнөттүү териштирүүлөр, уулу Айдар Акаевди, күйөө баласы Адил Тойгонбаевди жазалоо тууралуу өкүмдөр, Майрам Акаевага “Мээрим” фондунун иши боюнча жаңы териштирүүлөр күтүп турган. Андан бери үч жолу бийлик алмашканы менен Акаевдердин кылмыш иштерине байланышкан териштирүүлөр уланууда. Аскар Акаев өзү 15 жылдан бери Кыргызстанга каттоого моралдык укук ала албай келатат.

Курманбек Бакиев. Кандуу жылдар

Курманбек Бакиев Бишкектеги митинг учурунда. 2005-жылдын 24-марты.
Курманбек Бакиев Бишкектеги митинг учурунда. 2005-жылдын 24-марты.

Аскар Акаевдин өз каалоосу менен кызматтан кеткендиги тууралуу Москвада отуруп жазган арызын Жогорку Кеңеш апрель айында мыйзамдаштырып бергенден кийин Курманбек Бакиев адегенде убактылуу өкмөт башчы, июль айында президент болуп шайланды. Бакиев Акаев сүрөгөн кадрларынан болгон. Өкмөт башчылыкка 2000-жылы дайындап, 2002-жылы элге каршы ок атылган Аксы окуясы боюнча Коопсуздук кеңешинин жыйынында сынга кабылып, отставкага кеткен. Акаев менен мамилеси да ушул учурда бузулган. Октябрь айында Жогорку Кеңешке бир мандаттуу округдан депутат болуп шайланып, 2004-жылы Акаевдин саясатына каршы түзүлгөн Бириккен элдик кыймылдын лидери болуп калган.

Акаевге каршы күчтөрдү бириктирген бул кыймылдын башында таасирдүү саясий идеологдордун бири, кийин Бакиевдин администрациясын башкарган Үсөн Сыдыков жана Аксы окуясынын баш каарманы Азимбек Бекназаров турган. Бакиев бийликке келгенден кийин миссиясын өтөп бүттү деген негиз менен кыймылды таратууну сунуштап, лидерликтен баш тарткан.

Бакиев мамлекетти үй-бүлөлүк башкаруудан арылтуунун жолун Баш мыйзамды реформалоодон көргөн. Конституциялык жаңы реформа эки жылга созулуп, 2007-жылдын 21-октябрында элдик референдум аркылуу кабыл алынган.

Курманбек Бакиевдин бийлиги тушунда Кыргызстандагы экономикалык абалдын туруктуулугу жана өсүшү анын жетишкендиги катары бааланып жүрөт. Муну укук коргоочу Азиза Абдирасулова белгилегендей “айлыктардын убагында төлөнүп, милициянын, дарыгерлердин айлыгы көтөрүлүп, турак жайлары курулуп, пенсия-пособиеге акча жылына эки ирет кошулушу” өңдүү көрсөткүчтөр менен негиздесе болот. Албетте, Сапар Орозбаков өңдүү экономист-талдоочулар экономикалык өсүштү “Бакиевдин экономиканы кыйын билип, башкарганынан эмес, мунайдын баасы өсүп, Орусия аркылуу инвестициянын көбөйүшүнөн” деп жүрүшөт.

Кандай болгондо да Акаевдин каталарын кайталабайм деген ант менен тактыга отурган Курманбек Бакиев эки жолу шайланган, бирок күч менен кулатылган экинчи президент болду. Артында мамлекеттик башкарууну үй-бүлөлүк башкарууга айырбаштаган, кылмыш чөйрөсү менен коюн-колтук алышкан, март ыңкылабынын жеңиштерин уурдаган, кан төккөн президент деген жаманатты калды.

Буга биринчи кезекте Бакиевдин март ыңкылабы аркылуу бийликке жеткирген саясий санаалаштарын оолактатып, эки тизгин бир чылбырды балдарына, бир туугандарына оодаргандыгы себеп болгон. Коомчулуктун сынына Бакиев парламент трибунасында жооп берип жатып, “бир туугандарымды эми Айга учуруп ийемби?” дегени алигиче ылакап болуп келатат.

Бакиевдин үй-бүлө мүчөлөрүн бийликке аралаштыруу аракети президент болуп шайлангандан кийинки учурга туш келет. Адегенде президенттик шайлоодогу тандемге ылайык өкмөттү башкарып калган Феликс Куловдун сунушу аркылуу улуу баласы Маратты Коопсуздук кызматынын төрага орун басарлыгына дайындаган.

Негизгиси - Бакиевдин иниси Жаныш менен уулу Максим Кыргызстандагы эң таасирдүү фигураларга айланганы. Адегенде Коопсуздук комитетинин төрага орун басары, андан кийин мамлекеттик күзөт кызматынын башчысы болуп турган Жаныш Бакиев, Кыргызстанды өнүктүрүү фондун, андан кийин жаңы түзүлгөн ЦАРИИни башкарып калган Максим Бакиев эбегейсиз бийлик укуктарына ээ болгон. Курманбек Бакиев бийликтен кулатылгандан кийин Максим ири суммадагы акча каражаттарын мыйзамсыз пайдалануу, тышка чыгарып кетүү, чайкоочулук өңдүү аракеттери боюнча узак мөөнөттүү соттук жараяндар эл аралык териштирүүгө чейин жеткен.

Расмий бийлик ээси Курманбек Бакиевге таасир этүү жагынан Жаныш менен Максимдин ортосундагы тымызын атаандаштык тууралуу коомчулукта кеңири талкуулар жүргөн.

Курманбек Бакиев бир туугандары менен.
Курманбек Бакиев бир туугандары менен.

Коомчулукта Бакиевге катуу каяша айтып отставкага кеткен, Жогорку Кеңештин төрагасы, депутат Өмүрбек Текебаевге каршы жасалган “матрешкагейт” иши, эркин журналист Геннадий Павлюктун, президенттик администрациянын мурдагы башчысы, “Ак жол” партиясын уюштуруучу, кийин Бакиевдерге каршы күрөшкө аттанган Медет Садыркуловдун, Эл аралык стратегиялык институттун директору Сергей Слепченконун өлтүрүлүшү сыяктуу иштердин артында Жаныш Бакиев турат деп эсептелди.

Бакиевдин бийлигинин тушунда киши өлтүрүүлөр кадыресе көрүнүшкө айланды. Киши колдуу болуп өлгөндөрдүн арасында депутаттар Жыргалбек Сурабалдиев, Баяман Эркинбаев, Санжар Кадыралиев, Тынчтыкбек Акматбаев, каскадер Үсөн Кудайбергенов, спортчу Раатбек Санатбаев, кылмыш чөйрөсүнүн төбөлү Рысбек Акматбаев болду.

Мындай көрүнүштөрдөн улам Бакиевдин бийлигине каршы оппозициянын аракети кайра жанданды. “Реформа үчүн” кыймылына бириккен парламенттеги оппозицияга кийин премьер-минстрлик кызматынан сыйда сүрүлгөн эки премьер-министр Феликс Кулов менен Алмазбек Атамбаев да ыктады.

Бакиевдин кулатылышына тышкы фактордун да таасири болду. АКШнын Кыргызстандагы аскерий базасын кетирүү боюнча Орусияга 2009-жылдын 3-февралында берген убадасын Бакиев аткарбай, базаны жүк ташуучу базага айландырып, калтырып койду.

Кийинчерээк ошол кездеги президент Дмитрий Медведев "Бакиевдин бийлиги мамлекеттин социалдык-экономикалык өнүгүшүн камсыздоого жөндөмсүздүгүнөн кулады" деп айтты. Владимир Путин болсо Акаевдин жаңылыштыгын кайталаганын айткан жайы бар. Орусиянын мындай маанайын кийинки президент Алмазбек Атамбаев өз кызыкчылыгына пайдаланып, АКШ базасын кетирүү аркылуу Орусиянын ишенимине киргени бар.

Ошентип, Бакиев 2010-жылы 7-апрелде кулатылды. Ала-Тоо аянтына келген митингчилерге каршы атылган ок 90го жакын кишинин өмүрүн алды, октон жараат алгандар алардын санын кийин дагы көбөйттү.

Апрель окуясы боюнча козголгон кылмыш иш боюнча Курманбек Бакиев сотто башкы күнөөкөр катары таанылып, сыртынан өмүр бою абак жаза чектелди. Анын бийликке аралашкан бардык калган үй-бүлө мүчөлөрүнүн көпчүлүгү сыртынан кесилип, Кыргызстандан тыш жерде качкында жүрүшөт.

Бакиев учурда үй-бүлөсү менен Беларуста жашайт, айрым маалымат булактарында Беларус жарандыгын алгандыгы айтылып жүрөт.

Беларус президенти Александр Лукашенко Кыргызстандын качкын президентин жеке достук мамиле боюнча эле кабыл алганын комментарийинде айтканы бар. Чындыгында расмий жарыяланбаганы менен, Бакиевди Беларуска жайгаштырууга стратегиялык өнөктөш өлкөлөр – Орусиянын Казакстандын лидерлери Владимир Путин менен Нурсултан Назарбаевдин, АКШнын кийлигишүүсү, ЕККУнун ортомчулугу болгондугу тууралуу чындыкка өтө жакын маалыматтар айтылып келе жатат. Бул аракет Кыргызстандагы башаламандык кеминде кош бийлик орношун шартташы, анын өнөктөш өлкөлөргө таасири өңдүү ички жана тышкы тобокелдиктерге байланышкан.

Анткени, бийликтен кулатылгандан кийин Курманбек Бакиев ошол кездеги мамлекеттик күзөт кызматынын башчысы Жаныш Бакиев баштаган тарапкерлеринин коштоосунда Ошко барып, ал кездеги элдик губернатор Сооронбай Жээнбеков баштаган апрелчилердин ортосунда тиреш пайда болгон.

Курманбек Бакиев Беларус президенти Александр Лукашенко менен. Минск, 2019-жылдын 6-августу.
Курманбек Бакиев Беларус президенти Александр Лукашенко менен. Минск, 2019-жылдын 6-августу.

Ошентип, Бакиев кызматтан кетүү арызын Беларуска кетердин алдында Казакстандын тышкы иштер министринин жана ЕККУнун өкүлдөрүнүн катышуусунда Ош шаарында 15-апрелде жазып, кол коюп бергенин кийин Бакиевди коштоп жүргөн тарапкерлери билдиришкен. Бул Роза Отунбаева баштаган Убактылуу өкмөттүн мамлекетти андан ары башкаруусуна жол ачкан.

Бирок, Курманбек Бакиев кийинчерээк Беларуста президенттиктен баш тартуу тууралуу арыз куралчан төңкөрүшчүлөрдүн басымы аркылуу жазылганын, андай бийликти тааныбай турганын билдирип, 7-апрелдеги кандуу окуяны убактылуу өкмөткө жүктөгөн.

Роза Отунбаева. Өткөөл мезгил

Роза Отунбаева ыңкылаптан кийинки күнү. Бишкек, 2010-жылдын 8-апрели.
Роза Отунбаева ыңкылаптан кийинки күнү. Бишкек, 2010-жылдын 8-апрели.

7-апрелде Бакиев бийликтен кулары менен оппозиция биринчи декрет менен Убактылуу өкмөт түзүп, Роза Отунбаеваны анын төрайымы, 19-майда кезектеги декрет менен 2011-жылдын 31-декабрына чейин өткөөл президент деп дайындаган. Бул дайындоо Баш мыйзамды кабыл алган 27-июндагы референдум аркылуу бекемделген.

Роза Отунбаева бийликтин жоопкерчилигин апрель ыңкылабында эски бийлик кулап, токсонго жакын киши окко учуп, бийликке жаңы келаткан оппозиция туңгуюктан чыгуунун жолун издеп жаткан кыйын кырдаалда алды. Отунбаеванын Убактылуу өкмөтү жүздөгөн кишинин өмүрүн алган, миңдеген кишилерди жабыркаткан Ош, Жалал-Абаддагы кыргыз-өзбек коогалаңын, жеңилген саясий күчтөрдүн ачык жана көшөгө артындагы каршылыктарын башынан кечирди.

"Улут аралык жаңжалдарга жол берди, убагында токтото алган жок" деп, улутчулдар, жергиликтүүлөр эле эмес, эл аралык коомчулук да сынга алды. Отунбаева мындай жагдайды жөнгө салуу үчүн дипломатиялык тажрыйбасын пайдаланды, эл аралык комиссиянын деңгээлинде иликтөөгө шарт түздү.

Ушундай кырдаалда мамлекеттик башкарууну мыйзам алкагына салуу үчүн жаңы Конституцияны кабыл алуу, президенттик жана парламенттик чукул шайлоолорду өткөрүү милдеттери турган. Кандай болгондо да Роза Отунбаеваны бир да кыргыз президенти башынан өткөрө элек эң кыйын кырдаалга кайраты, акылы жана дипломатиялык көрөңгөсү менен туруштук берди. Кийинчерээк эл аралык коомчулук Борбор Азиядан чыккан, Кыргызстандын атын тааныткан алгачкы аял лидер, экс-президент катары тааныды.

Советтик жана кыргыз дипломаты, демократ Роза Отунбаева ички саясатка 2004-жылы келип, “Ата журт” оппозициялык кыймылынын теңтөрагасы болгон. БШК 2005-жылкы парламенттик шайлоого дипломаттык чектөө бар деген шылтоо менен каттабай койгон. Акаевдин үй-бүлөлүк башкаруу саясатына каршы жүрүштөрдүн алдыңкы сабында болгон. Кийин Акаев аны “оппозициянын локомотиви” деп атаган.

"Жоогазын ыңкылабынан" кийин Бакиевдин командасында да узак иштей алган эмес. Тышкы иштер министри болуп дайындалган Отунбаеваны 2005-жылы июль айында жаңы шайланган парламент колдобой койгон. Бул президенттин атайын жасалган ишарасы катары бааланган. 2007-жылы КСДП аркылуу парламентке келип, 2010-жылга чейин коалициялык азчылыктагы КСДП фракциясын жетектеп, оппозициянын парламенттеги трибунасы болуп турган. Убактылуу президент болгондон кийин КСДПдан баш тарткан. Отунбаевада өткөөл президент кезинде кайсы бир саясий партияларды сүрөгөн же жеке кызыкчылыктарга, саясий интригаларга жол берген учурлар байкалган эмес.

Отунбаева президенттик тактыны шайлоодо жеңип чыккан Алмазбек Атамбаевге 2011-жылы 1-декабрда расмий эрежелерге ылайык өткөрүп берген. Бул Эгемен Кыргызстандын тарыхындагы алгачкы тынч жол менен бийлик алмашуу болгон.

Бирок, Алмазбек Атамбаев 2016-жылы 31-августтагы эгемендик майрамында Убактылуу өкмөттүн бийлигин "легитимсиз" деп атап, Роза Отунбаеваны кескин сынга алып чыккан. Убактылуу өкмөт мүчөлөрүнүн пикиринде Бакиевдин өкмөтү кулатылган шартта парламентти, өкмөттү таркатып, жоопкерчиликти өзүнө алуу аргасыз жана мүмкүн болгон жалгыз арга болгон, буга Атамбаев өзү да күбө. Атамбаевдин бул сыны үй-бүлөлүк башкарууга, коррупцияга каршы күрөшкө чогуу аттанган саясий өнөктөштөрү менен ажырашуунун ачык жарыясы болчу. Мындай кадамды Атамбаев Отунбаева жетектеген убактылуу өкмөт мүчөлөрүнүн Баш мыйзамды өзгөртүү демилгесине каршы кайрылуусунан кийин жасаган.

Алмазбек Атамбаев. Ак үй, Кой-Таш, түрмө

Алмазбек Атамбаев өзүнүн инаугурациясында, 2011-жылдын 1-декабры.
Алмазбек Атамбаев өзүнүн инаугурациясында, 2011-жылдын 1-декабры.

Алмазбек Атамбаев президенттик кызматка 2010-жылкы кандуу апрель, июнь окуяларынын илеби кайтып, коомдук-саясий кырдаал салыштырмалуу турукташып калган кезде, 2011-жылдын аягында жаңы Конституциянын негизинде шайланып келди.

Атамбаев өзүнөн мурунку үч президент сыяктуу эле жогорку билимди Орусияда алган. 1993-жылы КСДПны түптөгөн. Чоң саясаттагы карааны 1995-жылы Жогорку Кеңештин эл өкулдөр жыйынынын депутаты болгондо көрүнгөн. Президенттик жарыштарга үч ирет катышкан. Акаевдин, Бакиевдин заманында кыска мөөнөттөргө министр, премьер-министр кызматтарын аркалаган.

Өзүн Кыргызстандагы "элден мурда байыган миллионер, таза саясатчы" деп кайталап мактаганы элдин эсинде. Байлыгын 90-жылдарда менчиктештирген “Кыргызавтомаш” ишканасы менен байланыштырат. Кийинчерээк Аскар Акаевдин Орусия токсонунчу жылдары Кыргызстан жазуучулар союзуна бөлгөн 50 миллион рублди менчиктеп алганы тууралуу айтканы Атамбаевдин байлыгы таза ишкердиктин туундусу дегенге көлөкө түшүрдү.

Атамбаев президенттик кызматынын алгачкы жылдары мурдагы президенттер сыяктуу эле Кыргызстанды үй-бүлөлүк коррупциясыз, “чөгөлөбөгөн” эркин, байгер мамлекет кылуу дымагын айтканы менен иш жүзүндө көп тараптуу саясат жүргүзө алган жок. АКШнын аскерий базасын чыгаруу тууралуу алгачкы билдирүүсү аркылуу тышкы саясатта Орусия стратегиялык негизги өнөктөшү экендигин бышыктады. Бирок, саясий карьерасы аяктаган 2019-жылы Кой-Таш окуясынын алдында да Кремлге каттап, арга таппай келди.

Алмазбек Атамбаев - март, апрель ыңкылаптарынын алдыңкы сабында жүргөн ыңкылапчы саясатчылардан. 2010-жылы анын КСДП партиясынын кеңсеси жайгашкан "Форум" менчик ишканасынын имараты оппозициянын штабы болгон. Оппозициялык күчтөрдүн башында өзүнөн тышкары Роза Отунбаева, Өмүрбек Текебаев, Болот Шер, Азимбек Бекназаров, Темир Сариев, Эмилбек Каптагаев, Дүйшөнкул Чотонов баштаган таасирдүү саясатчылар бар болчу.

Атамбаев убактылуу өкмөттө төрайымдын орун басары болду. Убактылуу өкмөт постреволюциялык кырдаалды, улут аралык жаңжалдарды жөнгө салуудан тышкары парламенттик шайлоо, жаңы Конституцияны кабыл алуу, анын негизинде президенттик шайлоо өткөрүү иштерин уюштурган. Бирок, Атамбаев саясий өнөктөштөрүнөн президенттик ишмердигинин жарым жолунда ажырашты.

Атамбаевдин өзүм билемдиги, эрдемсинген көкбеттиги жана кежирдиги мамлекетчил саясатчыларды четке сүрүп, жеке кызыкчылыкты көздөгөндөрдүн тузагына түшүрүп, өзүнө каршы күчтүү оппозицияны жаратты. Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Чыныбай Турсунбековдун баамында бул жагынан Атамбаев айдоочу, жардамчы, кеңешчи дегендердин таасирине кирип, Акаев менен Бакиевдин жолоюна түштү.

Атамбаевдин бийлиги үй-бүлөлүк башкарууга, коррупцияга каршы, демократиялык баалуулуктарды туу туткан парламенттик өлкө куруу максаттары бир саясий сапарлаштарын, маалымат каражаттарын, жарандык активисттерди ачык басмырлоо, куугунтуктоо, камоо, опузалоо иштери менен тарыхта калды.

Саясий өнөктөштөрү менен ачык тирешүү 2020-жылга чейин өзгөртүлбөйт деген кепилдик менен 2011-жылы кабыл алынган баш мыйзамды өзгөртүү тууралуу Атамбаевдин демилгесинен башталган. Бул долбоордо президенттин укуктары азайтылып, өкмөттүн укуктары кеңейтилген. Коомдук-саясий чөйрө муну Атамбаев өз бийлигин узартууга жол чабуу максаты катары кабылдаган. Демилгеге убактылуу өкмөт каршы чыккан. Бул мурдатан тымызын келаткан тирешти ачыктаган. Президент Атамбаев 2016-жылы 31-августта Роза Отунбаева жетектеген убактылуу өкмөттүн жана өткөөл президенттин легитимдүүлүгүнө шек жараткан билдирүү менен чыккан.

Муну 2010-жылкы Конституциянын авторлорунун бири, депутат Өмүрбек Текебаев баштаган саясатчылар мамлекеттин кызыкчылыгына каршы куру дымак жана саясий сокурдук катары сындап, Отунбаевадан кечирим суроону талап кылышкан. Кийинчерээк парламентте Атамбаевдин таасирин азайтуу, Коалициялык көпчүлүктү КСДП фракциясын кошпой кайра түзүү аракети жасалып, бирок майнапсыз жыйынтыкталган.

Тескерисинче, ушул тирештен кийин Өмүрбек Текебаев, аны менен кошо партиялашы Дүйшөнкул Чотонов коррупцияга айыпталып, камакка алынган. Мындай ыкмалар Аида Саляновага, Канат Исаевге, Садыр Жапаровго, Алмамбет Шыкмаматовго карата колдонулуп, кийинчерээк алардын катарына президенттик шайлоодо негизги талапкерлердин бири саналган Өмүрбек Бабанов кошулган.

Ошол эле мезгилде Чолпон Жакупова баштаган таасирдүү укук коргоочуларды, көз карандысыз маалымат каражаттарын сотко берип, миллиондогон сом доо койгон. Мындай ыкмаларды Атамбаев өзүнө каршы күчтөрдү, парламентти сындыруу үчүн колдонгон. Натыйжада Конституцияны өзгөртүү максаты ишке ашкан.

Президенттик шайлоодо Атамбаев күтүлгөндөй эле КСДПнын атынан өзүнүн "1995-жылы табышкан досу Сооронбай Жээнбековду" чыгарып, аягына чейин сүрөдү. Өзүн бийликти мыйзамдуу жол менен өткөрүп берген президент катары даңазалоого аракет жасады.

Бирок, анын артынан Атамбаев менен Жээнбековдун тирешинин жаңы барагы ачылды. Атамбаев мураскорун үй-бүлөлүк-кландык башкарууга жол берип, коррупциячыларды калкалап жатат деп сындап чыкты. Бир жылдан ашык тирешүү Атамбаевдин экс-президенттик макамынан ажырашы, камалышы, кылмыш дүйнөсүнүн төбөлү Азиз Батукаевди бошотуудагы коррупциялык иштер, кан төгүлгөн Кой-Таш окуясы өңдүү жоон топ оор кылмыштарга айыпталышы менен аяктады. Атамбаевдин командасындагы ондогон мамлекеттик ишмерлерди, кызматкерлерди да азыркы бийлик ири коррупциялык иштерге айыптап камап, тергеп жатат. Атамбаевчилер муну "саясий куугунтук" деп баалашууда.

Алмазбек Атамбаевдин саясий тагдыры кийинкилерге сабак болобу – аны мезгил көрсөтөт.

Сооронбай Жээнбеков. Жарым жолдо

Сооронбай Жээнбеков президенттик кызматындагы алгачкы жылдык басма сөз жыйынында, 2018-жылдын 19-декабры.
Сооронбай Жээнбеков президенттик кызматындагы алгачкы жылдык басма сөз жыйынында, 2018-жылдын 19-декабры.

Сооронбай Жээнбеков 2017-жылдын 15-октябрында президент болуп шайланды. Ал - КСДПнын башатында тургандардын бири. 1995-жылдан баштап Жогорку Кеңештин үч жолку депутаты, төрага орун басары, комитет төрагасы болгон. Апрель ыңкылабынан кийин Ош облусуна элдик губернатор болуп, андан кийин расмий дайындалган. 2015-жылдын декабрынан баштап​ беш ай ичинде үч кызмат которуп, өкмөт башчылыкка келген.

Президенттикке талапкердигин КСДП көрсөтүп, Алмазбек Атамбаев баштаган тарапкерлери сүрөп, натыйжада 54.76% добуш менен марага жеткени белгилүү. Инаугурациясы Ала-Арча резиденциясында чакан, тандалма чөйрөдө өтүп, кезинде Кыргызстанда тынчтык жолу менен бийлик өткөрүүгө чыйыр салган тарыхый окуя катары сыпатталган. Сооронбай Жээнбеков мурдагы бийликтин "көчүн" улантарын убада кылып, эң алгачкы жардыгы менен Алмазбек Атамбаевге Кыргыз эл баатыры наамын ыйгарган. Бирок, мындай ызаат көрсөтүүлөрдүн мааниси бат эле жокко чыкты.

Алмазбек Атамбаевге өзү сүрөп алып келген мураскердин анын эркине баш ийбей, өз алдынча саясат жүргүзүү аракети жаккан жок. Тил табыша албай калган партиялаш жана үзөңгүлөш мамлекеттик эки ишмердин тымызын пикир келишпестиктери кийинчерээк ачыкка чыгып, ал тирешүү бир жарым жылга созулду. Атамбаев Жээнбековду кландык-тууганчылык башкарууга жол берип, мамлекеттин эсебинен байыган коррупционерди калкалап жатат деп ачык жана кескин сындап, КСДПнын ишин жандантууга киришти.

Мурдагы жана кийинки президенттин тиреши учурунда премьер-министр Сапар Исаков, Албек Ибраимов, Кубанычбек Кулматов баш болгон жогорку кызматтардагы Атамбаевдин кадрларын кетирүү, ири коррупциялык иштерге байланыштуу териштирүүлөр, камоолор жүрүп турду. Парламент Атамбаевди экс-президент макамынан ажыратты. Аны кармап жоопко тартуу операциясы татаалдашып, Кой-Таш окуясында бир офицер өлүп, ондогон киши жараат алып, Атамбаев жана анын жоон топ тарапкерлери камалып, башкы прокуратура оор кылмыштар боюнча иш козгоду. Мунун бардыгы Атамбаев жана анын тарапкерлери тарабынан саясий куугунтук деп бааланып келет.

Сооронбай Жээнбековдун инаугурациясында. 2017-жылдын 24-ноябры.
Сооронбай Жээнбековдун инаугурациясында. 2017-жылдын 24-ноябры.

Ошентип, Сооронбай Жээнбековдун мамлекетти алгачкы эки жылдык башкаруусу эки баскычка – мурдагы президент Алмазбек Атамбаев камалганга чейинки жана андан кийинки деп бөлүндү.

Учурунда чет өлкөлүк айрым маалымат каражаттары Жээнбеков жалпы коомчулуктун табигый таанымына ээ боло элек саясатчыны өз кызыкчылыгы үчүн күч менен алып келип алуудан сокку жеген Атамбаевден сабак алышы керек деп жазып чыгышты. Айрым талдоочулар саясий-экономикалык түп тамырынан өзгөрүүлөр, коомду бириктирүү аракеттерин колго алуу керек, бул бийлик, таасир талаш өнөкөтүнө бөгөт коет деп айтышты.

Катанын үстүнөн иштөөгө президент Жээнбеков даярбы? Бул суроого жооптор ар түрдүү, карама-каршылыктуу. Жээнбековдун тарапкерлери президенттин мамлекеттик иштер менен алектенүүсүнө эми гана шарт түзүлгөнүн белгилешет. Батыл аракеттерге барып, коомдук-саясий чөйрөнүн көңүлүн бургудай таасирдүү кадамдарга барарынан, бирнчи кезекте ондогон жылдардан бери жарытылуу жыйынтыгы жок сот реформасын ордунан жылдырарынан күмөн санаган талдоочулар да бар.

Анткен менен Атамбаевдин убагында ар кандай жагдайларда камалып, саясий куугунтуктун курмандыктары катары бааланып келаткан Өмүрбек Текебаев, Канат Исаев, Дастан Сарыгулов, Бектур Асанов сыяктуу жоон топ саясатчылардын иштеринин кайра каралышы, кыскартылышы өңдүү көрүнүштөр сот акыйкаттыгын калыбына келтирүү ишарасы катары бааланууда.

Жээнбековдун дагы бир артыкчылыгы катары Убактылуу өкмөттүн, төрагалар кеңешинин мүчөлөрү, жарандык активисттер, чыгармачыл бирикмелер өңдүү топтор менен жолугушуп, кеп-кеңешин угуп келаткандыгы белгиленип жүрөт.

Ошондой эле Жээнбековдун бийлиги тушунда коррупциялык иштерге тиешеси бар мамлекеттик кызматкерлер аёосуз кармалып, камалып келатат. Ошол эле учурда сот иштери тандалма жүрүп жатат, Шадиев, Алмаматов сыяктуу коррупцияга шек саналгандар атайылап качырылды, прокуратура, сот өздөрү коррупциялык чечимдерге барып жатат, бул бара-бара чоң нааразылыктарга чейин өсүп чыгышы мүмкүн деген өңдүү пикирлер бар.

Кандай болгон учурда да президент Жээнбековдун бийликте отурганына үч жылга аяк басты. Алдыда жергиликтүү кеңештерге, Жогорку Кеңешке шайлоо өнөктүктөрү күтүп тургандыгын эске алганда президенттик шайлоого чейин саясий динамика күчөбөсө басаңдабастыгы айтпаса да түшүнүктүү.

Ошондуктан, азыр таасирдүү саясатчылар Жээнбеков чечкиндүү кадамдарга барып, элдин ишенимин актачу учуру келгенин, мындан ары кеңештер эмес, талаптар көбөйөрүн эскертип жатышат. Жээнбековдун милдеттерди эмитен кынтыксыз аткарышы мурдагы президенттердин тагдырын кайталоодон сактайт деп эсептешет. Президенттин мөөнөтү 2023-жылы аяктайт.

Президенттердин катасы кечирилбейт

Токсонго жакын адамдын өмүрүн алган 7-апрель элдик ыңкылабына быйыл 10 жыл болду. Бул ыңкылап аркылуу келген жаңы бийлик, анын башына келген президент деле эл көксөгөн акыйкаттыкты, бакубат жашоону камсыздай алган жок. "Азаттык" радиосу бир катар белгилүү адамдарга кандай адам мыкты президент боло алат деген суроону узатты.

Абдыганы Эркебаев, мамлекеттик ишмер:

Акаевдин, Атамбаевдин, Бакиевдин каталары окшош болду. Тарыхтан сабак алышкан жок. Булар өлкөнүн эмес, өздөрүнүн жеке кызыкчылыгын, үй-бүлөсүнүн кызыкчылыгын көздөп, байлыкка азгырылып кетишти. Сөзү менен иши айкалышкан жок. Ачыгын айтканда, ошонун айынан экономикалык оор абалдабыз. Саясий жактан анча-мынча жылыштар болду, бирок турмуш оокатка байланыштуу да. Азыркы президент аракет кылып атат, бирок, анын тегерегинде жердештерине, Райымбек Матраимовго байланышкан сөз көбөйүп баратканы өкүндүрөт. Ага тиешелүү чечимдердин кабыл алынбагандыгы себеп болууда. Арстанбектин мыкты саптары бар: “Эл менен сен бийиксиң, элден чыксаң кийиксиң” деген. Албетте, таза, үлгүлүү, өзүнөн мурда өлкөсүн, элин ойлогон, жанын аябаган, элди алдыга сүрөп турган адам мыкты өлкө башчы боло алат.

Бактияр Фаттахов, коомдук ишмер:

Кудайдан башкасынын баары ката кетирет. Мен саясатка кирип жатканда жашоодогу максатым - элге кызмат кылуу дегем. Ошондон бери элдин көзүнө тике карап келем. Кылган иштерим үчүн балдарым кыжаалат болбойт. Жүзүм жарык. Ошондой иштерди жасаш керек. Берген антын унутпашы керек. Кандай президент жакшы болот? Бул - жооптуу кызмат, журт башы. Ошондуктан, жанына илимдүү, билимдүү адамдардан кеңешчи алып, берген антын так аткарса, бийликтин ээси эл экенин таанып, эл менен бирге болгон, элдин батасын алган мыкты журт башы болот.

Чыныбай Турсунбеков, Жогорку Кеңештин депутаты:

Эң жаманы бийликке келгендер Конституцияны өздөрүнө ченеп-бычууга аракет кылышат. Саясий позициянын жоктугунан, мамлекеттик кызыкчылыкты өз кызыкчылыгынан төмөн койгондун айынан биринин артынан бири жыдып жатат.

Болочок президентте мындай адат болбошу керек. Мамлекетти өнүктүрүш үчүн, элдин келечеги үчүн конкреттүү социалдык-экономикалык программаларды ишке ашыруу, элдин жашоо деңгээлин көтөрүү менен алек болгон адам мурдагылардын тагдырын кайталабайт.

Бактыгүл Каламбекова, дипломат:

Кээде толкун кээ бир кишилерди премьер, кээ бирөөнү президент кылып коет экен. Өткөөл мезгилде алган сабактарыбыз президенттик кызматка даярдык керек экенин, пендечиликтен алыс болуш керектигин көрсөттү. Президент алысты көрө билген, даанышман, билимдүү, көрөгөч болушу шарт. Бул беш диплому, материалдык байлыгы, кайсы бир кландан чыкканы менен эмес, бараткан ишине шайкеш даярдык керек деген сөз. Өзүн Кыргызстандын президенти катары ордун билүү, көп окуган, көп ойлонгон, көз карашы калыптанган, мамлекеттик кызматтардын тепкичтеринен өткөн, мамлекетти түшүнө алган тажрыйба керек.

Жефф Лили, Эл аралык билим берүү программалары боюнча америкалык кеңештердин эксперти, изилдөөчү:

Эң биринчи кезекте, ал коррупцияга аралашпаган адам болушу керек. Экинчиден, ал адам Кыргызстанды өзүнүн үй-бүлөсүндөй эмес, өзүнүн уруусундай көрүшү керек. Дегеним, президент башынан эле анын бир да үй-бүлө мүчөсү, жакын тууганы бийликтин кайсы бир бутагында, өкмөттө, президенттик администрацияда иштей албайт деп жарыялашы керек.

Менимче, болочок президент Кыргызстандан сырткары башка өлкөдө, маданият жагынан бул чөлкөмдөн алыс жакта жашап келген, ачык жана баарына кызыккан аң-сезим кандай болорун түшүнгөн адам болушу абзел. Ал адам кыргыз жана орус тилдеринен сырткары дагы башка чет тилдерди билсе, англисче шар сүйлөй алса андан да жакшы болмок.

Мамлекет башчылыкка өз башынан кандайдыр чоң жоготууну кечирген адам жарамак деп эсептейм. Ушундай адам катуу стресске туруштук бере алат, чоң кыйынчылыктарга тике караган кайраткер жаран болуп, кандайдыр оор кезеңдерде туура чечим кабыл алып, элдин жүгүн көтөрө алат.

Президент шайлоо маалында анын кийинки бийлигинен күмөн санагыдай иштерге таптакыр жол бербеши керек. Шайлоо маалында эркин жана калыс тандоо абдан маанилүү экенин белгилеп, шайлоо комиссияларына басым көрсөтпөй, эч ким эрежелерди бузбагандай шарттарды камсыздап, добуш берүү мыйзамдарын кынтыксыз аткарып, жыйынтыгын кабыл алышы керек.

Президент болуп шайлангандан кийин бардык бизнес иштерин токтотушу зарыл (АКШ президентин туурабай). Ага чейинки салык декларацияларын, байлык, мүлкүн ачык жарыялашы шарт. Ал маалымат көз карандысыз комиссия тарабынан бышыкталып тастыкталганы туура.

Наталья Никитенко, Жогорку Кеңештин депутаты:

Башка өлкөлөр жүз жылдап башынан кечирген кыйынчылыктарды Кыргызстан ондогон жылдарда басып өтүп койду. Эки ыңкылап болду, түрдүү президенттерди көрдүк: бийликти басып алгысы келген интеллигенти да, ээн оозу да, башкасы да болду, акыркысы камалды. Бирок, булардын бардыгынын оорусу бир болду: бийликти конституциялык эмес жол аркылуу менчиктеп алуу аракетин көрдү, өзүнө ыңгайлаштыруу менен алектенди. Эң кыйын башкаруучусуң деген иллюзияны сиңирген чөйрөдө, элден алыс жашады.

Менин баамымда бүгүн көп улуттуу Кыргызстан үчүн президенттик эмес, парламенттик башкаруу керек. Ошондуктан, биздин шартта Конституциялык укугунан аша чаппай, арбитрдин ролун аткарган, мамлекеттик кызыкчылыкты өзүнүкүнөн жогору койгон, мыйзамга баш ийген адам гана мыкты президент боло алат.

Бекбосун Бөрүбашев, талдоочу:

Баш мыйзамда Кыргызстан демократиялык өлкө деп турат. Бул элдин бийлиги деген сөз. Баш мыйзамдагы негизги ушул жобону сакташы керек. Президенттер бийликке келгенде мыйзамдан өзүн жогору койгон адатынан арылып, мыйзам алдында жооптуу экенин аңдап, түшүнүшү керек.

Эмилбек Жороев, саясат таануучу:

Кандай каталарды кайталабаш керек? Бул мурдагылардан азыркыларга чейин көңүл сыртында калган, бирок эң негизги маселе. Акаевден, Бакиевден, Атамбаевден бери басып өткөн, акыбетсиз, тескери жолдорду кайталап басуу көп байкалат. Азыркы бийликте деле сот жаатында болобу, күч, коопсуздук органдарында болобу, тышкы саясатта болобу ушул байкалат.

Мамлекеттик институттарды кайсы бир тескери купуя жолдорго салуу, бюрократиялык классты тар саясий кызыкчылыктарга пайдалануу, кайсы бир маселени элдин мандатын пайдаланып популисттик жол менен чечип алууга аракет кылуу же катачылыктын, кыйынчылыктын бардыгын мурдагы бийликке шилтеп коюу өнөкөткө айланган.

Президенттин алдында Кыргызстанды толук кандуу башкаруу көрөңгөсү, өлкөнү алдыга сүрөгүдөй стратегиялык багыты, элди ынандыра алчу калыптанган идеясы болушу керек. Анын командасы (достору, классташтары, жердештери эмес), стратегияларды ишке ашырууга жөндөмдүү системалуу командасы, партиясы болушу керек.

Жанар Акаев, Жогорку Кенештин депутаты:

Көп президенттер кайсы бир партияга гана жан тартып, кайсы бир саясий топтор менен жакын болуп, сын айткан кишинин бардыгын душман катары көрүү - чоң трагедиябыз.

Президент келери менен айланасына чоң кландардын пайда болуп калышынан эл иренжип калды.

Жалпы лидер катары өзүн көрсөтүп, мөөнөтүм бүткөндө мураскерлериме калтырам дебестен, шайлоону таза өткөрүп бергени оң. Сот системасын көз карандысыз органга айлантууга, таза кадр саясатын жүргүзүүгө, мыкты кадрларды бийликке алып келүүгө саясий эрки бар адам болушу керек. Эң башкысы адилеттүүлүктү, акыйкаттыкты орното алган калыс адам президент болууга тийиш.

Өзүнүн тегерегиндеги коррупциялык, туугандык, достук кландардан алыс болуп, ошолордон өзүн оолак кармаганга эрки, күчү жете турган адам болсо жакшы болмок. Өкмөттүн, парламенттин ишине түздөн түз кийлигишпей, эркин, тең салмактуу бийликти сактап берген өлкө башчысы болсо, менимче, жакшы болмок.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кырнет талаа иштерине кабатыр

Кырнет талаа иштерине кабатыр
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:10 0:00

Дарттын сүрү, дарынын түрү

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда коронавирус жуккандар 216 кишиге жетти. Бул илдеттен төрт адам каза болуп, 23ү айыгып чыкты. Пандемияга байланыштуу коомчулукта дагы эле толгон-токой суроолор бар.

6-апрелге карата өлкөдө COVID-19 вирусу дагы 69 адамдан табылды. Ушуну менен Кыргызстанда коронавирус жуккан 216 адам катталды. Алардын ичинен Жалал-Абад облусунда – 80, Ош облусунда – 94, Чүй облусунда – 5, Баткен облусунда – 4, Бишкек шаарында – 25, Нарын облусунда – 5, Ысык-Көл облусунда – 3 кишиден коронавирус табылды. Алардын 9у дарыгерлер.

Вирустан төрт адам каза болуп, 23ү айыгып чыкты. Стационарда 202 адам бар, алардын ичинен бешөө туруктуу оор абалда реанимацияда, анын ичинен экөө жасалма дем алдыруучу аппаратта жатат.

Кыргызстанда вирус катталгандан бери эң көп оорулуулар 6-апрелде аныкталды. Саламаттык сактоо министри Сабиржан Абдикаримов анын себебин мындайча түшүндүрдү:

Сабиржан Абдикаримов.
Сабиржан Абдикаримов.

«Коронавирус жаңы аныкталган 69 киши обсервацияда жаткан. Алардын ичинен бирөөндө гана клиникалык белгилер бар. Башкаларда клиникалык белгилер байкалган жок. Бирок вирус бар. Дарылаш үчүн алардын баарын тең ооруканага жаткырдык. Алар обсервацияга алынып сырттагы адамдарга коркунуч жаратпаганы сүйүндүрөт. Бул – тест системасынын иштегенинин белгиси. Ошондуктан коронавирус жуккандар кескин көбөйгөнү байкалды».

Министрлик коронавирус жугузгандардын саны бир суткада дароо 69га жогорулаган себебин түшүндүргөн кошумча маалымат таратты. Ага ылайык, буга 12-13-мартта Сауд Арабиясынан умрадан келгендерден алынып, тоңдурулуп коюлган үлгүлөр текшериле баштаганы себеп болду. Ал үлгүлөр вирус чыккан адамдардан 17-мартта обсервацияга жаткырылган кезде алынып, тоңдурулуп коюлган. ПЦР анализ жүргүзүүгө керектүү реагенттер жок болгондуктан аларды тесттен өткөрүү мүмкүн болбой жаткан.

Ооруканада жаткан бейтаптардын арасында аларда вирус жок экенин айтып, министрлик берип жаткан дары-дармек боюнча арыздангандар бар. Өткөн аптада өзүн Орозбек Макеналиев деп тааныштырган адамдын видеосу тараган. Анда ал вируска байланыштуу шек саналып Нарында ооруканада жатканын айтып, аны менен кошо ооруканага жаткырылган үй-бүлөсүнө берилген дары боюнча арызданган:

«"Эки даанадан ичесиңер" деп бизге дары берди. Аны ичкенден кийин менин демим кысылып, тырмагымдын учунан башыма чейин кара тер кетип, ары барып эле кайра келдим. Ушу дарыны бере баштагандан бери келиним менен аялымдын абалы начарлады. Эгер менде вирус болсо, аялымды 15 күндөн кийин алып келип жаткырышмак беле? Эгерде менде вирус болсо мени менен Бишкектен чогуу келген алты кишиден вирус чыкмак да?»

Саламаттык сактоо министри Сабиржан Абдикаримов 6-апрелдеги брифингде бул окуя боюнча жооп берди:

«Айрым жалпыга маалымдоо каражаттары текшерилбеген, далилденбеген маалыматтарды берип жатат. Мисалы, Нарын облусунда бир жаран «мени дарылабайт. Менде вирус жок» деп айтканын чыгарып жатышат. Бизде ал кишини ооруканага жаткырганга эч кандай кызыкчылык жок. Ал кишиде оорунун козгоочу бар, бирок клиникасы жок. Ал дааваттан келген, адамдар менен контактта болгон. Ушуну текшербей туруп жарыялап жаткан жалпыга маалымдоо каражаттарына тиешелүү мыйзам бар. Аларды жоопко тартыш үчүн тиешелүү органдарга кайрылабыз».

4-апрелде да социалдык тармактарда «14 күн карантинде жатып чыктым» деген аял коронавирус менен оорубаганын жана дарыланбаганын айтып берген видео тараган. Аял «Аксы районунда бир адам коронавирустан айыгып чыкты» деген маалыматтарга ишенбөөгө чакырган. Саламаттык сактоо министрлиги ал аял оорубаганы менен, бирок анын денесинде вирус болгондон кийин чөйрөгө кооптуу болуп эсептелерин билдирген.

Ушундан улам коронавирус табылган адамдар кандай дарыланууда, кантип айыгып жатат деген мааниде суроо бергендер көбөйдү. Вирустук инфекцияларды көзөмөлдөө боюнча республикалык илимий-практикалык борбордун жетекчиси Заридин Шарипов мындай деди:

«Коронавирус жуккан адамдардын 20% оорунун эч кандай белгиси болбойт. Алардын дене табы көтөрүлбөйт, жөтөлбөйт, дем алуу органдарында да эч кандай маселе жаралбайт. Мындай көрүнүш дүйнө жүзү боюнча эле болуп жатат. Калган вирус жуккан адамдардын 80% ичинен 90% оору жеңил өтүп кетет. Илдетке чалдыккандардын ичинен 5-6% ден соолугу өтө начарлап реанимацияга түшүп, дарыгерлер жакшы жардам бериши керек болот. Калгандарынан оору жеңил эле өтүп кетет. Ошондуктан ооруканадан чыккан айрым адамдар «менде оорунун белгилери аныкталган жок. Мен ооруган эмесмин» деп айтышууда. Алардыкы да туура. Анткени алар вирустун терс таасирин байкашкан жок да».

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматы боюнча, COVID‑19 вирусунун инкубациялык мезгилинин узактыгы бир күндөн 14 күнгө чейин созулат, ал эми орточо баалоо 5-6 күндү түзөт. Башкача айтканда вирус жуккан учурда анын белгилери дароо байкалбайт.

«Коронавирус адамдын ичиндеги тирүү клеткага кирип көбөйөт. Башка бактерия, микробдорго окшоп ал сыртта өз алдынча көбөйө албайт. Ал өлүп калат. Коронавирус кишинин клеткасына киргенден кийин адамдын ден соолугунда кыйынчылык жаралат. Вирус улгайган адамдардын клеткасына тез таркап кетет. Коронавирус балдарга да жугат. Бирок алардын иммунитети күчтүү болгондуктан оорубашы мүмкүн. Ошол эле кезде алар вирусту алып жүрүүчүлөр болуп эсептелет. Эгерде адамдын иммунитети күчтүү болсо жакшы. Анткени вирус организмге киргенден кийин вируска каршы антителолор иштелип чыгат. Мындай учурда оору байкалбай өтүп кетет же жеңил болушу мүмкүн», - деди Заридин Шарипов.

Көпчүлүк «Вируска чалдыккан адамдар кантип дарыланууда?» деген суроону берип жатышат. Саламаттык сактоо министрлиги дүйнөлүк тажрыйбага таянып, Кыргызстанда вируска чалдыккан адамдарды ВИЧ илдетине каршы колдонулуучу лопинавир/ритонавир жана вируска каршы хлорохин деген дарыларды колдонуп жатат.

Андан тышкары бейтаптын абалына жараша амоксициллин/клавуланат, парацетамол, ибупрофен дарылары да колдонулууда.

Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Коомдук кеңештин мүчөсү, медицина жаатындагы эксперт Айбар Султангазиев өлкөдө лопинавир/ритонавир дарылары аз экенин айтууда:

Айбар Султангазиев.
Айбар Султангазиев.

«"СПИД" борбору Саламаттык сактоо министрлигине коронавируска каршы колдонулуп жаткан дарылардан (лопинавир/ритонавир) 120 банка берген. Министрлик дарыларды ооруканаларга тараткан. 120 банка дары 300-350 кишиге жетет. Бирок Кыргызстанда вирус жуккандар 200 кишиден ашты. Азыркыга чейин 150дөй киши дарыны колдонсо бизде дагы 150-170ге жакын кишиге жеткидей эле дары калды. Дарыны ден соолугу аябай начарлап кеткендер менен орто оорулууларга беришет. Кыргызстанда эми вирус жугузгандар күндөн-күнгө көбөйө берет. Бизде бир жумага эле жеткидей дары бар. Андан кийин эмне кылышат?»

Маалымат боюнча, лопинавир/ритонавир Индиядан жана Орусиядан алынып келет. Пандемияга байланыштуу алардын баасы 50% чейин кымбаттап кетти.

Анткен менен Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду (ФОМС) коронавируска каршы колдонулуп жаткан дары-дармек жетиштүү экенин билдирүүдө. Аталган фонд «COVID-19 инфекциясына чалдыккан бейтаптарда вируска каршы каражаттар жетиштүү экенин» маалымдап, дары-дармектерди жана медициналык багыттагы буюмдарды алууга 266,9 млн. сом бөлгөнүн кабарлады.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG