Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
жума, 21-февраль, 2020 Бишкек убактысы 21:47

Кыргызстан

К.Кожоналиев: Атайын кызмат элден алыстап кетти

Кубатбек Кожоналиев

Коопсуздук маселелери боюнча талдоочу, генерал Кубатбек Кожоналиев атайын кызмат жана ага байланышкан жагдайлар тууралуу “Азаттыкка” маек курду.

“Азаттык”: Улуттук коопсуздук кызматы кайрадан комитет болуп өзгөрдү. Аты менен кошо заты да өзгөрүп жатканына ишенесизби?

К. Кожоналиев: Мен ошондон шектенип жатам. Буга чейин, апрель окуясынан бери биз бир топ сунуштарды киргизгенбиз. Жарандык коомдун, кечээ президент да айткан сөздөргө кошулам. Бирок андан тыянак чыкпаганы абдан өкүнүчтүү болуп жатат. Мурдатан бир үй-бүлөгө кызмат кылган кызмат өзүнө жыйынтык чыгарып, өзүн өзгөртүү, реформалоо маселесин козгобой жатат.

Жакында эле өткөн IT форумда элдин укуктарын бузганын мойнуна алып жатат. Бирок ошону менен бирге аны өзгөртүүгө багыт ала тургандай кыймыл-аракеттер жок.

“Азаттык”: Өзгөрүү, реформалоо эмнеден башталышы керек эле?

К. Кожоналиев: Реформалар булардын багыттарын тактоодон башталышы керек. Ар нерсе менен, чачыранды болбой 2-3 багытты алышы керек. Айтып келгендей, контрчалгындоо, терроризм-экстремизм биринчи ирээтте туруш керек. Анын күч-кубаттын баарын ошол жакка жумшаш керек.

Биздеги окуялардын баары атайын кызматтардын аракеттери өтө начар экенин тастыктап жатат. Муну баарыбыз билебиз, сыр эмес, аны президент деле айтып кетти. Бирок мен алардын өзгөрөрүнөн күмөн болуп жатам. Мен алардын жетекчилерине да кирип, президентке да өзүмдүн пикирлеримди жөнөткөм. Меники туурабы, же жокпу бул башка кеп, бирок буларды реформалоо иштерин эксперттерге бериш керек. Өздөрүнө бергенде будамайлап, мурдагы кебетесинде эле калып калат.

“Азаттык”: Бул тармакты жыйырма жылдан бери милициядабы, же бажы тармагында иштеп келген сыяктуу адистер башкарууда, өздөрүнөн чыккан кадрлар жок дегендей сын айтылат. Эмне себептен чыныгы чекисттер жетекчиликке келбей жатат?

К. Кожоналиев: Мен силерге айтып коеюн, атайын кызматтын жетекчилиги – бул саясий кызмат. Бул жерде саясий кызматкер отурушу керек. Дүйнөлүк практиканы карап көргүлө, чалгындоо, атайын кызматтарда жетекчилер саясий кызматкер. Анын орун басарлары албетте адис болсо болот. Мына раматылык Анарбек Курамаев деле мына кандай киши эле. Ал өзү философ болчу, сабак берип жүргөн мугалим болчу. Бирок келгенде ишти жакшынакай кылып алып кетпедиби. Аны азыр комитетте иштеген балдардын эч кимиси аны начар иштеди дегенге тили бурулбайт.

“Азаттык”:
Атайын кызматтын мурдагы кадыр-баркын кантип калыбына келтириш керек? Кадрлар аркылуубу же мамлекеттен атайын колдоо керекпи?

К. Кожоналиев: Бул атайын комплекстүү түрдө болуш керек. Атайын кызматты жыйырма жыл бекитип бекемдеп, багыттарын, укуктук негиздери боюнча комплекстүү чаралар көрүлүшү керек. Элден чыккан кызмат болуш керек. Бир үй-бүлөнүн, же бир топтун кызыкчылыгын коргогон кызмат болуп кетпеш керек.

Казакстанда Алдаяр Исманкулов дегенди жоопкерчиликке тартылып атпайбы. Бул эмнени белгилейт? Бул кызмат элден алыстап, ага кокус адамдар эле келип калганын, үй-бүлөнүн буйруктарын аткарып атканын белгилеп атпайбы. Мындай кара тактар кайталанбай тургандай кылып чараларды көрүү керек.

“Азаттык”: Рахмат.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Эне тилге мамиле көңүл жылытпайт

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда эл аралык Эне тил майрамы белгиленип жатат. ЮНЕСКО 21-февралды Эне тил күнү катары 1999-жылы бекитип, 2000-жылдан тартып жыл сайын маданиятты жана тил байлыгын өркүндөтүү максатында белгилеп келе жатат. Бул майрам бир топ жылдан бери Кыргызстанда да белгиленүүдө.

Кыргызстанда 2014-2020-жылдар үчүн кабыл алынган Мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү программасында «2020-жылга карата мамлекеттик бийликтин органдарынын бардык жетекчи кызматкерлери, кайсы улуттан болгонуна карабастан, мамлекеттик жана расмий тилдерди С1 деңгээлинде, ошондой эле эл аралык тилдердин бирин B2 деңгээлинде билүүгө тийиш» экени жазылган.

2019-жылдын 1-январынан жеңилдик берүү мөөнөтү аяктап, мамлекеттик тилди өздөштүрбөгөн кызматкерлер мыйзамдын негизинде жоопкерчиликке тартылууга тийиш экени белгиленген. Бирок ушул кезге чейин бул жүйө менен жумуштан алынган бир да аткаминер боло элек.

Бишкек шаарынын Ленин районунун акиминин орун басары Жамал Мамытованын айтымында, учурда аталган мекеме жүз пайыз мамлекеттик тилде иш жүргүзөт.

“Кээ бир учурда расмий тилдеги кайсы бир техникалык сөздөрдү которууга келгенде бир аз кыйынчылыктар бар. Мисалы, биз расмий тилде “үйлөрдү карап-күтүүгө” байланышкан “содержать” деген сөздү “күтүү” деп алып жүрөбүз. Расмий документтерде “үйлөрдү күтөт” деп колдоно баштадык. Бирок мен бул сөз жогорудагы маанини түшүндүрө албайт деп ойлом”.

Ошентсе да Мамытова кыргыз тилин техникалык жактан жарды деген пикирлерге кошулбайт. Маектешибиз мындай ыңгайсыздыктар негизинен кээ бир сөздөр алешем которулуп калгандыктан улам келип чыгат дейт.

Былтыр «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» мыйзамдын кабыл алынганына 30 жыл толду. Ага карата өткөн бир катар коомдук жана маданий иш-чараларда Кыргызстанда ушул убакка чейин кыргыз тили чыныгы мамлекеттик тил боло албай жатканы өкүнүч менен белгиленди.

Деген менен айрым серепчилдердин айтымында, учурда эне тил жаатында жаш муун менен улуу муундун ортосунда кандайдыр бир ажырым пайда боло баштады.

Бул тууралуу англис, кытай жана башка тилдерди билген жаш муун өкүлү Табылды Муратбеков көп тил билген жаштардын басымдуу бөлүгү өз эне тилинде да мыкты сүйлөйт деген ойдо.

Табылды Муратбеков.
Табылды Муратбеков.

Чындыгында эле бүгүн өз эне тилинде жакшы сүйлөгөн, ошол эле учурда башка кошумча тилдерди да мыкты билген жаштардын жаңы толкуну пайда болду. Бул көрүнүштү азыркы күндүн жаңы тенденциясы же болбосо толкуну деп атасак да болчудай. Менин пикиримде буга бир канча факторлор себеп болду. Эң башкы себеп - ааламга жол айылдан башталат дегендей кийинки кездерде айыл жергесинде билим алып, мыкты окуп, бийик максаттарды көздөгөн жаштардын жоон тобу чыга баштады”.

Табылды учурда Ак үй, Көк үйдө отурган, кезинде кыргыз-совет мектептеринде тарбияланган муундун өкүлдөрү мамлекеттик тилди начар билет деген пикирде.

“Бизди сүйүндүргөнү, кыргыз тили эч кандай өкүмзордуксуз эле өз агымы, өз талабы менен коомдо ордун таап баратат. Өкүндүргөнү, жаштар арасында мамлекеттик тилде жакшы сүйлөгөндөр көбөйгөнү менен мамлекеттик кызматтагы адамдар, расмий иш кагаздар, билим берүү тармагы кыргыз тилине толук өтө элек”.

Муратбеков белгилегендей, бүгүн Бишкек шаарындагы бала бакчаларда жана мектептерде мамлекеттик тилдин акыбалы ич жылытпай турганы айтылып келет.

Акыркы жылдары балдарын орус мектептерден окуткан ата-энелердин саны арбыганы айтылып келет. Журналист Абдувахап Мониев мындай мамиле эне тилдин тагдырына балта чаап атканын ортого салды.

“Кыргызстанда бир топ жылдан бери “кокуй кыргыз тили жоголо турган тилдердин катарына кириптир” деп чуу көтөрүлүп жүрөт. Бирок реалдуу караганда кыргыз тили жакын арада жоголбойт. Кыжалат болуунун кереги жок. Себеби, дүйнөдөгү эки жүзгө жетпеген мамлекеттердин ичинен мамлекети бар улут бул - кыргыздар. Кыргыз улутунун, демек кыргыз тилинин мамлекети бар. Бирок учурда эне тилибиздин көйгөйү жок эмес. Биз азыр орус тилине көп жабыша бербей, негизинен дүйнө сүйлөгөн англис тилине көбүрөөк басым жасап, аны биринчи орунга чыгара турган болсок, интеграцияга, өнүгүүгө жакшы өбөлгө түзүлмөк”, - дейт Мониев.

Окумуштуулардын айтымында, учурда жер жүзүндө 7 миңден ашуун тил бар. Бирок дүйнө элинин үчтөн эки бөлүгү кырктан ашуун тилде сүйлөйт.

Булардын ичинен эң көп колдонулгандар - кытай, англис, араб, испан, орус, португал, француз жана хинди тилдери. Окумуштуулар дүйнөдө 14 күн сайын бирден тил жоголуп кетип жатканын белгилешет. Учурда 400дөн ашуун тил жоголуп кетүү коркунучунда турат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткенде кыргыз-тажик чек арасы талкууланды

Кыргыз-тажик чек арасындагы тилкелерин бири.

21-февралда Баткенде кыргыз-тажик чек арасы боюнча эки тараптуу өкмөттүк жумушчу топтун жолугушуусу өттү. Ага Кыргызстандын жана Тажикстандын премьер-министрлеринин орун басарлары Акрам Мадумаров жана Азим Иброхим баштаган жумушчу топтор катышууда.

Мурдагы жолугушууларда кол коюлган протоколго ылайык, топографиялык топ иштеп чыккан 114 чакырым аралыктагы макулдашылган чек ара аймагын аныктоо, чек ара аймагында шахмат түрүндө жайгашып калган жерлерди алмашуу боюнча маселелер каралууда.

Кыргыз-тажик чек арасы боюнча өкмөт аралык жумушчу топту Кыргызстандан бул жолу вице-премьер-министрликке жаңыдан дайындалган Акрам Мадумаров жетектеди. Ал эми Тажикстандан жумушчу топту өкмөт башчынын орун басары Азим Иброхим баштап келди.

Жыйын алгач тар чөйрөдө өтүп, жумушчу топтун башчылары жолугушуп, иш ыргагын аныктап, маселени тездетүү менен чечүү белгиленип, бул жолку жолугушууда кандайдыр бир натыйжаларга жетүү ниеттерин билдиришти.

Тажикстандын өкмт башчысынын орун басары Азим Иброхим чек аралардагы талаш маселелерди чечүүдө ар кандай багытка бурмалабастан, эки тараптуу кызыкчылыктарды эске алуу менен гана чечилиш керек, жумушчу топ иштеп, туура чечим кабыл аларына аймакта жашаган калк да ишеним артыш керек деп эсептейт.

Азим Иброхим.
Азим Иброхим.

«Менимче 114 чакырым чек ара боюнча иштелип чыккан орток пикирлерибиз бар, - деди ал. - Бул маселеде өз ара түшүнүшүүгө келгенбиз. Материалдар даяр болгон. Кенен жыйында бул маселеде эки тарапты угабыз. Ал эми жерлерди алмаштыруу боюнча - муну ар кандай айтып, жазып жатышат. Биз эки тараптын кызыкчылыктарын эске алышыбыз керек. Маселе оңой эмес. Бирок бул маселе боюнча чечим бар да. Ошондуктан биз анын бардык тарабын карашыбыз керек. Азыр маселе суу пайдалануу менен жер пайдаланууга байланыштуу талкууланып жатат. Аны чече алабыз. Бир да жаран жабыркабайт. Дүйнөдө мындай мисалдар толтура. Европа өлкөлөрүн алсак да маселени чечүү тажрыйбалары бар».

Кыргыз-тажик чек ара сүйлөшүүсү башталды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:09 0:00

Бул жолку эки тараптуу жолугушууга Кыргызстандын жумушчу тобу кыйла жаңыланып келди. Топту жетектеген вице-премьер-министр Акрам Мадумаров да, өкмөттүн чек ара маселелери боюнча атайын өкүлү жана Баткен облусунун башчысы да жаңыдан дайындалган.

Акрам Мадумаров чек арадагы маселелерди тездетип чечиш үчүн эки тараптын да ниети бар экенин, андыктан бул жолугушуу натыйжалуу аракеттердин жаңы кадамы болорун айтты:

Акрам Мадумаров.
Акрам Мадумаров.

«Бүгүнкү жолугушууда каралчу маселелер эки өлкөнүн кызыкчылыгы үчүн өз учурунда чечилет деп ишенебиз. Мен бул жолку жолугушуу жаңы ийгиликтердин башаты болуп калат деп ишенем. Эки өлкө ортосунда өз ара түшүнүшүү бар. Анткени эки кошуна өлкө бири-биринин ийгиликтерине чогуу кубанып, кыйынчылык учурда колдоп, кубаттап келген».

Эки күнгө болжолдонгон жолугушууда негизинен ушул жылы 14-январда эки тараптуу жумушчу топтун жыйынындагы кол коюлган макулдашуу протоколунун аткарылышы, андагы маселелер эле карала тургандыгы айтылды.

Анын ичинен буга чейин кыргыз-тажик топографиялык тобу иштеп чыккан 114 чакырым аралыктагы макулдашылган чек ара аймагын аныктап, укуктук негиздерин сунуш кылуу маселеси жана чек ара аймагында шахмат түрүндө жайгашып калган жерлерди алмашуу боюнча сунуштар каралмакчы.

Буга чейин кол коюлган, алты пункттан турган протоколдо жерлерди алмаштыруу боюнча сунуштарды 1-мартка чейин берүү белгиленген. Бирок азырынча тажик тараптан алмашылчу жерлер боюнча сунуш келип түшө электиги маалым болгон.

Кыргызстандын Тажикстандагы элчиси Жаныш Рустенбеков чек арадагы маселелерди тездетип чечүүгө эки тараптан тең өлкө башчыларынын ниети жакшы экенин айтат. Элчинин пикиринде, атайын комиссияга ишти тездетүү боюнча тапшырмалар берилгендиктен, акыркы 20 жыл ичинде дээрлик токтоп калган чек араларды тактоо иши кайрадан жандана баштагандыктан бир аз убакытты талап кылат.

Бул маселе чечилбей турганына 2024-жылы 100 жыл болот.

«Бул маселе чечилбей турганына 2024-жылы 100 жыл болот, - деп түшүндүрдү ал. - Чек араны тактоо мына ошол жылы башталып, бирок ССCР мезгилинде көп көтөрүлбөй, башкармалар, райкомдун 1-катчылары ижарага алып, берип өз билгендерин жасап жатып ушундай кала берген. Анан эгемендик алгандан кийин Тажикстанда жарандык согуш жүрүп, чек арага көңүл бөлө албай жүрүштү. Андан кийин бизде улам бийлик алмашып дегендей... Мына эми гана чек араны чечүү боюнча олуттуу аракет башталды. Эки өлкөнүн жетекчилигинин да, жумушчу топтун да маселени чечүү ниеттери жакшы».

Ушул жылдан январь айынын башында кыргыз-тажик чек арасында курал колдонуу менен коштолгон чатак чыгып, эки тараптын чек арасын тактоо боюнча өкмөттүк жумушчу топтору жолугушкан. Анда алты пункттан турган протоколго кол коюлган.

Анда кыргыз-тажик топографиялык тобу иштеп чыккан 114 чакырым аралыктагы макулдашылган чек ара аймагын аныктап, укуктук негиздерин бир айдын ичинде негиздөөгө сунуш кылуу каралган. Чек ара аймагында шахмат түрүндө жайгашып калган жерлерди аныктап, адегенде бир тараптуу чечип, анан жерлерди алмашуу боюнча 1-мартына чейин сунуш киргизүү тапшырылган.

Кыргыз-тажик чектеш аймактарында көчөлөрдү жарыктандырып, видео байкоо орнотуу, Ош-Баткен-Исфана эл аралык автожолунун Жака-Өрүк аймагынан өткөн жериндеги Исфара-Ворух жолунун кесилишине жол чырак орнотуу камтылган. Бирок азырынча булардын баары аткарылбай турат.

Ыңгайсыз суроолор: Элди кыйнаган кыргыз-тажик чек арасы. 22.01.2020

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жардырууга шектүү кыргызстандык бошотулду

Хуснидин Зайнабидинов.

Магнитогорскидеги жардырууларга шек саналып, 13 ай камакта отурган кыргызстандык Хуснидин Зайнабидинов эркиндикке чыкты.

Жалал-Абадда туулуп-өскөн 30 жаштагы Хуснидин Зайнабидинов былтыр 16-январда Орусиянын коопсуздук органдары тарабынан камакка алынган.

Екатеринбургда ашпозчу болуп иштеп, үй-бүлөсүн багып жүргөн мигрант Магнитогорскидеги көп кабаттуу үйдү жардырууга шек саналып кармалган.

Хуснидин Орусиянын Ички иштер министрлигинин Челябинск облусу боюнча бөлүмүндө кармалып, ал жакта кыйноого кабылганын келинчеги Халимахон ошондо эле «Азаттык» радиосуна айтып берген болчу.

Федералдык коопсуздук кызматынын тергөө абагында жети ай, кийин Магнитогорскидеги депортациялык борбордо алты ай камакта отурган Хуснидин 10-февралда эркиндикке чыкты. Аны Магнитогорскидеги жарылууларга айыптоого эч кандай далил табылган эмес.

Федералдык коопсуздук бөлүмүнүн кызматкерлери аны электр тогу менен кыйнап, мурдун жана кабыргаларын сындырып, ур-токмокко алганын айткан Хуснидин эми акыйкаттык үчүн күрөшөрүн айтты:

"Мени ушунча ай негизсиз кыйнашты. Денемди талкалап салышты. Эгер ошондо мени көрсөңөр коркмоксуңар. Орусияда жок дегенде бир мыйзам иштеши керекпи?! Москвага мен адилеттүүлүк издеп келдим. Бул кызматкерлерди жоопко тарттыргым келет. Керек болсо, Европа сотуна чейин кайрылам".

Магнитогорскиде 2018-жылдын 31-декабрында он кабаттуу үйдө болгон жарылуудан 39 кишинин өмүрү кыйылган. Эртеси 1-январда жарылуу болгон үйдөн үч чакырымдай жерде “Газел” үлгүсүндөгү автоунаа өрттөнүп, үч киши каза болгон.

Бул кезде Магнитогорскидеги туугандарына үй-бүлөсү менен конокко келген Хуснидин Зайнабидинов дүкөнгө чыккан маалда аны кармап кетишкенин баяндады:

"Мен дүкөнгө чыккам. Жарандык кийимчен эки адам келип, документтеримди сурашты. Текшерип, «жайында» деп, кое беришти. Анан эле дүкөнгө чоң автоунаа келип, башыма баштык кийгизип, салып кетишти. Колумду артка таңып, бир жерге алып барып, кайдагы бир сүрөттөрдү көрсөтө башташты. Аларды тааныбасымды айтсам, жертөлөгө алып кирип, алты саат бою сабашты. Көкүрөгүмө аккумуляторго окшогон бир нерсе коюп, электр тогу менен кыйнашты. Эки күндөн кийин аялыма жолуктурушту. Ошондо денем шишип кеткен болчу. Кабыргаларымды, мурдумду, колумду сындырышкан".

Хуснидин ФСБнын кызматкерлери аны Магнитогорскидеги жарылуу боюнча айыпты моюнга алып, кагаздарга кол койдуруш үчүн кыйнашканын белгилейт. Кийин ага айып тагууга эч кандай далил таба алышпай, 2010-жылы Кыргызстандагы июнь коогасына байланыштуу «эл аралык издөөдө жүргөн кылмышкер» катары Кыргызстанга экстрадиция кылуу маселесин көтөрүшкөнүн кошумчалады.

Буга чейин Хуснидиндин аялы Халимахон Зайнабидиновдордун үй-бүлөсү июнь коогасынан кийин Кыргызстандан кетүүгө аргасыз болушканын айтып берген.

Хуснидин Зайнабидиновду Жалал-Абад шаардык соту «массалык башаламандык уюштуруу», «бирөөнүн мүлкүн кыйратуу», «улут аралык кастыкты козутуу» беренелери боюнча айыптап, камакка алуу чечимин чыгарганы тууралуу маалымат бар.

"Мени тергөө абагында жети ай, депортациялык лагерде алты ай кармашты. Адегенде прокуратурага, андан кийин ФСБга алып келип, үч саат сабашты. Шаардагы тергөө абагына алып барышканда, анын башчысы кебетемди көрүп, «бул өлүп калса, ким жооп берет?» деп албай койгон. Кайра жертөлөгө алып келип, денемдеги шишиктер тараганда абакка өткөрүштү. Жардыруу боюнча алар таккан күнөөнү моюнга албай койгондон кийин мени департациялык борборго алып барып, «2010-жылы Кыргызстандагы окуяларга катышкансың, издөөдөсүң» деп таштап салышты", - деди Хуснидин.

Хуснидин Зайнобидинов 2020-жылы 10-февралда Магнитогорскидеги чет өлкөлүк жарандарды убактылуу камоочу жайдан бошотулду. Учурда ага Москвадагы «Ёрдам» деп аталган укук коргоочулардын тобу укуктук көмөк көрсөтүүдө.

Бахром Хамроев.
Бахром Хамроев.

Уюмдун башчысы Бахром Хамраевдин айтымында, бир жыл мурда Магнитогорскидеги окуялардан кийин борбор азиялыктар массалык түрдө камакка алынып, кысымга кабылган.

"Ал күндөрү дайыны чыкпай калган мигранттар көп болгон. Полиция, ФСБ көчөлөрдөн, базарлардан адамдарды кармап, бүт шаарды тинтип чыгышкан. Ал кезде жүздөгөн борбор азиялыктар кармалып, ур-токмокко алынганын кабарлашкан. Күнөөнү Борбор Азиядан келгендерге оодарууга аракет кылышкан. Анда жоголгондордун кээ бири табыла элек".

Магнитогорскидеги жардыруулар үчүн «Ислам мамлекети» экстремисттик тобу жоопкерчилик алып, Москва муну четке каккан. Орусиянын тергөө комитети көп кабаттуу үйдөгү жарылууга газ түтүгүнүн бузулушу себеп катары каралып жатканын билдирген.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-тажик чек ара сүйлөшүүсү башталды

Кыргыз-тажик чек ара сүйлөшүүсү башталды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:09 0:00

Лаишева: Журналисттик иликтөөнүн деңгээли көтөрүлдү

Аделя Лаишева.

Журналисттик иликтөө жанры азыркы журналистиканын өтүмдүүсү болуп турган чагы. Ошол эле мезгилде ал маалымат таратуунун опурталдуу ыкмаларынын да бири.

Кийинки жылдары Кыргызстанда журналисттер ачыкка чыгарган фактылар бийликтегилердин көңүлүн бурду. Жыл санап иликтөө журналистикасынын барк-баасы көтөрүлүүдө. Ага жараша милдети да көбөйүп баратат.

Маалымдоо каражаттарынын заман талабына шайкеш өнүгүшү, мыкты журналисттик ииликтөөлөрдү жүргүзүүгө көмөктөшүү максатында Журналисттик иликтөө фонду уюшулган. Жаңы уюмдун жаралганына бир жарым болду. Уюмдун максат-милдеттери туурасында аталган фонддун жетекчиси Аделя Лаишева «Азаттыктын» студиясында айтып берди.

- Биздин угармандар менен окурмандардын баары эле Журналисттик иликтөө фондунун эмне иш кыларынан кабардар эмес. Фонддун иши тууралуу айта кетсеңиз?

- Биздин иштер жаңыдан башталып жатат – бир жарым жыл илгери фонд экс-президент Роза Отунбаеванын демилгеси менен уюшулган. Журналисттик иликтөө фонду журналисттердин иликтөө жүргүзүшүнө, аларды жайылтууга көмөктөшүү максатында уюшулган.

Бул жанр канчалык оор, жооптуу экенин узун сөз кылып айтып отурбайын. Иликтөө журналистикасы - түйшүгү түмөн, каржылык чыгымы арбын, анан да кооптуу, кылдаттыкты талап кылган иш. Белгилүү бир чектен өткөн соң ар бир кадамың укуктук негизге таянып, камырдан кыл сууругандай так болушу абзел. Ал жерде өзүмдүк деген пикириң, ойдон табылган жоромолуң болбошу керек, баары кызылдай фактыга негизделиши зарыл. Мындай ишти жалгыз-жарым журналисттин жасашы кыйын.

Тажрыйба көрсөткөндөй, терең, ар тараптуу иликтөөлөрдү журналисттердин тобу ишке ашырат, андай иш жалгыз маалымдоо каражатынын колунан келбейт, жалпы ишке бир топ маалымат каражаттары, ар кыл кесиптеги, багыттагы адамдар катышат.

Ошондой журналистиканын өсүшүнө шарт түзүү (бизде иликтөө журналистикасы жаңыдан жаралып келатат) максатында мына ушул фонд түзүлгөн.

Бизди кээде Уланбек Эгизбаев атындагы фонд менен чаташтырып алышат. Ушуга тактык киргизе кетейин. Уланбек капыс каза болгондон көп өтпөй жаңы фонд түзүлгөн. Журналисттик иликтөө фонду Уланбек Эгизбаев атындагы жыл сайын берилчү сыйлыкты негиздеген.

- Фонд түзүүнүн демилгесин ким көтөргөн?

- Демилгечиси - жогоруда айтылгандай эле экс-президент Роза Отунбаева. Фонддун биринчи акчасын да Роза Исаковна жанынан чыгарган. Ал киши фонддун байкоочулар кеңешинин мүчөсү. Биз азыр гранттык негизде иштеп, каражат издеп жатабыз. Фонддун иши ачык, ага каалаган жарандар каражаттарын кошсо болот. Коомдук пикирди жанданткан кийинки иликтөөлөр чет элдик акчага жасалган деп жүрүшөт. Шарттан пайдаланып ушул маселе тууралуу ачык айтып кетейин - биздин уюмдун www.jif.kg деген сайты бар, анда фонд тууралуу болгон маалыматтардын баары жазылган. Иликтөө журналистикасы чет элдиктердин акчасына жасалбасын десеңиз, тартынбай эле каражат жагынан колдоңуз.

- Фондду ким башкарат, ишин кимдер көзөмөлдөшөт?

- Жакындан бери фонддун төрайымы менмин. Долбоордун багыттоочусу Гүлмира Эсенгелдиева. Бухгалтерибиз, байкоочулар кеңеши иштейт. Байкоочулар кеңешине 11 адам кирген. Негизинен жарандык коомдун өкүлдөрү, мамлекеттик түзүмдөрдөн да кошулган. Бул маселени биз мүмкүн карайбыз, устав боюнча тийиштүү жөрөлгөлөр сакталышы керек. Ар кыл басылмалардын журналисттери бар. Байкоочулар кеңешинин мүчөлөрү тууралуу болгон маалыматтын баары биздин сайтта жайгаштырылган.

- Мындан келди, фонддун ишине байланыштуу кабыл алынчу чечимдердин башында байкоочулар кеңеши турат десек болобу?

- «Чоң» чечимдерди, албетте, байкоочулар кеңеши кабыл алат. Күндөлүк маселелер башкармалык тарабынан чечилет. Мен төрайыммын, мени менен долбоорлордун координаторлору иштешет.

- Уланбек Эгизбаев атындагы жыл сайын ыйгарылчу сыйлык тууралуу кеп кылсак. Сунуш кылынган материалдар кандай принципте иргелет, жеңүүчүнү ким аныктайт?

- Сыйлык экинчи ирет гана ыйгарылып жатат. Биз былтыр эмгектерди кабыл алабыз. Сыйлык Уланбек Эгизбаевдин туулган күнү – 12-февралда ыйгарылат. Бул күн аптанын кайсы учуруна туш келбесин, өзгөрүлбөйт деп чечкенбиз. Мүмкүн кийинчерээк башкача бир шарттар кошулуп калышы ыктымал, азырынча ушундай болсун дедик. Быйыл 2019-жылкы журналисттик иликтөөлөрдү чогулттук. Сыйлык экинчи ирет берилип атканын эсепке алсак, анын шарттары өзгөрүшү ыктымал.

Буга чейин журналисттерден эмгектерин бизге берүүнү суранып келсек, 2020-жыл үчүн мүмкүн буга баарынын катышуусун суранат болушубуз керек. Мисалы, сиз журналист катары же басылма журналисттик изилдөө жүргүзсө, анан ушундай сыйлык бар экенин кайсы бир себептерден улам билбесе, сиздин эмгекти кайсы бир кесиптешиңиз, көрүүчүңүз, угуучуңуз, дагы башка бирөөлөр сунуш кыла алат. Өлкө боюнча жүргүзүлүп жаткан журналисттик иликтөөлөргө байкоо салгыбыз келет.

Ар бир журналисттик иликтөө - көп күч-аракет жумшалган олуттуу иш. Андай иштердин саны бизде 30га жетти.

Ушу тапта биз өзүбүздү өзүбүз аңдоодобуз. Маселен, биринчи сыйлык байкоочулар кеңешинин мүчөлөрү тарабынан ыйгарылса, быйыл биз комиссиянын иш форматын өзгөрттүк. Ага укукчулар, «Адилет» укуктук клиникасынын, «Медиа Полиси Институтунун», жарандык коомдун өкүлдөрү, журналисттер, ошондой эле байкоочулар кеңешинин мүчөлөрү катышты. Кызыкчылыктар тиреши болбосун деп байкоочулар кеңешинин айрым мүчөлөрү киргизилген жок.

Башкача айтканда, тандоого ишин мыкты билген адамдар катышты. Келип түшкөн иштерди ар тараптуу карадык. Комиссия мүчөлөрү бул жылы аябай «тердешти», алар 12 чен-өлчөм боюнча баа коюшту, бул болсо оңой жумуш эмес. Анын үстүнө биз комиссиянын бир мүчөсүнүн пикири башкасына басым кылбашы үчүн колдон келишинче аракет кылдык. Ар бири келип түшкөн иштердин тизмесин, балдардын жадыбалын алат, бүттү. Ким өнөктөшү, ким мүчөсү экенин билишпейт. Жыйынтыктоочу отурумга баарын чакырдык, толтурулган жадыбалдарды алдыга жайдык, сандык орточо жыйынтыктарды чыгардык - болду, анан жеңүүчү өзү эле аныкталып калды. Бир да талаш болгон жок.

Кайсы бир аймакка, шаарга тиешелүү иликтөө материалдары болду. Биздин негизги чен-өлчөм - проблеманын масштабы, иликтөөнүн жалпы өлкөгө тийгизген таасири болчу. Анан албетте, биздин коомду козголтуп, артынан толгон-токой жаңырыктарды жараткан журналисттик иликтөө баарынан мыкты деп таанылып утуп чыкты.

- Мүмкүн болсо коюлган упайларды аныктоочу негизги чен-өлчөмдөрдү атай кетсеңиз.

- Проблеманын масштабы, кесиптик жогорку деңгээли, окурманга, угарманга, көрүүчүгө тийгизген таасири, жайылтылышы, пикирлердин теңдештиги, материалды берүүнүн чеберчилиги жана башкалар.

Айталы, үч-төрт жыл мурдараак иликтөө журналистикасы сый айтканда 1-класстын деңгээлинде болсо, азыр ал 3-4-класска көтөрүлүп калды.

- Айтылган чен-өлчөмдөрдү эсепке алып туруп сиз иликтөө журналистикасынын деңгээли өткөн жылкы сыйлыкка ээ болгон учурдан кадыресе өйдө көтөрүлүп калды деп айта аласызбы?

- Тилекке каршы, былтыркы сыйлыкка көрсөтүлгөн иштерди мен көрбөй калдым. Иликтөө журналистикасынын фондун былтыр ноябрдан тарта жетектеп келатам. Анткен менен кесиптештеримдин материалдарына такай көз салып турам. Ошондуктан иликтөө журналистикасынын деңгээли кадыресе жогорулады, сапаты бийиктеди деп айта алам. Ошол эле учурда мунун баары фонддун ишине байланыштуу болду дебейм. Согушту жана тынчтыкты чагылдыруу институту кыйладан бери ушул багытта иштеп келет, аймактык журналисттерге кыргыз тилинде бир нече окутуу өткөрдүк. Аймактардагы иликтөө журналистикасын кыйла жандандыра алдык. Ошол эле кезде бул жагынан биз бүтүрүүчүбүз деп да айтпас элем. Өсүп-өнүгүүнүн жолдору көп. Бизде дата журналистика, факт-чекинг там-туң кадам таштоодо. Аз-аздан алдыга умтулуп баратабыз.

- Журналисттик иликтөө фондунун келечегин кандай элестетесиз?

Иликтөө журналистикасы – опурталдуу иш. Кээде журналист өз атынан же басылмасынын атынан кайсы бир маалыматты алыш үчүн белгилүү бир жерге өтүнүч жөнөтө албайт. Бул ишти биз өзүбүзгө ала алабыз.


- Биз жакында стратегиялык өнөктөшүбүз - «Интерньюс Кыргызстан» менен биргелешип стратегиялык сессия өткөрдүк. Өнөктөшүбүз иликтөө журналистикасы боюнча долбоорун ишке киргизди. Стратегиялык сессия алдында журналисттер арасында сурамжылоо жүргүздүк. «Иликтөө журналистикасына катышасызбы, катышсаңыз эмне үчүн?» деген суроону койдук. Анын жыйынтыгында буга чейин айтып жүргөн пикирибиздин тууралыгына дагы бир ирет ынандык.

Журналисттерге редакциялардан колдоо көрсөтүлбөйт, каржылык жардам аз, анан да иликтөө журналистикасы эмне деген билим жетишпейт, бул өзгөчө кыргыз тилине тийиштүү. Ошол эле учурда иликтөө журналистикасынан чочулагандар көп. Өзүбүзгө биз мындай жолду тандап алдык: бул ишти уланта беребиз, журналисттер менен иштеш үчүн каражаттарды издейбиз, алардын сапаттык деңгээлин көтөрүүгө көмөктөшөбүз.

Биз ошондой эле журналисттерге кандайдыр бир деңгээлдин көрсөткүчү болгубуз келет. Иликтөө журналистикасы – опурталдуу иш. Кээде журналист өз атынан же басылмасынын атынан кайсы бир маалыматты алыш үчүн белгилүү бир жерге өтүнүч жөнөтө албайт. Бул ишти биз өзүбүзгө ала алабыз. Фонд катары кат жазып, кайсы бир маалыматты алууга укугубуз бар. Албетте, ал маалыматты кимге алып атканыбызды айтпайбыз. Журналисттерди коргоп, аларды сакташыбыз керек. Келечекте бул ишти юристтер аткарат. Анткени журналисттик иликтөөдө мыйзамдын эреже-тартиптери кандай сакталганы укук адистери тарабынан кылдат каралышы зарыл.

Бул жагынан биз азырынча жаңыбыз, жашпыз, үйрөнө турган жактарыбыз аябай эле көп. Бардык журналисттерге, жарандык коом өкүлдөрүнө эшигибиз ачык. Ошол эле кезде каражат чогултууга, сунуштарды угууга даярбыз.

Маекти орус тилинде бул жерден окуй аласыз.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уздардын сейрек ыкмасын колдонгон Сезим

Уздардын сейрек ыкмасын колдонгон Сезим
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:43 0:00

Сабырдуулук дүйнөнү сактайт

Иллюстрациялык сүрөт.

Биз эмне үчүн бөлөк улуттардын, элдердин өкүлдөрүн көбүнчө түшүнө бербейбиз, алардан чочуркап, аларга ишенкиребей мамиле кылабыз?

Табияты бирдей болуп жаралган,

Бүт адамзат бир атадан таралган.

Бирин эле мүшкүл басса башкалар,

Туюп аны тынчсыздануу башталар.

Бөлөктөргө боор оорубас, кейибес,

Сага ыйык адам аты берилбес.

Саади.

(Которгон Кубанычбек Басылбеков)

Биз эмне үчүн бөлөк улуттардын, элдердин өкүлдөрүн көбүнчө түшүнө бербейбиз, алардан чочуркап, аларга ишенкиребей мамиле кылабыз. Ал түгүл аларды ачыктан-ачык жериген, жамандаган, жактырбагандарыбыз да жок эмес. Эми мындай мыйзамдуу суроо туулат: алар эмнеси менен бизге жакпайт, алар эмне үчүн бизге өөн учурайт, биз алардан эмне үчүн бөлөксүнөбүз? Мен бул суроолорго өзүмдүн башымдан өткөн мисалга, тажрыйбага таянып жооп берейин.

Мындан 11-12 жыл илгери, жумуш издеп Орусияга алгач барганымда, бөлөм Махамат экөөбүз тажиктер менен бир бригадада иштешип калдык. Курулуш фирмасынын башкы прорабы татар улутунан экен. Ал ушунчалык катаал, мүнөзү кырс, ачууланганда оозуна келген сөздү кайтарбаган балит адам болгондуктан, «Марат келди» деген кабар угулганда курулушчулар (эгер бир жерде чогулуп, эс алып жатышкан болсо) кыргыекти көргөн кекиликтин жөжөлөрүндөй эшиктен качканы эшиктен качып, терезеден секиргени терезеден секирип, көз ачып-жумганча тымтыракай болушчу.

Аким Кожоев.
Аким Кожоев.

Анын эсиргени, анын көпкөнү ушунчалык эле, ошол кезде 35-40тын кырына барып калган жигиттерди жеберине жеткире сөккөнүнө бир нече жолу күбө болдум. Анын уулу, фирманын башкы устасы (мастери) атасынан өткөн мерез болчу. Ал бизди, өздөрүнүн жаргону менен айтканда, «чёрныйларды» ашкере жек көрүп, дайыма көзүнөн да, сөзүнөн да заары чачырап турчу.

Фирманын айлыкты жакшы төлөп бергенине карабастан, бир жарым ай иштегенден кийин Мараттык зөөкүрлүгүнө чыдабай экөөбүз чатакташа кетип, ал жерден кетип калдым. Мен жөн эле кеткеним жок, татар улутун жек көрүп, татар улутунан биротоло түңүлүп кеттим. Мурда эле угуп жүргөн «татар бар жерде катар бар» деген сөз да буга кошул-ташыл болду окшойт.

Эгер мен ошол бойдон үйгө келе бергенимде, балким, өмүр бою татарларды жаман көрүн жүрүп өтмөкмүн. Бактыга жараша, андан бир жарым жыл өткөндөн кийин Екатеринбург шаарынын бир бурчунда тагдыр мени дагы бир татар кишиге жолуктурду. Мен кара жумушчу болуп иштеген автопаркта ал машине оңдойт экен. Ал мен жашаган бөлмөдө түштөнүп, алысыраак жерде жашагандыктан кээде, катуу чарчап калган күндөрү, түнөп да калчу. Мен анын жөнөкөйлүгүнө, кичи пейилдигине, адамгерчилигине тан бердим. Биз тез эле ага-инидей болуп кеттик. Бул окуя мен үчүн эстен кеткис сабак болду. Мен бүтүндөй бир улут, бир эл жөнүндө жаңылыш бүтүм чыгарганыма катуу уялдым.

Ошол эле жердеги дагы бир имаратта коженттик 19 өзбек жашачу. Мен түндө эле бөлөк жайда жатканым болбосо, күндүз аларга жакын жерде иштеп, кечкисин да бир оокумга чейин алар менен чогуу телевизор көрүп, чайлашып же жөн эле сүйлөшүп отурчубуз. Алар өз жергеси, үй-бүлөсү, турмуш-шарттары тууралуу сагынуу менен кеп салышчу. Мен алардын жашоо жолоюна, үрп-адаттарына, каада-салттарына кызыкчумун. Өз кезегинде мен да өзүм кыргыздар жөнүндө аларга айтып берип жүрдүм. Алардын башчысы Шавкат мени менен теңтуш чыгып, экөөбүз кадимкидей дос болуп калдык.

Бир күнү адаттагыдай эле салам айтып көңүлдүү кирип барсам, баардыгынын сабыры суз, жабыла телевизор тиктеп отурушуптур.

- Ошто кыргыз-өзбек урушу чыгыптыр! – деди алардын бири үнү буулугуп. Мен эмне дээримди билбей, эмне кыларымды билбей, нес болуп катып калдым.

- Кантип? Эмне үчүн? – деп сурадым саамдан кийин өзүмдү колго алып.

- Ошентип… бирин-бири кырып жатыптыр! - деди баягы киши, бу саам үнү катаал угулду.

- Өзбегине дагы, кыргызына дагы Кудайыма акыл-эс, иман-топук, сабырдуулук берсин! – деди Шавкат баарыбызга олуттуу тигилип. - Ушул уруш бизге окшогон карапайым адамдарга зарыл деп деп ойлойсуңарбы? Бул жаңжал бузукуларга эле керек болбосо, башка эч кимге кереги жок! – деп сөзүн бүтүрдү ал капалуу.

- Ооба, - деп мен Шавкаттын сөзүн коштодум, - элде эч кандай айып жок, муну чагымчылар уюштуруп жатат.

Балким, ошол каргашалуу күндөрү алардын ичинен кайсы бири мага кастарын тигип, кекенип жүргөндүр, бирок Шавкатты сыйлагандыктан, Шавкат экөөбүздүн достугубузду сыйлагандыктан эч кимиси мага унчуккан жок. Тескерисинче, Оштогу коогалаң аяктагандан кийин ынтымагыбыз мурдагыдан да бекемделип, мен алардын өз кишисине айландым жана жумуш бүтүп үйгө кайтарда баары менен бир туугандарча жылуу-жумшак коштоштум.

Өткөн кылымдын элүүнчү жылдары Тажикстандын Жерге-Тал районуна караштуу Кош-Тегирмен, Мөк, Миң-Булак, Депшаар ж.б. айылдардын тургундарын жаңы пахта талааларын өздөштүрүү максатында түштүк райондорго күчтөп көчүрүшкөн экен. 16-17 жаштардагы раматылык атам энеси экөө Шаартуз районунун айылдарынын биринде тажиктер менен кошуна туруп калышат. Атам алардын колу ачыктыгын, берешендигин, меймандостугун ар дайым абдан ыраазы болуу менен эскерер эле: «Алар Кудай берген кошуналар эле, бир табак ысык тамак жасашса да, энем экөөбүздү куру калтырбай, эрте-кеч үйлөрүнө чакырып турушчу. «Ар бир бышырган тамагыңда оң жактагы кошунанын акысы бар» дешчү. Улутубуз эле бөлөк болбосо, бир жолу кер-мур айтышпай, бир туугандан да ынак жашадык».

Атам оорунун айынан ал-күчтөн тайып, жол жүрө албай калганда гана бизден 70-80 чакырым алыста жайгашкан Тажикабад кыштагындагы тажик досторуна (алар да атам сыяктуу кийин тоо койнуна, туулган жерине кайтып келишкен болчу) каттай албай калды.

Демек, биз башка улуттарды же элдерди жакындан таанып-билсек, алар менен камыр-жумур болуп аралашсак гана алардан жатыркабай калабыз. Канчалык көп катышсак, канчалык көп жуурулушсак, ошончолук тамырлашабыз, ошончолук бири-бирибизге болгон ишеничибиз артат. Ошондо гана бөлөктөрдүн айырмачылыктарын эле эмес, өзүбүзгө окшош жактарын да көрөбүз. Атактуу орус жазуучу Достоевский айтмакчы, эки ортодо данакер катыш бар экендигине сөзсүз ынанабыз.

Анан ар бир улут, эл аны башкалардан айырмалап турган маданияты, каада-салты, үрп-адаты, жөрөлгөлөрү менен кайталангыс болорун унутпашыбыз керек. Эгер жалпы адамзатты бир эбегейсиз чоң дарак деп элестетсек, ар бир улут, ар бир эл – анын бир тамыры, бир бутак-шагы. Эгер бир улут же эл жоголсо, бир тил же каада-салт жоголсо, ошол даракка доо кетет, анын бир тамыры же бутак-шагы куураган менен барабар болот. Демек, бизге да таасир этет, бизге да залакасы тиет. Чыгыштын улуу ойчулу Саади «бардык адамдар бир атадан тараган» деп бекеринен айткан эмес да!

Ар бир элдин акылманы, залкары болгондой эле, анын нааданы да, акмагы да, эл бузар чагымчысы да болот. Ошондой эле башкалардын бизге такыр жакпаган каадасы, ырым-жырымы да болушу мүмкүн. Биздин да көп нерселерибиз бөлөктөргө жакпай калышы толук ыктымал. Мындай нерселерди сабырдуулук менен түшүнүп, сабырдуулук менен кабыл алышыбыз абзел.

Бүгүнкүдөй саясий, диний, аймактык тирешүү күч алып жаткан заманда дүйнөнү сабырдуулук гана сактап калары айныксыз чындык. Бир жакшы адамдын шарапаты менен эки эл табышат, бир бузукунун кесепети менен эки эл чабышат деген кеп бар. Биз сабырдуу эле болбой, элдерди ымалага келтирген арачы-данакерлерге ар тараптуу колдоо көрсөтүп, чагымчы-бузукулардын кыянат иш-аракеттерин кан буугандай буусак, дүйнөдө сөзсүз ынтымактын шаарын курабыз. Менин тилегим - адамзаттын тагдыры ар бирибиздин колубузда экендигин эсибизден чыгарбасак.

Аким Кожоев, жазуучу

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлоо 2020: саясий күчтөргө эскертүү

Кыргызстан.

Парламентте сөз сүйлөгөн президент Сооронбай Жээнбеков саясий күчтөргө ультиматум жолу менен жеке максаттарды ишке ашырууга болбосун эскертти.

Мыйзам боюнча жаңы өкмөт мүчөлөрүнүн Жогорку Кеңеште антын кабыл алган адатта Cооронбай Жээнбеков кыска гана каалоо менен чектелчү.

Бул жолу президент депутаттардын алдында кенен сөз сүйлөп, аткарылып жаткан иштер, өлкөдөгү кырдаалга токтолду.

Билдирүүнүн негизги бөлүгү буга чейин жарыяланган долбоорлор, санариптештирүү, сот реформасы, экономикалык кырдаалга арналды. Бул маселелер боюнча Жээнбековдун буга чейинки билдирүүлөрүнөн көп деле айырмаланган жок. Ал эми парламенттик шайлоо жана саясий абал боюнча билдирүүсү кызыгуу жаратты. Анда Сооронбай Жээнбеков шайлоо учурунда өлкөдө тынчтыкты бузууга аракет кылгандарга карата мыйзамдуу чара көрүлөрүн эскертти.

«Шайлоого ким кандай катышса, өз эрки. Бирок шайлоодон кийинки турмушту, өлкөнүн келечегин унутпайлы. Шайлоону мамлекеттеги тынчтыкка кедерги тийгизбей, инвестициялык климатка залал келтирбей, өткөрүүгө милдеттүүбүз. Мамлекеттеги тынчтык, жарандарыбыздын коопсуздугу баарынан кымбат экенин эстен чыгарбайлы. Коомубуздун ачыктыгын пайдаланып, өздөрүнүн жеке кызыкчылыгын жалпы коомго таңуулагысы келгендер да жок эмес. Тигил же бул маселени кысым көрсөтүү, ультиматум жолу менен чечүүгө аракет кылгандар да бар. Дагы бир жолу баса белгилеп, айтып коеюн - бардык маселе укуктук талаасында чечилет. Коомубуздагы тынчтыкты бузууга батынгандардын аракети мыйзам алкагында сөзсүз өз баасын алат».

Президенттин бул сөзү алдыдагы шайлоого байланыштуу болсо да, "ультиматум жолу менен чечүүгө аракет кылгандар” деп конкреттүү кимге багытталды деген суроо жаралууда. Анткени бул кайрылуу өлкөдө саясий күчтөр жанданып, коомдо бир катар маселелер талкууланып жаткан мезгилге туш келди.

Мисалы, жергиликтүү шайлоолорго даярдык баштаган саясий партиялар курултай өткөрүүгө камынып жатса, Ат-Башыдагы логистикалык борбордун курулушуна каршы чыккан жана Бишкектин четиндеги жаңы конушта жер тилкесине байланыштуу митингдер өттү.

Буга кошумча камактагы саясатчы Садыр Жапаровду абактан чыгаруу талабы менен тарапкерлери кийинки апталарда нааразылык акцияларын өткөрөрүн жарыялаган.

Жапаровду колдоо кыймылынын башчысы, мурдагы депутат Каныбек Осмоналиев президенттин билдирүүсү дал ушул соңку нааразылыктардын алдын алуу максатын көздөйт деп эсептейт:

Каныбек Осмоналиев
Каныбек Осмоналиев

«Биринчиден, президент өтө чукул кайрылуу жасагандай таасир калтырды. Албетте, бул анын конституциялык укугу. Ал эми шайлоо жылында мыйзам бузбагыла деген бардык эле президентке мүнөздүү нерсе. Бирок ушуну улам-улам кайталап, басым жасаган өздөрү күнөөсүн сезгендей сезим калтырды. Мисалы, ошол эле Садыр Жапаровдун маселеси. Ага мунапыс берүү же ырайым берүүнү жөн эле чечип койсо болот эле. Ушул маселеден улам нааразы болгондор Кыргызстандын бардык райондорунан талап коюп жатат. Көбүнчөсү жаштар. Мен ушул нерсеге ишарат кылып,эскерткендей кабыл алдым».

Осмоналиев Садыр Жапаровду колдоо боюнча Бишкекте акция 2-мартта өткөрүүгө даярдык көрүлүүп жатканын ырастады. Бирок Жогорку Кеңештин депутаты Таабалды Тиллаев Жээнбековдун билдирүүсү өз убагында жана туура болду деген пикирде.

«Өлкө башчысы катары шайлоо эле эмес бардык тармактар боюнча өз көз карашын билдирди. Санариптештирүүдөн баштап, учурдагы бардык көйгөйлөргө токтолду. Муну кайрылуу каалоо катары кабыл алсак болот. Эми аны сөзсүз парламент кабыл алат. Президенттин оюн уктук, бул деле парламент жана эл үчүн багыт болду десем болот».

Ал эми экс-премьер-министр Темир Сариевдин айтымында, өлкөдө өкмөттүн бир катар долбоорлору ишке ашпай, нааразылык күчөп жаткан чакта президент дагы конкреттүү кадамдарды айтышы керек болчу:

Темир Сариев
Темир Сариев

«Эми шайлоолордон алдында саясатчылардын арасында популизм күчөйт. Президент мындан да катуу айтышы керек болчу. Жергиликтүү шайлоолор өткөн жатат. Мына ушул өнөктүктө болуп жаткан терс көрүнүштөргө кескин түрдө сын айтып, Башкы прокуратура менен өкмөткө тиешелүү жоопкерчилигин көрсөтүш керек эле. Анткени, Ош, Токмокто болуп жаткан жарандарды каттоого алуу жөн маселе эмес. Жергиликтүү бийликтердин мыйзамсыз аракеттерге барбагандай болуш керек. Эгер жергиликтүү шайлоолор таза эмес өтсө, бул парламенттик шайлоого да терс таасирин тийгизет».

Быйыл 12-апрелге белгиленген, жергиликтүү кеңештердин депутаттарын шайлоонун алдында Ош, Каракол, Токмок шаарларына аймактардан келип каттоого тургандар кескин көбөйгөн.

Жарандык активисттер, Жогорку Кеңештеги айрым депутаттар муну саясатка байланыштырып, жергиликтүү кеңештердин депутаттарын шайлоого камынган айрым партиялар атайын уюштуруп жатканын айтып чыгышкан. Ошол эле учурда Темир Сариев бийликти сындаган күчтөрдү президент каршылаш катары кабыл алып, күчүн көрсөтпөй алардын кеңештерине кулак салышы керектигин кошумчалады.

Саясатчы президент билдирүү менен эле чектелбей, өлкөдөгү өкмөттүн кемчиликтери өз укугунан пайдаланып чара көрүшү зарыл экенин эскертүүдө.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз соодасын чочуткан кытайлык вирус

Иллюстрациялык сүрөт.

Кытайдагы коронавируска байланыштуу чек аранын жабылышы кыргыз экономикасына кандай таасир тийгизиши мүмкүн?

Товарлар, азык-түлүк кымбаттап жатабы? Сырткы соода-сатыктын көпчүлүк көлөмүн ээлеген Кытайдын ордун кантип толтурса болот? Соода кызматташтыгын өнүктүрүүнүн дагы кандай жолдору бар? «Арай көз чарай» талкуусуна Экономика министрлигинин аймак аралык кызматташтык башкармалыгынын жетекчиси Зайнидин Жумалиев жана экономика боюнча эксперт Кубаныч Чороев катышты.

«Азаттык»: - Зайнидин мырза, Кыргызстандын сырткы соода-экономикалык кызматташтыгынын жалпы деңгээлин кандай өлчөсөк болот? Анын ичинде Кытай мамлекетинин орду кандай, алар менен соода алакабыздын көлөмү, масштабы кандай?

Зайнидин Жумалиев.
Зайнидин Жумалиев.

Зайнидин Жумалиев: - Кыргызстандын сырткы мамлекеттер менен соода алакасынын бир жылдык көлөмү 6 миллиард доллардын тегерегинде болсо, анын 2 миллиарддан ашык суммасы Кытай мамлекетине таандык. Кытай биз үчүн жакын кошуна катары алардан товар алып келүү биз үчүн өтө ыңгайлуу жана арзан. Ошол эле учурда Кыргызстан жылына Кытайга 50-60 миллион доллардын тегерегинде товарларды экспорттойт.

«Азаттык»: - Сиз жылына Кытайдан 2 миллиард доллар товар келерин айтып жатасыз. Кытай өкмөтү «Кыргызстанга 5 миллиард долларлык товар жөнөттүк» деп жатат. Эмне үчүн мынчалык чоң айырма болуп жатат?

Зайнидин Жумалиев: - Менимче, бул жерде товарлардын көлөмү эки мамлекетте эки башка өлчөнгөнүндө болуп жатат. Мен Кытай тарап кандай ыкма менен эсептеп жатканын билбейм. Бизде товарды килограммдап же куб менен өлчөсөк, аларда даанасы менен эсептейт окшойт. Бул маселени эки тараптын адистери жолугуп, эсептөөнүн бирдей жолуна келет болуш керек. Ошондуктан мен Кыргызстандын расмий статистикасынан башка маалыматтарга түшүндүрмө бере албайм.

«Азаттык»: - Ушул күндөрү Кытай менен Кыргызстан бири-бирине товар чыгарган жок, киргизген жок десек болобу?

Зайнидин Жумалиев: - Ооба, эки тараптан тең товар кирген да, чыккан да жок. Биз 15-январга чейин мурда товар алып келүүгө Кытайга кирген жарандарыбыздын баарын чыгарып алганбыз. Азыр авиация менен келе турган товарлар да токтогон, авиакаттамдар толугу менен жабылган. Учурда товарды поезд менен гана ташууга уруксат бар. Коронавирус жалаң эле Кыргызстанга эмес, бардык мамлекеттерге тиешелүү кырсык болуп турат. Кытайдын негизги өндүрүшү жабык турат, карантинге алынган.

«Азаттык»: - Кубан мырза, Кытайда коронавирус чыкканына байланыштуу чек ара жабылып, товарлар дээрлик келбей калганы айтылууда. Мунун таасири сезилип жатабы? Мындан кийинки кырдаалды кантип болжолдосок болот?

Кубан Чороев.
Кубан Чороев.

Кубан Чороев: - Азырынча бул ооруга байланыштуу олуттуу өзгөрүүлөрду деле байкай элекпиз. Анын үстүнө жыл сайын ушул күндөрү Кытайдагы майрамга байланыштуу чек ара жабылчу. Ошого жараша ишкерлер да алдын-ала даярданып, товарларды көбүрөөк өлчөмдө алып келип алчу. Кытайдагы коронавирустун жайылышы Кыргызстанга эле эмес, бүткүл дүйнөгө да таасирин тийгизип жатканын Дүйнөлүк соода уюму, Американын федералдык уюму да айтып жатат. Алардын эсептөөсү боюнча бул оору дүйнөлүк дүң өнүмдүн 10-15% кемишине таасир этүүдө.

Албетте, бул кырдаал Кыргызстанга да таасир тийгизет. Кытайдан бизге 2 миллиардан ашык товарлардын келип жатышы Кыргызстандын ички дүң өнүмү үчүн чоң цифра. Оптимисттик ой менен айтканда коронавирустун денгээли 2-3 айдын тегерегинде жоюлат деп үмүттөнөбүз, буюрса анан баары калыбына келет.

Пессимисттик ой менен айтсак, эгерде абал дагы кыйындап кетсе, анда Кыргызстанга кыйын эле болот. Өзгөчө биздин кийим тигүү тармагы, эмерек жасагандар чийкизаттын баарын Кытайдан алып келишет. Адегенде ошолорго өтө оор болот, алар кыйналат.

Коронавирус базар баасын көтөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:27 0:00


«Азаттык»: - Зайнидин мырза, соода-сатыкты жөнгө салуунун жолдору кандай? Кытайдан келе турган товарлардын ордун ким, кайдан толуктайт? Ал үчүн кандай чара көрүшүбүз керек?

Зайнидин Жумалиев: - Биз бул маселени күндө талкуулап жатабыз. Абалга мониторинг жүргүзүп жаткан атайын башкармалык бар. Аймактардагы биздин кызматкерлер да жер-жерлердеги, базарлардагы бааларга да көз салып турушат. Кандай товарлар бар, кайсы товарга керектөө болуп жатат, баа көтөрүлүп жатабы же жокпу - мунун баары биздин көзөмөлүбүздө.

Биз бир жуманын ичинде ушулардын баарын эсептеп, талдап туруп, анан мындан аркы пландарыбызды иштеп чыгалы деген ниетте турабыз. Мисалы, Кытайдан товар келбей калса алардын ордун кантип толтурабыз деген суроолорго жооп издейбиз. Кудайга шүгүр, учурда эл керектөөчү товарларды бардык жерде тапса болот. Ошол эле Орусиядан, Түркиядан, Казакстандан тапсак болот, Кыргызстандын ички базарынан дараметин көтөрүшүбүз керек.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден көрүңүз)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оштогу мыйзамсыз курулуштардын чыры

Ош шаарынын А.Масалиев проспектисинин №64 дарегине куруп жаткан көп кабаттуу үй.

Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекциянын Ош шаары боюнча аймактык башкармалыгы Ош шаарында 26 көп кабаттуу үй мыйзамсыз курулуп жатканын аныктаган.

Алардын бирин мэрия Жогорку соттун чечимине таянып буза баштады. Жергиликтүү бийликтин бул аракетине жаңы курулуп жаткан көп кабаттуу үйдөн батир алгандар каршы чыгышты.

Ош шаарынын А.Масалиев көчөсүнүн №64 дарегине «Евро стиль» компаниясы куруп жаткан көп кабаттуу үйдөн алдын-ала батир сатып алган Айдана Канатбекова Ош мэриясынын бул көп кабаттуу үйдү бузуу аракетине нааразылыгын билдирди.

«Курулуш компаниясы менен Ош мэриясынын жеке келишпестиктери бар экен, буга биздин кандай күнөөбүз бар? Үй башталгандан бери сот иштери бүтпөй жатат. Жергиликтүү бийлик буга чекит коюшу керек. Бешене тери менен тапкан акчасына үйлүү болобуз деп баары чыркырап, ушинтип нааразы болуп чыгып жатышат».

Курулушу бузулсун деп табылган көп кабаттуу үйдөн алдын-ала батир сатып алгандардын саны 42 адам. Алардин бири Зарипа Халибекова эгерде үйдүн курулушу токтотулуп, бузула турган болсо батирге төлөнгөн каражатты кайтарып алуунун жолун издеп жаткан экен.

Зарипа Халибекова.
Зарипа Халибекова.

«Бул үйдөн батир алаарда келип таанышканбыз. Документтери бар, курулуш сапаты жакшы деп тандаганбыз. Курулушта өтө деле одоно ката жок экен. Калган кагаз иштериндеги кемчиликтерин акырындап толуктаса болот эле. Бул үйдөн батир алгандар баары эле бечара адамдар экенбиз. Эмне үчүн мэр карапайым элди ойлобойт? Биз кайда барабыз?» - деп суроо салды ал.

2018-жылдын 5-декабрында Ош шаардык соту «Евро стиль» курулуш компаниясын Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекстин 454-беренеси («Объектилерди мыйзамсыз куруу жана колдо болгон кыймылсыз мүлк объектилерин өзгөртүү») менен күнөөлүү деп таап, «Ош шаарынын А.Масалиев проспектисинин №64 дарегиндеги үйдүн курулушу токтотулсун жана аны баштапкы калыбына келтирүү менен мамлекеттин эсебине 200 миң сом өндүрүлсүн» деп чечим чыгарган. Бул чечимди 2019-жылдын 3-апрелинде Ош облустук соту күчүндө калтырган. Бул иш акыркы жолу ушул жылдын 14-январында Жогорку сотто каралып, «Евро стиль» курулуш компаниясы үйдүн курулушун өз эсебинен бузууга милдеттендирилген.

Ош мэриясынын шаар куруу жана муниципалдык менчик бөлүмүнүн башчысы Алтынбек Пирматов Жогорку соттун чечими аткарылып жатканын билдирди:

Алтынбек Пирматов.
Алтынбек Пирматов.

«Бул үй мыйзамсыз курулууда. Курулушка тийиштүү кагаздары толук эмес. Үйдү куруп жаткан компания шаар бийлигин тоготпогондой мамиле кылды. Өз убагында документтерин тапшырганда мындай соттук иштер болбойт эле. Эми үй толугу менен бузулат».

«Евро стиль» курулуш компаниясынын жетекчиси Батырбек Уманов көп кабаттуу үйдү курууга керектүү документтердин 70% даярдалганын, курулуш иши мыйзамдуу жүрүп жатканын билдирди. Батырбек Уманов «жергиликтүү бийлик жетинчи кабаты курулуп жаткан үйдү бузууга аракет кылып жатканы мыйзамсыз» деди:

Батырбек Уманов.
Батырбек Уманов.

«Үйдүн курулушун бузууда шаар мэриясы мыйзамды бузуп жатат. Курулушка тийиштүү кагаздарыбыз 70% даяр. Калгандарын курулуш аяктаганча бүтүрөт элек. Өз убагында шаардын жетекчилиги да тийиштүү кагаздарды бүтүрүп бербей кармап, кыйынчылык жараткан. Курулушу мыйзамсыз деп 20дан ашуун үйдү айтып жатат. Анда баарына бирдей мамиле кылыш керек эле. Биздин курулуш ишибизде ката кеткен эмес».

Мекеменин курулуш бөлүмүнүн башчысы Осмонкул Курманбеков курулушу мыйзамсыз экени айтылган 26 көп кабаттуу үйдүн ичинен 15 үйдүн иши сотко өткөнүн билдирди. Анын айтымында, калган 11 үйдү куруп жаткан курулуш ишканаларынын жетекчилерине административдик айып салынып, курулушка тийиштүү документтерди даярдоого эскертүү берилген.

Осмонкул Курманбеков.
Осмонкул Курманбеков.

«Курулуш документтери толук болбогондорду биз мыйзамсыз деп эсептейбиз, - деп түшүндүрдү ал. - Андай үйдөн азыр шаарда 26сын аныктаганбыз. Алардын бирөөнү буза башташты. 15 көп кабаттуу үйдүн курулушу боюнча иш сотко өткөн. Алар боюнча да жыйынтык жакында чыгат. Кээ бирлеринде жарым-жартылай документтери бар. Качан бизге курулушка тийиштүү документтерди толук алып келгенде гана биз аны мыйзамдуу деп эсептейбиз»​.

Мыйзамсыз курулуштар боюнча талаштар жалаң Ош шаарында эле эмес, өлкөнүн көп эле ири шаарларында кездешет. 2018-жылы Бишкекте гектарлаган жер тилкелери беш жылдык мөөнөт менен ижарага берилип жатканын Жогорку Кеңештеги оппозициячыл азчылык өкмөттүн отчетун карап жатканда бир нече депутат айтып чыккан. Алар баш калаадагы эң кымбат мүлккө айланган жер тилкелери мыйзамсыз түрдө ижарага берилип, аларга көп кабаттуу имараттар курулуп жатканына көңүл бурушкан. Былтыр болсо Мамэкотехинспекция Жалал-Абад шаардык жана Сузак райондук аймак аралык башкармалыгы Жалал-Абад шаарында салынып жаткан көп кабаттуу беш үйдүн курулушун мыйзамсыз деп тапкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атамбаевдин саламаттыгы саясатташтыбы?

Алмазбек Атамбаев.

Камактагы мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин жактоочулары анын кан басымы төмөн болуп жатканын билдирип, ага дарыланууга мүмкүнчүлүк берилиши керек экенин айтышууда. 20-февралда Бишкек шаардык соту Атамбаевди тергөө абагында калтырды.

Атайын кызматтын тергөө абагында отурган мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге адвокат Замир Жоошев акыркы жолу 18-февралда жолугуп чыккан. Анда Атамбаев кан басымы төмөндөп кеткенин айтып даттанган. Адвокат белгилегендей, кан басымдын төмөндөшүнүн кесепети инсультка, инфарктка алып келиши мүмкүн.

Замир Жоошев.
Замир Жоошев.

«Ден соолугу начар. Азыркы курагында кан басымынын деңгээли 110/70 болушу керек экен. Азыркы күндө 83/60 болуп жатат. Дарыгерлердин айтымында, мындай абал инсультка, инфарктка алып келиши мүмкүн. Абакта бир күн бою Атамбаевдин кан басымын текшеришиптир. Ошондо эң төмөнү 76/60 көрсөткөн экен. Биз ошол бир күндүк мониторингдин жыйынтыгын сурап, расмий кайрылсак, бербей коюшту».

Жактоочу Жоошев Атамбаев тезинен дарыгерлердин толук текшерүүсүнөн өтүп, дарыланууга шарт түзүлүшү керек экенин кошумчалады. Бирок Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) мурдагы президент Атамбаевдин абалы туруктуу жана дайыма дарыгерлердин көзөмөлүндө экенин маалымдады.

Кыйноого каршы улуттук борбордун кызматкерлери 20-февралда Атамбаевдин ден соолугун көрүп чыгышты. Мурдагы президент кан басымы азайып, эртең менен башы ооруп жатканын айткан.

Ал эми акыйкатчы Токон Мамытов анын аппаратынын кызматкерлери Атамбаевдин ден соолугуна байланыштуу абакка кирип чыгуу боюнча иштеп жатканын билдирди:

Токон Мамытов.
Токон Мамытов.

«Балдар иштеп жатышат. Алар мага келип баяндама бергенде гана маалымат айта алам. Эртеден бери балдар ошол маселе боюнча иштеп жатышат».

Атамбаевдин саламаттыгы начарлап кеткени тууралуу кабар сотто анын бөгөт чарасы каралып жаткан учурда тарады.

20-февралда Бишкек шаардык соту Атамбаевди тергөө абагында калтырды. Январда Биринчи май райондук соту мурдагы президенттин камактагы мөөнөтүн 15-мартка чейин узарткан болчу.

Бардык соттук отурумдар жабык өтүп жатат. Сотто Атамбаевдин адвокаттары менен айыптоочулар мурдагы президенттин кармалышынын мыйзамдуулугу боюнча өз жүйөлөрүн келтиришти.

Жоошевдин айтымында, 20-февралдагы соттук отурумда прокурор "Экс-президенттин макамы жөнүндөгү" мыйзам өзгөртүлүп, тийиштүү шарт түзүлгөндөн кийин гана Атамбаев кармалганын билдирген.

Бирок Жоошев Жазык-процессуалдык кодекстин 474-беренесинде «өз ишмердүүлүгүн токтоткон президент камакка алынбайт» деген жобо жокко чыгарылбаганын жүйө келтирди.

Мындан сырткары адвокат буга чейин Интернетке чыгып кеткен «Батукаев Жаныш Бакиевге алмашылмак» деген документ тергөөнүн материалдарында далил катары тиркелгенин тастыктады.

«Шектүүлөргө «Коррупция» деген айып коюлуп жатат. Бирок коррупцияга далилдер жок. Иште «Азиз Батукаевди Жаныш Бакиевге алмаштырыш үчүн атайын операция жүргүзүлгөн» дегендей версияны бекемдеген далилдер жыйналган. Бирок атайын операция жүргүзгөн деген айыптоо жок. Коррупция болгон деп туруп ага атайын операцияны далил кылып атышат. Чогултулган далилдер менен коюлган айып эки башка болуп жатат».

Бирок жактоочу Атамбаевдин Батукаев боюнча эч кандай көрсөтмө бере элек экенин кошумчалады.​

Буга чейин Интернетте мурдагы вице-премьер-министр Шамил Атахановдун көрсөтмөсү деген документ тарап, анда «Батукаевди Жаныш Бакиевге алмашуу» операциясы жөнүндө айтылган. Саясатчы Феликс Кулов «алмашуу» деп айтылган версия чындыкка дал келбейт деп эсептейт. Кулов кылмыш ишинде кайсы бир шектүүнүн көрсөтмөсүн далил материал кылып көрсөтүү туура эмес экенин айтты:

Феликс Кулов.
Феликс Кулов.

«Бул реалдуу эмес. Биринчиден? бул операцияны ким аткарат? УКМКнын мындай атайын операция жүргүзүүгө мүмкүнчүлүгү жок. Эч кандай келишим жок. Эмнеге Курманбек Бакиев эмес, Жаныш Бакиев? Бакиевдер Минскиде жашашат. Мындай атайын операция эч качан болбойт».

Анткен менен айтылып жаткан версияга кошулгандар да бар. Экс-депутат Алмамбет Шыкмаматовдун пикиринде, бул версияны таптакыр жокко чыгарып салууга болбойт. Иштин материалына тиркелгенден кийин соттук териштирүү кылдат жүрүшү керек.

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

«Ошол кезде «алмашуу боюнча сөздөр бар экен» деп имиштер тараган. Азыр укук коргоо органдары ага баа беребиз десе, баарын сурашы керек. Аны Атамбаев жалгыз жасаган эмес да. Жөн эле бир сөз менен далил кылуу болбойт. Күбөлөр «алмашууга аракет кылганбыз» деп так далилдерди келтирсе ишенсе болот», - деди ал.

УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкулов ошол кездеги бийликтин «алмашуу» атайын операция планы чын болсо эл аралык чоң чатакка айланмак деген ойдо. Бирок ал ошондой «соодалашууну» ишке ашыруу мүмкүн эмес экенин белгилеп, Батукаевди бошотууда "Атамбаевдин жеке кызыкчылыгы болгон" деп эсептей турганын билдирди:

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

«Атамбаевдердин башка максаты болгон. «Кыңыр иш кырк жылда билинет» дейт, анын максаты акыры билинет. Батукаев чыгып кеткенде эле айтып чыкканбыз. Башка мамлекеттик органдардын кандай максаты бар эле? Алар деле жоопкерчиликтен коркот. Биринчи киши «жасай бергиле, мен жооп берем» деп айтып койгон».

Тергөөдөгү жашыруун деген материалдар боюнча Ички иштер министрлиги комментарий бере албай турганын билдирген болчу. Бишкектин Биринчи май райондук соту кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулганы боюнча 18-февралда караган сотто мурдагы президент Алмазбек Атамбаев өзү катышкан эмес. Анткени башында сотко катышуудан Атамбаев өзү баш тарткан болсо, кийинчерээк Биринчи май райондук сотунун судьясы анын сот отурумуна катышуусуна тыюу салган. Акыркы сот отурумдарында Батукаевди абактан чыгаруу боюнча 2013-жылдагы эксперттик комиссиянын курамындагы дарыгерлер көрсөтмө берип жатышат.

Батукаев 2013-жылы «айыккыс илдетке чалдыкты» деген негизде мөөнөтүнөн мурда түрмөдөн чыккан жана атайын коштоо менен Бишкекке жеткирилип, Орусияга учуп кеткен. Ички иштер министрлиги (ИИМ) өткөн жылы бул боюнча кылмыш ишин кайра тергеп, сотко өткөрүп берген.

Ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулганына байланыштуу жана бир катар беренелер менен айыпталууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлоо босогосуна чекит коюлдубу?

Шайлоо босогосуна чекит коюлдубу?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:37 0:00

Жээнбеков жети пайыздык босогого ыктады

Президент Сооронбай Жээнбеков Жогорку Кеңеште сүйлөп жаткан учур. 20-февраль, 2020-жыл.

Президент Сооронбай Жээнбеков Кыргызстанда саясий партиялардын парламентке өтүү босого чеги жети пайыз болушу керек экенин ишарат кылды.

Ал тогуз пайызга саясий күчтөр даяр эмес экенин, ал эми беш, үч пайызды саясатчылар өз кызыкчылыктарына колдонуп кетерин айтты. Муну менен саясий чөйрөдө акыркы кезде эң көп талкууланган темага чекит коюлгандай болду. Деген менен байкоочулар шайлоодогу мындан башка да негизги маселелер чечилбей жатканын эскертишүүдө.

Президент өз позициясын ачыкка чыгарды

Президент Сооронбай Жээнбеков партиялардын Жогорку Кеңешке өтүүчү босого пайызы боюнча пикирин биринчи жолу ачык билдирди. Ал буга чейин ушул маселеде оюн айтуудан карманып келген. Өлкө башчы 20-февралда Жогорку Кеңеште сүйлөп жатып, күзүндө өтчү парламенттик шайлоого токтолду:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

«Азыр тогуз пайыз, жети пайыз, беш, жада калса үч пайыз деген да пикирлер айтылууда. Тогуз пайызды сунуш кылып, аны колдогондордун оюн эске алсак, негизги жүйө - партияларды ирилештирүү максаты болгон. Ооба, бул зарылдык, муктаждык. Бирок буга саясий күчтөр даярбы? Маселе ушунда болуп турат. Коомчулуктагы талкуу көрсөткөндөй, саясий күчтөр, партиялар, партия лидерлери буга даяр эмес. Жашырганда эмне, элде «Эки кочкордун башы бир казанда кайнабайт» деген сөз бар. Бизде ар бир саясатчы өзүн лидер деп эсептейт. Жети пайыз - бул биз басып өткөн, сыноодон өткөн жол. Беш жана үч пайызды айткандар, «жаштарга мүмкүнчүлүк берели» деген, элдин кулагына жага турган жүйөлөрдү айтууда. Бирок чынында жаштарды бетке кармап алып, бул жерде деле өз камылгасын көргөн жагдайлар болуп жатат десек жаңылышпайбыз».

Шайлоо босогосуна байланыштуу депутаттык топтор иштеп чыккан мыйзам долбоорлору коомдук талкууда турат. Беш депутат сунуш кылган документте чекти беш пайызга түшүрүү каралган. Ал эми ар кайсы фракциядан топтолгон 21 депутат босого пайызды жети деп белгилөөнү сунуш кылды.

Парламентке өтүү чегин беш пайызга чейин төмөндөтүүнү шарттаган мыйзамдын авторлорунун бири, депутат Жанарбек Акаев президенттин шайлоо босогосу боюнча сөзүн төмөнкүдөй чечмеледи:

Жанарбек Акаев.
Жанарбек Акаев.

«Биз, мисалы, пайызды бешке түшүрүш керек деп сунуш бергенбиз. Башка саясатчылар жети пайыз деп жатышат. Азыр болсо босого чек тогуз пайыз. Бирок кыргызда «Төө сурасаң бээ берет» деп коёт. Мен президенттин сөзүнөн ал жети пайызга макул экенин түшүндүм. Бул саясий, стратегиялык жана парламентаризмди бекемдөө жагынан да туура кадам».

Буга чейин жарандык коом, «Ата Мекен», «Бүтүн Кыргызстан», «Ак Шумкар», «Улуттар биримдиги» партияларынын өкүлдөрү парламентке өтүү чегин төмөндөтүү боюнча бир нече жыйындарды өткөргөн.

Тогуз пайыздык босого менен парламентке административдик жана финансылык ресурска ээ болгон тараптар гана келип, жалпы коомчулуктун пикири эске алынбай калат деген ойлор айтылган. Бул келечекте саясий туруктуулукка кедергесин тийгизип, азыркы бийликке коркунуч туудурары сөз болгон.

«Негизги маселе чечиле элек»

Борбордук шайлоо комиссиясынын (БШК) мурдагы мүчөсү Ишенбай Кадырбеков пайыздык чек алдыдагы парламенттик шайлоонун чечилбей жаткан негизги маселеси эмес деп эсептейт.

Ишенбай Кадырбеков.
Ишенбай Кадырбеков.

«Кеп жети же тогуз пайызда эмес, - деди ал. - Маселенин баары депутаттарды ким шайлайт деген суроодо турат. Анткени элди шайлоо укугунан ажыратып коюшту. Баш мыйзамда «эл ыйгарым укугун Жогорку Кеңештин депутатына берет» деп турат. Ал эми шайлоо мыйзамында «эл партияга добуш берет» деп жазылган. Демек, ким депутат болорун эл эмес, партия лидерлери чечип калды. Партияда ким канчанчы орунга жазыларын акча аныктайт. Элдин колуна депутаттарды шайлоо укугун бермейинче жети же тогуз пайыздын мааниси жок».

Жогорку Кеңешке улам кийинки чакырылыш шайланган сайын парламентке өтүүнүн босого чеги да көтөрүлүп баратат. 2010-жылы шайлоо босогосу беш пайыз болчу. 2015-жылдагы шайлоо алдында жети болуп өзгөртүлгөн. Депутаттар Жогорку Кеңешке партиялардын өтүү чегин жетиден тогуз пайызга көтөргөн мыйзамды 2017-жылы кабыл алган жана ал быйыл жыл башында күчүнө кирди.

2015-жылдагы парламенттик шайлоодо 1 630 122 адам добуш берген. Талдоочулар бул жолку парламенттик шайлоодо деле добуш берүүчүлөрдүн саны олуттуу өзгөрбөй турганын айтышууда. Эгерде чек жети пайызга түшсө партиялар Жогорку Кеңешке келүү үчүн кеминде 120 миң добуш алышы керек.​

Бийликтин убадасы менен убарасы

Быйыл 4-октябрга белгиленген парламенттик шайлоо - Сооронбай Жээнбеков президент болгондон кийин өтчү биринчи чоң шайлоо. Өлкө башчы анын эрежелери аныкталып, тиешелүү мыйзамдар кабыл алынганын айтып, бийлик шайлоону таза өткөрөрүнө убада берди:

«Мен бардык партияларга карата бирдей мамиледе болом. Өзүнүн аты айтып тургандай, партия деген - жалпы коомдун бир гана бөлүгү. Мен кайсы бир партияга эмес, жалпы элге кызмат кылыш үчүн шайланып келгем. Жалпы элге кызмат кылуудамын. Шайлоодо жеңип келген партиялардын кимиси болбосун, мамлекеттин кызыкчылыгында чогуу иштегенге даярмын».

Президент 12-апрелде өтчү жергиликтүү кеңештерге шайлоонун алдында шаарларда элди жапырт каттоо болуп, ага сын-доомат айтылып жаткан учурда ушундай убада берди.

Маселен, шайлоо өтчү Ош шаарында ушул жылдын январь айынан 13-февралга чейин 35 895, Токмок шаарында 6745 жана Каракол шаарында 3159 киши каттоого турду. Жогорку Кеңештеги «Кыргызстан» фракциясынын лидери Алмазбек Батырбеков жергиликтүү кеңештерге шайлоо, парламенттик шайлоо кандай өтөөрүн аныктайт деген пикирде.

Алмазбек Батырбеков.
Алмазбек Батырбеков.

«Бийлик жергиликтүү кеңештерге шайлоону болушунча ачык-айкын, таза өткөрүшү керек. Азыр беш шаарда болчу шайлоодо кетирилген мүчүлүштүктөр парламенттик шайлоонун алдында жаралчу маселе болуп калбашы керек», - деди Батырбеков.

Кыргызстандын мыйзамдары боюнча өлкөдө беш жыл сайын Жогорку Кеңешке шайлоо өтөт. Азыркы, алтынчы чакырылыштагы парламент 2015-жылдын октябрында шайланган. 120 орунга алты партия өтүп, КСДП фракциясына 38 мандат, «Республика - Ата Журтка» 28, «Кыргызстанга» 18, «Өнүгүү-Прогресске» 13, «Бир Болго» 12 жана «Ата Мекенге» 11 орун тийген.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Абактан чыккан бийкечтин кыялы

Абактан чыккан бийкечтин кыялы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:50 0:00

Искусстводо айтылбаган ыш көйгөйү

Искусстводо айтылбаган ыш көйгөйү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:58 0:00

Мугалимдин эсинде калган Бадахшан

Комсомолдун Мургаб райкомунун экинчи катчысы болуп иштеп жүргөн кезде жаштардын өздүк-көркөм чыгармачылык фестивалында Жаңыл Мырзанын ролун аткарган Жамал Жарылдаева жана партиянын райкомунун бөлүм башчысы, ысык-көлдүк Бугубай Ибраев. 1957-жыл.

Элүүнчү жылдардан кийин көптөгөн кыргызстандык мугалимдер Тажикстандагы кыргыздар жашаган Жерге-Тал, Тоолуу Бадахшан Автоном облусундагы климаты өтө катаал Мургаб райондоруна өз ыктыярлары менен барып, ал жактагы улутташтардын улан-кыздарына билим бере баштаганы - өзүнчө бир унутулгус тарых.

Тажикстандын бийик тоолуу бул аймагында жогорку билимдүү мугалимдер жок болгондуктан, кыргызстандык мугалимдер келгенден кийин мектептердин окуу-тарбия иштери абдан жанданган.

Ошол мугалимдердин бири – 1954-жылы Ысык-Көлдөн Мургаб районуна барып бир нече жыл иштеп келген 80 жаштагы Жамал Жарылдаеванын жакында жарык көргөн «Эсте калган Мургаб, Тоолуу Бадахшан» деп аталган китепчесин окугандан кийин, убагында ушундай баалуу иш кылган кыргызстандык башка мугалимдерди да урмат менен эскерип, окурмандардын назарына жеткирип коюуну ылайык көрдүм.

Түштүккө барып мугалим болуп иштөөнү чечкен жаш адис Жамал Жарылдаева 1954-жылы поездде келатып, бир тууган эжеси менен институтта чогуу окуган көлдүк Ишен Бегалиев жана жолдошу Салыйкан менен таанышып калат. Көрсө, сапарлаштары Памирдин Мургаб деген жеринде иштеп жүрүшкөн экен. Туулган жерге эс алууга келип, кайра ошол тарапка баратышыптыр. Жубайлар Жамалдын Фрунзе районуна барып мугалим болуп иштей турган максатын билгенден кийин: «Биз менен эле Тажикстанга жүргүн» дешет. Жамал ары ойлонуп, бери ойлонуп, Ошко жакындаганда: «Мейли, силер менен эле чогуу кетейин» дейт да, көрбөгөн-билбеген Памирди көздөй сапар алат.

«Мургаб райондук комсомол комитетинин биринчи катчысы болуп иштеген жаш жигит да бизге сапарлаш болуп калды, - деп жазат ал эскерүү китепчесинде. - Жолдо баратып ошол жигит Мургаб жөнүндө сонун нерселерди сүйлөп, бак-шактуу, гүлзарлуу жерди көз алдыма элестетип жатты. Мен анын айткандарына ишенип, ичимден кубанып келаттым. Жолдо мурдум канап, аба жетишпегендей башым айланат, демим кыстыгат. Эмнеге мындай десем, улам бийиктеген жолдо түтөк кармаган экен. Чыйырчык, Талдык, асман мелжиген Кызыл-Арт дабандарын аштык. Узак жол жүргөндөн кийин Мургабга жетип келдик. Ай жарык. Машинеден түшсөм, айлана бопбоз эле болуп көрүндү. Ага анча деле маани бербей, «биз түшкөн үй ушундай жерде болсо керек» деп ойлоп койдум.

Жанагы жаш жигит: «Көрүшкөнчө!» деген бойдон бизден бөлүнүп кетти. Таң атканда сыртка чыксам, баягы жигит айткандын бири да жок. Тегерете тоо кыркалары курчалган, шамал ышкырып боз топурак учуруп турган, бир да дарагы жок жылаңач жер экен. Көрсө, ал жигит мага тамашалап айткан экен, фантазияларын. Эртеси Ишен аба районго ээрчитип барып, балдар үйүнө тарбиячы, орто мектепке бир аз саат менен мугалим кылып, убактылуу орундаштырды.

Памирге баргандын экинчи жылы эле комсомолдун райкомунун экинчи катчылыгына шайландым. Биринчи катчы баягы биз менен чогуу келген жаш жигит Шаршенбай Садабаев, ал да көлдүк экен. Экинчи катчылык кызматымды жигердүүлүк менен аткарып жүрдүм. Иштермандыгымды жогору баалашып, чек арачылар отряды жайгашкан Эгиз-Кыштак деген жерден депутаттыкка да көрсөтүштү. Жазмыштан өмүр канча берилсе ошончо убакыт бою өзүмдүн туулган жеримдей болуп калган, топурагы тозуган Мургабдан, Тоолуу Бадахшандан кабар алып тургум келет…»

Райкеңештин депутаттары (солдон оңго карай) Жамал Жарылдаева, Мургаб райаткомунун төрагасынын орун басары жана райгезитинин редактору.
Райкеңештин депутаттары (солдон оңго карай) Жамал Жарылдаева, Мургаб райаткомунун төрагасынын орун басары жана райгезитинин редактору.

Мектептерде, кыз-келиндер педагогикалык институтунда ж.б. окуу жайларында үзүрлүү эмгектенген эл агартуунун мыктысы, 18 жашында Памирдин катаал шартында жашаган кыргыздардын балдарына бир нече жыл билим берип келген 80 жаштагы ардагер мугалим Жамал Жарылдаева Мургабда өткөргөн күндөрүн ушу кезге чейин унутпай жүргөнүн ушинтип эскериптир чыгарган китепчесинде. «Бир жолу туз татыган жерге миң жолу салам айт» деген ушул.

Ырас, Тажикстандын кыргыздар жашаган райондоруна барып мугалим эле эмес, башка кызматтарда да иштеп, кези келгенде өз мекендерине кайтып келишкени да, ошол жакта биротоло жашап калышканы да болгон.

Чүй районунда туулуп-өскөн Чоко Сасыкулов - Жерге-Талга 1940-жылы келип, кыргыз балдарынын сабатсыздыгын жоюуга өзгөчө салым кошкон инсандардын бири. Көп жылдар бою мугалим, мектеп директору болуп иштеген. Жергиликтүү элдин урмат-сыйына арзып жүрүп каза болгондон кийин сөөгү ошол жерге коюлган. Бир тууган иниси Касым Жумакеев да мугалим болгон. Анын кызы Сайрагүл Сасыкулова тажик жигитине баш кошуп, атасындай мугалимдик кылып, биротоло отурукташып калган.

Тажикстандын эл агартуусунун мыктысы, химия жана биология мугалими Эмил Сарыбаев Жерге-Талга жубайы менен 1957-жылы келип, 30 жылдан ашуун мугалимдик кылган. Аялы Каусар Сарыбаева болсо саясий жаңжал чыкканга чейин райондун аткаруу комитетинде бөлүм башчы кызматын аркалаган. Эмил Сарыбаев деле ошол жакта дүйнөдөн өтүп, сөөгү ошол жерге коюлган.

Кыргыз милициясынын генералы Тилек Асаналиевдин атасы да ошо элүүнчү жылдары Жерге-Талга үй-бүлөсү менен барып, улан-кыздарга таалим-тарбия берген. Генерал Тилек Асаналиев ошол жерде төрөлгөнү үчүн жергеталдыктар аны «биздин генерал уулубуз» деп сыймыктанып жүрүшөт.

Тажикстандык кыргыздардын уул-кыздарын Кыргызстанга алып келип жогорку билим берүү жаатында атактуу диалектолог, маркум Жээнбай Муканбаевдин салымы да баа жеткис. Ал 1951-жылы Каратегин өрөөнүнө барып, ошол аймактагы мектептерге мугалимдерди даярдоочу курстарды уюштуруучулардын бири болгон жана билим алууга жөндөмдүү жаштарды Кыргыз мамлекеттик университетинин филология ж.б.факультеттерине жеңилдетилген сыноо менен кабыл алдырып, аларга өзүнүн бир тууганындай кам көргөн. Кыргыздардын салт-санаасы, оозеки чыгармачылыгы, тилинин диалекттик өзгөчөлүктөрү тууралуу бир нече этнографиялык очерктерди, илимий-изилдөөлөрдүн топтомдорун жазып, жарыкка чыгарган.

Айтор, буга дагы көптөгөн мисалдарды келтирсе болот.

Мирзохалим КАРИМОВ, журналист

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оштогу эл менен ишкананын жер талашы

Озгур айылынын тургундары. 16-февраль, 2020-жыл.

Оштун Озгур айылынын тургундары жеке колго өтүп кеткен үлүш жерин кайрып ала албай соттошуп келе жатышат. Учурда жерге ээлик кылып турган «Түштүксуукурулуш» акционердик коому «жерди басып алууга аракет кылып жатышат» деп айыл тургундарына кине коюуда.

Ош шаарынын Озгур айылынын тургундары ушул жылдын 16-февралында талашка түшкөн жер маселесин чечип берүүнү жергиликтүү бийликтен талап кылып чыгышты.

2016-жылдан бери «Түштүксуукурулуш» акционердик коому жана Озгур айылынын тургундары Кара-Суу району менен Ош шаарынын чектешкен аймагындагы 80 гектар жер кайсы тарапка тиешелүү экенин чече албай келатышат. «Озгур» айыл чарба бирикмесинин жетекчиси Эмилбек Эргешов талаштуу жердин таржымалын мындайча түшүндүрдү:

Эмилбек Эргешов.
Эмилбек Эргешов.

«Бул аймак - 1993-жылы азыркы Жапалак айыл өкмөтү «Кеңеш» акционердик коому болуп турганда жер жана агрардык реформанын негизинде Озгур айылынын тургундарына тийген кайракы, айдоо жана чөп чабынды жер. Ушул жерибизди ошол жылдан бери максаттуу пайдаланып, жер салыгын төлөп келе жатабыз. Бүгүнкү күндө «Кыргызгипрозем» мамлекеттик долбоорлоо институтунун базасында айыл чарба багытындагы жер катары көрүнүп турат. 2016-жылы Кара-Суу райондук мамкаттоо башкармалыгы элдин үлүш жеринен 126 гектар жана 80 гектар жерге эки мамлекеттик акт берген. 126 гектар жерге берилген мамлекеттик актыны эки жыл мурда Жогорку сот жокко чыгарган. Калган 80 гектар жердин талашы ушу күнгө чейин сотто каралып бүтпөй жатат».

Озгур айылынын тургуну Жусуп Бөрүбаев талашка түшкөн аймакта үлүш жери бар экенин, аны көп жылдан бери пайдаланып, жер салыгын төлөп жатканын билдирди:

«Бул жерде менин да пайдаланып жаткан жерим бар. Озгурда төрт миңден ашуун эл жашайбыз. Сугат жерден 0,02 сотыхтан, кайрак жерден 0,04 сотыхтан жер тийген. Бул аз келгенсип эми жерибизди тартып алып, айдоо жерге үй салып жатышат. Биз буга нааразы болуп чыктык».

«Түштүксуукурулуш» ишканасынын өкүлү Нурмухаммед Ибрагимов «мекеменин менчигиндеги 80 гектардан ашуун жерди Озгур айылынын тургундары мыйзамсыз басып алууга аракеттенип жатат» деп билдирди. Анын айтымында, талашка түшкөн жерди териштириш үчүн курамында Мамлекеттик каттоо кызматынын, «Кыргызгипрозем» мамлекеттик долбоорлоо институтунун, Кадастр жана кыймылсыз мүлктү каттоо департаментинин өкүлдөрүнөн турган комиссия түзүлүп, эки ай иликтеп, аталган жер Кара-Суу районунун Шарк айыл өкмөтүнүн аймагында жайгашканын аныктаган.

«Түштүксуукурулуш» ишканасынын өкүлү Нурмухаммед Ибрагимов жерге болгон менчик укугун тастыктаган тийиштүү документтер бар экенин кошумчалады:

Нурмухаммед Ибрагимов.
Нурмухаммед Ибрагимов.

«1980-жылы «Түштүксуукурулуш» ишканасына мурдагы Калинин колхозунун (Азыркы Шарк айыл өкмөтү) 2290 жумушчуларынын жалпы жыйынында 87 гектар жер бөлүнүп берилген. Ал чечимди Кара-Суу эл депутаттарынын аткаруу комитети, Ош облустук аткаруу комитети бекиткен. Бул токтомдор бүгүнкү күнгө чейин күчүндө, аны эч ким жокко чыгарган эмес. Ошонун негизинде Кара-Суу мамкаттоо башкармалыгы бизге мамлекеттик акт берген. Кара-Суу райондук соту сегиз ай иликтеп, биздин пайдабызга чечим чыгарып берди».

Кара-Суу райондук мамкаттоо башкармалыгынын юристи Сапар Арапбаев Ош облустук эл депутаттарынын Кара-Суу райондук кеңешинин аткаруу комитетинин 1980-жылдын 25-сентябарындагы №435 чечиминин негизинде 80 гектар жер «Түштүксуукурулуш» акционердик коомунун жеке менчиги катары мамлекеттик каттоого алынып, өндүрүштүк жана турак жай багытында жеке менчик укугу жөнүндө мамлекеттик акт 2016-жылдын 5-декабрында берилгендигин билдирди:

«Бизге «Түштүксуукурулуш» акционердик коому Кара-Суу райондук кеңешинин аткаруу комитетинин 1980-жылдагы чечими, эл депутаттарынын Ош облустук кеңешинин 13-ноябарь 1980-жылдагы №549 чечими, Кыргыз ССР Министрлер кеңешинин 13-август 1980-жылдагы №342-Р буйругунун негизинде жер участогуна болгон жеке менчик укугу жөнүндө мамлекеттик акт даярдалып, каттоодон өткөрүү боюнча арыз менен кайрылган. Арыздын негизинде тийиштүү иштер жүргүзүлүп, каттоодон өткөрүлдү».

Талашка түшкөн аймак.
Талашка түшкөн аймак.

«Озгур» айыл чарба бирикмесинин жетекчиси Эмилбек Эргешов Ош облустук эл депутаттарынын Кара-Суу райондук кеңешинин аткаруу комитетинин 1980-жылдын 25-сентябрындагы №435 чечими күчүн жоготту деп эсептейт. Ал бул маселени учурда сот териштирип жатканын айтты. Эмилбек Эргешовдун айтымында, Ош шаардык жерге жайгаштыруу жана кыймылсыз мүлккө укуктарды каттоо башкармалыгы талашка түшкөн 80 гектар жерди 2000-жылдан бери Ош шаарынын Жапалак айылдык аймактык башкармалыгынын карамагында тургандыгын билдирген.

«1980-жылда чыккан токтом эч жерде катталбаптыр. Кыргыз ССРинин 1971-жылкы Жер кодексинин 23, 24-беренесинин негизинде аталган жерге укук таануучу документ алынып, укук каттоочу мекемеге катталышы керек болчу. 1991-жылкы жер реформасы күчүнө киргенде укук таануучу документтерди каттоого уруксат берилген. Ошондо да катталган эмес. Совет мезгилинде иштеткенби же жокпу, биз билбейбиз. Бирок Кыргызстан эгемендик алгандан кийин бир жолу да басып келбей, бул жерди иштеткен эмес. Жердин салыгын төлөгөн эмес. Бул соттук териштирүүнүн кагаздарында көрүнүп турат. «Түштүксуукурулуш» ишканасына Кара-Суу мамкаттоосу курулуш багытында мамлекеттик акт берген. Ал жер айыл чарба багытында турат», - деди ал.

Депутат Абдывахап Нурбаев Жогорку Кеңеште талаштуу жер маселесин көтөрүп, Жогорку соттун төрайымына, башкы прокурорго кат жазганын билдирди:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

«20 жылдан ашуун убакыттан бери эл бул жердин салыгын төлөп иштетип келе жатат. Анан эле төрт адамдын кызыкчылыгы үчүн бул жерди майдалап бөлүп сата башташканы туура эмес. Элдин кызыкчылыгы жогору турушу керек. Бир эле соттун чечими менен жеке адамдарга өтүп кетиши туура эмес. Мен деле таң калып турам, «кантип эле соттор ушундай чечимдерди чыгарып жатышат» деп. Керек болсо соттордун жоопкерчилигин да караш керек. Мындай боло берсе элде нааразылык күчөйт».

Ошто «Түштүксуукурулуш» акционердик коому менен Озгур айылынын тургундарынын жер талашы боюнча соттук териштирүү 2017-жылдын февраль айында башталган. Ош облустук сотунун басма сөз катчысы Бекзат Осмонкулов бул иш аягына чыга элек экенин, келерки соттук отурум ушул жылдын 25-февралына белгиленгенин билдирди.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Маалымат жетпеген жерде дарт көбөйөт

Иллюстрациялык сүрөт.

Акыркы жылдары Кыргызстанда сарык, кургак учук, адамдын иммундук таңсыктыгы, альвеококкоз, эхинококкоз деген жугуштуу ооруларды жуктуруп алып, ден соолугунан ажырагандардын саны көбөйүп жатат.

Буга эмне себеп? Эл арасында өз ден соолугу үчүн кам көрүп, медициналык гигиеналык талаптарды аткаруу жоопкерчилигинин жоктугубу же саламаттык сактоо тармагынын элге түшүндүрүү иштерин жүргүзбөгөндүн натыйжасыбы?

«Арай көз чарай» талкуусуна Улуттук фтизиатрия борборунун терапиялык клиникасынын жетектөөчү илимий кызматкери, медицина илимдеринин доктору Атыркүл Токтогонова, Cаламаттык сактоо министрлигинин Оорулардын алдын-алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл департаментинин жетектөөчү адиси Султан Суранбаев жана жарандык активист Нургазы Батырбеков катышты.

«Азаттык»: Мен алгачкы суроону Нургазы мырзага берейин деп турам, себеби Нургазы сарык жугузуп алып, ал оору менен өмүр бою күрөшө турган жарандардын башын кошкон жарандык активист болууга мажбур болду. Нургазы мырза, сиз сарыкты кайдан, кантип жугузуп алдыңыз эле? Дегеле ал оору жана андан кантип сактануу жөнүндө мурда билчү белеңиз? Сарык оорулуу болуп калганыңызга ким күнөөлүү деген ойдосуз?

Нургазы Батырбеков: Мен бул дартты 1998-жылы ооруканада жуктуруп алгам. Кандай жукканын так билбейм. Маалыматтын жоктугунан улам жуктургандан кийин маани бербей, этибарга албай ичип-жеп жүрө бериптирмин. 2013-жылы С формасына Д формасы кошулуп, супервирус деген абалга туш болдум. Канча каражат, күч кетирип, дарыланып жатам, бирок айыкпай турганымды билем.

Башкалар мага окшоп оору жугузуп алып кыйналбасын деп, бир жарым жылдан бери өкмөткө кайрылып, эл сарык жугузбаган вакцина менен эмделсин деп талап кылып жатам. Анткени айыл жерин мындай кой, шаардагы жарандарга вакцина жасалбайт. Вакцинадан элдин кабары да жок.

Жакында Жалал-Абадга барып келдим. Ал жерде эскилиги жеткен рентген аппараттары дагы эле иштеп жатыптыр. Алар эбак таштандыга кетиши керек эле. Жаңы аппараттардын жоктугу эң чоң көйгөй.

«Азаттык»: Демек эл арасында жугуштуу коркунучтуу оорулар тууралуу маалымат жокпу?

Ар бир үч же алты ай сайын жөнөкөй эле анализ үчүн 2500 сомдон 12 миң сомго чейин төлөшүбүз керек. Оорунун айынан иштебегендер канча? Анализге, дарыга акча табуу эле абдан кыйын.
Нургазы Батырбеков.


Нургазы Батырбеков: Маалымат бар, бирок элдин аң-сезимине таасир бергендей деңгээлде эмес. Азыр баары Интернет колдонушарын, мурдагыдай телевизор көрүшпөгөнүн эске алышпайт. Элге маалымат берүү үчүн эмнеге Интернетти колдонгулары келбесин мен такыр түшүнбөйм.

Ал эми ооруну жугузуп алган адамдар өзү менен өзү болуп калат. Албетте, алгач бекер дарыланышат, бирок кийин өнөкөт болгондон кийин эч кандай колдоо жок. Ар бир үч же алты ай сайын жөнөкөй эле анализ үчүн 2500 сомдон 12 миң сомго чейин төлөшүбүз керек. Оорунун айынан иштебегендер канча? Анализге, дарыга акча табуу эле абдан кыйын.

«Азаттык»: Султан мырза, Нургазыдай болуп түрдүү жугуштуу ооруну жугузуп алган адамдар көп болууда. Алардын айрымдары оорудан кантип сактануу керектиги жөнүндө такыр эле кабарсыз, себеби ооруну жугузуп албоо үчүн кандай медициналык, гигиеналык талаптарды аткарганды билишпейт. Эмне үчүн калк арасында тушүндүрүү же жайылтуу иштери кеңири жүргүзүлбөй жатат? Же бул өзгөчө каражатты же долбоорду талап кылган ишпи?

Султан Суранбаев: Бул оору тууралуу маалымат калк арасында кеңири жайылган. Анткени бул эбактан бери келаткан оору. Азыр жайылып жаткан коронавирустай жаңы пайда болгон оору эмес. Азыр оорулуулардын санынын көп болуп жатышына ооруну аныктоонун жакшырганы башкы себеп. Ошон үчүн азыр сарыктын беш түрүн тез эле аныктоого жетиштик.

2000-жылдан бери бала төрөлөр замат эмделет. Ошол жылы төрөлгөн балдар азыр 19 жашка чыгып калышты. Алардын арасында бул оору кездешпейт. Медицинада эмдөөнүн эффективдүүлүгү деген түшүнүк бар. Анткени элдин бардыгын эле эмдей бербейбиз. Биринчи кезекте тобокелдүү топтогуларды эмдейбиз. Ал топко сарыктын вирусу менен түздөн-түз туш келчү шартта иштеген адамдар кирет жана алардын саны жыйырмага жакын. Мисалы, алар дайыма хирургиялык операция жасагандар, кош бойлуу аялдар, донорлор жана башкалар. Биринчи кезекте мына ушундай топко кирген адамдар эмделет.

«Азаттык»: Бул оорудан сактаган вакцинаны катардагы адам үч жолу 1800 сомго жасатса болот деп Республикалык вирустук ооруларды көзөмөлдөө илимий борборунун жетекчиси Зурудин Нурматов билдирди. Анда эмне үчүн элге ушундай маалымат жетпей жатат?

Сарык көп жуккан жайларды катуу көзөмөлгө алууга ишкерликти колдоо үчүн киргизилген мораторий чоң тоскоолдук болууда. Анткени аларды санитардык көзөмөл департаменти текшере албайт.
Султан Суранбаев.


Султан Суранбаев: Бул оорунун беш түрү бар, бирок анын бирөөнө гана каршы вакцина бар. Калгандарына каршы дары ушул күнгө чейин табыла элек. Бул боюнча айтып эле жатабыз, бирок элдин маалыматты тез унутуп, өздөрү сактанышпаганы чоң көйгөй.

Ал эми статистика боюнча сарык көп жуккан жайларды катуу көзөмөлгө алууга ишкерликти колдоо үчүн киргизилген мораторий чоң тоскоолдук болууда. Анткени аларды санитардык көзөмөл департаменти текшере албайт. Ал эми ооруну алып жүрүп, анын башкаларга жугушуна жол берген адамдарга, ишкерлерге карата жаза берүү чарасын күчөтүү зарыл деген ойдобуз.

«Азаттык»: Атыркүл айым, мындан бир нече жыл мурун Бишкектеги миңдеген студент окуган бир жогорку окуу жайда кургак учуктун ачык түрү менен ооруган студент жүргөнүн билгенде аябай таң калгам. Ал ооруганын жашырганын бери дегенде жарандык жоопкерчиликти сезбегендик деп бааласа болот. Азыр ошондой студенттер гана эмес, саламаттык сактоо тармагында иштеген дарыгерлер арасында вирус алып жүргөндөр бар экен. Ушундай көрүнүштү жоюу үчүн кандай аракеттер көрүлөт? Дегеле бирдиктүү саясат же талап барбы?

Кургак учукту аныктоо жана дарылоо боюнча жакшы жетишкендиктер бар. Анткени диагностика коюу жаатында жаңы ыкмалар киргизилди. Какырык аркылуу эки саатта аныктоочу 24 машина бар.
Атыркүл Токтогонова.


Атыркүл Токтогонова: Акыркы кезде кургак учукту аныктоо жана дарылоо боюнча жакшы жетишкендиктер бар. Анткени диагностика коюу жаатында жаңы ыкмалар киргизилди. Какырык аркылуу эки саатта аныктоочу 24 машина бар. Алар калк көп жашаган жерлерге коюлган.

Экинчи метод хайн тест деп аталат. Аны менен жыйынтык эки күндүн ичинде чыгат. Кургак учуктун эки түрү бар, бири дарыларга туруктуулугу жок. Аны алты ай ичинде дарыласа болот. Экинчиси дарыларга көнүп калган түрү.

Бул ыкмалар менен дарылоодо натыйжа болбосо үчүнчү ыкма менен дарылайбыз. Бул оору жөнүндө калк арасында түшүнүк аз дегенге мен макул эмесмин. Айылдагы ФАПтан баштап, бардык жерде түшүндүрүү иштери кеңири жүргүзүлөт. Ар жылы февралдан март айына чейин кургак учукка каршы дүйнөлүк деңгээлде күрөшүү айлыгы болот. Ошондо аябай көп иш-чаралар өткөрүлөт, атайын лекциялар окулат. Ушундан улам болсо керек, 2000-жылы ар бир 100 миң кишиге карата кургак учуктун көрсөткүчү 127 киши болсо, азыр ал сан 83кө түштү. Бул оорудан каза болгондордун саны 2000-жылы ар бир 100 миң кишиге карата 27 болсо азыр 4,5-5ке түштү.

«Азаттык»: Демек улуттун саламаттыгы жана келечек муундун жакшы жашоосун камсыз кылуу үчүн бүгүнтөн баштап ар бир адам өз ден соолугу үчүн өзү жоопкерчиликтүү болушу керек, саламаттык сактоо тармагы болсо дарылоону бизнес кылбай Конституцияда жазылгандай, ар бир жарандын саламаттыгын камсыз кылуу үчүн иштеши керек, бирок ал үчүн эл арасында медициналык сабатсыздыкты жоюу аракетин улуттук идеология деңгээлине чейин көтөрүү зарыл деген ойдо талкуубузду аяктайлы.

Талкууну толугу менен видеодон көрсөңүз болот.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гепатиттин эки түрүнөн сактаган эмдөө

Гепатиттин эки түрүнөн сактаган эмдөө
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:53 0:00

«Акнеттеги» аягы көрүнбөгөн чыр

«Акнет» компаниясынын телекызматы. Иллюстрациялык сүрөт.

«Акнет» ишканасынын акционерлеринин ортосундагы чыр дагы деле уланууда. Компаниянын негиздөөчүлөрүнүн бири Кубан Ажимудиновдун тарапташтары «Акнет» рейдердик басып алууга кабылганын айтып, «күч органдары кысым көрсөтүп жатат» деп арызданышты.

Бул маселе жакында эле парламентте да көтөрүлгөн. Ал эми ишкананын жаңы жетекчилери буга окшогон дооматтарды четке кагып, «Акнеттин» үлүш ээлерине бирдей мамиле жасалып жатканын жана компания өнүгүү жолунда экенин айтышууда.

«Акнеттеги» талаш токтой элек

«Акнет» ишканасынын акционерлеринин 2018-жылдын аяк ченинде ачыкка чыккан чыры токтой элек. Компанияда үч адамдын үлүшү бар жана алардын бири Кубан Ажимудинов салыктан качууга, документ жасоого, куралды, ок-дарыларды мыйзамсыз жүгүртүүгө шек саналып камакта жатат.

Анын тарапташтары «Акнет» рейдердик басып алууга кабылганын, Ажимудиновдун компаниядагы үлүшүн тартып алуу аракети болуп жатканын айтып келишет. Алар 19-февралда Жогорку Кеңештин алдына нааразылык акциясына чыгып, Ажимудиновду бошотууну талап кылышты.

«Ал күнөөсүз. Аны ишканадагы үлүшүн толук бойдон сатууга мажбурлаш үчүн тергөө абагында мыйзамсыз кармап жатышат. Компанияга алардын адамдары келип алганы, жылдар бою топтолгон акчаны алып алышканы аз болуп жатат. Финпол аны актап, иштердин баарын жаап, мойнубузга илген 150 миллион сомду төлөп берсек да мыйзамсыздык уланууда», - деди Ажимудиновдун бир тууганы Гүлнара Ажимудинова.

Кубан Ажимудиновдун тарапташтары. 19-февраль, 2020-жыл.
Кубан Ажимудиновдун тарапташтары. 19-февраль, 2020-жыл.

«Акнетке» карата социалдык төлөмдөрдөн жана салык төлөөдөн качуу фактысы боюнча 2019-жылы бир нече кылмыш иши козголгон. Буга байланыштуу былтыр май айында Кубан Ажимудинов жана «Строй Сеть» компаниясынын директору менен башкы эсепчиси камакка алынган.

Кийин Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финансы полициясы) «Акнет» 150 миллион сом салык төлөбөгөнүн аныктаган.

Ишти андан ары Ички иштер министрлиги (ИИМ) иликтеп «Акнеттин» ошол кездеги жетекчиси Ажимудинов дагы 616 миллион 816 миң сом салыктан качканы аныкталганын билдирген. Мындан тышкары 384 миллион 901 миң сомду мыйзамсыз алып алганы расмий кабарланган.

«Акнет» ишканасынын акционерлеринин талашы жакында эле Жогорку Кеңештин жыйынында да көтөрүлгөн. Депутат Рыскелди Момбеков Кубан Ажимудиновдун кайрылуусун жарыялап, компаниянын каражаты уурдалып жатканын айткан.

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

«Компаниянын ээсин камап, эсебин ачып алышты. Анысы аз келгенсип андагы 910 миллион сомду бөлүп кетишиптир. Бул жерде мамлекеттик деңгээлдеги рейдердик, мүлктү тартып алуу барбы-жокпу аны убакыт көрсөтөт. Кандай болгон күндө да мендеги документтер, фактылар бул иште айрымдар ортодо пайда көрүш үчүн ушул ишке барганы көрүнүп турат. Азыр болсо ал ишкананы «Мегакомдун» мурдагы башчысы, Маалыматтык технологиялар жана байланыш мамлекеттик комитетинин мурдагы төрагасы башкарып жатат. Бул жерде мамлекеттин кызыкчылыгы жок болсо салык өндүрүлгөндөн кийин компаниянын ишине кийлигишпеши керек эле. Бүгүн болсо ээсин түрмөгө камап, бээсин союп этин бөлүп кетишти».

«Акнет» компаниясынын негиздөөчүлөрү катары Кубан Ажимудинов, Аскар Кутанов жана Руслан Абдумажитов деген жарандар катталган. Компаниянын мурдагы президенти Ажимудинов камакка алынгандан кийин ишкананы башкаруу башка колго өткөн.

Жаңы жетекчилердин жообу

«Акнеттен» учурдагы жетекчилери депутат Рыскелди Момбековдун билдирүүсүнөн кийин басма сөз жыйынын өткөрүп, коюлуп жаткан дооматтарга жооп беришти.

Ишкананын башчысы Нурбек Абаскановдун маалыматына караганда, «Акнеттеги» акыркы чырдан кийин компаниянын Кубан Ажимудиновдон башка эки акционери былтыр башкарууну көз карандысыз адамдарга өткөрүп берүүнү чечишкен.

Нурбек Абасканов.
Нурбек Абасканов.

«"Акнеттин" бир эле эмес үч ээси бар. Ишканада алардын ар биринин 33% үлүшү бар. Ошондуктан «ээси камакта жатат. Мыйзамсыз иштер болууда» деген сөздөр туура эмес. Компаниянын эки ээси боштондукта. Алардын чечими менен биз иштеп жатабыз. Азыр ишкана салыкты эки эсе, Социалдык фондго болсо 6-7 эсе көп төлөм төлөй баштады», - деди Абасканов.

«Акнеттен» кабарлашкандай, учурда ишканада 650 киши иштеп жатат. Компаниядагы дагы бир маселе дивиденд бөлүштүрүү иши.

«Акнеттин» аткаруучу директору Азат Базаркуловдун сөзү боюнча, компания иштеп баштаган 20 жыл ичинде акционерлерге бир сом да дивиденд төлөнгөн эмес. 2019-жылы дивиденд бөлүнүп, акционерлер 180 миллион сомдон алышкан.

«Кубан Ажимудиновдун банктагы эсебине 150 миллион сом которулган. Кийин анын иниси Нурлан Ажимудинов ишеним кат алып келип компаниянын кеңсесинен дагы 30 миллион сом алып кеткен. Акционерлердин бирөөнө бир сом бөлүнсө башка үлүш ээлерине да ошончо каражат берилет. Акционер катары алардын укуктары бирдей корголуп жатат».

Ишкананын жаңы жетекчиси Нурбек Абасканов буга чейин Маалыматтык технологиялар жана байланыш мамлекеттик комитетин жетектеген. Азат Базаркулов «Мегаком» компаниясын башкарган.

"Компанияны ичинен ыдыраткан күчтөр бардай..."
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:01 0:00
Түз линк

«Акнеттин» мурдагы президенти Кубан Ажимудиновдун иши былтыр жыл аягында Бишкектин Биринчи май райондук сотуна өткөрүлүп берилген.

«Акнетке» байланыштуу иш Кыргызстанда инвестициялык климат начарлап кетти деген сөздөр айтылып жаткан учурда көтөрүлүп жатат. Ишкерлерди мыйзамсыз текшерүү, жемкорлуктан кайтарылган акча топтолчу бирдиктүү депозиттик эсепке акча которууда күч түзүмдөрү жарышып жатканын президент Сооронбай Жээнбеков да айтты.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ат-Башы: Каарданган эл, качкан инвестор

Ат-Башы: Каарданган эл, качкан инвестор
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:36 0:00

Аскаровдун сот алдындагы ачык кайрылуусу

Азимжан Аскаров.

2010-жылдагы июнь окуяларына байланыштуу айыпталып өмүрүнүн аягына чейин түрмөгө кесилген Азимжан Аскаров адам укуктары боюнча эл аралык уюмдарга жана Кыргызстандын күч органдарына ачык кайрылуу жиберди.

Түрмөдөгү укук коргоочу Азимжан Аскаров сотторго, прокурорлорго, акыйкатчыга жана бир нече эл аралык уюмдарга жиберген ачык кайрылуусунда кармалгандан баштап тергөөнүн, сот жараяндарынын жүрүшүн кенен баяндады.

Анда эч кандай күнөөсү жок экенин, кыргыз бийлиги эл аралык укук коргоо уюмдарынын милдеттенмелерин аткарбай жатканын белгилеген.

Аскаров оор беренелер менен соттолгонун ошол кездеги бийлик башындагылардын буйругу деп эсептейт.

Ал 2010-жылдагы Убактылуу өкмөттүн жетекчилигин «сот иштерине кийлигишкен» деп айыптап, «кылмыш ишинин нугу мени айыптоого гана багытталган» деген оюн билдирди.

Азимжан Аскаровдун кайрылуусу
Азимжан Аскаровдун кайрылуусу

Ошондой эле ал «сот милиционердин өлүмүнүн чыныгы күнөөкөрүн аныкташ үчүн эмес, мени улут аралык кастыкты козутуу үчүн айыптоого багытталган» деп, сотто окуя болгон жердеги далил документтерге көңүл бурулбаганын белгиледи.

Аскаров кармалганда кыйноого кабылганына, ал боюнча эч кимге чара көрүлбөгөнүнө токтолду. Укук коргоочу кайрылуусун «Кыргызстандын эли менин кудай, эл, мыйзам алдында таза экенимди билсе дейм» деп аяктаган.

Азимжан Аскаровдун кайрылуусуна азырынча кыргыз бийлиги жооп бере элек. Кыргызстандын күч органдары укук коргоочунун ишин «сот чечет» деген гана жооп менен чектелип келет.

Ал эми Убактылуу өкмөттүн мүчөсү, 2010-жылы апрель окуясынан кийин Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетти башкарган Кеңешбек Дүйшөбаев Аскаровдун пикирине мындайча жооп берди:

Кеңешбек Дүйшөбаев
Кеңешбек Дүйшөбаев

«Азимжан Аскаров боюнча Убактылуу өкмөт мүчөлөрү пикирин миң жолу айтышкан. Ал позициядан эч ким тайган жок. Анын кылмышында далилдер толук жетиштүү. Андыктан аны комменттарийлеп кереги жок. Кылмыш жасаган адам өзүн актагандан башка эмне кылат?».

Азимжан Аскаров бир топ жылдан бери сот, укук коргоо органдарынан акыйкаттык таппай келатканын билдирип келет. Аскаров акыркы кайрылуусун буга чейинки өкүмдөргө каршы жазган кассациялык арызы Жогорку сотто каралардын алдында жарыялады.

Аскаровдун жактоочусу Валерьян Вахитовдун айтымында, 25-февралда Жогорку сот Чүй облустук сотунун өкүмүнө каршы жазылган кассациялык арызды карай баштайт. Вахитов бул акыркы сот жараяндары экенин белгилеп, жакшы жыйынтыктан үмүттөнүп турганын билдирди.

«Аскаров Чүй облустук сотунун өкүмүнө «макул эмесмин» деп кассациялык арыз жазды. Эми Жогорку сот карап, акыркы чекит коёт. Азыр эми жакшылыктан үмүт кылып жатабыз».

2016-жылы 24-январда Чүй облустук соту Азимжан Аскаровдун ишине байланыштуу жаңы ачылган жагдайлар боюнча ишти карап, 2010-жылдагы Базар-Коргон райондук сотунун «өмүр бою эркинен ажыратылсын» деп чыгарган өкүмүн күчүндө калтырган.

2019-жылы 2-декабрда Жогорку сот жактоочулардын арызынын негизинде ишти карап, айрым беренелерге декриминализация колдонулган. Башкача айтканда, «Массалык башаламандыкты уюштуруу» беренесинин жаза жылы азайтылып, «Улутуна карап киши өлтүрүү» беренеси «Киши өлтүрүү» беренесине алмаштырылган. Аскаров өмүрүнүн акырына чейин эркинен ажыратылганын эске алганда, жогорудагы чечим анын негизги өкүмүнө таасир эткен эмес.

Жакында эле Азимжан Аскаров Бириккен Улуттар Уюмунун Адам укуктары боюнча комитетинин сунуштарын, эл аралык милдеттенмелерин аткарбай жатат деп кыргыз өкмөтүнө каршы Бишкектин район аралык сотуна арыз жазган. Арыз сотто качан каралары белгилүү боло элек.

«Human Rights Watch» эл аралык уюму жакында эле дүйнөнүн 100дөй өлкөсүндөгү адам укуктары жаатындагы абал боюнча кезектеги баяндамасында кыргыз соттору Бириккен Улуттар Уюмунун Адам укуктары боюнча комитетинин Азимжан Аскаровду бошотуу тууралуу сунушун эске албаганын билдирген.

Ал эми 2019-жылы эл аралык "Amnesty International" укук коргоо уюму Азимжан Аскаров боюнча чечимди «Кыргыз бийлигинин адамдын фундаменталдык укуктарын тоготпогону» деп атаган.

Аскаров соттолгондон бери дүйнөдөгү эл аралык укук коргоо уюмдары тынчсыздануусун билдирип келет. Уюмдар маал-маалы менен кайрылуу таратып, кыргыз бийлигине укук коргоочуну бошотууну сунуш кылышат. Кыргызстандын расмий бийлик өкүлдөрүнүн Европадагы иш-сапарларында да Аскаровдун маселеси көтөрүлөт.

Укук коргоочу Гүлгаакы Мамасалиева Азимжан Аскаровдун иши ашкере саясатташып кеткенин белгилейт. Андыктан эл аралык коомчулук көз салып турган иште кыргыз бийлиги Аскаровдун сот жараяндарында бардык мыйзамдын сакталышын камсыздашы керектигине токтолду.

«Ош окуясы боюнча Аскаров эле эмес, бир нече адамдар да өмүр бою абакка кесилген. Эгерде Аскаровдун жазасын жеңилдетсе, башкалар да талап кылат. Бирок Аскаровдун ооруп жатканына байланыштуу жазаны жумшартса болот. Ооруга байланыштуу саясатчылар деле чыгып жатпайбы. Ага азыр өкүмүн жеңилдетпей коюп, өз убагында дарыланууга мүмкүнчүлүк берилбей каза болуп калса Кыргызстан үчүн чатак иш болот».

Жалалабаддык укук коргоочу Азимжан Аскаров «Базар-Коргондо 2010-жылдагы кандуу калабаны уюштурган» деген сыяктуу бир нече оор беренелер менен айыпталып, өмүрүнүн аягына чейин эркинен ажыратылган. Ал азыр Чүйдүн Жаңы-Жер айылындагы №19 абакта кармалууда. Камактагы укук коргоочу быйыл 69 жашка чыгат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан генералдын сөзүнө түшүндүрмө берди

Тажикстан генералдын сөзүнө түшүндүрмө берди
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:18 0:00

Эгиз балалуу эненин өлүмү териштирилет

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкекте Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Улуттук госпиталда 19 жаштагы келин каза болду. Маркумдун жакындары анын өлүмүнө дарыгерлерди айыптап жатышат.

Бир ай мурда көз жарган келин 19-февралда Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районунда жерге берилди. Энесиз калган эки баланы кучактап, кабыргасы кайышып турган жакындары келиндин өлүмүнө дарыгерлерди айыптап жатышат.

Маркумдун кайнагасы Азамат Сабырбек уулу «Азаттык» радиосуна буларды билдирди:

«Инимдин келинчеги болчу. «Эгиз экен, биринчи төрөтү, кыйналбайбы?» деп туугандар бир топ чырылдадык. Бирок дарыгерлер кесарево кылбай коюшту. Анын үстүнө бизге төрөт учурунда бир баланын башы өйдө карап калганы белгилүү болду. Ошон үчүн да коркуп, операция жолу менен төрөтүп алса дегенбиз. Биз Караколдогу төрөтканада келинимди кыйнап коюшкан деп ойлоп жатабыз. Ошол жерде инфекция кирип, абалы оорлошкон. Азыр келинимди жерге берип, туугандар менен кеңешип, мындан ары эмне кыларыбызды чечебиз. Дарыгерлер анын бөйрөгү ооруган деп айтып жатышыптыр. Бирок кош бойлуу кезинде абалы жакшы болчу. Төрөгөнгө чейин үч күн мурун гана ооруп, төрөтканага алып барганбыз».

Маркум бир ай мурда Ысык-Көл облустук төрөтканасында эгиз (кыз жана бала) төрөгөн. Кыркы эми эле чыккан ымыркайлар ушул тапта туугандарынын колунда. 17-февралда келин Бишкектеги Улуттук госпиталда дарыланып жатканда көз жумган.

Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгы бул окуяны Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине Жазык кодексинин «Медициналык же фармацевттик кызматкер тарабынан кесиптик милдеттерди талаптагыдай эмес аткаруу» беренеси боюнча каттады. Мекеменин басма сөз кызматкери Улан Жумаков тергөө иштери жүрүп жатканын айтты:

«Баштапкы маалыматтар боюнча келин Ысык-Көл облусунун Каракол шаарында эгиз төрөгөн. Ден соолугуна байланыштуу дарыгерге көрүнүш үчүн Улуттук госпиталга келген. Сотко чейинки өндүрүш иши башталды».

Саламаттык сактоо министрлиги бул маалыматты бышыктап, соттук медициналык экспертиза өткөрүлгөнүн билдирди. Мекеменин басма сөз катчысы Жылдыз Айгерчинова бейтап Бишкектеги ооруканага оор абалда жеткирилгенин айтты:

Жылдыз Айгерчинова.
Жылдыз Айгерчинова.

«Маркум 6-февралда Бишкекке которулуп келген. Төрөгөндөн 25 күндөн кийин санитардык авиация менен өтө оор абалда Бишкектеги Улуттук госпиталга жеткирилет. Келгенден кийин консилиум уюштурулуп, тийиштүү адистердин көзөмөлүндө болгон. Тилекке каршы, ошол ооруканада 17-февралда көз жумду. Экспертиза өткөрүлдү, анын жыйынтыгы эки айдын ичинде белгилүү болот».

Саламаттык сактоо министрлигинин Байкоочу кеңешине да дарыгерлерди айыптап кайрылган бейтаптар болот. Ушу тапта кеңештин быйылкы мүчөлөрү тандалып жатат.

Байкоочу кеңештин мурдагы төрагасы, медицина боюнча эксперт Айбар Султангазиев мындай учурларда дарыгердин айыбын далилдөө оор болгонун айтты:

Айбар Султангазиев.
Айбар Султангазиев.

«Дарыгерлердин шалаакылыгын текшерүү үчүн адатта министрлик комиссия түзөт. Ал комиссиянын ичине кайра эле дарыгерлер кирип жатат. Ошон үчүн комиссиянын ишине көп ишенбейт элем. Анткени, бизде көз карандысыз комиссия жок. Бирок, баары эле ошондой деп айта албайм. Мындай учурларда жабырлануучулар сөзсүз өз укугун коргошу керек. Бирок, анын баары мыйзамдуу болушу шарт».

Төрөтканаларда кош бойлуу аялдардын төрөт маалында жабыркап же каза болуп калган учурлары кыргыз коому үчүн жаңылык эмес. Буга чейин мындай чыр-чатактарды териштирүү үчүн саламаттык сактоо министри төрөтканаларды кыдырып, абалды текшерген.

Былтыр сегиз айда 36 эне төрөт маалында жана көз жаргандан кийин каза болгон. Саламаттык сактоо министрлиги кош бойлуулукту пландабагандык энелердин өлүмүнө себеп болгон жагдайлардын бири деп билдирип келет.

Акушер-гинеколог Гүлзина Матраимова эненин сабатсыздыгы анын жана баласынын ден соолугуна терс таасирин тийгизерин баса белгилейт:

«Энелер толгон-токой оорулар менен келишет. Анан төрөгөндөн кийин эле «Бала эмнеге ооруп калды? Эмнеге чарчап калды?» деген суроолор жаралат. Эненин ар бир диагнозу балага таасир бербей койбойт. Аял баланын жана өзүнүн саламаттыгы үчүн ден соолугуна сөзсүз кам көрүшү абзел. Эң оболу туура тамактанышы керек. Биз дарыгерлер алардын үйүнө барып, "Эмне жедиң, эмне кылдың?" деп тескей албайбыз да, туурабы? Айрымдар "мына, төрөйм" дегенде гана каттоого турушат. Кечээ эле бирөө келип, дарыгерге каттаганга акчам жок дейт, мындай шартта анын саламаттыгына ким кам көрөт? Мен дарыгер болгонум үчүн кесиптештеримди коргоп жаткан жерим жок, болгону бейтап да өзүнүн саламаттыгы үчүн кам көргөндү үйрөнүшү керек».

Кыргызстанда орто эсеп менен жылына 160 миң аял төрөйт. Ал эми энелердин өлүмү боюнча Кыргызстан Борбор Азияда алдыңкы орунда турат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коронавирус базар баасын көтөрдү

Коронавирус базар баасын көтөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:27 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG