Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 23:34

Кыргызстан

Сурактан оор операцияга салынган “альфачы”

Куралдуу операцияларда жоокерлер өмүрүн тобокелге салып келет.

Сөөгү жерге берилген Жеңиш Бабараимов 7-апрелде демонстранттарга ок аткан деп суракка тартылган “альфачылардын” бири экени маалым болду. Эгер андай болсо, кандайча колуна курал тапшырылып, жооптуу операцияга салынды деген күдүк суроого “Азаттык” жооп издеди.

7-апрелде тынч чогулган элге каршы ок чыгарган деген айып “Альфа” тобунун жетекчиси Алмаз Жолдошалиев баш болгон жети аскерге тагылган.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрага орун басары Марат Иманкулов камакка алынганына байланыштуу Жолдошалиев гана кызматтан бошоп, калгандары кадимкидей иштеп турганын "Азаттыкка” билдирди:
Беш-Күңгөйдөгү операция, 5-январь, 2010-жыл

- Жеңишбек Бабараимов деген биздин офицер мекеним деп, мекенимди, элимди коргойм десе, аны кантип токтото аласыңар? Ушундай патриоттук сезим менен “мен барып коргойм, элиме кызмат кылам”, деп чуркап жүрсө, же ал жумуштан бошот дебесе кантип токтотсо болот. Мына мен юристтерден консультация алдым, биздин мыйзам боюнча тергөөдө жүргөн адамды тергөөчү жумуштан бошотуп туруңуз десе болот экен, же сот органдары сот бүтмөйүнчө бошотуп тургула деп айтса болот экен. Бирок алардан андай бир да чечим чыккан эмес экен. Анан чечим чыкпагандан кийин, күнөөлүү деп табылбагандан кийин, соттолуп кетпегенден кийин жумушта иштеп турган. Жумуштан бошотуп коюуга биздин да акыбыз жок экен. Алар “жок, биз иштен кетпейбиз, кызмат кылабыз” деп жүрүп ушинтип эрдик менен каза болуп жатат.

Бир жагынан айыпка тартылып жаткан жоокерди операцияга жөнөтүү ишине укуктук жана саясий баа берип жатып, белгилүү юрист, кыргыз парламентинин мурдагы төрагасы Мукар Чолпонбаев "ал биринчи кезекте аскер кызматкери, ошондуктан буйрукту аткарууга милдеттүү", – деди:

- Эгер буйрукту аткарбаса анда мамлекет мамлекет болбой калат. Алмазбек Атамбаев кечээ “буйрукту берген адамдар жоопко тартылышы керек” деп туура айтты. Эгерде буйрукту берип коюп өздөрү качып кетсе, буйрукту аткарган кызмат адамдары жоопко тартылып отурса анда мамлекет болбойт. Келечекте коргой турган эч ким калбай калат.

Ошону менен катар Мукар Чолпонбаев буйрукту аткаргандарды сот жообуна тартуу аракеттерин убактылуу өкмөттүн калпыстыгы катары баалады:

- Кийин убактылуу өкмөткө көп нерсеге жооп берүүгө туура келет. Бул жеке аброюн көтөрүүгө багытталган убактылуу өкмөттүн катасы.

7-апрель, 2010-жыл, Бишкек
Апрель окуяларынан кийин атайын кызматтын “Альфа” тобунун жетекчиси Алмаз Жолдошалиев жана мамлекеттик күзөт кызматынын 8 өкүлү камакка алынган. Кийин А. Жолдошалиевдин баш коргоо чарасы өзгөрүп, үй камагына чыгарылган. Камакка алынгандарды бошотууну талап кылган бир канча нааразылык акциялары өткөн болчу. Өлкө президенти Роза Отунбаева "алардын тагдырын сот аныктайт" деген билдирүү менен чектелген.

6-январда улуттук коопсуздук кызматкерлери менен кездешүү маалында өкмөт башчысы Алмазбек Атамбаев буйрукту аткаргандар эмес, атууга буйрукту бергендер жазаланууга тийиш деп билдирди.

5-январда бийликтер террорчу деп атаган топту кармоо учурунда окко учкан Жеңишбек Бабараимовдун сөөгү Ош шаарына коюлду. Шаар бийликтери Бабаримовдун ысымын калаадагы бир көчөгө ыйгарууну, анын үй-бүлөсүнө батир берүүнү убада кылды.

Башка макалалардын толук тизмеси

Гориллалар да тууганчыл болушат

Вирунг улуттук паркынын көзөмөлчүсү Патри Карабаранга жетим горилланы ойнотуп жүрөт. Конго Демократиялык Республикасы. 2012-жыл.

Такай жашылча-жемиш жеген адамдар арасында семиздер менен диабеттер аз болушат. Гориллалар да тууганчыл болушат. Электр энергиясын өндүрчү жана суу тазалоочу күн панели. Айбанаттардын жүрүм-туруму Айдын жарыгына көз каранды.

Электр энергиясын өндүрчү жана суу тазалоочу күн панели

Панелдин арткы бөлүгүндөгү күн элементтери электр кубатын өндүрүү үчүн Күндүн жарыгын чогултушат. Күн панели бөлгөн жылуулук дистилляторундагы сууну бууга айлантат. Дистиллятордун бир нече катмар полистрол мембранасы туздуу, шор жана ылай суудагы булганч заттар менен туздарды сүзүп алат. Буу көңдөйлүү полистрол мембрана аркылуу өтүп, таза суу чогулчу идишке жыйналат.

«Бул күн элементинин электр кубатын өндүрүүсүнө таасир этпейт, - дейт изилдөөнүн со-автору Пэн Ван (Peng Wang).​ - Ошол эле учурда сизге таза сууну бонус иретинде берет».

Профессор Пэн Ван Сауд Арабиясынын Тувала шаарындагы Абдалла падыша атындагы илим жана технология университетинин инженери.

Инженерлер түшүндүргөнгө караганда, асман чакчайып ачык болгон күнү кремнийден жасалган күн элементинин эффективдүүлүгү 11% жуук болот.

Эки функциялуу күн панелдери жашыл энергия өндүргөнгө катар таза сууга болгон талапты канааттандырууга чоң огожо. Бүгүнкү суу тазалоочу системалар электр кубатын көп керектешет жана алар үчүн өзүнчө инфраструктура керек.

АКШ жана Батыш Европада таза суунун 50% жакыны электр энергиясын өндүрүүгө сарпталат. Араб өлкөлөрүндө өндүрүлгөн энергиянын 15% көбү деңиз суусунан таза суу алганга кетет.

Бүгүн дүйнө жүзүндө 780 миллион киши таза сууга муктаж. Профессор Вандын айтышынча, алар күнүнө таза сууга жетүү үчүн 200 миллион саат коротушат.

Бул жабдууну туздуу сууларды, ошондой эле деңиз сууларын оор металлдардан тазалоо үчүн пайдалануу мүмкүн. Мындай сууда аз өлчөмдө коргошун, натрий, кальций, магний бар жана андай сууну ичкен кишинин ден соолугу үчүн кооптуу деп эсептейт Дүйнөлүк саламаттык уюму.

Лабораторияда өткөрүлгөн эксперимент кезде аталган жабдуунун прототиби Күндүн жарыгынын 11% жакынын электр кубатына айландырган. Экспериментте Күндүн ордуна кубаттуу лампа колдонулган. Коммерциялык солярдык элементтер демейде Күндүн жарыгынын 10-20% чейинин пайдалуу энергияга айландырышат.

Ушул эксперименттин негизинде диаметри 1 метрге жуук жабдык саатына 1,7 кг таза сууну сүзүп алары айтылат. «Бул ырасында эле жакшы инженердик иш»,- дейт жогорудагы изилдөөгө катышпаган инженер Жорж Ни (George Ni).

Жорж Ни дүйнөдөгү жана АКШдагы кадыр-барктуу Массачусетс технологиялык институнда аспирантурада окуп жүргөндө сууну дистилляциялоо боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн.

(Булагы: https://www.sciencenews.org, https://www.theguardian.com, https://www.nature.com)

Гориллалар да туугандашып жашайт

Горилла маймылдары арасындагы карым-катнаш, туугандык жана социалдык байланыштар адамдар ортосундагы коомдук катнашка окшошуп кетет. Муну Британиянын Кембриж университетинин (University of Cambridge) аалымдары аныкташты.

Д-р Робин Моррисон айым жетектеген илимий группа Конго Республикасында эки жайда жүздөгөн талаа горилласынын (Gorilla gorilla gorilla) социалдык жүрүм-турумуна алты жыл байкоо жүргүзгөн. Изилдөө береги гориллалар арасында бир нече деңгээлдеги жакындык, туугандык жана түрдүү социалдык байланыштагы өнүккөн коомдук түзүлүш бар экенин айкындаган.

«Гориллалар убактысынын көбүн чытырман токойдо өткөрүшкөндүктөн өз арасындагы кишиге көнүү үчүн эчендеген жылдар керек болушу мүмкүн. Алар дараксыз саздарга суу өсүмдүктөрүн даам татканы келишет. Изилдөөчүлөр көп жылдар бою гориллалардын таң азандан күн батканга чейинки жашоосун билүү үчүн кароолканаларын ушундай жайларга орнотушат»,- дейт Робин Моррисон.

Гориллаларда үй-бүлөсүнөн сырткары таяке-таежелери, чоң ата-чоң энелери, аталаш ага-эжелери (ини-карындаштары), бөлөлөрү кирген коому болот. Коомго болжолдуу түрдө 13 маймыл биригет. Андан чоң коом 39 горилладан турат. Антропологдор гориллалардын мындай түзүлүшүн кишилердин эң байыркы уюмдашкан отурукташуусуна окшоштурушат.

Эгер коомдо үстөмдүк кылган ургаачы гориллалар өз ара тууган болушса, алар көбүнесе бир группада жашоосу мүмкүн. Өкүмдар ургаачылар жакын тууган болушпаса да, бир социалдык группанын анабашылары катары өз ара жакшы мамиледе жашашат.

«Ургаачылардын өмүрү бир нече группада өткөндүктөн, жакын тууганчылыгы жок эркек гориллалар өгөй бир туугандар сыңары бир наталдык группада чогуу жашай беришет, - дейт д-р Моррисон.- Ушинтип улуу курактагы маймылдар арасында социалдык мамиле өнүгөт. Муну дос кишилердин бири биринин компаниясында убакыт өткөрүүсүнө окшоштурса болот».

Эркек гориллалар бойго жеткен кезде үй-бүлөсүнөн кетип, бойдоктордун үйүрүнө кошулуп жашашат.

Окумуштуулардын ырасташынча, гориллалардын чоң үйүрлөрү жылына бир жолу фестивалга окшош жыйын курушат. Алар мындай жыйынга демейде сүйүктүү жемиштерин жыйноо үчүн чогулушат деп боолгошот антропологдор.

«Тамак-ашты өз ара кызматташып издеген жакшы», - деп түшүндүрөт Моррисон айым.- Гориллалар өмүрүнүн башында көп убактысын үй-бүлөсү менен өткөрүшөт. Ушу кезде тамак тапканга тийиштүү жөндөмгө үйрөнүшөт».

Гориллалар ортосундагы татаал социалдык структура - адамдар менен алардын түп атасы гомини́д (лат. Hominidae) үй-бүлөсүндө бир болгонун күбөлөйт, деп бүтүм жасашат илимпоздор.

«Биздин изилдөөлөр жоголуу коркунучу астындагы жаныбарлар абдан акылдуу жана мыкты өнүккөнүн, кээ бирөөлөр мактанып айткан сыңары кишилер алардан өтө деле өзгөчөлөнбөгөнүн дагы бир жолу шарданалады»,- дейт д-р Моррисон.

(Булагы: http://www.sci-news.com, https://technology.inquirer.ne)

Жашылча-жемишти күн сайын жегендин пайдасы

Жашылча-жемиш ден соолукка пайдалуу диетанын негизин түзөт жана кишинин саламаттыгын жакшыртчу клетчатка, калий, магний, антиоксидантарга өтө бай. Ошондой эле жемиш менен жашылчаны такай жеген адамдар арасында семиздер менен кант диабетине чалдыккандар аз болушат.

Жаңы изилдөө жүрөк-кан тамыр ооруларынан көз жумгандардын дээрлик 23% өлүмү жашылча-жемиштерди жетиштүү жебегенге байланыштуу экенин айкындаган. 2010-жылы жемиштерди аз жегендин кесепетинен жүрөк-кан тамыр оорусуна кабылап 1,8 миллион киши жайран болгон. Ал эми жашылчаны аз жегендин айынан 1 миллиондой адам дүйнө салган.

«Жемиш жана жашылча – дүйнөдө өлүмдүн алдын алууга таасир этүүчү модификацияланган рациондун компоненти. Биздин изилдөөнүн жыйынтыгы бүтүн дүйнөдө жемиш жана жашылчаны көп жегенге элди үйрөтүү зарылдыгын тастыктайт»,- дейт изилдөөнүн жетектөөчү автору, д-р Виктория Мюллер.

В. Миллер айым АКШнын Тафт университетинин илимий кызматкери (Victoria Miller, Friedman School of Nutrition Science and Policy at Tufts University).

Жемиш жана жашылчаны кайра иштетилген тамак-аш азыктары, же эт, сүт азыктары менен алмаштыруунун ден соолукка олуттуу зыян келтирчү негативдүү жактары бар экенин белгилешет окумуштуу-диетологдор.

Проф. Дариуш Мозаффарян (Dariush Mozaffarian) белгилегендей, глобалдык деңгээлден алганда, тамак-ашта салт боюнча калориясы, витаминдери, туз менен канты аз кошумча заттарга басым жасалат. Бул изилдөөлөрдүн жыйынтыгы, окумуштуунун айтышынча, жемиш, жашылча жана буурчак сыяктуу организмге пайдалуу азыктарга кеңири болуп, көп колдонуу зарылдыгын жана аларды керектөө дүйнө элдеринин саламаттыгын жакшыртууда чоң потенциал болорун шарданалайт.

Диета боюнча сунуштар бардык өлкөлөрдө бирдей эмес. Бирок бардык рекомендацияларда күнүнө 300 грамм жемиш (эки алма) жеш керектиги сунуш этилет. Вегетариандар үчүн күнүмдүк стандарттык норма 400 грамм. Буга жемиш менен жашылчанын бардык түрү, анын ичинде буурчак да кирет. Аталган жашылча-жемиштин калориясы үч сабизге барабар.

Изилдөөгө караганда, жемиш жана жашылчаны жетишсиз жегенден эркектер көп жабыркайт. Себеби аялдар эркектерге караганда иреттүү тамактанышып, жашылча-жемишти көп жешет.

"Жашылча-жемиштерди жетиштүү жебегенден жүрөк-кан тамыр оорулары пайда болот; мунун таасири кайсы өлкөлөрдө, кишинин жаш курагы жана жынысы боюнча кенен аныкталган эмес».

(Булагы: https://www.zmescience.com, https://www.healio.com)

Айдын жарыгы жана айбанаттардын жүрүм-туруму

Айдын нуру жана жарыгынын деңгээли жан-жаныбарлардын төлүнө, азык издөөсүнө, өз ара мамилесине («сүйлөшүүсүнө») таасир этиши ыктымал. «Жарык, балким, айлана-чөйрөдөгү азык-түлүк ресурстарынан кийинки эле жаныбарлардын жүрүм-турумуна жана физиологиясына таасир этчү маанилүү фактор болушу мүмкүн»,- дейт Шотландиянын Глазго университетинин экологу Дэвид Доминони (Davide Dominoni, University of Glasgow).

Соңку изилдөөлөр көрсөткөндөй, Айдын жарыгы арстанга олжо болчу айбанаттардын жүрүм-турумуна, бок коңуздун багыт тандоосуна, балыктардын өсүшүнө, куштардын миграциясына, атүгүл сайроосуна таасир этет.

Танзанияда жашоочу серенгети арстандары – түнкү аңчылар катары таанымал. Алар айбанаттарга, ошондой эле кишилерге Айдын мерчеми (цикли) салыштырмалуу караңгы кезде (фаза) буктурмадан кол салышат.

Америкалык эколог Мередит Палмер (Meredith Palmer, Princeton University) жана анын кесиптештери 1300 чарчы чакырымдык аймакка 225 видеокамера орнотуп, серенгети арстандары гну антилопасы, зебрага, буйволго кандай аңчылык кыларын изилдешкен. (Бул айбандар негизи чөп менен тамактанышт жана өмүрү үчүн кооптуу караңгы түндө да курсактын айынан оттоп жүрө беришет). Ал эми Snapshot Serengeti жарандык илимий долбоорунун ыктыярдуулары береги жаныбарлардын кол салуу учурундагы абалын миңдеген видеокадрлардын негизинде талдап чыгышкан.

Гнулар, Палмер айымдын айтышынча, Ай нуру күңүрт күндөрү «коопсуз жерлерди түнөк кылышкан». Айдын нуру жарык боло баштаганда, алар коркунучтуу жайларга барып оттой башташкан.

Африка буйволу (Syncerus caffer) арстандардан анча айбыкпайт жана от мол болсо жырткычтарды көп этибарга албайт. Бирок караңгы күчөгөндө жырткычтардан жакшы коргонуу үчүн үйүр-үйүр болуп, топтоло баштайт.

Талаа зебралары (Equus quagga) жана Томсон газелдеринин (Eudorcas thomsonii) жүрүм-туруму да Ай мерчеми менен кошо өзгөргөн. Газелдер Ай чыккандан кийин оттоп алганга ашыгышса, зебралардын тиричилигин ай чыккандан мурда бүткөрмөй же өздөрүн тобокелгесалып жүрмөй адаттары бар.

(Булагы: https://www.sciencenews.org, https://www.biopsychology.com)

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: генерал качты, министрдин кеңешчиси камалды

Бусурманкул Табалдиев

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (15-21-июль).

Генерал Бусурманкул Табалдиев из жашырды

Кыргызстандын Ички иштер министрлиги 15-июлда Коргоо кеңешинин мурдагы катчысы, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) экс-төрагасы Бусурманкул Табалдиевге издөө жарыялады. Министрликтин басма сөз өкүлү Карима Аманкулова кримтөбөл Азиз Батукаевдин мөөнөтүнөн мурда абактан бошоп кеткенине байланыштуу козголгон кылмыш ишинин алкагында Табалдиев суракка чакырылганын, бирок каякта экени белгисиз болуп чыкканын айтты:

«ИИМдин Тергөө кызматы тарабынан кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу Жазык кодексинин 319-беренеси («Коррупция») боюнча сотко чейинки өндүрүш жүрүп жатат. Бул ишке байланыштуу Бусурманкул Табалдиевдин кайда экени аныкталбагандыктан издөө жарыяланды».

ИИМ 19-июлда Табалдиевдин жүргөн-турган жери тууралуу ыкчам маалымат бар экенин, ал текшерилип жатканын кабарлады. Мунун алдында айрым маалымат каражаттар мурдагы чекист Түркияга чыгып кеткен болушу мүмкүн деген божомолдорду жазышкан. Айрым бир маалыматка караганда, Табалдиевдин кызы Түркияда жашайт, түрк жаранына турмушка чыккан.

Бусурманкул Табалдиев өзү жана анын жакындары ушул кезге чейин үн ката элек.

Мурдагы премьер-министр, экс-депутат Феликс Кулов Табалдиевдин тергөөдөн качып кеткенине ишенбей турганын айтат:

Феликс Кулов
Феликс Кулов

«Чынын айтсам, абдан таң калып жатам. Мен ал кишини жакшы билем. Абийирдүү, мыйзамды сыйлаган адам катары таанычумун. Мисалы, ошол эле Өмүрбек Текебаевге маңзат салып коюшкан «Матрешка гейт» боюнча иште өзүн жакшы жагынан көрсөткөн. Ошондуктан, балким ал тергөөдөн жашырбай эле, убакыттын өтүшүн күтүп жатса керек. Азыркы камоолордун толкуну аяктап, эмоциялар бүткөн соң көрсөтмө берет деген ойдомун».

Бусурманкул Табалдиевдин жагдайы укук коргоо жана тергөө органдарынын жоопкерчилигине байланыштуу маселени козгоду. Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору Эмилбек Жороевдин пикиринде, бир убакта күч түзүмдөрүн жетектеген таасирлүү адамдын башка мамлекетке чыгып кетиши бул органдар тууралуу шектенүүнү күчөтөт:

«Бир чети коррупция дейбиз, экинчи жагынан тааныш-билиштиктин фактору. Анын үстүнө мурда жогорку кызматты ээлеген адамга маалымат берип койсо керек. Бул жагынан бир нече маселени ачыкка чыгарат».

Табалдиевдин тергөөдөн из жашырганын Батукаевдин иши боюнча маанилүү көрсөтмөнү жаап-жашыруу аракети катары да сыпаттала баштады. Мында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин да аты аталып, андан экс-президенттик макамды алуудагы негизги жүйөлөрдүн бири болгон.

Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев бул иште Атамбаевдин аты аталганы көп нерсени аныктайт деген пикирде:

«Кыргызстан кичинекей эле мамлекет. Кримтөбөл өлкөдөн жөн эле чыгып кетиши мүмкүн эмес. Албетте, Атамбаев ага буйрук берди деп айта албайм. Бирок кабары болсо керек. Акыркы жагдайлар ушул маселенин айланасында өнүгүп жатат окшойт».

Табалдиев кримтөбөл Азиз Батукаев мөөнөтүнөн мурда абактан бошогон 2013-жылы Коргоо кеңешинин (азыркы Коопсуздук кеңеши) катчысы болуп иштеген.

Азиз Батукаев 2013-жылы «айыккыс илдетке чалдыкты» деген негизде мөөнөтүнөн мурда абактан бошотулуп, атайын коштоо менен Бишкекке жеткирилген соң Орусияга чыгып кеткен. Буга байланыштуу кылмыш иши быйыл кайра жанданган.

Азырынча Чек ара кызматы Табалдиевдин өлкөдөн чыккан-чыкпаганы тууралуу расмий маалымат бере элек. Буга чейин кылмыш иштеринде аты аталган айрым бир адамдар сыртка чыгып кеткенден кийин гана издөө жарыяланган учурлары байма-бай катталган.

Мурдагы вице-премьер-министр Аскарбек Шадиев өлкөдөн чыгып кеткенден кийин бир нече күндөн соң гана изделе баштаган. УКМК ал Баткенде кыргыз-тажик чек арасындагы сууну кечип өтүп, андан ары АКШга качып кеткен деп билдирген. Шадиев азыркыга чейин издөөдө. Ал сыртка чыгып кеткенге чейин мүлкүнүн көп бөлүгүн сатып жибергенге үлгүргөнү да ачыкка чыккан.

Өзгөчө кырдаалдар министринин кеңешчиси камалды

Апта аяктап калганда өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедовдун жардамчысы Нурбек Жолборсов эки аптага жакын убакыттан бери камакта жатканы белгилүү болду.

Башкы прокуратуранын басма сөз өкүлү Жаркынай Азиева Жолборсовдун иши Кылмыш-жаза кодексинин 319-беренеси («Коррупция») боюнча сотко чейинки өндүрүшкө алынганын ырастады.

«Сотко чейинки өндүрүш 20-июнда ачылган. Жолборсов 6-июлда кармалган. Ишти Аскер прокуратурасы карап жатат».

Аскер прокуратурасы тергөө жүрүп жатат деген жүйө менен бул кылмыш ишине байланыштуу комментарий бере элек.

Мамлекеттик жаза аткаруу кызматынын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова кылмышка шектүү Нурбек Жолборсов Бишкектеги №1 тергөө абагына эки айга камалганын айтты:

«Ал камакта отурат. 6-июлда алып келишкен, 6-сентябрга чейин камалган”.

Нурбек Жолборсовдун камалганына байланыштуу анын атасы Жаныбек Жолборсов «Азаттыкка» комментарий берди. Ал уулу Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборундагы каржылык мыйзам бузууга байланыштуу күбө катары прокуратурага барып жүргөнүн, эки аптадай мурун камалганын бышыктады:

«Нурбек күбө катары суракка барган.Тергөө менен кызматташкандар министрге кеңешчиси аркылуу акча берип турганын айтышкан. Ошондон улам Нурбекти прокуратура күбө катары чакырып, тергөө менен кызматташууну сунуш кылган. Нурбек баш тартканы үчүн эки айга камап коюшту. Эч кандай акча менен колго түшкөн жок».

Жолборсов баласынын кармалышында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборун жетекчиси Асылбек Жусубалиевдин көрсөтмөсү негиз болгонун белгиледи. Азырынча Жусубалиевден бул маселеде комментарий алууга мүмкүн болгон жок. Ошондуктан «Азаттык» Жусубалиевге сөз берип, анын жүйөсүн угууга даяр.

Өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов «Азаттыкка» кеңешчиси камалган жагдайда аты аталып жаткан Асылбек Жусубалиев жана ал жетектеген Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборундагы каржылык мыйзам бузуу тууралуу «Азаттыкка» комментарий берди. Анын айтымында, Жусубалиев жетектеген мамлекеттик ишкана быйыл жазында текшериле баштаган. Анын жыйынтыгында ири суммадагы акча жок болуп чыккан:

«Биз март айында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборун текшере баштаганбыз. Ошондо кассадагы алты миллион сом жок болуп чыккан. Ошол жакта иштеген жумушчулар «биздин жетекчи иштебей жатат, чара көрүңүз» деп мага кайрылган. Мен ал жерге баргам. Көрсө, ал ошол убакта ичип алып үч күн жок болуп кеткен экен. Мен анын ишке чыкпай койгонун билген эмесмин. Мен аны чакырып алып, «алты миллион сомду ордуна коюп кой, арызыңды жазып иштен кет» деп айткам. Ал ошол жерден арызын жазып туруп чыгып кеткен. Мен анын арызынын негизинде премьерге кат жазгам. Ал мамлекеттик ишкананын жетекчиси болгондуктан премьердин буйругу менен иштен кеткен».

Нурболот Мирзахмедовдун айтымында, Асылбек Жусубалиев өткөн айдын башында иштен алынган. Ал кеткенден кийин да эсеп-кысап документтери текшерилген, анда дагы миллиондогон сом жетпей калган:

«Ал кеткенден кийин биздин кызматкерлер бухгалтердик документтердин баарын алганбыз. Мен атайын 10 адам бөлгөм. Алар текшергенде кассадагы 16 миллион сом жок болуп чыккан. Муну Жусабалиев кассадан өзү эле алып койгон болот. Мен ушул 16 миллион акча боюнча Аскердик прокуратурага иш козгогула деп материалдарды өткөрүп бергем. Текшерүү дагы деле уланып жатат. Андан сырткары 37 тонна күйүүчү май, төрт тонна А92 үлгүсүндөгү май жок болуп чыгат. Бул боюнча материалдарды да иш козгогула деп прокуратурага өткөрүп бердим. Ушундай текшерүү жүрүп жатканда аны текшергендеге «мен силерге көрсөтөм» дегендей сөздөрдү айткан экен».

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк жана түштүк борборлору бар. Бул мамлекеттик ишканалар ар кандай тендерлерге катыша алат. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги тапшырган жумуштарды аткарат.

Министр Нурболот Мирзахмедов Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борбор орусиялык «Росатом» мамлекеттик компаниясынын «РосРАО» ишканасынын субподрядчиги экенин ырастады:

«"Росатом" Түндүк борбору ишти жасагандан кийин «ушунча иш жасалды» деп документтерди тапшыргандан кийин гана ошого жараша акчасын берчү. Алар ошол акчаны мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн жумшашы керек эле. Салык төлөшү керек, жумушчуларга айлык бериши керек. Соцфондого төлөшү керек. Булар болсо ошол акчаны кассадан алып коюп жатат. Ишкана бүгүнкү күндө Салык кызматына, Социалдык фондго карыз. Былтыр бир канча тендерлерди жеңип алып, төрт-беш объект боюнча иш жасашкан. Эки-үч дамба курушкан. Орто эсеп менен Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин 30-40 миллион сомдук ишин жасашкан. Ишкана өзүн өзү каржылайт, тендерлерге өз алдынча катыша алат».

Эмнеси болсо да министрдин кеңешчиси коррупция боюнча айыпталып, камакка алынганы бир топ күдүк ойлорду жаратты.

Коррупцияга каршы ишкер кеңештин баш катчысы Нурипа Муканова Жолборсовдун ишинин артында чоң кишилер турган болушу мүмкүндүгүн айтып, прокуратура терең иликтеши зарылдыгын белгиледи:

Нурипа Муканова
Нурипа Муканова

«Мындай иштер сүйлөшүүлөр аркылуу ишке ашып, анан бир адам күнөөлүү болуп кармалат. Прокуратура түйүндүн учун табышы керек. Бирок бизде андай иштер аягына чыкпайт. Саясий эрк жетпей калабы, билбейм. Транспорт жана жолдор министринин мурдагы орун басары Азимкан Жусубалиев деле ири өлчөмдө пара алууга айыпталып, бирок анын үстүнөн бирөө-жарым көзөмөл кылганбы же жокпу, ачыкка чыкпай жатпайбы”.

35 жаштагы Нурбек Жолборсов министр Нурболот Мирзахмедов менен ал Сузак районунун акими болуп турган жылдардан бери чогуу иштеп жүргөн. Ага чейин Жалал-Абад мэриясынын жаштар комитетинде жана жаштарга арналган ар кандай долбоорлордо эмгектенген. 2015-жылкы парламенттик шайлоого «Бир Бол» партиясынын тизмесинде болгон.

АКШ: Конгресстеги аялдар Трампка таарынды

Бул жумада АКШнын президенти Дональд Трамп менен Конгресстеги айрым демократ аялдар кайым айтышты. Трамп «Твиттердеги» баракчасына атын атабаганы менен төрт демократ аялга байланыштуу бир канча билдирүү жазды. Анда Конгресстеги «прогрессивдүү» аялдардын тобуна ата-бабаларынын жерине барып, кыйраган жана кылмышка баткан өкмөттөрүнө жардам берүүгө чакырган.

«Өздөрү өкмөтү толук бечел, жемкорлукка баткан, колдорунан эч нерсе келбеген мамлекеттерден чыккан Конгресстеги «прогрессивдүү» демократ аялдар Кошмо Штаттардын элине, дүйнөдөгү эң улуу жана кубаттуу өлкөнүн бийлигине кантип иштеши керек экенин айтып жатышканына көз салуу кызык», - деп жазган Трамп.

Дональд Трамп
Дональд Трамп

Трамп мындай билдирүүлөрүндө эч кимди атынан атаган жок. Бирок баары эле АКШ президенти Конгресстеги төрт аялды - Александрия Окасио-Кортес, Илхан Омар, Эянна Пресли жана Рашида Тлаиб тууралуу айтып жатканын дароо эле боолголошту.

Конгресстеги бул аялдар Трамптын саясатын кескин сындап келгени маалым. Бирок алардын арасынан Илхан Омар гана Америка жергесинде туулган эмес.

36 жаштагы Омар Африканын Сомали өлкөсүндө төрөлгөн. Ал АКШга бала чагында 1997-жылы ата-энеси менен качкын болуп келген.

Трамптын бул билдирүүсүн демократтардын көбү, анын ичинде ушул тапта президенттик орунга үмүт артып турган сенатор Камала Харрис да сынга алды:

«Бул расисттик жана америкалыктарга таптакыр жат билдирүү. «Өзүң келген жагыңа бар» деген сөздү көчөдөн угуп калуу мүмкүн, бирок муну Кошмо Штаттардын президентинен угуу эч мүмкүн эмес эле. Ал өзүнө жүктөлгөн милдеттерди жана америкалыктар андан эмне каалап жатышканын түшүнбөй турат».

Муну алдында Өкүлдөр палатасынын спикери Ненси Пелоси менен жогорудагы төрт аялдын ортосунда Демократиялык партиянын ичинде өз ара пикир келишпестик орун алып жаткан эле. Бирок спикер аларга болушуп, жекшембиде Трамптын билдирүүсүн сындап, «ксенофобиялык» деп атады.

Сөз болуп жаткан төрт айым былтыр ноябрда өткөн шайлоодо өз штаттарында жеңип, Конгресске келишкен. Өкүлдөр палатасына Миннесота штатынан өткөн Илхан Омар жана Мичиган штатынан шайланган Рашида Тлаиб АКШ Конгрессинин тарыхында алгачкы мусулман аял - мыйзам чыгаруучулар. Ал эми 30 жаштагы Александра Окасио Кортес - Конгресстин тарыхындагы эң жаш мыйзам чыгаруучу.

18-июлда Илхан Омар өзү шайланган Миннесота штатына барды. Аны ондогон адамдар «Үйгө кош келдиң, Илхан» деп кубана кыйкырып тосуп алды.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бир жакшы менен бир жамандын учугу үзүлбөйт

Капарбек Токтошевдин аңгемелеринен элеттик турмуштун деми уруп, карапайым адамдардын тиричилиги, кулк-мүнөзү алдыга тартылат.

Жазуучу элдик турмуштун жөнөкөй учурларын, ортолук мамиле-катыштардын кызыктуу учурларын көрсөтүүгө кызыгат. «Атанын уулу» баяны ушулар тууралуу.

Чаң жол, арабадагы ата-бала

Тестиер бала менен атасы чабылган чөбүн жалгыз ат чегилген арабага жүктөп үйүнө кайтып келатышат. Августтун түнүндө асманда бажырайган жылдыздарды санап, тестиер бала атасынын жанында келатканына ыраазы. Элеттик турмуштун күндөлүк көрүнүштөрүнүн бири. Атасынын «Өзүмдүн баламсың да, айла-а-найыным!..» деген сөзүнө ичи элжиреп, кубанычы ашып-ташып, эмне деп айтаарын билбей апкаарып турат.

«– Ата-о!

– Ов.

– Мен сенин балаңмын ээ?

– Анан кимдики болмок элең?..

– Анда эмне эле «кайдан чыккан эмесиң» дей бересиң?

– Тентек күчүк десе! – Атасы Ара-Талааны жаңырта каткырды. Анын мындай чер жаза каткырганын биринчи угушу баланын. Дайыма эле ушинтип күлүп жүрсө, атаңгөрү!.. Минтип ойлогуча атасынын жүзүнөн күлкү тарап, биликтей тымды. Кадыресе ойлуу кебетесин кийди да, үңкүйүп башын салды. Эмнени ойлоп, эмнени издейт? Бала ушуга таң».

Бу Назармат чалдын жашы жетимишти таяп, өмүр күзү кышка таяп баратат. Турмуштун ачуу-таттуусун чогуу тартышкан кемпири Жийде 19 бала төрөп, анын он экиси чарчап, калган жетөөн эл катарына кошту. Аман калган балдарынын улуусу элүүгө таяп, кийинкиси кырктын кырында. Кыздары турмуш куруп, өзүнчө бүлө. Алардан атанын көөнү тынч. Эл катары оокат кылып жүрүшөт. Чириген бай же итке минген томаяк эмес, эл ортосу.

Колундагы кенжеси Акматбек абдан эле эрке, анан да кыз-кыркынга өзгөчө жакын жүрүкчөөл бала чыкты. Өң-келбети мыкты, окуп жүргөн чагында курбалдаш кыз-кыркынды мындай кой, кылактаган келиндер менен мамиле түзүп, балакатка толо элек чагында ургаачы кумарын татып, анын азабын да, жыргалын да көп көрдү. Кызыл-ала болуп токмок жеп, кан түкүрүп жатып калган кездери болду, ага деле болбой жеңилбаа турмушка көнүп алды. Чектен чыгып кеткен бала атасын укмак беле.

«Назарматтын өзү да жедеп алы жетпей калганда эркине койгон. – Эки агаң тең жоош, дегеле биздин тукумда сендей тентек жок эле, ушу сенин кайдан чыгып калганыңа таңмын, – десе, кебелбей минткен:

– «Жетөөнүн бири жинди» деп шарыятта айтылат турбайбы, ошо менмин.

– Аман бол айланайын, башка эмне дейин... Ошентип кол шилтеген айласыз. «Бир жакшынын, бир жамандын өмүрү кыска болот» деген ырас. Акматбек бу жалганга көргөзмө үчүн келгенсип аз жашады: күлбөгөндү күлдүрдү, ыйлабаганды ыйлатты; бата да алды, каргыш да укту; таякты кана жеди, и-и далайын токмоктоду; барбаган кыз-кыркыны, баспаган жери калган жок, айтор, баарын көрдү. Өрттөй жанып, суу сепкендей өчтү. «Аскерге барып-келсе өзү эле токтолот» деп турганда жолдош-жоролору тепкилеп өлтүрүп салышты. Анын өлүмүнө көп деле кейиген киши болгон жок. Назармат менен Жийде апа гана жоктоду уулун...

Ошентип Акматбектин артында из калбады. Калганы – «баягы Акматча» деген ылакап менен боорду эзип, үрөй учурган укмуштар... Жо-о, бирок бир жакшы менен бир жамандын учугу үзүлбөйт: жаш болсо да жасап кетиптир пенделик ишин. Жазда жайраган жубарымбектин ашын күздө берээрде аркы өйүздүк Ысырайыл деген киши онду бүтүргөн кызын чачтан сүйрөп Назарматтын улагасына итерди да, эртеси Чүйгө көчө качты. Кыздын аты Гүлшайыр боло турган. Бирок аны эл-журт Мөөр аташчу, көз тайгылткан өңү бар эле бечаранын... Көп өтпөй Назарматтын жалпак тамында ыңаалаган наристе үнү жаңырды. Ал күндү бүт аккудуктуктар эшигинин жылчыгынан шыкаалап тыңшап турушкан. Баланын эркек экенин укканда каалгалар шарактап жабылды белем: «Атасын тартса чекеге чыккан чыйкан болор!» Табылдыны Мөөр эки ай гана эмизди, анан шаарга качып кетти. Ошо бойдон дайынсыз».

Артынан чуу ээрчитип, ак жоолукчандарга аябай жакын уулунан калган туяк, энеси эки ай гана эмизген кичинекей Табылды а-бу дегиче эрезеге жетип, чал-кемпирди кубантты. Табылды атасына бой-келбети жагынан куюп койгондой окшош болгону менен жүрүм-турум, мүнөзү таптакыр башкача чыкты. Токтоо, салабаттуу, жайдары мүнөз жакшынакай жигит болду. Аны көргөн сайын Акматбегин көргөндөй Жийде апа өксөп ыйлайт. Момураган жоош уулу атасынын жолу менен кетип эртелеп жайрап калбаса экен деп Кудайдан тилейт.

Табылдыдан калган туяк

Мектепти бүткүчө Табылды артына жаман сөз илештирбеди. Чал-кемпирдин ишин кылып, ата-апа деп сыйлап, эркелиги жок чоңойду. Кээде чечилип сүйлөп аткандагысы атасына окшошуп кеткени болбосо чал-кемпирдин ишенген уулу шаарда окууга өтүп, ошол жерден аны аскерге алышты.

«Шаарга Назармат малдан бошоп бара албады. Уулун узатканы Жийде-апа жалгыз кеткен. Кеткен менен кур келбей, жаңы төрөлгөн бала көтөрүп кайтты.

– Кетээринде эки күн жоголуп кетти таптырбай, – дейт кемпир болгон окуяны шашпай баяндап. – Издебеген жерибиз калбады. Оюма нелер гана келбеди-аа!.. – Жүрөгүнүн үшү кеткен кемпир оор үшкүрөт.

– Акыры ушуякка келер деп балдарды поюска салып жаткан жерге келсек, шоп этип чыга калып жүрөт, каралдым. Колунда бу... – Учтуу эрди менен баланы жаңсап көргөзүп. – Айланайын апаке, эчтеке сураба, суранам дейт. Бул менин уулум, эч кимге бербей бага тургула дейт. Ошентип чамаданын да албай түшүп кетти поюсуна...

Баланын атын Алмаз коюшту. Бир ай өттү, Табылдыдан «Түркмөн жериндебиз» деп кат келген. Алмазды издеген да, доолаган да киши болбоду. Ончакты күндөн кийин экинчи кат келди «Ооганстанга аттандык» деген. Анан узакка кабар келбеди. «Мына келет, ана келет» деп турганда кат ордуна Табылдынын табытын алып келип тапшырышты...»

Назармат карыя Экинчи дүйнөлүк согушка катышкан. Акматбегинен калган жалгызы Табылды Ооган согушунан ойрон болуп, сөөгү келди. Жоош деген баласы согуштан кайтпай каларын билгендей артына туяк калтырып кеткенин айт. Карынын жанында эрмек болуп, ата деп желбиреп турган чөбүрөсү ушул Алмаз. Чалды ал атам дейт. Абышка дүйнөлүк уруштан жаракат алып, бирок аман келген. Анын эки иниси канмайдандан кайтпай калышты.

«Абышканы баланын үнү ойготту.

– Ата дейм!

– Ов.

– Өзүмдүн баламсың деп жүрчү ээ мени.

– Макул, айланайын! – Ушинтти да, абышка жана, биякка чыгар алдында ачуусу менен «ушу сен кайдан чыккан эмесиң!» деп урушуп койгонуна өкүндү. Өгүнү эле бу каргашалуу сөздү «экинчи оозанбайм» деп карганган ичинен. Бирок көңүл чиркиниң жаман турбайбы: басса-турса «Алмазым өз канымбы, кандай эне төрөдү экен, таяке-таасы ким, көзүм өтүп кетсе эл эмне дейт баланын башын айлантып?» деген ойлор кыйнайт. Оюна койсо ичинен кан өткөнүнө карабай энесин таап чөбүрөсүн табыштагысы бар. Ошенткенге күч кана?.. Өзүнчө эле бушайман. Ошентип беймаза болуп турганда ооздон чыгып кетет тура бейчеки кеп.

– Макул, каралдым, – деди абышка саам тына калып. Акматбеги бейбаш чыкканы жарытылуу жакшылык көрө элек. Адам баласы жакшылык менен жашка тойбойт көрүнбөйбү: көргөн жакшылыгы канча, бирок көңүл чиркиниң, үмүт чиркиниң самайт экен да кол жеткирди. Жакшылыктан үмүт үзбөдү эле, акыры келди ошо күн. Уулдун уулунун уулунан мындай сөздү угуп туру, эмне арман?..»

Назарматтын көөдөнүн кандайдыр бир жылуу сезим кыса тээп, бир аз аптыгып, жанында бараткан баласына элжиреп, ага кандай жакшы сөз айтсам деп келатты. Кез-кез көңүлүнө келе калчу күдүк оюнан өзү уялып, ошондой ойлогонуна ыңгайсыз сезип отурат. Эмне деп айтат мынабу жанында отурган баласына. Бир келген жашоону жайдаңдаган майрам деп алган Акматбегинен калган Табылдысын Ооган согушу алып, майдандан кайтпасын билип наристесин апасына алып келип таштап кеткенин айтсабы?! Алмаздын тайлары кайда, төрөгөн энеси ким – мунун баары табышмак бойдон калбадыбы. Назармат карыны кээде күмөндүү ойлор каптап, өткөнүн эстегенде бир топ суроолорго жооп таба албай калат. Алмазда өзүнүн, Акматбектин, Табылдынын каны ойноп, жаш кезинде жайран болгондордун тарых-таржымалын билбей чоңоюуда.

Аман жүрсүн

Аны Алмаз кийин билип алар. Ошондо чоң атасы Акматбек турмуштун ачуу-таттуусун жакшылап биле элегинде жок болгонун, аны менен мамиле түзгөн оголе көп аялзатынын ичинен бирөө тукумун улай турган наристени жарык дүйнөгө алып келгенин, ошол бала эр жеткенден кийин өз баласын апасына алып келип таштап кеткенин, тагдырдын татаал жиби Назарматтын уулу менен чөбүрөсүн ушинтип тушап салганын билмек. Назарматтын он тогуз баласынын көбү наристе кезинде чарчап калып, аман калган балдарынын ичинен ушул Акматбегинин тагдыры татаал болду. Табылдысы да билгендей жалгыз уулун ата-энесине таштап кайдагы бир күмөндүү согуштан кайтпай калды. Эми Алмазынын тагдыры кандай болор экен? Ага Назармат карыя эмне деп айтышы керек?! «Өз уулум» деп айтып жүрүңүз деп атпайбы. Албетте, өз уулу, анткени мынабу ак мөңгү жамынган бийик тоолор, аны улай кеткен түздүк,экөө кошулган жердеги боорду ыктай жайгашкан кыштак - Алмаздын туулган жери, анда жашаган айылдыктар өз эли. Назармат кары ушул ойду таап алганына ыраазы болуп чөбүрөсүнө мурда-кийин айтпаган, керемет сырын алдыга жайды.

«Мобу тоону кара! – Чокчо сакалын экчей күнгө, шамалга тотуккан жүзүн Баба-Ата тарапка бурду.

– Ушу тоодон чыккансың. Каның мобу суудан бүткөн, ушу суу чуркап турат денеңде. Мобереги талааны таанып ал! – Бешилик айрынын тишиндей арык, узун манжаларын тарбайтып Ара-Талааны айланта жаңсайт.

– Денең ушу топодон жуурулган. Атаң болуп эмне кылыпмын? Болгону бир уругумсуң, бутагымсың менин. Тамырың кайда билип жүр, садагам! Ушул жердин чынарысың! Ушул элдин уулусуң!..»

Бул сөз абышканын кыйла жылдардан бери сары майдай сактап келаткан сыры болчу. Тоо менен айыл, түнгө көшүлгөн табият атасы менен уулуна бир укмуш ажайып сезилип, тынбай сүйлөп келаткан карыя менен аны угуп отурган тестиер ошол түнү турмуштун бир белесин ашканын сезбей деле калышты окшойт.

Алар келаткан жолдун бир жагында айылдын мүрзөсү жаткан. Ошол мүрзөнүн четиндеги бийик эстелик Табылдыныкы, анын артында жапызыраак эстелик Акматбекке коюлган. Алардын артында калган ишин Алмаз улантат, ал азыр атасынын сыйкырдуу кебине арбалып, чөп үстүндө келатты. Артында тукуму калса ушинтип өткөнүнө кызыгып, карылыкка аз-аздан алдырып бараткан атасына эрмек болуп, анын жанында жүрөт тура. Мына бүгүн Алмаз атасы сайып берген чөмөлө чөптөрдү арабага жүктөшкө жардам берди. Үйүлгөн чөптү басып, кат-каты менен жыйганга жарап калганын көрсөттү.

Бала да жолдо араба ооп каларда жыгылып калабызбы деп чочулап, бирок атасы былк этпей отурганын көрүп, коркуп кеткенине уялып калды. Алмаздын бой жеткенин, анын кийинки тагдыр жолу кандай болорун Назармат чал көрбөй калышы ыктымал. А бирок ал атасы экөө арабага чөптү толтура жүктөп, жылдыз толгон асманды карап үйүнө келишкенин эсинен чыгарбайт болуш керек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Улан – коррупциялашкан өлкөдөгү өчпөс ысым

Уланбек Эгизбаев, 1-август, 2016-жыл.

Адамзат тарыхында эң оор замандарда жаралган өз каарманы, өз баатырлары чыкмагы бар. Андай кезең, андай доорлор адамдын кырчындай жашына да, жашамал курагына да карабайт. Адамды ажал кайсыл курагында жалмап кетсе да, бирок тарыхый ысымын ташка-тамга калтырып кетчү инсансардын урку да, табияты да өтө феноменалдуу. Андай өлбөс-өчпөс ысымдар үчүн өмүр-жаштын өлчөмү аз болобу, көп болобу – мааниге ээ эмес.

Маанилүүсү – бул дүйнөгө эмнеге келдим, эмнеге жаралдым деген шекилдеги суроолор жанына тынчтык бербеген адамдар гана тарыхка өз ысымдарын калтырып келишкен.

Тек, башкаларыбыз байыркы кытай даанышманы Лао-цзынын чындыгындагы - “Өз өмүрүн барк албагандарга өмүрдүн да кусуру тиерин” аңдабай да, таназар албай жашайт экенбиз. Бул ойдон окчун жашап жүргөндөрүбүз да канча. Өмүрдүн сая кеткенин көр оозуна жакын калганда гана түшүнөбүз. Аныгында, көөдөнүңдү өрттөгөн чындыкты айталбай тиштенип, кылым менен тең карып да, бирок өмүрдүн кусуру урган куракка чейин жашаганыңдан не опаа?..

Ушул соболго келгенде Улан Эгизбаевдин кыска өмүрү ой калчатып койгону... Учурда маркум менен замандаш канчалаган сомодой жигиттер урунаарга тоо таппай жүрү: тиштерин кайрап, канткенде өлкөбүз дүркүрөп өнүгүп, коррупциялашкан өлкөбүз жемкорлордон арылат деп күйүнүп. Чындап күйүнгөн киши Уландай болсун!

Мекенди, элди сүйүү түшүнүгүн көбүбүз жалындуу сөздөргө коротобуз. Буга келгенде Улан күп-күп, бак-бак сүйлөгөндөрдөн эмес эле. Ал өз өрнөгүн журналисттик ишмердигинде, чыгармачылыгында көрсөттү. Майын чыгара иликтеген материалдары менен коррупционерлердин далайынын уйкусун бузду, далайын кооптондурду. Мына ушунун өзү Уландын эл-жерге арнаган сүйүүсү!

Өмүрүбүздү күрөшкө арнап, Уланга окшоп кимибиз билегибизди түрүнүп, Ак үй, Көк үйдө шыкалган жемкорлордун артынан сая түшүп тынчын алдык?! Арабызда жашабай калган Уландан башкаларыбыздын өмүрүбүз артыкпы мүмкүн?! Анын жанынан биздин жаныбыз артыкпы же? Системалуу коррупция менен күрөшүүдө канчалардын кайраты мокоп, каруусу сынып келатса да, Улан өз чындыгынан кайткан жок. Беттегенин бербеди.

Ушу коррупция менен аёосуз күрөшүүгө келгенде эле баары артына кылчактап: үй бүлөдөгүлөрүнүн коопсуздугун ойлойт экен, өз тагдырын мертинтип алуудан кооптонот экен. А Уланда эмне, үй-бүлө жок беле? Ата-эне жок беле? Жандан кечкидей ийнинде эки башы жок эле анын деле. Буга келгенде анын журналистикке арнаган өмүрү кандай тобокелчилик менен коштолгон өмүр экенине баарыбыз күбө...

​Бийликтеги көрченгел жемкорлордун артынан калбай айыбын бетине коюуга белсенчү Уланга окшогондор бүгүн арабызда чанда кезиккен үчүн кыргыз бийлигинде отургандар элден айбыкпай калганы ушул – шылуундар өлкө казынасын көз көрүнөө тоноп атса да, “Раим миллион” атка конгондордун капчыгына түшкөн тыйындар кайдан келип, кайда житип атса да, мурдубузду балта кеспеген калк экенбиз: күңк-мыңк нааразылыгыбызды социалдык тармактарда ачык жазганыбызга гана эрдемсип отургандайбыз. Жан таттуу, жан ширин баарыбызда...

Болбосо коррупция менен жапатырмак күрөшө турган эл болсок, бийликтегилерге талап коё билет элек ко! Матраимовдордун тегерегинде шек жараткан коррупциялык иштерди кызуусунда талкууладык да, күрөштүн кийинки этабы бир гана “Азаттыктын” журналисттеринин милдетине жүктөлгөндөй отуруп калдык.

Кыргыз коомчулугу бүгүн бир ордунда буйдалып кармалып калганы да ошондон. Арийне, корруциялык шек жараткан окуялар ачыкка чыгары менен борбордук аянтка чогулуп, Украина, Грузия, Армениянын мекенчил жарандарындай чуу салып турган калк болсок, элдин жаалынан чоңдорубуз да айбыгат эле, ийменет эле, өлкө казынасынын каалгасын каалаганча тээп киргенден!

Элин, мекенин сүйгөн калк Украина, Грузия, Арменияныкындай болсун. Эки жолу мамлекеттик төңкөрүш жасарын жасап, бирок кайра эле курченгел, куу чирен жемкор аткаминерлерине бийлик тизгинин кармата берген биздей кантип эрдиги бар, эси жок эл болсун! Элдин бийликке болгон талабы күчтүү болгон жерде гана чиновниктер карапайым калк алдында кичипейил болорун демократиясы өнүккөн өлкөлөрдөн көрүп, эмнеге эсибизге келбейбиз?!

А мезгил дегениң жаа огундай сызып, мамлекетибиз тарыхый мүмкүнчүлүктөрдөн кол жууп отурат! А убакыт деген нерсе мамлекетибиздин өнүгүүсү үчүн эң башкы мааниге ээ болушу керек! Өнүгүү мүмкүнчүлүгүбүз кашаңдап, коррупция баарыбызды колдон-буттан тушап алган деңгээлге жеткен кезде, Улан баатырыбыз көпчүлүккө окшоп реалдуу чындыкка кайдыгер карап жатпаганын анын кыска өмүр өрнөгү көрсөттү. Ал өзүндөгү улуулукту ойготту, кайрат-демди ойготту да айланасында кыбыр эткен жашоодо эмне көрсө, баарына билек түрүндү. Алдуусуна аёосуз күрөш жарыялап, алсызына жардам берүүгө кол сунду.

Майып көрсө да; майыптын аянычтуу тагдырын коомчулукка жөн гана журналист катары чагылдырып койгон милдети менен чектелбей, ага көмөк көрсөтүүгө жарап, элин-жерин тургай, майыпчылыкка кабылган тагдырларды аяп, аларды да сүйгөн улуу адамгерчиликке жеткен сапатын көрсөтүп жүрүп арабыздан кетти!

Мына, эл-жерди жалындуу сөз менен эмес, жапакеч сезим, жалындаган жүрөк менен сүйөр киши Уландай болсун! Кырчын жашында көзү өтүп кетсе да, баатыр элдин урпагыбыз деп көңдөй көкүрөгүн күрсүлдөткөн суу жүрөк кыргыз урпагынын арасында жүргөн анык эр-жүрөгүбүз Улан эле! Улуу, нарктуу элдин урпагыбыз деп шилекей чачырап майдаланган улутубузга абийир эле кайран баатыр!

Олжобай ШАКИР

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Араб туристтери жайлоону жакшы көрөт

Араб туристтери жайлоону жакшы көрөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:03 0:00

Жайлоонун касиетин качырып бүттүк

Суусамыр жайлоосу.

Бүгүнкү күндөгү жайыттардын жана жайлоолордун кейиштүү абалда экени айтылып келет. Малдын саны көбөйгөнү жайыт талаш дагы күч алды. Бул көйгөйдөн кантип чыкса болот? Канткенде жайлоолордун экосистемасын сактап калабыз? "Жашыл планета" берүүбүздө ушул суроого жооп издейбиз.

Акималиев: Малдын санын көбөйтүп, жайытты унуттук

Бул суроого жооп алуу үчүн белгилүү академик, бир кезде айыл чарба министри болуп иштеген Жамин Акималиевге кайрылдык.

Жамин Акималиев: Жайлоо – бул табияттын элге берген баа жеткис байлыгы. Кыргызстандын жалпы аянты 20 млн. гектар болсо, анын 9 млн. гектарын жайлоо менен жайыт ээлеп жатат.

Соң-Көлдүн акыбалы оор. Жайытты туура колдонбогонубуз аз келгенсип, ар кандай той-топурдун баары ушул жерде өтөт. Адам көп барган жер булганат экен, чөп тебеленет дегендей.
Жамин Акималиев.

Биздин жайлоолордун абасы таза, дээрлик баарында дарылык касиети күчтүү чөптөр өсөт. Тилекке каршы, соңку жылдары биз жайлоонун, жайыттын экосистемасынын бузуп алдык.

Союз маалында малдын саны 10 миллиондон ашып кеткен. Бирок ошого карабай тоютка болгон муктаждыктын 60% жайлоолор жапчу. Ушу күндө кой-эчкинин саны 6,5 миллионго жетип калды. Жылкы, уй, топоз көбөйдү. Бирок жайлоо тоюттун 45% гана берет, бербесе жок.

Буга биз өзүбүз күнөөлүүбүз. Эгемендик алгандан бери айыл четиндеги жайыттарды талкалап, кырманга айландырдык. Алыскы жайлоолор бир нече жыл каралбай, ээн калды. Чөбү желбей, отоо басып кетти. Азыр аларга көчүп барып жатышат, бирок жайытты оңдоого маани бериле элек.

Кыскасы, туура пайдалануу системасынын жоктугунан ушу күндө жайлоолордун 3 млн. гектарга жакыны деградация болду. Азыр андан ажырап калуу алдында турабыз деп айтсам, жаңылышпайм.

“Азаттык”: Ошол экосистемасы бузулган жайлоолорду атай кетсеңиз?

Жамин Акималиев.
Жамин Акималиев.

Жамин Акималиев: Өтө чоң деградацияга учураган жайлоо - бул Суусамыр. Тогуз жолдун тоомунда турат. Соода кылгандын баары көчүп барган. Ар кандай объекттер салынып жатат. Адам жашаганы менен жайыт каралбай калды. Таштанды көбөйдү, анын баары кайра жер кыртышын, сууну булгап жатат.

Соң-Көлдүн да акыбалы оор. Соң-Көл эми сонун көл деген сөз да. Абасы таза, дарылык касиетке бай чөптөр өскөн жайлоо эле. Аны да талкалап бүттүк. Туура колдонбогонубуз аз келгенсип, ар кандай той-топурдун баары ушул жерде өтөт. Адам көп барган жер булганат экен, чөп тебеленет дегендей. Таштанды, айрыкча желим баштыктар учуп көлгө түшүп жатат. Браконьерлерден калган торлор жатат. Кыскасы, деңиз деңгээлинен 3300 метр бийик турган бул жайлоонун да жанын койбодук.

"Жашыл планета" берүүбүздүн жайлоолор жана жайыттар тууралуу толук чыгарылышын аудиодон уга аласыз.

Соңку кезде Арпа жайлоосунун да абалы начарлай баштады. Бул жердин бетегеси абдан күчтүү. Аны жеген мал бат семирип, сүтү каймактуу болот. Мына ошол чөп азайып, ордун отоо басып баратат. Арпаны Нарын облусунун Ат-Башы, Ак-Талаа райондорунун эли жайлайт. Малдын саны көбөйдү, жайыт талаш күч. Бирок жайытка кам көргөн киши жок.

“Азаттык”: Абалды өзгөртсө болобу? 2008-жылы ушул жайыттар боюнча мыйзам кабыл алынса керек эле?

Коомдук уюм болгондуктан анын ишин эч ким көзөмөлдөй албайт, эч ким ишин тескебейт. Алар келип алып мамлекетке караштуу жайлоону башкарып жатат. Малдын түрүнө карап баасын бычып, бизнес кылышат экен.
Жамин Акималиев.

Жамин Акималиев: Ага убакыт жетти. Жайыт боюнча мыйзамга өзгөртүү киргизүү керек. 2008-жылы кабыл алынган мыйзам эскирип калды, аны азыркы шартка ылайыктап иштеп чыкпаса болбойт. Тез арада инвестиция тартып, программа кабыл алуу зарыл. Атайын адистерди, илимпоздорду жалдап, каражат бөлүп, жайыт пайдалануу системасын чогуу иштеп чыгуу керек.

Өкмөт жакында ирригацияны өнүктүрүү боюнча он жылга келишим түздү. Ага жайлоо менен жайыттарды да кошуу керек. Антпесе кээ бир жайыттарга суу жетпей какырап баратат.

Конституция боюнча жайыт менен жайлоо мамлекеттин менчиги. Демек жайыттарды башкаруу - бул мамлекеттик уюмдардын иши. Айыл чарба министрлиги, анын алдында Жайыт департаменти бар. Ушулар карашы керек эле. Тилекке каршы, Жайыт комитети деген түзүлгөн. Коомдук уюм болгондуктан анын ишин эч ким көзөмөлдөй албайт, эч ким ишин тескебейт. Алар келип алып мамлекетке караштуу жайлоону башкарып жатат. Малдын түрүнө карап баасын бычып, бизнес кылышат экен. Мамлекеттин жеринен коомдук уюмдар пайда көрүп атат сөздүн кыскасы. Ал акча райондордун өзүнө берилсе, президенттин “Аймактарды өнүктүрүү” деген программасына жардам болбойт беле. Ошол акча жайыттарды жакшыртууга жумшалса жаманбы? Кыскасы, кош бийликтин азабынан да жайлоо да, жайыттар да каралбай, талкаланып жатат. Ушуга абдан капамын да.

"Азаттык": Жайлоодо пайдалуу чөптүн ордун отоо, тикенек басып кеткени айтылып келет. Алардан кантип арылуу керек?

Жамин Акималиев: Илимдер академиясы биологиялык жол менен күрөшөбүз деп жатат. Дагы бири отоону химиялык жол менен жок кылууну сунуштап келет. Бул албетте, эффективдүү ыкма, бирок анда мал дагы, жайлоонун экосистемасы дагы зыян тартат. Бул жагын эске албаса болбойт. Бирок ошол иштерди жүргүзүү үчүн алгач илимий изилдөө, каражат керек. Илимий изилдөө мекемелеринин чамасы чак. Ошон үчүн атайын “Жайлоо” деген программа кабыл алып, каражатты кенен бөлүп, иш алып барбасак болбой калды.

Кунары качкан жайыттар
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:14 0:00
Түз линк

“Азаттык”: Азыр жер-жерлерде малдын саны көбөйдү, ага жараша жайыт талаш күч алды. Балким жайытты жакшыртуу үчүн малдын санын азайтуу керектир?

Жамин Акималиев: Мен жогоруда төрт түлүктүн саны көбөйгөнүн айттым. 6,5 миллион кой-эчки оңой эмес. Жайытка кам көрө албагандан кийин мындан ары малдын башын көбөйтүүнүн кереги жок. Андан көрө сапатка көңүл буруу керек. Эт жана сүт багытындагы асыл тукум малды багууга өтөлү. Буга мамлекет колдоо көрсөтүшү керек. Таза эттин, таза сүттүн баарын эле тышка сата албайбыз. Демек аны талапка ылайык кайра иштеткен ишканаларды куруу керек. Ошондо гана ЕАЭБге, Европага азык-түлүктү чыгара алабыз.

Жайыт талаш күч алды

Соңку жылдары Кыргызстанда жайыт талаш күч алды. Айрыкча Нарын менен Кочкор райондорунун арасында бул маселе кызыл чеке урушка чейин жеткире баштады.

Кара-Кужур өрөөнүндөгү Кара-Жылга жайыты Кочкорго карайт. Аны Нарын районунун тургундары союз маалынан бери эле ижара алып келишкен.

Учурда бул жерде турак жай курулуп, чакан кыштак пайда болгон. Кочкор районунун тургундары жайытты пайдалангандар чөп айдап, үй куруп алгандарына нааразы.

Жайытка курулган тамдар талаш жаратты
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:33 0:00

Буга чейин 22-июнда Нарын районундагы Жерге-Тал айылынын 200дөй тургуну Кум-Бел жайлоосунда нааразылык акциясын өткөргөн.

Алар Кочкор районунун малчылары тез арада көчүп кетишин талап кылышкан. Ал эми кочкорлуктар ал жерде мыйзамдуу отурганын, кийинки жылга чейин эч кайда жылбай турганын айтышкан.

Кум-Бел жайлоосу Нарын районунун Жерге-Тал айыл аймагына карайт. Бирок өкмөттүн токтому менен 2020-жылга чейин Кочкор районунун Исакеев жана Кара-Суу айыл өкмөттөрүнө убактылуу пайдаланууга берилген.

Мындай жайыт талаш маселеси Жумгал, Ак-Талаа райондорунда да курч.

Нарындагы жайыт талаш
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жайытка курулган тамдар талаш жаратты

Жайытка курулган тамдар талаш жаратты
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:33 0:00

Журналистиканын нугу өзгөрдү

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкекте өткөн «Санарип трансформация шартында маалымат каражаттарындагы эркиндик жана плюрализм» аттуу эл аралык конференцияда Борбор Азия аймагына тиешелүү олуттуу маселелер козголду.

Интернет заманында Кыргызстандагы маалымат каражаттарынын, жарандык журналистиканын коомдук пикир түзүү ролу, жоопкерчилиги кандай болууда? Ушул жана башка суроолорго «‎Арай көз чарай» берүүбүздөн жооп издейбиз.

Талкууга Кыргыз улуттук университетинин журналистика факультетинин ага окутуучусу Чынара Капарова, медиа эксперт Болот Темиров жана журналист Шохрух Саипов катышты.

«‎Азаттык»: Чынара айым, Борбор Азия журналисттери жана медиа эксперттери катышкан бул конференцияда биздин аймак үчүн, анын ичинде Кыргызстанга тиешелүү, мүнөздүү деп эсептелген кандай маселелер козголду? Кайсы бир көйгөйлөрдү бөлүп көрсөтсөк болобу?

Чынара Капарова.
Чынара Капарова.

Чынара Капарова: Конференциянын Кыргызстанда өтүп жатышы маанилүү окуя.

Маалымат каражаттарындагы эркиндик‎ жөнүндө сөз болгондо, Кыргызстан чөлкөмдө алдыңкы орунда. Албетте, бул сыймык. Бирок, биз көкүрөк какканыбыз менен анын дагы оң-терс жактары болууда. Бизде азыр «‎кесипкөй журналистика» жана «‎жарандык журналистика» деген түшүнүк калыптанып калды.

Кесипкөй журналистиканын айдыңын жарандык журналистика ээлеп жатат. Салттуу журналистиканын өкүлдөрүн мыйзамга таяп, жоопкерчиликке чакырса болот, ал эми жарандык журналистиканы кантип тескейбиз? Интернеттин мүмкүнчүлүгүн азыр баары пайдаланып жатат. Салттуу журналистикага караганда социалдык тармактардагы маалыматтардын коомдук пикир түзүүдө таасири күч.

Мисалы, кошуна мамлекеттерде Интернетте маалыматтарды чектөө боюнча аракеттер болору айтылды. Ал чектөөлөр көп учурларда мыйзамсыз экени айтылды. Азыр замандын учкулдугу ушул – жаңы технологиялар кирип жатат, алар журналистикада кеңири колдонулууда. Менимче, ага жараша биздеги мыйзамдарга да өзгөртүү киргизилиши керек.

«‎Азаттык»: Шохрух мырза, сиз конференцияда Кыргызстандагы аймактык маалымат каражаттарынын орду, таасири, улуттук азчылыктардын тилине байланыштуу маселелердин барын айттыңыз, алардын айрымдарын угармандар менен бөлүшө аласызбы? Маселенин өзөгү эмнеде?

Шохрух Саипов.
Шохрух Саипов.

Шохрух Саипов: 2010-жылдагы июнь окуяларына чейин Кыргызстандын түштүгүндө өзбек тилдүү бир канча гезиттер, телерадиолор болгон.

Алардын аудиториялары Ош, Жалал-Абад, Баткен облустарынын жашоочулары болчу. Алардын көбү ар кандай себептер менен жабылган же аталышын өзгөрткөн. Кээ бир маалымат каражаттары кыргыз тилдүү же орус тилдүү болуп өзгөрүп кеткен.

Өзбек тилинде маалымат берген «‎Ош садоси‎» деген гезит же «Ынтымак» деген телерадиолор сыяктуу саналуу маалымат каражаттары калды. Өзбек тектүү журналисттер өзүнүн коопсуздугу үчүн курч маселелерди көтөрүшпөйт, «ички цензура», өзүн-өзү чектөө күчтүү. Ошондуктан келечекте өзбек тилдүү медиа калыптанабы деген суроо актуалдуу бойдон калууда.

«‎Азаттык»: Өзбек тилдүү маалымат каражаттарына байланыштуу мамлекетте башкача саясат же мамиле болуп жатат деп ойлойсузбу?

Шохрух Саипов: Мамлекет кандайдыр бир чектөөлөрдү киргизди деп айта албайм. Менимче, гезит, радио же телевидение болобу, редакциялардын ичинде ушундай саясат болууда. Айрым ички чектөөлөр, айрым күчтөрдүн кызыкчылыгынын кагылыштарынан улам ушундай абал түзүлүүдө. Биз мыйзам талаасында сүйлөшүп, аларды чечүүнүн жолдорун издеп жатабыз.

«‎Азаттык»: Болот мырза, бүгүнкү журналистикада «‎факт-чекинг» деген түшүнүк пайда болду. Жалпак тил менен айтканда ал эмне? Анын милдети, максаты эмнеде? Кыргызстанда «‎факт-чекинг» тажрыйбасы барбы, болсо ал кандай натыйжаларды берүүдө?

Болот Темиров: «‎Факт-чекинг» деген журналистиканын багыты, «‎маалыматты текшерүү, тактоо» деген маанини түшүндүрөт. Учурда «‎фейк-маалыматтар» (жалган маалыматтар) дүйнө боюнча чоң көйгөй жаратууда. Ошол «‎фейктерди» текшерип, тактаган формат — бул «‎факт-чекинг». Кыргызстанда маалымат каражаттарында, социалдык тармактарда кайсы бир окуяга, адамга байланыштуу «‎фейк- маалыматтарды» атайын пропагандалык жана манипуляциялык максатта колдонуп, коомдук пикир түзүүгө аракет кылган учурлар аз эмес.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чукул кырдаалдар министрлигинде чуу чыкты

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин атайын курамы параддан өтүп баратат.

Өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедовдун кеңешчиси Нурбек Жолборсов коррупцияга шек саналып, эки айга камалды.

Ишти караган Аскер прокуратурасы министрдин кеңешчиси эмне себептен кармалганынын чоо-жайын тергөөнүн кызыкчылыгынан улам айткан жок.

Туугандары аны "тергөө менен кызматташпай койгону үчүн" темир тор артына отургузуп коюшканын билдиришти. Ошондой эле кеңешчи ири өлчөмдө пара алып жаткан деген маалымат да чындыкка дал келбей турганын анын жакындары баса белгилешти.

Нурбек Жолборсовдун иши Кылмыш-жаза кодексинин 319-беренеси "Коррупция" менен сотко чейинки өндүрүшкө алынганын Башкы прокуратуранын коомчулук менен байланышуу бөлүмүнүн прокурору Жаркынай Азиева билдирди:

"Сотко чейинки өндүрүш 20-июнда ачылган. Жолборсов 6-июлда кармалган. Ишти Аскер прокуратурасы карап жатат".

Мамлекеттик жаза аткаруу кызматынын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова кылмышка шектүү Нурбек Жолборсов Бишкектеги №1 убактылуу кармоочу жайына эки айга камалганын бышыктады:

“Камакта отурат. 6-июлда алып келишкен, 6-сентябрга чейин камалган”.

Нурбек Жолборсовдун атасы Жаныбек Жолборсов уулу Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборундагы каржылык кылмыштарга байланыштуу күбө катары чакырылып, камалганын айтты:

"Нурбек күбө катары суракка барган. Тергөө менен кызматташкандар министрге кеңешчиси аркылуу акча берип турганын айтышкан. Ошондон улам Нурбекти прокуратура күбө катары чакырып, тергөө менен кызматташууну сунуш кылган. Нурбек баш тартканы үчүн эки айга камап коюшту. Эч кандай акча менен колго түшкөн жок".

Жолборсов уулунун кармалышында министрликтин алдындагы Өзгөчө кырдаалдарга чара көрүү түндүк борборунун башчысы Асылбек Жусубалиевдин көрсөтмөсү роль ойногонун кошумчалады.

Өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов "Азаттыкка" кеңешчисинин камалышы жана аты аталып жаткан Асылбек Жусубалиев жетектеген мамлекеттик ишканадагы каржылык мыйзам бузуулар тууралуу комментарий берди.

"Биз март айында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборун текшере баштаганбыз. Ошондо кассадагы 16 миллион сом жок болуп чыккан. Ошол жакта иштеген жумушчулар "биздин жетекчи иштебей жатат, чара көрүңүз" деп мага кайрылуу жасаган".

Мирзахмедовдун белгилешинче, Асылбек Жусубалиев өткөн айдын башында иштен алынган жана министрликте 10 кишиден турган топ түзүлүп, иликтөө жүргүзүлгөн.

"Алар текшергенде кассадагы 16 миллион сом жок болуп чыккан. Муну Жусабалиев кассадан өзү эле алып койгон болот. Мен ушул 16 миллион боюнча Аскер прокуратурасына "иш козгогула" деп материалдарды өткөрүп бергем. Текшерүү дагы деле уланып жатат. Андан сырткары 37 тонна күйүүчү май, төрт тонна А92 үлгүсүндөгү бензин жок болуп чыгат".

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин алдында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк жана түштүк борборлору бар. Бул мамлекеттик ишканалар ар кандай тендерлерге катыша алат. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги тапшырган жумуштарды аткарат.

​Азырынча Асылбек Жусубалиевден бул иш тууралуу комментарий алууга мүмкүн болгон жок. "Азаттык" анын пикирин коомчулукка угузууга даяр.

Урандын уусун жойчу "Росатомдун" долбоору

Министр Мирзахмедов министрликтин алдындагы түндүк борбору Орусиянын "Росатом" мамлекеттик концернинин РосРАО ишканасынын субподрядчиги экенин ырастады. "Былтыр бир канча тендерди жеңип алып, төрт-беш объект боюнча иш жасашкан. Эки-үч дамба курушкан" - деди министр. Түндүк борбор Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин 30-40 миллион сомдук ишин аткарганын кошумчалады.

РосРАОнун коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы Денис Плещенко алардын ишканасы Тоң районундагы Кажы-Сай жана Миң-Куштун аймагындагы Туюк-Суу деген жерлерде көмүлгөн уран калдыктарын зыянсыздандыруу долбоорун ишке ашырып жатканын билдирди.

"Биз Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен иштешебиз. Кыргыз тараптын координатору министрлик, бизден "Росатом". РосРАО - жумушту аткарат" - деди Плещенко "Азаттыкка" берген комментарийинде. Ал ошондой эле тендердин суммасы канча экени тууралуу "кат менен кайрылгыла" деп айткан жок.

Быйыл май айында Кажы-Сайдагы уулуу калдыктар көмүлгөн жерде иштеген жумушчулар айлап эмгек акысын ала албай жатканына арызданышкан. Асылбек Жусубалиев "РосРАО" акча которбой жатат деп, маселени Москваны көздөй бурган. Орусиялык ишканынын баш кеңсеси журналисттерге тиешелүү акча эбак эле Бишкекке которулганын билдирген.

Миң-Куш жашагысы келет (22-ноябрь, 2012-жыл)

2013-жылы Орусия менен Кыргызстандын ортосунда уран калдыктарын зыянсыздандыруу программасы башталган. Анын экинчи этабында - 2017-2023-жылдары Кыргызстандын аймагындагы уулуу калдыктарды рекультивациялоо үчүн курулуш иштери жүргүзүлөт деп пландалган.

Нурипа Муканова.
Нурипа Муканова.

Коррупцияга каршы ишкер кеңештин баш катчысы Нурипа Муканова Жолборсовдун ишинин артында чоң кишилер турган болушу мүмкүндүгүн айтып, прокуратура терең иликтеши керектигин белгиледи:

“Мындай иштер сүйлөшүүлөр аркылуу ишке ашып, анан бир адам күнөөлүү болуп кармалат. Прокуратура түйүндүн учун табышы керек. Бирок бизде андай иштер аягына чыкпайт. Саясий эрк жетпей калабы, билбейм. Транспорт жана жолдор министринин мурдагы орун басары Азимкан Жусубалиев деле ири өлчөмдө пара алууга айыпталып, бирок анын үстүнөн бирөө-жарым көзөмөл кылганбы же жокпу, ачыкка чыкпай жатпайбы”.

​35 жаштагы Нурбек Жолборсов министр Нурболот Мирзахмедов менен ал Сузак районунун акими болуп турган жылдардан бери чогуу иштеп жүргөн. Ага чейин Жалал-Абад мэриясынын жаштар комитетинде жана жаштарга арналган ар кандай долбоорлордо эмгектенген. 2015-жылкы парламенттик шайлоого "Бир Бол" фракциясынын тизмесинде талапкер болгон.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Исламдагы укук жана анын тарыхы

Имам Сарахсийдин Өзгөндөгү күмбөзү.

Борбор азиялык дин аалымы Абу Бакр Мухаммед ибн Абу Сахл Ахмед Ас Сарахсий (имам Сарахсий) диндин өнүгүшүнө, илимге кошкон салым жөнүндө маек.

«Азаттык» радиосунун «Биз жана дин» түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышында дин аалымдарынын тарыхтагы орду, бийлик башындагылар менен мамилеси, илимге, коомдук пикирди жаратууга, башкаруу системасына кошкон салымы жөнүндө кеп кылдык.

Теманы Борбор Азиялык атактуу дин ишмери имам Сарахсийдин мисалында дин укугу боюнча илимдин доктору Жаркынбай Себетов менен эксперт Канатбек Мурзахалилов талкуулашты.

Канатбек Мурзахалилов: - 2018 – жылдын октябрь айында Бишкекте Борбор Азиядагы эң чоң мечиттин ачылышы болуп өттү. Ага имам Сарахсийдин аты ыйгарылды. Кыргызстандын башка аймактарында бул кишинин аты менен аталган башка дагы көптөгөн мечит, медреселер бар. Ал эми Өзгөндөгү бул кишинин күмбөзү оңдолуп, кайрадан салынганын билебиз. Мындан тышкары мавзолейинин жанына исламий китепкана да бар. Деги имам Сарахсий өзү ким болгон?

Жаркынбай Себетов: - Баарыбызга белгилүү болгондой, пайгамбарлар мал-мүлк, дүнүйө, байлыкты мураска калтырбайт. Алардын бизге калтырган мурасы - бул илим. Ал эми пайгамбарлардын мурасына ээ болуу – эң чоң бакыт, эң зор сыймык. Мына ушул илимий мураска ээ болуп, анын муундан муунга өтүшүнө жана илимдин өнүгүшүнө, элдин диний түшүнүгүнүн өрчүшүнө салым кошкон көптөгөн аалымдар жашап өткөн.

Жаркынбай Советов.
Жаркынбай Советов.

Алардын бири - имам Сарахсий. Ал 1009-жылы азыркы Түркмөнстандын Серахс деген жеринде туулган. Кийин Бухарага көчүп келип, ушул жерде илим алып, андан кийин белгилүү бир саясий себептерден улам өмүрүнүн көп убактысын Өзгөндө өткөрүп, 1090-жылы көз жумган.

Канатбек Мурзахалилов: - Имам Сарахсий Өзгөндөгү зынданга эмне үчүн камалган? Негизги себеби эмнеде?

Жаркынбай Себетов: - Сарахсийдин «Зиядатуз-зиядат» аттуу эмгеги бар. Ушул китептин бир жеринде «насаат катары айткан сөзүм үчүн камалдым» деп айткан сөзү бар. Ал эми «Шархус-Сиярил-кабир» аттуу китебинде аны ошол учурдагы башкаруучу камаганын жана буга айрым бузукулар себепкер болгонун айткан.

Тарых барактарына карай турган болсок, мына ошол Сарахсий жашаган учурларда бийлик менен аалымдар ортосунда пикир келишпестик байма-бай болуп турганын көрүүгө болот. Керек болсо аалымдар бийликке сын айтканы үчүн дарга асылган учурлар да кездешет. Мындагы пикир келишпестиктин эки негизги себеби болгон. Биринчиси - салыктардын түрүнүн жана өлчөмүнүн көбөйүшү. Экинчиси - бийликтин исламдын сунний багытынан четтеши.

Эми, Сарахсийдин камалышына келе турган болсок, жогоруда да айтылгандай, өзүнүн үстүртөн гана айтканы бар. Мындан башка да анын камалышына негиз болгон окуянын кандайча болгону тууралуу булактарда ар түрдүү версиялар айтылганы менен так, ынанымдуу маалыматты кездештирүү кыйын. Бирок камакка алынышынын негизги себеби катары ошол учурдагы саясий абалды атаса болот.

Канатбек Мурзахалилов: - Кандай саясий абал себеп болгон?

Жаркынбай Себетов: - Китептердеги маалымат, имам Сарахсийдин өзүнүн айткандары боюнча ал ошол учурдагы бийликтин кандайдыр бир саясатын сындаган. Ошол сындан улам же болбосо түздөн-түз сындабаса да өзүнүн сабактарынын учурунда айтылган сөздөрүн айрым адамдар падышага жеткирип барганы үчүн камакка алынган.

Канатбек Мурзахалилов: - Белгилүү болгондой, ал камалып отурган учурда 30 томдук «Мабсут» китебин 14 жыл ичинде жазган деген маалыматтар бар. Бул китепти ал эч бир адабиятка карабастан шакирттерине оозеки түрдө айтып берген дешет. Имам Сарахсийдин бул эмгеги ислам дүйнөсүндөгү башка аалымдардын чыгармаларынан эмнеси менен айрымаланат?

Жаркынбай Себетов: - Туура, тарых булактарында имам Сарахсий 1073-жылдан 1087- жылга чейин Өзгөндөгү бир зынданда камалгандыгы тууралуу маалыматтар бар. 15 жылга жакын убакытта имам Сарахсий убактысын жөн өткөрбөйүн деп өзү зындан астында туруп окуучуларына сабак өтүп турган. Мына ушул сабак учурунда колунда эч кандай калем, кагаз, китеп сыяктуу каражаттар болгон эмес. Ал өзү ылдыйда отуруп сөздөрүн айтып турган, окуучулары жогоруда туруп Сарахсийдин айткан сөздөрүн жазып турушкан. Кийин ушул айтылган сөздөр, жазылган жазуулар биригип имам Сарахсийдин «Мабсут» аттуу 30 томдук эң чоң эмгеги деп эсептелген китеби пайда болгон.

«Мабсут» – ханафий мазхабынын фыкх маселелерине байланыштуу көз караштары жана алардын далилдери эң кеңири түрдө изилденген алгачкы жана эң көлөмдүү эмгек болуп эсептелет. Ислам ааламындагы, өзгөчө ханафий-мазхабына тиешелүү болгон эң баалуу китептердин катарына кирет.

Канатбек Мурзахалилов: - Имам Сарахсийдин ханафий аалымдарынын арасындагы орду кандай?

Жаркынбай Себетов: - Шариятта Сарахсийдин орду өтө чоң. Ханафи- мазхабында аалымдар илимине, илимге кошкон салымына жана илимий жетишкендиктерине карап жети даражага бөлүнөт. Имам Сарахсий мына ошол даражалардын үчүнчүсүнө жеткени айтылат. Мунун мааниси «шариятта өкүмү белгиленбеген маселелерге ханафий-мазхабында белгиленген усул-эрежелердин негизинде өзү өкүм чыгарганга кудрети жеткен аалым» дегенди билдирет. Мына ушундай деңгээлдеги аалым болгону үчүн андан кийин жазылган китептердин дээрлик баарында анын атын, кандайдыр бир маселе боюнча айткан пикирин кеңири кездештирүүгө болот.

Канатбек Мурзахалилов: - Өзү Сарахсийдин деңгээлине жеткен аалымдар барбы?

Жаркынбай Себетов: - Бар. Сарахсийдин окуучусунун небереси имам Казыхан деген өзгөндүк аалым болгон. Бул киши да Сарахсийдин деңгээлине жеткен аалым.

Канатбек Мурзахалилов: - Казыхан аалымыбыз жөнүндө массалык маалымат булактарында чагылдырылган материал жок. Мындан сырткары илимий изилдөөлөр да жүргүзүлбөй жатат. Ушул аалымыбыз жөнүндө маалымат бере кетсеңиз.

Жаркынбай Себетов: - Жогоруда айткандай Казыхан имам Сарахсийден кийин жашаган. Аны атасы, чоң атасы да казылык милдетти аткарышкан. Өзү да Бухарада жашап, ошол жактан билим алып, Бухарада казы болуп иштеген. Өзгөндөн чыккан белгилүү аалымдардын катарында. Анын жазган китептери да фыкх илиминде, өзгөчө ханафи мазхабында өтө бааланган эмгектердин катарына кирет.

Канатбек Мурзахалилов.
Канатбек Мурзахалилов.

Канатбек Мурзахалилов: - Буйруса Сиз менен имам Казыхан жөнүндө маегибизди кийинки чыгарылыштарда улайбыз. Эми имам Сарахсийге кайра келсек. Имамдын башка эмгектери да ханафий мазхабынын усул жаатындагы эрежелеринин толукталышында жана системалаштырылуусунда эң негизги булак катары колдонулат деп айтылат...

Жаркынбай Себетов: - Жогоруда 15 жыл Сарахсий зынданда отурганын айтпадыкпы. Ошол зынданда отурганда алгач «Мабсут» деген китебин жазган. Андан кийин фыкх усулу багытындагы китебин жазган. Алгач «Асул же болбосо фыкх усулу деген эмне?» деген маселени тактап алсак. Мисалы, «бул парз, бул важип, бул арам» дегендей өкүмдөрдү айтабыз да. Шарияттагы мына ошол өкүмдөрдү чыгаруунун жол-жобосун, эрежелеринин жыйындысын камтыган илим тармагы «фыкх усулу» деп аталат. Эми имам Сарахсийдин бул багыттагы ишмердигине келе турган болсок, ал «Мабсутту» жазгандан кийин, андагы айтылган маселелер, пикирлер, өкүмдөр кандай жол менен же кандай ыкма менен пайда болгонун түшүндүрүш үчүн «Усул» деп аталган дагы бир китеп жазган. Бул китеп имам Сарахсий зындандан чыккандан кийин Өзгөндө жазылган эмгек болуп эсептелет.

Канатбек Мурзахалилов: - «Имам Сарахсий жети миңден ашуун китепти жатка билип, ошол китептердеги окуялардын үзүндүлөрүн айткан» деген маалыматтарды окуп калдык. Бул жөнүндө эмнелерди айта аласыз?

Жаркынбай Себетов: - Имам Сарахсийдин өтө зээндүү аалым болгондугу жөнүндө да көптөгөн маалыматтар кездешет. Зынданда эч кандай китеп, кагаз, калем колдонбой туруп 30 томдук китепти окуучуларына айтып берип, жаздырганы буга далил.

Канатбек Мурзахалилов: - «Фыкх илими менен катар эле имам Сарахсий математика, алгебра илимдеринде да билимдүү болгон, ыр жазуу менен алектенген» деп айтылат...

Жаркынбай Себетов: - Бул акыркы мезгилдеги изилдөөчүлөрдүн туура эмес берген маалыматы болуп эсептелет. Айтылган нерсе аалымдардын аттарынан улам адашып калган нерсе. Математик, алгебра жаатында да белгилүү болгон Сарахсий деген аалым – башка киши.

Канатбек Мурзахалилов: - Дүйнөлүк алкакта ислам аалымдарынын сап башында турган имам Сарахсийдин мурастарын изилдөө, үйрөнүү жаатында кыргызстандык жана башка өлкөлөрдүн окумуштуулары тарабынан бүгүнкү күндө кандай иштер жүрүп жатат?

Жаркынбай Себетов: - Анын жазган китептери басылып, ар кандай тилдерге которулуп жатат. Буга мисал катары, анын 30 томдук «Мабсут» деген китеби түрк тилине которулуп жарыяланган. Өзгөчө Түркия мамлекетинде бул аалымдын ишмердүүлүгү өзгөчө бааланып, көптөгөн илимий-практикалык конференциялар, симпозиумдар өткөрүлгөн. Имам Сарахсий боюнча илимий макалалар жазылган. Ал эми Кыргызстанга келе турган болсок, диний жана илимий чөйрөдөгү адамдар бул аалымдын ишмердүүлүгүнө көңүл бөлбөй келебиз. Өзүбүздүн аймактан чыккан көптөгөн аалымдарыбыз бар болгонуна карабастан, бизде ушул нерсеге маани берилбейт.

Эми Сарахсий боюнча айтсак, 2013-жылы Кыргызстан мусулмандарынын диний башкармалыгы тарабынан «Ханафий мазхабынын улуу аалымы – имам Сарахсий» аттуу илимий-практикалык конференция өткөн. Конференциянын алкагында ал тууралуу чакан китеп кыргыз тилинде муфтият тарабынан даярдалган. Ошондой эле жакын арада эле имам Сарахсий тууралуу түрк тилинен которулган китеп да жарыкка чыкты. Бирок имам Сарахсий боюнча кеңири, масштабдуу илимий иш-чара азырынча Кыргызстанда өткөрүлө элек.

Канатбек Мурзахалилов: - Имам Сарахсийдин күмбөзүн реставрациялоо, жогоруда айтылгандай күмбөзүндөгү исламий китепкананын түзүлүшү 2007-жылы муфтияттын, Ош мамлекеттик университетинин мугалимдер жамаатынын демилгеси менен түрк өкмөтүнүн колдоосу аркылуу ишке ашкан. Эми сиз айткан Кыргызстандын аймагынан чыккан ислам жаатындагы белгилүү аалымдар боюнча илимий изилдөө иштерине динамика берип, алардын ишмердүүлүгүн калктын кеңири катмарына кантип жеткирсек болот?

Жаркынбай Себетов: - Эң алгач эле бул маселеге диний жана илимий чөйрөдөгү адамдар кызыкдар болушу керек. Биздин аймакта жашап өткөн аалымдардын өмүр баянын изилдегенге, «алар кандай иш жүргүзгөн, кандай эмгектерди жазышкан, бул эмгектерде кандай пикирлерди айтышкан» дегенге биринчи кезекте өзүбүз демилге көтөрүшүбүз зарыл. Мындан сырткары мындай иштерди жасоо каражатка келип такалат. Бирок бул жараян да акырындап өз нугуна түшөт деген ойдомун.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жеңишбектин куткаруучу роботу

Жеңишбектин куткаруучу роботу
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:06 0:00

Тор артындагы кыял

Тор артындагы кыял
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:33 0:00

Кытай ишкерлери каматкан судьянын соту

Иллюстарциялык сүрөт.

Биринчи май райондук соту мурдагы судья Элвира Жаркеева баштаган алты кишиге тиешелүү кылмыш ишти кароону улантты.

Бул кылмыш иши боюнча сот отуруму 16-июлда башталган. Бул күнү Бишкек шаарындагы Элебаев көчөсүндөгү №2 көп кабаттуу үйүндө батир сатып алууга катышкан төрт күбө суралды.

Айыптоочу тарап судья Жаркеевага "кылмыштуу топ менен келишип алып, чет элдик инвесторлорго таандык мүлктү өзүнө ыйгаруу максатында бир катар мыйзамсыз чечимдерди чыгарган" деген кине тагууда.

Биринчи май райондук сотунда жараянга учурда абакта жаткан Элвира Жаркеева, Рустам Маманов баштаган айыпталуучулар алып келинди.

Алардын ичинен Мамановду үй камагына чыгаруу тууралуу өтүнүч келтирилди. Бирок судья адвокаттын суранычын четке какты.

Сот отурумунда аудио жана видео жазууларды жүргүзүүгө уруксат берилген жок. Жараян түштөн кийин да уланмак. Бирок күбөлөрдүн келбей калганына байланыштуу сот отуруму 30-июлга жылганын Биринчи май райондук сотунун басма сөз катчысы Асел Равшанбекова "Азаттыкка" билдирди.

19-июлдагы отурумдан кийин Рустам Мамановдун адвокаты Назгүл Алымова экспертизага ишенбей турганын айтты.

"Экспертизаны өткөргөн эксперттер жеке менчик ишканаларда иштешет. Алар Кытай тарап менен келишим түзүп жатат. Экспертизаны өткөрүп бергенге кытай тарап акча бөлүп берген. Анан албетте күмөн санайт экенсиң".

Ал эми Элвира Жаркееванын адвокаты Рустам Абдурауфов соттук иш тууралуу кенен маалымат берүүнү каалаган жок. Ал Жаркеева медиага чыгууну каалабасын айтуу менен чектелди.

Бишкектин Свердлов райондук сотунун мурдагы төрайымы Элвира Жаркееваны кызматынан 2018-жылы август айында президент Сооронбай Жээнбеков Соттор кеңешинин сунушу менен бошоткон.

Мурдараак кытай ишкерлери менен жер талашты деп Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Рустам Маманов менен ишкер Рустам Воинов камалган. Кийинчерээк бул адамдар башка бир кылмыш иши боюнча жаза өтүп жатканы белгилүү болгон. Анткен менен соттолуп жаткандардын адвокаттары кылмыш иши акыйкат тергелбей, сот маани бербей жатат деген билдирүү менен чыгышууда.

Жаркееваны жарга такаган иштин таржымалы

2016-жылы кытайлык эки ишкер укук коргоо жана сот органдарынын колдоосуна таянган уюшкан топко бизнесин тарттырып жибергени боюнча ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаевге кайрылган.

Курулуш, тоо-кен жана тамак-аш тармагына миллиондогон доллар акча салып, бирок соттордун мыйзамсыз чечими менен андан ажыраган кытай ишкерлери аларды каралоо жүрүп жатканына даттанышкан.

Жергиликтүү ишкерлер тескерисинче өздөрү алдамчылыктын курмандыгы болушканын айтып, соттор алардын бузулган укугун гана калыбына келтиргенин жүйө келтиришкен.

Кытай ишкерлери Гао Жин Вей жана Чен Мао Чун 2012-жылы ири ишкердик долбоорлорду ишке ашыруу үчүн Кыргызстанга келген. Президенттин наамына жазылган кайрылууда алар башында Бишкектеги “БЛС” деген курулуш компанияны сатып алып, 280 батирлүү элиталык типтеги көп кабат үй курушканы көрсөтүлгөн. Бирок төрт жылдан кийин сот экинчи тараптын катышуусуз эле кыймылсыз мүлктү компаниянын мурдагы ээсине кайтарып салган. Чечимди Бишкектин Свердлов райондук сотунун судьясы Жаркеева чыгарган.

Кытай ишкери Гао Жин Вейдин адвокаты Анатолий Сафонов соттун чечими мыйзамды одоно бузуу менен чыкканын айткан эле:

"Судья Жаркеева бир эле жолку соттук жыйында менчик укугунан ажыраткан акылга сыйбаган чечим чыгарды. Ошол эле кезде ал акылга сыйбаган чечим кабыл албастан, андагы таңкалычтуу укуктук эмес жагдайларга жол берди. Жаркеева аталган сот чечиминде ага нааразы тараптарга кассациялык жана апелляциялык даттанууга тыюу салган. Бул деген маңызында соттук коргоо укугуна тыюу салуу дегендик. Бул адамдардын конституциялык укугун чектөө".

Кытай ишкерлери Бишкектин Свердлов райондук сотунун бул чечимин жокко чыгарууну өтүнүп, шаардык сотко да даттанышкан. Бирок шаардык сот райондук соттун чечиминдеги укуктук ченемдер бузулду деген дооматка карабастан аны өзгөртүүсүз калтырган. Ошондой эле кытайлык ишкерлер алдамчылык жол менен бизнести тартып алуу фактысы боюнча Экономикалык кылмыштар боюнча мамлекеттик кызматка арыз жазган.

Бирок кылмыш иши козголгон менен бир күндөн кийин ал ишти Башкы прокуратура өзүнө чакыртып алып, тергөө иштери токтотулган. Кытай ишкерлеринин өкүлү Элмира Умарова бул ишке өтө чоң кызыкдар күчтөр кийлигишип жаткан жагдайга токтолгон:

"Башкы прокуратура баш болуп, УКМК, тиешелүү сот органдары биргелешип алып, кайсы бир чоң күчкө жардам берип жатканы ачык эле байкалып турат. Буга чейин соттор Гао Жин Вейди жана анын кызыкчылыгын коргогон тарапты сотко чакырбай туруп эле мына ушундай чечимдерди кабыл алуунун өзү эмнени туюнтат? Мыйзамды уруп ойнобостон, ушинтип ашкере аша чабууга кимдин чоң эрки жетип, ким сотторду ушуга түртүп жатат? Негизи эки ортодо келишим болгон үчүн анан кытай ишкери чоң акчасын жумшап, мына ошол көп кабат үйдү салып баштаган. Анан курулуш бүткөндөн кийин ага акчасын жумшабаган эле мына ошол Воинов деген адам эми “макулдашууга мен кол койгон эмесмин” деп чыкканы кандай? Эгерде Воинов кол койбогон болсо, анда Кытай ишкери Гао Жин Вейдин үстүнөн кылмыш ишин козготуп, аны отургузуп салмак. Анда эмнеге “ага жасалма кол коюну жасаган” деген негизде кылмыш ишин козгошпойт. Анткени андай нерсе болгон эмес".

Кытайлык эки ишкер алардын бизнес кызыкчылыгы тебеленген жагдай боюнча Кытайдын Кыргызстандагы элчилигине дагы кайрылганы белгилүү болгон.

Мурдагы судья баш болгон алты адамды камоого негиз болгон арыздын ээлери, Гао Жин Вей жана Чен Мао Чун сот жараянына катышкан жок. Алардын адвокаты жабырлануучулар Кытайда экенин маалымдады.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атамбаевдин "айбаты", бийликтин кадамы

Алмазбек Атамбаев.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев үчүнчү жолу суракка баруудан баш тартты.

Мурдагы президент Жогорку Кеңеш аны кол тийбестиктен мыйзамсыз ажыратканын, андыктан суракка барбай турганын айтып келет.

Алмазбек Атамбаевдин адвокаты Сергей Слесарев Атамбаевдин суракка чакырылышы мыйзамсыз экенин белгилеп, ички иштер министри Кашкар Жунушалиевге үчүнчү ирет кат менен кайрыла турганын маалымдады.

"Бул менин үчүнчү катым. Биринчи катты тергөөчүгө, экинчисин Тергөө кызматынын башчысына жөнөткөм. Муну министрге жиберем. Себеби, Алмазбек Атамбаевди кол тийбестиктен ажыратуу боюнча парламенттин токтому аларга мурдагы мамлекет башчыны суракка чакырууга укук бербейт", - деди жактоочу.

ИИМдин Тергөө кызматы Алмазбек Атамбаевди кримтөбөл Азиз Батукаевди абактан бошотуу ишине күбө катары көрсөтмө берүүгө чакырып келет.

Ал ортодо мурдагы президенттин кеңешчиси Кундуз Жолдубаева “Бийлик 19-июлда мурдагы президентти күч менен кармоого даярданып жатат” деген маалымат таратты. ​

Анын айтымында, ушу тапта Кой-Таштагы "Атамбаевди коргоо штабына” эл чогулуп жатат.

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

“Акыркы кырдаалга байланыштуу бүгүн саат 8де “элдик штабдын” ыкчам жыйын курат. Жыйналыш жабык өтөт. Анын жыйынтыгын жалпыга маалымдоо каражаттарына жарыялайбыз”, - деди Кундуз Жолдубаева.

Ички иштер министрлиги Атамбаевдин тарапташтары тараткан маалыматты төгүндөгөн да, ырастаган да жок.

Коомчулукта суракка баруудан баш тарткан Алмазбек Атамбаевге бийлик мыйзам чегинде кандай чара көрөт деген суроо жаралды.

Эгемен Кыргызстандын тарыхында мындай тажрыйба алгачкы жолу болуп жаткандыктан юристтер кырдаалды ар кандай чечмелешүүдө.

“Адилет" укук клиникасынын жетекчиси Чолпон Жакупова маселени чечүү татаалдашып кеткенин эске салды.

“Мыйзам боюнча чакырууну үч жолу четке каккан учурда, суракка мажбурлап алып келсе болот. Бирок бул жөнөкөй маселе эмес. Бир жактуу айтыш кыйын. Бул иште укуктан мурда саясат биринчи орунга чыкты. Бир адам бардык өлкөнү шантаж кылып атат. Маселени ушунчалык саясатташтырып жибердик. Эки тарап бири-бирин коркутуп жаткандай эле элес калтырат”.

Буга чейин Венгриядагы Борбордук Европа университетинин докторанты, конституциялык укук боюнча адис Сания Токтогазиева да "Азаттыкка" курган маегинде маселе саясатташып кеткенине белгилеген.

Сания Токтогазиева.
Сания Токтогазиева.

"Бул жерде Конституциялык палатанын эки түрлүү чечим чыгарууга шарты бар. Биринчи - «бийлик бутактарынын ортосундагы тең салмактуулукту сактагыбыз келет жана Жогорку Кеңештин ички ишине эч кандай тиешебиз жок» деп, Атамбаевдин адвокаттарынын арызын карабай коюшу мүмкүн. Эгерде жакшылап укуктук негиздеме берсе, мындай чечим деле туура болот.

Экинчи – Атамбаев тараптын арызын кабыл алса, анда Конституциялык палата парламенттин куугунтугуна даяр болушу керек. Эгер ошол жүктү тартууга киришсе, биз эл катары да, коом катары да Конститутуциялык палатаны коргоого аракеттенишибиз абзел. Ошол себептен Конституциялык палата бардык нерсени таразалап, тең салмактап, азыркы болгон саясий жана укуктук кырдаалды, процессти эске алып, мыйзамдуулукту орнотууга жана конституционализмди бекемдөөгө салым кошо турган чечим кабыл алат деп ойлойм.

Азыр Атамбаевдин маселеси укуктук талаадан чыгып, саясий процесске өтүп кетти. Эгерде Конституциялык палата Жогорку Кеңештин токтомун Конституцияга туура келбейт деп эсептесе, анда бул процессти кайта башынан баштоого шарт түзөт", - деген Сания Токтогазиева.

Буга чейин ИИМ Атамбаевге 8-июлда, андан кийин 10-июлда чакыруу жиберген.

Бирок Кой-Таштагы үйүнүн алдында тарапташтары менен жолугушкан Алмазбек Атамбаев суракка барбай турганын айтып, буга азыркы бийликке ишенбесин жана мыйзамсыз иштер болуп жатканын жүйө келтирген.​

«Мен эмнеге ИИМге барышым керек? Кандайдыр бир кагаздар, суроолор болсо түптүз эле адвокатым Слесаревге бере берсе болот. Бирок азыркы бийлик Конституцияны, мыйзамды сыйламайынча булардын оюндары менен ойногум келбейт», - деген Атамбаев.

27-июнда Жогорку Кеңеш Алмазбек Атамбаевди экс-президент статусунан ажыраткан. Парламенттин бул чечими укук коргоо органдарына аны кылмыш жообуна тартууга мүмкүнчүлүк берет.

Мурдагы президенттин тарапкерлери муну "саясий куугунтук" деп атап, бийликти айыптап келет. Бирок Атамбаевдин кескин сынына президент Сооронбай Жээнбековдун командасы жооп бере элек.

Парламенттеги бир нече депутат жана Атамбаевдин тарапташтары анын экс-президент макамынын алынышы, буга байланыштуу депутаттык комиссиянын түзүлүшүнүн мыйзамдуулугун тактоо үчүн Конституциялык палатага 25-июнда кайрылган. Алардын кайрылуусу Конституциялык палатага келип түшкөн жана каттоого алынган. Азырынча кайрылууну өндүрүшкө алуу же андан баш тартуу боюнча Конституциялык палата чечим чыгара элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Зардалы: жар боорундагы жалгыз жол

Зардалы: жар боорундагы жалгыз жол
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:27 0:00

Мурдагы депутат абактан үйгө которулду

Музаффар Исаков.

Сузак райондук соту 15-июлда Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Музаффар Исаковду жана аны менен кошо айыпталып, беш жылга соттолгон эки адамдын бөгөт чарасын карап, үй камагына чыгарды.

Бул чечим Жогорку соттун ишти кайра кароо тууралуу 3-июлда чыгарган бүтүмүнүн негизинде кабыл алынган.

Жалал-Абад облустук сотунун басма сөз катчысы Мирлан Төрөмаматов Музаффар Исаковдун баш коргоо чарасы жактоочусунун өтүнүчүнүн негизинде өзгөртүлгөнүн "Азаттыкка" билдирди.

«Сузак райондук соту Музаффар Исаковду 2019-жылдын 15-сентябрына чейин үй камагына чыгарды. Аны менен бирге айыпталып, камалган райондук архитектуранын дагы эки кызматкери үй камагына бошотулду. Ал эми Таш-Булак айылынын мурдагы башчысы Жолдошбай Эргешовдун жактоочусу өтүнүч келтирбегени үчүн баш коргоо чарасы өзгөртүлгөн жок. Жогорку соттон кайтарылган иш 29-июлда Сузак сотунда каралат».

Ушул жылдын 14-майында жер сатууга байланышкан коррупциялык иштери үчүн айыпталып, 2017-жылы кылмыш иши козголгон мурдагы депутатты Жалал-Абад облустук соту жети жылга эркинен ажыраткан.

Сот залынан камакка алынган Исаков Жазык кодексинин 43-беренесинин 2-бөлүгү («Кылмыш жасоону уюштурган же анын аткарылышына жетекчилик кылган адам, ошого тете уюшкан тобун же кылмыштуу уюмду түзгөн, же болбосо аны жетектеген адам уюштуруучу деп таанылат»), 320-беренесинин 3-бөлүгү («Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу») менен күнөөлүү деп табылган.

Сот Музаффар Исаков менен кошо жергиликтүү бийликтин мурдагы үч өкүлүнө беш жылдан жаза мөөнөтүн берген. Алар "2010-жылдан 2015-жылга чейин Сузактагы Таш-Булак айыл аймагынын башчысы болуп турганда Мамлекеттик каттоо органдары менен жең ичинен сүйлөшүп алып, 14 гектардан ашуун айыл чарба багытындагы жерди жеке менчик турак жай курууга бөлүп берүү тууралуу 315 мыйзамсыз токтом чыгарган" деп айыпталууда.

Жергиликтүү укук коргоочу, мурдагы депутатка каршы арызданган Анарбай Орозов соттун чечимине нааразы экенин билдирди.

Анарбай Орозов.
Анарбай Орозов.

"Тоок уурдагандар түрмөдө отурса, мамлекетке миллиондогон сомдук зыян алып келген адамдын үй камагына чыкканы акыйкатсыздык. Жогорку соттун ишти кайра кароого жөнөткөнүн, жазадан бошотуу аракети катары түшүнсөк болот. Бул Кыргызстанда мыйзамдар иштебей, сот реформасы ишке ашпай жатканын көрсөтөт. Акыйкатты билбеген соттордун иштөөгө акысы жок деп ойлойм. Музаффар Исаков толук жазасын алышы керек".

Жарандык активист жана жабырлануучулардын биринин жактоочусу Майрам Алтыбаева Исаковго чыккан бул өкүмдөн шек санап турганын айтты.

"Мен бул ишке башынан тарта катышып келе жатам. Башкы прокуратура 14 гектар жерди мыйзамсыз бөлүштүргөн деп козгогон ишке ошол учурдагы район акими, Жерге жайгаштыруу жана кыймылсыз мүлккө укуктарды каттоо башкармалыгынын, Архитектура бөлүмүнүн башчылары түздөн түз тиешелүү болгон. Бирок иштери тергөөдөн алынып, кыскартылып кеткен. Алардын ордуна жөнөкөй кызматкерлер жазага тартылды. Сузак райондук сотунун төрайымы жети жылга камалган Исаковду кайсыл мыйзамдын негизинде үй камагына чыгарганы бизге белгисиз болуп турат. Андай болсо ушул иш боюнча айыпталып, азыр камакта жаткан мурдагы айыл башчы Жолдошбай Эргешовду чыгарыш керек болчу".

​Бул кылмыш иштин алкагында 2008-2015-жылдары Сузак районунун акими болгон, азыркы өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов да сурак берген. Ал буга чейин “Азаттыкка” берген интервьюсунда Таш-Булак айылындагы жер мыйзамсыз сатылып жатканын кылмыш иши козголгонго чейин билбегенин айткан.

"Менин билишимче, бул жердин көпчүлүгү трансформациялоодон өтпөй туруп эле сатылып кеткен. Райондук администрация көзөмөлдөөчү органга кирбейт, ошондуктан ага биздин күчүбүз жетпейт. Сузак району боюнча жалпысынан 44 миң гектар айдоо аянты бар. Ал жерлердин кайсынысы чекесинен берилип жатканын жалгыз аким карай албайт. Аны Жерге жайгаштыруу жана кыймылсыз мүлккө укуктарды каттоо башкармалыгы көзөмөлдөйт. Мындан сырткары айыл өкмөттөр өз карамагындагы жерлерди өздөрү караш керек. Бизге жер сатылып жатат деген маалымат түшкөн эмес", - деген Нурболот Мирзахмедов.​

Мамлекеттик айыптоочу Музаффар Исаковду 12 жылга эркинен ажыратып, жаза мөөнөтүн күчөтүлгөн тартипте өтөөнү жана анын үй-мүлкүн мамлекеттин пайдасына алууну соттон сураган.

Жалал-Абаддын Сузак райондук соту былтыр декабрь айында бул ишти карап, «Коррупция» беренесин «Жер мыйзамдарын бузуу» беренесине которуп, мурдагы депутатты үч жылдык сыноо мөөнөтү менен жети жылга шарттуу түрдө эркинен ажыраткан.

Музаффар Исаков былтыр декабрь айында депутаттык мандатты өз ыктыяры менен өткөрүп берген. Аны өз үйүнөн табууга мүмкүн болгон жок, ал өзүнө коюлган айыптар негизсиз экенин айтып келет.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалал-Абадда жолдун курулушу токтоду

Жалал-Абадда жолдун курулушу токтоду
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

Жүрөктөрдө жашап калган ак жарык

Уланбек Эгизбаев

Кыргыз журналистикасы нукура кесипкөй нукка түшсө, анын коомду тазартуучу, элди ойготуучу даремети канчалык толук ачыларын эң сонун далилдеген кесиптешибиз Уланбек Эгизбаев былтыр 22-июлда күтүүсүздөн каза болгон эле…

Селт эттирген трагедия

Абдан шашып алганбыз, кайра атты камчылап, аман-эсен сактоонун айла-амалы барчылап…

Арийне, кагылып калды коңгуроо…

Чыңгыз Айтматов (орустун улуу акыны Александр Пушкиндин дүйнөдөн өткөндүгүнө 150 жыл толгон мааракеде сүйлөгөн сөзүнөн).

Суук кабардын жүрөктү үшүткөн шоораты тоо аралай тарап, шаардын аптаптуу көчөлөрүнө, кабат-кабат тамдарына жеткенде, чак түштө жаркырап тийип турган күн тутулчудай, капкараңгы түн кирчүдөй туюлуп, ушул ирет жаңылыш болгой эле бул кабар, көлгө чөккөнү чын болсо да аман калса экен, тирүү калса экен деп миңдеген кыргызстандык кудайлап, саат сайын, мүнөт сайын Ысык-Көл тарапка кулак түрүп, жакшылыктан үмүт үзгүсү келбей турганы күнү бүгүнкүдөй эсибизде…

Чыңгыз Айтматовдун эпиграфта келтирилген сөзүндө дуэлде ок жаңылып, кансыраган Пушкинди үйүнө алып жөнөгөн чакка азыркы учурдан кайрылып барып, ажалдан арачалап калууга умтулабыз деген таңкалычтуу ой бар. Бул идея алгач жазуучунун ошондогу сөзүнөн жарым жылдай мурун жарык көргөн «Кыямат» романында берилген – анда баш каарман Авдий Каллистратов эки миң жылдай мурун Гефсимания багында өлүмү жакындап калганын сезип-туйган Иса пайгамбарды куткарып калууга шашат. Мындай трагедияларды эстеген сайын адамдын карөзгөйлүккө, бетпактыкка ар дайым каршы туруу ниети жаңырып турат. Адамдын тагдыры, өмүрүн туулгандан өлгөнгө чейинки жылдар, айлар, күндөр менен эле өлчөөгө болбос ченеми, улуттун, адамзаттын тарыхындагы рухий көчтүн деми менен байланышы жөнүндө айтылган мааниси өтө терең Сөз ушул. Айтматовдун учурдагы жагдай ар качандан бир качан кайталанып келгенин, өткөндөн сабак алуу зарылдыгын эске салган тарыхый синхронизм дегени ушул.

Биз Уланды ажалдан арачалап кала албадык. Бирок Улан Эгизбаевдин рухий өмүрү улантылат – бул үчүн анын элди ойлогон бийик мүдөөлөрүн унутпай, ар дайым чындыкты жактаган, адилеттик үчүн күрөшкөн өрнөгүн колдон келишинче жайылтышыбыз керек. Уландын ысымын тартынбай айталы десек, жалтактыгыбызды, коркоктугубузду, ээрчимелигибизди, кайдыгерлигибизди жеңүүгө умтулушубуз керек.

Акыйкат сөздү айтууга келгенде өлүмдөн да жалтанбаган эр эле Уланбек…

Уланбектин миң жашы

Мен миң жыл жашадым.

Түгөлбай Сыдыкбеков, кыргыз романистикасынын атасы

Христиандардын жүрөгүнөн түбөлүк орун алган, пайгамбарлыгын мусулмандар да тааныган назаретталык Иса болгону 33 жыл жашаптыр.

Дүйнөлүк адабияттын алтын фондуна кошулган ажайып чыгармаларды жазып калтырышкан эң жаркын таланттар 30 жаштын тегерегинде эле өтүп кете беришкен экен. Мисалы, романтизмдин эң жаркын өкүлү, 18-кылымдагы немис жазуучусу жана философу Новалис (1772 – 1801), орустун чагылгандай акыны Михаил Лермонтов (1814 – 1841), англиялык романтик акын Жон Китс, немис романтиги Вильгельм Гауф (1802 – 1827), Германиянын эң абройлуу адабий сыйлыгына ысымы берилген драматург Георг Бюхнер (1813 – 1837) сыяктуу алптарды адамзат миңдеген жылдар бою аздектей береринде шек жок. Бул катарда эң эле узак жашаганы Александр Пушкин болуптур – 1799-жылы туулуп, 1937-жылы падыша сарайындагы бузукулар уюштурган дуэлде окко учуптур…

Ал эми кыргыздын чыгаан киночу кызы Динара Асанова 42 жыл гана өмүр сүрүптүр. Анын: «Калп айтканга убактым жок», - деген мааниси өтө терең сөзү бар…

26 жашында Кыргыз АССР Эл комиссарлар кеңешин жетектеп, 37 жашында залим бийликтин курманы болгон Жусуп Абдрахманов да ушул катарда…

Ушул жерде орустун дагы бир таанымал акыны Андрей Вознесенскийдин горизонтал (биологиялык) жана вертикал (рухий) курак жөнүндөгү метафорасын эстей кетели. Буларды айтылуу философ-эстет Михаил Бахтин Кичи жана Чоң мезгил деп айырмалаган.

Адамзат тарыхында аз жашап, көптү бүтүргөн, көз кайкытар бийиктикке жетишкен улуу инсандардын ысымы дайым улуу көчтү адаштырбас жаркын жылдыздардай жанып турат.

Биздин Уландын өмүрүн да ушул эки башка өлчөмдөн кароого болот. Анын кичи мезгил алкагындагы өмүрү былтыр үзүлдү. Ырас, Уланды кайра тирилтип ала албайбыз. Бирок улуттун келечеги үчүн иштеген, күрөшкөн Уланбектин рухий алкактагы өмүрү эми гана башталды: анын эң изги мүдөөлөрүн замандаштары, айрыкча жаштар жүзөгө ашыра алат деп ишенем. Уланбек Эгизбаевдин өмүрү мындан ары кайдыгерлик чидерине тушалбаган адамдардын дилинде, акыл-эсинде, ишинде, күрөшүндө уланат…

Балким, улутту улут кылып, улуу көчтү өксүтпөй улантуу үчүн рухий дареметти сактап, күчөтүүнүн бир аргасы ушулдур?..

Көз ирмемдин өмүрдөгү мааниси

Калп айтканга убактым жок.

Динара Асанова, кыргыздын таланттуу кинорежиссёру.

Эки жыл мурда Баткен облусуна барып, мектептерди бир жумадай кыдырып келгенимде, балдарга жөн гана билим (маалымат маанисиндеги) эмес, бул жашоодо эң башкы нерсени – турмуштук багытын өз алдынча аныктоого, өз тагдыры үчүн жоопкерчиликтүү болууга тарбиялап жаткан элеттик мугалимдер бар экенин көрүп, ушунчалык ыраазы болгонум эсимден кетпейт. Көкүрөгүм тазарып, кеңейип, жүрөгүмдү кыспай калган эле.

Ошондо Лейлектеги нукура устат агай Гапыр Мадаминов негиздеп, жетектеп келаткан №3 эксперименталдык гимназиянын 10-класста окуган балдары мугалимдин катышуусуз, толугу менен өз алдынча өткөргөн акыл эмгегинин маданияты боюнча «Убакытты туура пайдалануу» деген темадагы талкуу сабактан өтө чоң таасир алдым. Көптү билүүгө, терең түшүнүүгө дилгир, биринин айтканын экинчиси толуктап же тактап, кээде такыр жокко чыгарчудай күтүүсүз тезистерди келтире талашып-тартышкан окуучулардын ошондогу сабагын видеого тартып алса, сонун болмок…

Ошондо «тайм-менеджмент» (убакытты туура тескөө-пландоо), жылдар, айлар, апталар, күндөр, саат-мүнөттөр эмне үчүн текке кетиши мүмкүндүгү жөнүндө абдан кызык ойлор, илимден, турмуштан алынган фактылар менен бекемделген жүйөлөр көп болду. Мисалы, көбүрүп-жабырган сериалдарга, көркөмдүк жагынан да, мазмундук-идеялык жактан да окуганга эч арзыбаган, турмуштук пайдасы такыр жок тексттерге, социалдык желедеги калжың кеп-сөзгө, ушак-айыңга, күнүмдүк турмуштагы беймаани чыр-чатакка баа жеткис өмүрүбүздү уурдатпайлы деген сонун чакырык жаңырды.

Эч керексиз, эс алдырбай эле эсти оодарган, адамдын акыл-эсин, ички туюмун мокоткон аш-тойлорго – жанаша отургандар менен баарлашканга мүмкүндүк бербей, кайталанма тосттордон башканы угузбаган, ченемден ашыкча катуу коюлгандыктан кишинин ден соолугуна да зыяндуу дүңгүрөк музыкага, ысырапчыл дасторконго коноктордун да, той ээсинин да акчасын, убактысын, өмүрүн коротуп жүргөн адат жөнүндө жаштар катуу айтышты.

Темага тиешеси бар түркүн адабияттардан окуган, телеберүүлөрдөн уккан, Интернеттен алган кызыктуу, кайдыгер эмес адамды сөзсүз ойлонткудай маалыматтар 45 мүнөттүк сабакта жаап жатты, ортого топтолуп жатты, таяныч конспект түрүндө дептерлерге жазылып да жатты. Атаандаш тайпалардын бири жакынкы 5-10 жылга, дагы бири жарым жылга, үчүнчүсү бир күнгө убакытты тескөө планын иштеп чыгып, анан жалпы класстын көз алдында убакыт бирдиктерин эмне үчүн башкача эмес, дал өздөрү сунуштагандай пландаса жакшы болорун түркүн жүйөлөр менен далилдешке далалат жасашты. Берки тайпадагылар теңтуштарынын мыкты ойлорун эле эмес, кемчиликтерин да көрсөтүшкө шашып жатты.

Көпчүлүк ойлор, жүйөлөр, кайчы пикирлер улуу ойчулдардын, атактуу жазуучулардын ж.б. ташка тамга баскандай учкул сөздөрү, илимий-таанымал адабияттардан, басма сөздөн алынган келкилер менен бекемделип турду. «А бирок…» - деп башталган сөздөрдүн көбү толук эмес, цитатанын башталышы же башкача кыйытма түрдө ыкчам айтылып, дароо түшүнүлүп, түркүн көз караштардын кагылышуусу кээде шайыр күлкү менен коштолуп турду. Ыкчам, курч талкуунун жүрүшүндө кайсы бир ойду укпай же туура түшүнбөй калган балдарды теңтуштары: «Уктаба! Түшүркөбө!» - деп тамашалап, уяткарып турушат экен.

Ошол 45 мүнөттүк сабакта эрудициясы менен таң калтырган профессордун лекциясына да сыйбагыдай өтө көп, кызыктуу маалыматтар, фактылар айтылды, талкууланды, сынчыл талдоого алынды. Бир келген өмүрдү өнүмдүү, татыктуу жашап өтүү, жашоодо жаркын из калтыруу жөнүндө тыянак сөздөрдүн ичинен ушул ажайып фразаны алып баруучу кыз тактага өзүнчө бөлүп, бадырайта жазып койду: «Көз ирмемдин өмүрдөгү мааниси»…

Уланбек Эгизбаевди эскерген макалага Кыргызстандын эң четки облусунун эң четки районундагы эң алыскы Жаштык айылында ачылган гимназиянын окуучулары өткөргөн бул сабакты эмне үчүн кыстарганымды сергек окурман туура түшүнөт деп үмүттөнөм. Анткени кеп баарын айтууда эмес – «баарын айтуу» мүмкүн да эмес – кеп биз билген нерселердин чыныгы баасы-баркы канчалык экендигинде, ошол бычылган бааны кез-кезде кайра карап, эң маанилүү деп эсептеген нерсебиздин экинчи, үчүнчү катардагы баалуулуктарга көмүлүп, тебеленип калбаганын текшерип туруу үчүн талкууга, ой жүгүртүүгө түрткү берүүдө. Ушул ыңгайдан алганда, Уландын чагылгандай жаркып өткөн өмүрү жаңы муундун деми менен улантылат, анын өрнөк таасири жүздөгөн жылдар бою сакталат деп ишенем.

***

Балким, өмүр жолу ушундай улуу өрнөк болуп каларын, улам кайра айтылып, жомоктолуп каларын Улан дегеле ойлобогондур. Атак-даңкты эмес, ата-журтка ак кызмат кылууну көксөп, жан аябай, жалтанбай күрөшкөндүгү – кашкайган чындык.

Албетте, бир жыл эмес, жүз жыл, балким, миң жыл кийин да, Улан Эгизбаевдей баатырдын өмүрү ар дайым күнү бүгүнкүдөй, дал ушул чакта болуп жаткандай мааниси, таасири сакталат, рухий жарыгы Чолпон жылдыздай балбылдап жана берет деп ойлойм.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бакиевдердин Беларустагы бизнеси

Асылбек Салиев

"БелаПАН" маалымат агенттиги Кыргызстандын мурдагы президенти Курманбек Бакиевдин иниси Беларуста ири долбоорго катышы бар экенин жазып чыкты. Маалыматка караганда Асылбек Салиев 733 млн. доллар салына турган агрардык корпорацияга үлүшкө кирген.

Бейшембиде Беларустун “БелаПАН” агенттиги мурдагы президенттин бир тууган иниси Жаныш Бакиевдин уулу жөнүндө жаңы кабар таратты.

31 жаштагы Асылбек Салиев акыркы жылдары эл алдында Курманбек Бакиевдин атынан сүйлөп жүрөт. Быйыл да Орозо айында Москвадагы мигранттарга ооз ачырып,​ "Урматтуу мекендештер, туугандар! Мен бүгүн атайын Москва шаарына Минскиден учуп келдим. Курманбек Салиевичтен силерге чоң салам!" - деп отургандарга кайрылган.

“БелаПАН” агенттиги Асылбек Салиев ээлик кылган Maxforse LP жана Altastar LP компаниялары “Беларус улуттук биотехнологиялык корпорациясынын” (БНБК) 22,5% үлүшүнө ээлик кыларын жазды.

Британиянын Каттоо палатасынан текшергенде Maxforse менен Altastar Шотландияда эки башка даректе, бирок бир күндө – 2017-жылдын 25-январында катталганы ырасталды.

Салиев бул эки компаниянын тең “75% же андан көп бөлүгүнө” ээлик кылары көрсөтүлгөн.

Ушул эле реестрден Асылбек Салиев беларус жарандыгын алганын баамдоого болот.

“БелаПАН” жазганына караганда биотехнологиялык корпорацияда Салиевден тышкары беларус өкмөтүнүн (25%), андан тышкары БАЭ (22,5%), Кытай (29%) жана Орусияда (1%) катталган компаниялардын акциялары бар.

Бакиевдердин агробизнеске байланышы тууралуу кабар бир нече жыл мурда эле тараган. Бирок 2017-жылы «Азаттыктын» беларус кызматынын кабарчысы менен болгон маегинде Курманбек Бакиев Беларуста айыл-чарба тармагына акча салып атканы тууралуу маалыматты четке каккан:

"Билесизби, ушактар жөн жерден эле жаралбайт. Бүгүнкү күндө мен эч кайда, эч бир компанияга акча салган жокмун".

Курманбек Бакиев "Азаттыктын" беларус кызматынын суроолоруна жооп берүүдө.
Курманбек Бакиев "Азаттыктын" беларус кызматынын суроолоруна жооп берүүдө.

Асылбек Салиевдин өзү Бакиевдердин башка үй-бүлө мүчөлөрү менен азырынча байланышууга мүмкүнчүлүк боло элек.

Амбициялуу агрокорпорация

“Беларус улуттук биотехнологиялык корпорациясы” (БНБК) 2016-жылы августта негизделген. Аны Кыргызстанда Бакиевдин тушунда премьер-министр болгон Данияр Үсөнөв, азыр тек-жайын өзгөртүп, беларус паспортун алган Даниил Урицкий башкарат.

“БелаПАНдын” маалыматына караганда, корпорация баш калаадан 40 чакырым жердеги Руденск айылында 160 гектар жерге 12 ишкананы камтыган ири комплекс куруп жатат.

БНБК комплексинин макети. Сүрөт "БелаПАН" агенттигинин сайтынан алынды.
БНБК комплексинин макети. Сүрөт "БелаПАН" агенттигинин сайтынан алынды.

БНБК бодо мал, балык, чочко, канаттуулар үчүн заманбап технология менен даярдалган жем, ошондой эле аминокислота, ун, крахмал, глютен, глюкоза, треонин, триптофан заттарын өндүрмөкчү.

“Азаттык” радиосунун кабарчысы “БелаПан” агенттигинин журналисти, макаланын автору Александр Ярошевич менен байланышып бир нече суроо узатты.

"Азаттык": Адегенде БНБК тууралуу айтып бересизби?

Александр Ярошевич
Александр Ярошевич

Александр Ярошевич: Бул долбоорго Кытайдын “Эксимбанкы” 620 млн. доллар жеңилдетилген кредит берген. Өткөн жылы жайда долбоордун салтанаттуу ачылышын жасап, жерпайын түптөшкөн. Ал компаниянын өкүлдөрү менен сүйлөшсөм биринчи завод эмки жылы ишке кирет деген. Башкача айтканда, алар бир нерсе өндүрүп башташат. Азыр курулушу жүрүп атат.

"Азаттык": Кытайлык кредит чоң эле экен, бирок бул долбоорго 733 млн. доллар салынары мурда жазылыптыр. Калган каражат кайдан табылды? Бакиевдер да акча салышканбы?

Ярошевич: Ушул суроо мени көптөн бери түйшөлтүп келет. Менде да балким ал жерде Бакиевдердин үй-бүлөсүнүн акчасы болушу мүмкүн деген шек бар. Азырынча аны далилдей албай турам. Болгону бүгүнкү материал Бакиевдердин үй-бүлөсүнүн бул долбоорго тиешеси бардыгын көрсөтүп турат.

"Азаттык": 733 млн. доллар Кыргызстан үчүн абдан чоң сумма. Ал эми Беларус үчүн бул канчалык чоң долбоор?

Ярошевич: Беларустун шартында да бул абдан ири долбоор. Акыркы жылдары ишке ашырылган, ушунча суммага барабар башка жергиликтүү долбоор эсимде жок. Биздин ишканалар куруп жаткан ири заводдор бар, бирок аларга салынган сумма ашып барса 150-200 млн. доллар. А бул жерде бүтүндөй 700 млн. доллар.

"Азаттык": Бул корпорацияда мамлекеттин да үлүшү бар экен. Андан тышкары жетекчилик кызматтарда мурдагы аткаминерлер иштейт деп жазып атасыздар. Ошондо БНБК беларус бийлиги менен канчалык тыгыз байланышта?

Ярошевич: Ооба, ал жерде 25% мамлекеттин үлүшү бар. Беларустун вице-премьер-министри жана айыл чарба министри бул компаниянын өкүлдөрү катары эсептелет.

Андан тышкары ал жерде мурда айыл-чарба министрлигинде жогорку кызматта иштеген адамдар бар. Мисалы, Надежда Котковец. Ошондой эле президенттик администрациянын жетекчи орун басарынын уулу Илья Снопков иштейт. Ушундай түздөн түз байланыш бар.

Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (ортодо) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясынын” ачылыш аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” интернет басылмасы. 27.7.2018.
Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (ортодо) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясынын” ачылыш аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” интернет басылмасы. 27.7.2018.

"Азаттык": Сиз мурдагы макалаңызда аталган корпорацияда өткөн жылы орточо маяна айына 25 миң доллардан ашканын жаздыңыз. Мени бул абдан таң калтырды. Анткени ошол эле Бакиевдер, Данияр Үсөнов башкарып кеткен Кыргызстанда, атүгүл Беларуста орточо айлык акы мындан ондогон эсе төмөн эмеспи?

Ярошевич: Айлык акы боюнча жагдай мындай. Алар Мүлк боюнча мамлекеттик комитеттин сайтына өздөрүнүн отчетун жарыялашты. Мени андагы сандар таң калтырды. Алардан кандайдыр маалымат алууга аракеттендим. “Силерде айлык акы 25 миң доллар экен, биздин өлкөдө жарандар жада калса айына 500 доллар алышпайт. Эмеге мындай?” десем алар мага “Биз жаңы тармак түзүп атабыз, ал үчүн жогорку кесипкөй адистерди тартуу керек. Алар аз айлыкка иштебейт дешкен. Мен макаланы жарыяларым менен алар каржылык отчетундагы маалыматтарды өзгөртүп салышты. Эми ал жерде орточо айлык 25 миң доллар эмес, 1350 доллар болуп калды.

"Азаттык": Канча киши иштейт экен ал жерде?

Ярошевич: Алар азыр штатында 31 киши бар деп атышат. Бирок мурда мага Урицкий – Үсөнов планыбызда кызматкерлердин санын 1300-1500 кишиге жеткиребиз деп айтып берген.

Өтөөсүнө чыкпаган апрель соту

Курманбек Бакиев үй-бүлөлүк, кландык башкарууга айыпталып 2010-жылы 7-апрелде бийликтен кулатылган. Ошол күнү кеминде 87 карапайым кыргызстандыктын өмүрү кыйылган. Ондогон адам жарадар болушкан. Акыркы жылдары алардын ичинен бир нечеси дүйнөдөн өттү. Жараатынан айыга албай келаткандар да бар.

Апрель кыргыны боюнча соттук жараяндын өкүмү менен Курманбек Бакиев 30 жылга сыртынан кесилген. Убагында Бакиевдердин финансылык кеңешчиси болгон Евгений Гуревич “Азаттык” менен болгон маегинде мурдагы президент жана анын үй-бүлөсү 200-300 млн. доллардын тегерегинде акчаны Кыргызстандан чыгарып кеткенин айткан. Финансы министри Бактыгүл Жээнбаева ушунча сумма чыгарылып кеткенин ырастаган.

Ал эми Данияр Үсөновду (Даниил Урицкий) Кыргызстандын соту өмүр бою эркинен ажыраткан.

Асылбек Салиев Курманбек Бакиевдин бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын мурдагы башчысы Жаныш Бакиевдин уулу. Жаныш Бакиев өмүр бою, экс-президенттин тун уулу Марат Бакиев 27 жылга сыртынан кесилген. Ал эми мурдагы президенттин кенже уулу Максим Бакиев бир нече кылмышка айыпталып, сыртынан өмүр бою эркинен ажыратылган. Ал учурда Лондондо жашап жатканы белгилүү.

Бакиевдин байлыгын Британия текшереби? (31-май, 2018-жыл)

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек менен Сеулду экономика жакындатат

Бишкек менен Сеулду экономика жакындатат
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Пара чыры: прокурор 20 жыл жаза сурады

Азимкан Жусубалиев.

Транспорт жана жолдор министринин мурдагы орун басары Азимкан Жусубалиевдин иши боюнча жараян Бишкектин Биринчи май райондук сотунда өттү.

18-июлдагы соттук жараянда мамлекеттик айыптоочулар Азимкан Жусубалиев жана аны менен бирге айыпталган эки адамдын күнөөсү далилденгенин билдирди.

Биринчи май райондук сотунун маалымат катчысы Асел Равшанбекова прокуратура мурдагы министрдин орун басарын 20 жылга кесүүнү соттон өтүнгөнүн билдирди:

"Прокуратура Жусубалиевди күнөөлүү деп таап, 20 жылга эркинен ажыратууну жана 500 миң сом айыппул салууну сурады. Аны менен бирге айыпталган Болот Токтобаевдин үй- мүлкүн мамлекетке чегерүү менен кошо төрт жылга кесүүнү жана Бехруз Гулрузовго козголгон кылмыш ишин 314-беренеге өзгөртүү менен 2 миллион сом эсеп көрсөткүчүндөгү айыппул салуу сунушталды".

Кийинки жараян 30-июлга белгиленди. Анда айыпталуучулар акыркы сөзүн сүйлөп, андан соң өкүм чыгарышы керек.

Бирок Жусубалиевдин жактоочусу прокуратуранын өтүнүчүнө каршы чыкты. Адвокат Жыргал Бабаевдин айтымында, тергөө Жусубалиевдин күнөөсүн толугу менен далилдебей туруп катаал жаза берүүгө аракет кылууда:

"Тергөө Жусубалиевди "Todini" компаниясынын кызыкчылыгын көздөп, тендерде утканга жардам берген деп жатат. Бирок аталган компания өздөрү акча бербегенин айтты. Ал эми компаниянын өкүлү Гулрузов деген киши ишкананын атынан эмес, өзүмдүн акчамды бергем деп айтып жатат. Чынында эле Гулрузовдун "Todini" компаниясынын кызыкчылыгын коргойт деген тилкаты жок экен. Ошондуктан, Жусубалиевге тагылган айып коррупцияга каршы күрөш деген кампаниянын бир көрүнүшү болуп калды деп эсептейбиз".

Улуттук коопсуздук комитети Жусубалиевди өткөн жылдын декабрь айында 50 миң доллар пара алып жаткан жеринен кармаганын жарыялаган.

Атайын кызматтын материалдарына ылайык, министрдин орун басары акчаны өлкө аймагында курулуп жаткан жол боюнча тендерге катышкан италиялык "Todini" компаниясынын өкүлдөрүнөн пара катары алган.

Чет элдик компаниянын кызыкчылыгын коргоо жалпысынан 520 миң долларга бааланган.


УКМКнын маалыматы боюнча, андан мурда Жусубалиев ортомчулар аркылуу 120 миң доллар алган, ал эми ортомчулук милдетти анын туугандары аткарган.

Сот бул иш боюнча Азимкан Жусубалиевден башка эки кишини: Италиянын "Todini" компаниясынын Алматы шаарындагы филиалынын коммерциялык директору Бехруз Гулрузовго жана ортомчу болду деген Болотбек Токтобаевге айып таккан.

Бул иш убагында абдан чоң талкуу жаратып, президент Сооронбай Жээнбеков министрликтин ишин сынга алган. Мындан соң ошол кездеги транспорт министри Жамшитбек Калилов жумуштан кеткен.


Учурдагы бийликтин тарапкерлери Жусубалиевдин ишин коррупцияга каршы күрөштүн чыныгы далили катары сыпатташкан.

Ошол эле учурда коррупцияга айыпталган аткаминерди катаал жазага тарткан менен бул күрөштөн натыйжа чыкпай, жемкорлуктун аягы тыйылбаганын айткандар да арбын.

Маселен, Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев коррупцияга каршы күрөштүн жыйынтыгы сезилбей, чиновниктер андан сабак алган жок деген пикирде:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

"Коррупцияга каршы күрөштөн сабак алгандар жок. Өкмөт, өкмөт башчысы катуу киришип, бул жаатта ишин дагы күчөтүшү керек. Мына инвестиция жок, инвестор келбей жатат деп жатабыз, экономикалык көрсөткүчтөр артка кетти. Эгер биз коррупциялык көрүнүштөрдү тыйып, анын жыйынтыгын көрсөтүп, сабак алгандай комплекстүү иш алып барбасак, Түштүк Кореянын же башка өлкөнүн премьер-министри келип, миң жолугушуу өткөрсө да инвестиция келбейт".

Коррупция менен күрөш президент Сооронбай Жээнбековдун башкы ураандарынын бири болууда. Бул жаатта Бишкек ЖЭБи, Тарых музейин оңдоо сыяктуу бир нече чуулгандуу иштер ачыкка чыгып, мурдагы премьер-министрлер баш болгон көп сандагы аткаминерлер камакка алынды.

Бирок оппозиция камакка алынгандардын көпчүлүгү учурдагы бийликтин каршылашы болгонун жана бул күрөш саясий өңүттө жүрүп жатканын билдирүүдө.

Ошол эле кезде байкоочулар бажыдагы коррупция бир нече жолу көтөрүлгөнүнө карабай ага каршы чара көрүлбөй турганы, бул күрөшкө көлөкө түшүрүп жатканын белгилешет.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мандела: Өлкөнү тааныш үчүн түрмөсүн кыдыр

Мандела: Өлкөнү тааныш үчүн түрмөсүн кыдыр
please wait

No media source currently available

0:00 0:16:11 0:00

Мамлекет криптовалютадан чочулап турат

Иллюстрациялык сүрөт.

Каржы полициясы Бишкекте криптовалюта, тактап айтканда биткоин өндүргөн майнинг-ферма табылганы тууралуу маалымат таратты.

Маалыматка караганда жабдыктардын наркы 1,5 миллиард доллар туруп, ферма айына 6-7 мегаватт электр энергиясын коротот. Анын акчалай чыгымы 13-14 миллион сомго чыгат. Мынчалык электр энергия 700 орточо турак үйдүн керектөөсүнө жетет.

Компания өзү ондогон миллион сом каражат жүгүртөт. Бир караганга ийгиликтүү бизнес сыяктанып көрүнгөнү менен, ишкердиктин бул түрү канчалык легалдуу экенин мамлекет өзү аныктай албай турат.

Анткени, Кыргызстанда энергияны көп талап кылган майнинг-компаниялардын ишмердигин жана криптовалютанын жүгүртүүсүн мыйзам көзөмөлдөй албайт.

Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финполиция) майнинг-ферманын ээсине салыкты, бажы төлөмдөрүн жашыруу, кылмыштуу кирешелери адалдоо деген үч айып коюп жатат.

Тергөөнүн маалыматына караганда ферма IT-компания катары иштеп келаткан, жабдыктарды алып келүүдө бажыны кыйгап өткөн жана кирешеден түшкөн салыктарды төлөгөн эмес.

Бишкектен табылган майнинг-ферма.
Бишкектен табылган майнинг-ферма.

​Финполиция ферманы IT-компания катары “санариптик акча жасоо менен алектенген кылмыштуу топ” иштетип келаткан деп эсептейт. Ээлери кимдер экендиги тууралуу азырынча ачык маалымат жок. Бирок, ачык маалыматтарда кытайлык жана кыргызстандык ишкерлер иштеткени айтылат.

Тыюу салбай коюу – уруксат берүү эмес

​Кыргызстанда криптовалютаны чыгарууга чектөө жана жаза жок деп эсептеген IT-коомчулук бул окуяны түшүнбөй турат. Тармактын адистеринин баамында тыюу салынбаган ишкердик кылмыш болуп эсептелбейт. Мындай пикири менен Кыргызстанда былтыр биринчи жолу дата-борбор түзгөн NSP компаниясынын башкы директорунун орун басары Эрмек Ниязов бөлүштү:

Эрмек Ниязов.
Эрмек Ниязов.

"Бул - ишкердиктин картөшкө өстүргөндөй эле түрү. Майнерлер болгону криптовалюта өндүрүү үчүн компьютердин мүмкүнчүлүгүн пайдаланат. Алар аппараттарын иштетип коюп отура беришет. Эгер алар IT-компания катары катталса, анда ал бизде майнинг сектордун жоктугун гана билдирет. Бирок бул дагы кылмыш эмес. Картөшкө өстүрүп атып, жанына помидор отургузуп койгонуңуз үчүн сизди күнөөлөгөнгө болбойт. Бул ар түрдүү өсүмдүктөр, бирок, чарбак бирөө эле да!".

Майнинг-ферманын ишине байланыштуу тергөөнү тынчсыздандырган дагы эки маселе бар. Бири - криптовалютанын жасалышы, экинчиси – электр энергиянын эбегейсиз көп короп жатышы.

“Криптовалюталар мамлекеттүүлүккө доо кетириши мүмкүн”

Дүйнө жүзүндө криптовалютага мамиле бир кылка эмес. Батыш өлкөлөрүндө ага виртуалдык валюта, чет өлкөлүк валюта, товар, кызмат көрсөтүү, каржылык актив катары да мамиле жасагандар бар. Ал эми Жапонияда биткоин расмий төлөм каражаты катары таанылган.

Кытай майнингдин көлөмү боюнча кынтыксыз лидер. Технологиялык компаниялар жеке криптовалюта түзүүгө кызыкдар. Алардын эң алдына жакынкы жылдары "Фейсбуктун" Libra продуктусу чыгышы мүмкүн. Долбоорго Visa, Mastercard, PayPal, Uber Technologies өңдүү компаниялар кошулганы кабарланууда.

Кыргызстандын бийликтери электрондук акчанын жаңы түрүнө мамилесин биринчи жолу билдирип жатат.

Каржы полициясы криптовалюталар “мамлекеттин ички валюта-каржылык башкаруусуна, бюджетти көзөмөлдөшүнө, коомдук тартипти жана мамлекеттик коопсуздукту камсыздоосуна терс таасир этет” деп эсептейт.

Опурталдуу жагы катары Финполиция төмөнкүлөрдү белгилеген: акча чыгаруу чачыранды болуп, “акча каражаттарынын топтоочу, жүгүртүүчү милдеттери үзгүлтүккө учурап, транзакциялар көзөмөлдөнбөй, улуттук валюта алсырайт, электр энергиясынын кошумча наркы жок, кайтарымсыз пайдалануу көбөйөт, ошондой эле ыктымал социалдык жарылуу коркунучу пайда болот, мамлекеттин ички жана тышкы функциялары алсызданат”.

Өлкөнүн каржысын көзөмөлдөөчү орган – Улуттук банк да криптовалютаны колдонуунун тобокелдиги жогору деп эсептейт. Улуттук банк криптовалютаны колдонбоону, аларды сатуу же сатып алуу, башка валюталарга жана активдерге алмаштыруу операцияларына катышпоону мурда эле сунуш кылган. Улуттук валюта “Азаттыкка” төмөнкүдөй жооп берди:

“Криптовалюталар кандайдыр бир жеке же каржылык активдер менен жабдылган эмес. Алардын сатып алуу жөндөмү суроо-талаптын жана сунуштардын негизинде гана түзүлөт. Мындай жагдай криптовалютаны олку-солкулукка, туруксуздукка ыктатып, ликвиддүү жана ишенимдүү актив катары аныктай албайт”.

Биткоин алуучу жабдык.
Биткоин алуучу жабдык.

​Ишкерлер расмий органдын аргументтерине макул эмес. Криптовалюталар мамлекеттүүлүк үчүн тобокелдик жаратпайт, анткени, Кыргызстанда аларга бир нерсе сатып алуу же сатуу мүмкүн эмес.

"Криптовалюталарды кыргыз сому менен чогуу алып жүрүү же аралаштыруу да мүмкүн эмес. Криптовалюталар товар катары жасалат жана биржаларда сатылат. Американын, Европанын, Орусиянын биржаларында рубль, доллар, евро сыяктуу валюталарга сатышат, сатып алышат. Башкача айтканда, Кыргызстанда криптовалюта жүгүртүлбөйт", - дейт ишкер Эрмек Ниязов.

Электр энергиясын бүтүндөй кичирайондордой колдонуу кылмышпы?

Криптовалюта өндүрүү кымбат баалуу жабдыктарды жана ири өлчөмдөгү электр энергиясын талап кылат. Финполдун баамында майнинг-фермалар киреше алып келбейт, ошол эле учурда экономиканын реалдуу секторун зарыл электр энергиядан куржалак калтырып жатат.

Улуттук энергохолдингдин жетекчиси Айтмамат Назаров көйгөйдү чечүүнүн жолун майнинг компанияларды көмүскөдөн ачыкка чыгаруудан көрөт.

Энергохолдинг ири подстанциялардын же гидроэлектрстанциялардын жанына өзүнчө майнинг-аймактарды түзүүнү сунуш кылып жатат. Бул тууралуу жетекчи Энергокомпаниялардын жетекчилери менен 3-июлда өткөн жолугушууда билдирген:

Айтмамат Назаров.
Айтмамат Назаров.

"Майнинг компаниялар Улуттук энергохолдинг менен түз иштешүүгө укук ала алат. Биз бул максатта 100-200 МВт электр энергиясын карап көрүүгө даярбыз. Буга байланыштуу аларга энергосектордун мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен реалдуу тариф сунушталмак".

Энергохолдингдин жетекчиси ошол эле учурда көмүскөдө ишин уланткан майнинг-компаниялар жабыларын эскертти.

Кыргызстанда өнөр жай ишканалары үчүн электр энергиясына тарифтин киловатт-саатынын баасы - 2 сом, 24 тыйын. Улуттук энергохолдинг майнинг-компаниялар үчүн бааны кошуна өлкөлөргө импорттолгон электр энергиянын баасына чейин көтөрсө болот деп эсептейт. Ишкерлер болсо майнерлер кайра көмүскө ишке өтүп кетпеши үчүн баа объективдүү болушу керек деген пикирде.

Электр энергияга баа тарифин Отун-энергетика комплексин көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик агенттик аныктайт. Агенттиктин “Азаттыкка” билдиргенине караганда, майнинг-фермалар үчүн атайын тариф иштелип чыга элек.

Мамлекеттин жаңы бизнеске мамилеси

Экономика министри Санжар Мукамбетов Кыргызстандагы бизнес-климатты жакшыртуу жаатында өкмөттүн жетишкендиктери тууралуу 17-июлда Бишкекте өткөн кыргыз-корей бизнес форумунда баяндама жасады.

Министрдин айтымында Кыргызстанда “бизнес туруктуу жана ийгиликтүү өнүгүп жатат, ишкерлер административдик басымдан корголгон, бийлик менен бизнес-ассоциациялардын өнөктөштүк карым-катышы калыптанган.”

Бирок иш жүзүндө мамлекет өтө жаман өнөктөш дейт ишкер Тилек Токтогазиев. Анын айтымында Кыргызстандагы кырдаалды байкап көргөн инвесторлор өз каражатын салууга батына алышпайт:

Тилек Токтогазиев.
Тилек Токтогазиев.

"Тыюу салынбаганы - уруксат берилгени. Финпол кырдаалды териштирүүгө аракет кылбай эле киши болсо болду, берене табылат деген принцип менен аракеттенүүдө. Адамдар миллиондогон долларларды салып, электр энергиясын убагында төлөп турган. Бирок, аларды кылмыштуу топ деп аташты. Бул жаңылыкты чет өлкөдө окугандар бул тармакка каражат салгылары келбей калат. Башка өлкөлөрдө болсо инвесторлор үчүн күрөшүп атышат".

Тилек Токтогазиев азыр азык-түлүк өндүрүүчү дүйнөдөгү ири компаниялардын бири Nestle компаниясын Кыргызстанга тартуу аракетинде.

Президент Сооронбай Жээнбеков дайыма чет элдик инвесторлорду Кыргызстандын экономикасына каражат салууга чакырып, мамлекеттик органдардын жакшы мамилесин, либералдуу мыйзамдарды аргумент катары белгилеп келет. Бирок, Doing Business-2019 рейтинги боюнча Кыргызстан 190 өлкөнүн ичинен 70-орунду ээлеп турат.

(BUS)

Макаланын орусчасын бул жерден окуңуз.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Балдар маданияттан алыстап баратат

"Музейдеги түн" акциясында тартылган сүрөт.

Бишкекте «Роза Отунбаеванын демилгеси» фонду «‎Балдардын заманбап искусствосу» ‎деген темада талкуу өткөрдү. Ага искусство таануучулар, билим берүү мекемелеринин адистери, музей жана театр жетекчилери катышты.

Талкуунун жүрүшүндө бул багытта Бишкек шаарындагы өспүрүмдөр арасында жүргүзүлгөн изилдөөнүн жыйынтыгы да тартууланды.

Изилдөөчүлөр учурда балдар мамлекеттик маданий мекемелерге өтө аз бара турганын, себеби алар үчүн программалар жокко эсе экенин айтууда.

«‎Илим»‎ билим берүү комплексинин адабият мугалими Тамара Белоконь балдар музейге өз каалоосу менен барбай калды деген пикирде:

«‎Бул маселе таптакыр башкача чечилиши керек. Бүгүн биздин балдар кайда? Дал ушул тапта алар кайсы мекемеде жүрүшөт? Албетте "Азия моллдо", "Бишкек паркта", "Бишкек борбордо" жана башка жайларда. Эмне үчүн? Бизде ал дүкөндөрдөн кымбат буюм сатып ала турган бай адамдар көппү? Жок! Анда эмне үчүн ошол жерге барышат? Анткени ал жакта жагымдуу, ыңгайлуу орундуктар бар. Отуруп эс алса, же бир аз тыйыны болсо ар кандай оюндарды ойной алышат».‎

Тамара учурда Кыргызстанда музейлердин, театрлардын, жалпы эле маданий очоктордун ички көрүнүшү, иштөө тартиби эскиргенин белгиледи. Ошондуктан маданий жайлар жаштарды өзүнө тартуу үчүн заманга ылайык өзгөрүп, жаңыланып турушу кажет экенин айтты.


Адистер Кыргызстанда айрыкча музейлердин ички маанайы Москвадагы Владимир Ильич Лениндин сөөгү жаткан мавзолейге окшош экенин белгилешти.

Себеби көрүүчүлөр музейлерге адатта кабагын бүркөп, өтө олуттуу түр менен кирүүнү адатка айлантып алышкан. Ошондуктан маданий мекемелерге жаштардын келиши кыйын экенин кеп кылышты.

Талкууда ортого салынган «‎Мамлекеттик маданий-билим берүү мекемелеринде балдар үчүн программалар эмнеге аз?»‎ деген иликтөөдө ага катышкан балдардын 71 пайызы кинотеатрларга мультфильм көрүү үчүн бара турганын айтса, калганы башка маданий жайларга барып жатканын билдиришкен.

Бул сурамжылоону маданият тармагы боюнча серепчи Гүлбара Абдыкадырова жүргүзгөн.

«‎Сурамжылоонун негизинде биз маданий мекемелердин жетекчилери, кызматкерлери менен да маектешип көрдүк. Чындыгында бизде балдар аудиториясы менен иштеп, алардын каалоосун, суроо-талабын аныктай турган жооптуу адистер деле жок экен. Бул көп себептердин бири гана болсо керек».‎

Мындан башка себептерге каржынын тартыштыгынан улам балдар үчүн жаңы оюн-зооктор даярдалбай жүргөнү, адистердин жетишсиздиги, балдар үчүн жазылган чыгармалардын аздыгы сыяктуу көйгөйлөр кирет.

Чет өлкөдө маданий билим берүү кандай?

Искусство таануучу Разия Сырдыбаева башка өлкөлөрдө жаш балдар үчүн маданий жайларга баруу үчүн көп жана жакшы шарттар түзүлгөнүнө токтолду.

«Паржидеги концерттик залдын кире беришинде балдардын бутунун алдына коюп отурганга отургуч беришкенин көргөм. Себеби ал бир сааттан ашык отурганда кыйналып кетиши мүмкүн. Ал эми концерттин мазмуну, мааниси, формасы тууралуу айтпай эле коёюн»‎.

​Разия бүгүнкү муун бармактайынан заманбап технологияга жакын өсүп жаткандыктан маданий мекемелер аларды өзүнө тартуу үчүн көптөгөн жаңы ыкмаларды колдонушу зарыл деп эсептейт.

2013-жылдан бери «‎Музейдеги түн»‎, «‎Музейдеги каникул»‎ өңдүү бир топ акцияларды өткөрүп келген искусство таануучу, учурда борбордогу Фрунзе музейинде директордун орун басары болуп иштеп жаткан Чолпон Тентиева маданият мекемелеринин ишин азыркы заманга ылайыктоо үчүн бул тармакка жаш адистерди тартуу зарыл деп эсептейт.

"Музейдеги түн" акциясына барган жаштар.
"Музейдеги түн" акциясына барган жаштар.

«‎Музейлерде өзгөчө программалар болушу керек. Кийинки муун музейлерсиз, китепканасыз өскөнү туура эмес. Маданият коомду, ар бир адамды калыптандырууга чоң салым кошот. Буга "Музейдеги түн" акциясынын салымы зор деп эсептейм. Себеби, быйыл алты саат ичинде музейлерге 39 миң бала келди. Бул иш-чара мага маданият тармагын да трендге айлантса болот деген ишеним берди».‎

Тентиева учурда өзү иштеп жаткан музейде реформа башталганын, ал жакында өз жемишин бере турганын кошумчалады.

«Роза Отунбаеванын демилгеси» фонду өткөргөн «‎Балдардын заманбап искусствосу»‎ аттуу талкуунун соңунда 10 бөлүмдөн турган резолюция кабыл алынды. Анда балдар үчүн жаңы программаларды иштеп чыгуу, маданий жайларга баруу тартибин калыптандыруу, маданий окуяларды жарнамалоо, коомчулукту искусство таанууга тартуу боюнча таасирдүү иш-чараларды өткөрүү сыяктуу бир топ максаттар камтылган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкекте медиаконференция өтүп жатат

Бишкекте медиаконференция өтүп жатат
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:31 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG