Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
ишемби, 25-январь, 2020 Бишкек убактысы 23:57

Борбор Азия

"Ферганалык келиндердин" таасири

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев жана Ислам Каримовдун жесири Татьяна Каримова.

Өзбекстандын азыркы бийлиги мурдагы өлкө башчысы Ислам Каримовдун туугандарын, жакын санаалаштарын куугунтуктап жатабы? Жакында эле президент Шавкат Мирзиёев Ферганадагы завод-ишканалардын кыйрашы үчүн “Ферганалык келиндерди” айыптаган.

“Ферганалык келиндер”

«Азаттык» радиосунун өзбек кызматына келип түшкөн аудиодо Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевге таандык деген үн Фергана облусунун экономикалык абалы тууралуу айтып жатып, чөлкөмдөгү ишканалардын иштебей турганын сынга алган.

- Соңку 27 жыл ичинде Ферганада бир да жаңы ишкана түптөлгөн эмес. Биз үчүн Ферганадагы мунай заводунун имаратын темир-тезекти кайра иштетип чыгарчу жерге өткөрүп салсак пайдалуу болот деп ойлойм. “Ферганалык келиндер” бул ишкананы бузуп, кыйратып салышты. Бул канчалык орой болбосун, мен айтам. Анткени силер баарыңар сөз ким жөнүндө болуп жатканын түшүнүп турасыңар. Ал келемиштер Ферганадагы бардык ишканаларды ээлеп алып, жок кылышты, тоноп кетишти. Бул да чындык, - деп айткандары 11-сентябрда Фергананын активи менен жолугушууда жаздырылган.

Шавкат Мирзиёев «Фергананын келиндери» деп мурдагы президент Ислам Каримовдун аялы Татьяна Каримова менен анын сиңдиси Тамараны айтып жатканын көп адамдар дароо белгилешкен.

Мурдагы биринчи айым сиңдиси экөө Ферганада туулуп-өскөн. Бул аймактагы завод-фабрикалардын бардыгы 2000-жылдардан тартып экс-президенттин балдызы Тамара Собированын уулу Акбарали Абдуллаевдин көзөмөлүнө өткөнү айтылып жүргөн. Ал 2012-жылы президент таажездесинин көзү тирүү кезинде эле ар кандай чуулуу иштерге байланыштуу 15 жылга абакка отургузулуп, эки жарым жылдан кийин шарттуу бошогон.

Каримов дүйнөдөн кайткандан кийин бир ай өтпөй Абдуллаев чет өлкөгө чыгып кеткен. Ал 800 млн. долларды чыгарып кеткенин тергөөчүлөр билдирип, кылмыш ишин да козгошкон.

- Акбарали Абдуллаевдин иши эгемен Өзбекстандын тарыхындагы каржыга байланыштуу эң ири иш болушу мүмкүн. Бул жерде кеп кеминде 800 млн. доллар тууралуу болуп жатат, бул прокуратуранын маалыматы. Канча каражаттын тек-жайы аныкталбай калды? Акбарали Абдуллаев Фергана өрөөнүндөгү эң кубаттуу ишканаларды, мунай заводдорун, кварц заводдорун жана башкаларды көзөмөлдөп турган. Жалпылап айтканда, Өзбекстандагы иштеп турган өндүрүш компанияларынын баары анын көзөмөлүндө болчу, - дейт "Азаттыктын өзбек кызматынын жетекчиси Алишер Сидиков.

Абдуллаев 2017-жылы Украинада Өзбекстандын өтүнүчү менен кармалган. Расмий Ташкент Киевден аны экстрадициялоону талап кылган. Бирок ал мекенине кайтарылса өлтүрүп коюшарын айтып, украин бийлигинен качкын макамын сурап кайрылган. Украинанын Миграция кызматы былтыр июнь айында анын суранычын канааттандырган. Абдуллаевдинн азыр кайда экени белгисиз.

2000-жылдардагы АКШнын Өзбекстандагы элчиси Жон Пурнелл өзүнүн турумун бекемдеш үчүн мурдагы президенттин жакындарын куугунтуктоо мурдагы советтик мамлекеттерге таандык көрүнүш экенин белгиледи.

- Болгону ошол. Мирзиёев ким бийликте турганын көрсөткүсү келет, -дейт Пурнелл.

Өкмөттөгү тазалоо

2016-жылдын сентябрь айынын башында Каримовдун өлгөнү жарыяланган соң бийликке келген Мирзиёев коррупцияга каршы өнөктүк баштап, анын алкагында ондогон жогорку кызматтагы аткаминерлер иштен алынды.

Алардын арасында кол тийбес деп саналган, өзбек атайын кызматын жыйырма жылдай жетектеген Рустам Иноятов да бар. Көп өтпөй маркум Ислам Каримовдун дарегине сын пикирлер бийлик тараптан да айтыла баштады.

Бир нече мамлекеттик телеканалдардын журналисттери аларга Каримовдун ысымын атоого тыюу салынганын белгилешсе, Ташкенттеги мамлекеттик музейден Каримовдун бардык сүрөттөрү алынганын ошол жерде иштегендер айтышты.

Ислам Каримовдун үй-бүлө мүчөлөрү кийинки убакта эл алдына да чыкпай калышты. Татьяна Каримова акыркы жолу 2017-жылдын август айында Ташкентте жолдошунун элесине арналып курулган мавзолейдин ачылышына катышкан. Ал жерде Каримовдун кичүү кызы Лола Каримова-Тилляева да болгон. Ал өзү менен кошо Каримовдун жээн небереси, Гүлнаранын кызы Иманды ээрчите барган.

Имандын энеси, бир кездеги модел, дипломат, дизайнер жана ырчы Гүлнараны "атасынын мураскери" деп аташчу.

Кийин Гүлнаранын ысымы коррупция боюнча айыпталган бир катар чет элдик компаниялар менен байланышта болуп чыккан. 2014-жылы үй ал камагына отургузулган. 2015-жылы августта Ташкент соту Гүлнара Каримованы салык төлөөдөн качуу, акча уурдоо, пара талап кылуу, оффшордук компаниялардагы документтерди жок кылуу боюнча күнөөлүү деп таап, беш жылга эркинен ажыраткан. Бирок Гүлнара азыр кайсы абакта жазасын өтөп жатканы жөнүндө маалымат жок.

Ислам Каримовдун кыздары Гүлнара менен Лола.
Ислам Каримовдун кыздары Гүлнара менен Лола.

Каримовдун кичүү кызы Лола Каримова-Тилляева 2017-жылы буга чейин аркалап келген мамлекеттик кызматтардпн кетерин жарыялаган. Тактап айтканда, Парижде жайгашкан Бириккен Улуттар Уюмунун Балдар фонду - ЮНЕСКОдогу Өзбекстандын элчиси кызматынан жана өлкөдөгү Гимнастика федерациясынын башчылыгынан кетип жатканын айткан.

Лола Каримованын жолдошу Тимур Тилляев Өзбекстандагы эң ири деп саналган “Абу-Сахий” соода-транспорт компаниясынын жана ушундай эле аталыштагы базардын кожоюну болчу.

Ал “Абу-Сахийди” 2006-жылы негиздеп, аны ири компанияга айланткан. Анткен менен 2017-жылдын соңунда “Абу-Сахий” башка колго өтүп, аталышы да өзгөртүлгөнү маалым болгон. Канчага жана кимге сатылганы белгисиз. Тилляевдин адвокаты бул маалыматты “Азаттыктын” өзбек кызматына ырастап, кеңири маалымат берген эмес. Ал ошондой эле "Абу-Сахий" салыктарды өз убагында төлөп келгенин кошумчалаган.

Март айында Өзбекстандын мамлекеттик телеканалында тогуз мүнөттүк берүү көрсөтүлүп, анда «Абу-Сахий» 2016-2017-жылдары мамлекетке 55 млн. доллар көлөмүндөгү салык төлөбөй койгону маалымдалган.

Ислам Каримовдун кичүү кызы Лола жана анын жолдошу Тимур Тилляев.
Ислам Каримовдун кичүү кызы Лола жана анын жолдошу Тимур Тилляев.

Орус илимдер академиясынын жана Британиядагы Chatham House аналитикалык борборунун мүчөсү Станислав Притчин Өзбекстанда бардык нерсе кандайдыр институттарга эмес, адамдарга байланганын айтат.

- Буга чейин Ислам Каримов жана анын үй-бүлөсү бийлик менен экономиканын борборунда болушкан. Албетте, ал адам алмашкандан кийин система да өзгөрүшү керек - дейт Притчин.

Байкоочулар белгилешкендей, Мирзиёевдин бийлиги Каримовдун заманында ийгиликке жеткен ишкерлерге бут тосуп, өкмөттөгү аткаминерлердин кызматтан алып жатышы Өзбекстандагы саясий институттар абдан морт экенин жана өнүкпөй калганын көрсөтөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Интерактивдүү тасма: каармандын тагдырын көрүүчү чечет

Интерактивдүү тасма: каармандын тагдырын көрүүчү чечет
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:09 0:00

Уйгур активисттин сырдуу өлүмү

Кытайдын Шинжаң аймагында былтыр 24-ноябрда белгилүү уйгур активист Варис Абабекри 53 жаш курагында ажал тапкан.

Ал көзү өтөрдөн бир апта мурун Бээжин "тарбиялоочу лагерь" деп атаган жайдан бошоп чыккан. Активисттин жакындары лагерге түшкөнгө чейин саламаттыгы жакшы болгонун айтып келишет. Анын сырдуу өлүмү мындай жайлардагы адам чыдагыс кыйноо, зордук-зомбулук тууралуу жоромолду күчөттү.

Өч алуубу?

Германиянын Мюнхен шаарында жайгашкан Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгрессинин билдиришинче, Варис Абабекри 2019-жылы январь айында камакка алынган. Ал 1980-жылдары Шинжаң университетинде окумуштуу студенттердин союзун түзгөндөрдүн бири болгон. Аталган уюмдун башчысы, группалашы Долкун Иса менен чогуу 1988-жылы июлда Кытай бийлигинин уйгур улутундагы элди басмырлаганына, кытай тектүү жарандарды Үрүмчүгө көчүрүп келүү саясатына каршы нааразылык акцияларына катышкан. Мындай акциялардан кийин Абабекри менен Долкун абройлуу бул окуу жайдан айдалган жана куугунтукка кабылган.

Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгрессинин маалыматы боюнча, Абабекри 1990-жылдары бир канча жолу түрмөгө отуруп чыккан. Кийинчерек Абабекри кино тармагына ыктаган жана "Tengritag Ekrani" деп аталган журнал чыгара баштаган. Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгресси Абабекри былтыр жыл башында дагы башка маданий ишмерлер, интеллигенциянын өкүлдөрү менен чогуу кармалышы ыктымал деп боолголойт. Анткени "кытай бийлиги сөзү өтүмдүү, коомго таасир эте алган уйгур тектүү жарандардын оозун басууга аракет кылып жатат" дейт уюм.

Абабекринин ажал тапканын "Уйгурлар үчүн өнөктүк" уюмунун аткаруучу директору Рушант Аббас да "Твиттердеги" баракчасы аркылуу тастыктады.


"Эркин Азия" радиосу Абабекринин өлүмүн өз алдынча иликтегенге аракет кылган. Алар Үрүмчүдөгү Галибиет округундагы полициянын өкүлү менен сүйлөшкөндө, ал активист тууралуу укпаганын жана Кытай бийлиги улуттук азчылыктын өкүлдөрүн күчтөп камап турган жайлар тууралуу билбей турганын айткан. "Эгер силер муну билгиңер келсе, Үрүмчүгө келип, күбөлүгүңөрдү көрсөткүлө" деп жооп берген.

Үрүмчүдөгү Саясий жана укук маселелери боюнча комиссиянын атын атабоону өтүнгөн кызматкери Абабекри өлгөнү тууралуу укканын айтып берген. Анын өлүмү кокусунан болгонун, жаназасы Ногай мечтинде окулганын кошумчалаган. Анын айтымында, активист кыйноодон эмес, жүрөгү кармап калып жан таслим болгон. Ал Абабекри түрмөгө эмнеге түшүп калганын билбей турганын, бирок ал бийликке жакпаган жагдайларга кабылганын билдирген.

"Ал убагында Шинжаң университетинен чыгып калган жана бир канча жолу соттолгон. Ошондой эле аялуу темалардагы макалаларды журналдарга жарыялаган", - деген үрүмчүлүк аткаминер.

Атын атабаган аткаминер Абабекри паспорт алуу үчүн бир канча жолу кайрылганын кошумчалады.

"Эркин Азия" радиосу Үрүмчүдөгү Варис Абабекринин жакын досторунун бири менен байланышкан. Ал досу өткөн жылдын башында камакка алынганга чейин саламаттыгы мыкты болгонун айтып берген.

Бээжин башында мусулман азчылыктар күчтөп кармалып турган жайлар тууралуу маалыматтарды жокко чыгарып келген. Андан кийин радикалдашуунун алдын ала турган тарбиялоочу, кесип үйрөтүүчү жайлар деп атай баштаган. Бирок улуттук азчылыктардын өкүлдөрү андай жайларда тууган-уругуна кабар бербей эркинен тыш кармалып турганы, катаал мамилеге кабылганы тууралуу бир канча окуялар ачыкка чыккан. Лагерлерде тамак-шарты начар экени, күзөтчүлөр өтө орой мамиле кылары белгилүү болгон.

"Эркин Азия" радиосу лагерде жүргөндө, же бошоп чыккандан кийин ондогон адам өлгөнүн жазган. Алардын айрымдарына убагында медициналык жардам көрсөтүлбөй саламаттыгы кескин начарлап кеткени, башына түшкөн азапты көтөрө албай кайгыдан ажал тапкандары да болгон.

"Атайлап жок кылуу"

Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгрессинин өкүлү Иса Абабекринин өлүмү кокусунан эмес деген пикирде, ал "Кытай бийлиги уйгур элитасын атайлап жок кылуу саясатын баштады" деп айтты.

"Биз Варистин кандайдыр бир олуттуу илдетке кабылганы тууралуу эч качан уккан эмеспиз. Анын өлгөнүнө байланыштуу бизге келип түшкөн маалыматтар да муну ырастайт. Анын саламаттыгы чың эле. Бошонуп чыгып келгенден кийин бир жуманын ичинде өлүп калганы ал катуу зордук-зомбулукка, кыйноого кабылганынан кабар берет".

Исанын айтымында, Уйгурлардын бүткүл дүйнөлүк конгресси лагерлердеги кыйноолорду бир канча булактар аркылуу бышыктаган. "Бийлик Абабекрини өлөөрүнө саналуу сааттар калганда бошоткон өңдөнөт", дейт Иса. Ал ошондой Абабекринин кармалганын укканда эле Кытай бийлиги аны өлтүрүп койбос бекен деп чочулаганын да кошумчалады.

"Варис 1985-жылдагы студенттик кыймылдын лидерлеринин бири эле. Ал 1988-жылдагы студенттердин нааразылык акциясындагы да көрүнүктүү активист болгон. Кытай бийлиги үчүн бул өч алуу мезгили. Досумду лагерге камап, аны жазалайт деп көзүм жетип турду эле", деди Иса.

АКШнын аракети

Шинжаңдагы улуттук азчылыктын өкүлдөрү кабылган жагдайга байланыштуу эл аралык коомчулукта тынчсыздануу байма-бай айтыла баштады.

АКШнын Өкүлдөр Палатасы былтыр жыл этегинде Кытайдын Шинжаң аймагындагы адам укуктарынын бузулушуна жана ислам динин тутунган аз улуттарга карата репрессиясына байланыштуу мыйзам кабыл алган. Анда бул иштерге жооптуу Кытайдын жогорку кызмат адамдарына санкция салуу жана башка чаралар каралган.

«Уйгур актысы» деп аталган мыйзам долбоорунда Кытайдын Шинжаң-уйгур автоном районунда адам укуктарынын одоно бузулушуна байланыштуу Бээжиндин дарегине олуттуу сын айтылган.


Кошмо Штаттар андан кийин Шинжаң аймагындагы мусулмандардын укуктарын бузууга катыштыгы бар деген кытайлык 28 компания менен уюмду “кара тизмеге” киргизген. Санкциялык тизмедеги мамлекеттик мекемелер менен жеке менчик компаниялардын арасында Шинжаң уйгур автоном облусунун коомдук коопсуздук башкармалыгы, ага баш ийген 19 уюм жана 8 компания бар. Эң белгилүүлөрү – видеокөзөмөл системаларын чыгарган дүйнөдөгү эң чоң "Hikvision" фирмасы жана адамдын жүзүн таануу технологиялары тармагындагы башка лидер-өндүрүүчүлөр.

Былтыр ноябрь айында кеңсеси Вашингтондо жайгашкан «Чыгыш Түркстан» улуттук козголуш кыймылы (ETNAM) Кытайда мусулман азчылыктары кармалып турган 500гө жакын лагерь жайгашкан жерди таап чыккан.

Журналисттик иликтөөчүлөрдүн эл аралык консорциуму Кытайдын Шинжаң-уйгур автоном районунда аз улуттардын өкүлдөрү менен мусулмандар күчтөп кармалган лагерлер тууралуу ондогон жашыруун документтерди жарыялаган. Анда Кытай бийлигинин лагердеги жетекчилеринин буйруктары, он жылга соттолгон уйгур улутундагы эркектерге чыккан өкүмдөр бар.

Дүйнөдөгү 17 маалымат каражаты чогуу иликтеген, «Кытай тору» деген ат менен жарыяланган баяндамада мындай лагерлер уйгурларды жана башка аз улуттарды күчкө салып диний ишенимин өзгөртүү жана ассимиляция кылуу максатында түзүлгөнү айтылат.

Бириккен Улуттар Уюмунун маалыматына ылайык, ушул тушта Кытай бийлиги жалпы саны бир миллиондой уйгур жана башка мусулман азчылыктардын өкүлдөрүн атайын лагерлерде эркинен тыш кармап отурат. Бээжин мындай дооматтарды четке кагып, андай жайларды "тил жана кесип үйрөтүүчү борборлор" деп атайт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айсултан Назарбаев өмүрүнө коркунуч жаралганын айтты

Айсултан Назарбаев.

Казакстандын мурунку президенти Нурсултан Назарбаевдин небереси, казак парламентинин төрайымы Дарига Назарбаеванын уулу Айсултан Назарбаев өмүрү коркунучта экенин өзүнүн «Facebook» баракчасы аркылуу жарыялады.

Социалдык тармактарга көптөн бери эч нерсе жазбай калган Айсултан Назарбаев «Facebook» баракчасына 22-январда катары менен бир нече пост жарыялады. Анда экс-президенттин небереси кыйладан бери түрмөдө отурганын, туугандары менен тил табыша албай, эми аны өз жакындары өлтүрүп коюшу мүмкүн экенин жазган.

Айсултан апасы, казак парламентинин төрайымы Дарига Назарбаева тууралуу да элдин эсин оодарган билдирүү жарыялады:

«Апам таятамды мен анын уулу болгонум үчүн кайырмакка илип турган» («​Моя мать держала деда на крюке из-за того, что я его сын»), деп жазды ал.

Дагы бир постунда анын жакындары көзүн тазалап кетиши мүмкүн экенин билдирип, ошондуктан Улуу Британиянын канышасынан Нурсултан Назарбаевге телефон чалуусун суранган.

Айрым окурмандар Айсултандын «Facebook» аккаунтунан башка бирөөлөр жазып жатышы мүмкүн деп боолголоп жатышат.

Ал арада Айсултан журналисттердин суроолоруна жооп берүүгө убада кылып, телефон номурун да жазып койгон. Айрым журналисттер ал номурга чалып, видео маек уюштурушкан. Айсултан «Facebook» баракчасына баарын өзү жазганын журналисттерге ырастаган. Видеодогу кадрга караганда ал ооруканада жатканы байкалат.

Ал арада Айсултан дүйнөнү каптаган магия тууралуу тууралуу бүдөмүк пост калтырган. Бир нече сааттан кийин ал казакстандык мурдагы банкир, ушул тапта бозгунда жүргөн Мухтар Аблязовдун телефон чалышын суранган.

Андан көп өтпөй Аблязов «Facebook» аркылуу түз эфирге чыгып, Айсултан менен байланышканын, ал өзүн өлтүрүп кетиши мүмкүн деп коркуп турганын ырастаган.

«Ал өтө коркунучтуу абалда. Ал өзүн да Рахат Алиевдей кылып өлтүрүп коюшу мүмкүн деп коркуп жатат. Ал өз апасы өлтүртүшү мүмкүн экенин айтты», - дейт Аблязов.

Былтыр британ соту Назарбаевдин небересин Лондондогу «Priory Hospital Hayes Grove» ооруканасында дарылансын деген чечим чыгарганы кабарланган. Ал ушул тапта Англияда баңгизат туткунунан дарыланып жатканы маалымат каражаттарына мурдатан белгилүү болчу.

Айсултандын бул билдирүүсүнө азырынча Назарбаевдердин үй-бүлөсү жооп бере элек.

23-январда Дарига Назарбаеваны журналисттер парламент имаратынан күтүп турушту. Бирок адатта 2 жансакчы менен жүргөн Сенаттын төрайымы ал күнү алты жансакчынын коштоосунда келди.

Олбурлуу жигиттер бир да журналистти Назарбаевага жакындатпай алып өтүүгө аракет кылышты. Жансакчылардын бири «Азаттыктын» казак кызматынын кабарчысынын мойнун толгон, оозун жапканга аракет кылды. Жансакчынын колунан бошонуп чыккан журналист Назарбаевадан уулу эмне коркунуч тууралуу айтып жатканын сураганга үлгүргөн. Бирок Сенаттын төрайымы суроону жоопсуз калтырды.

«Азаттык» Айсултан Назарбаевдин өмүрүнө коркунуч жаралып жатканынын чын-төгүнүн суроо максатында Казакстандын Лондондогу консулдугу менен байланышып, жооп ала алган жок. Ал эми Казакстандын туңгуч президентинин кеңсесине байланышууга мүмкүн болбоду.

Казакстандын мурунку президенти Нурсултан Назарбаевдин 29 жаштагы небереси Лондондо шарттуу кесилген. Ага былтыр полицияга кол салган деген айып тагылган. Өкүмгө ылайык, Айсултанга 18 айлык сыноо мөөнөтү берилип, 140 саат бою коомдук жумуштарга чегерилген жана маңзатка болгон көз карандылыктан арылыш үчүн атайын сабактарга барууга милдеттендирилген, андан тышкары 1300 доллардын тегерегиндеги айып пул төлөшү зарыл болгон. Маалыматка караганда, сот Айсултан Назарбаевди «ооруканада дарылануу» шарты менен бошоткон.

Сотто Назарбаев былтыркы жылдын 4-июлунда Британияда «баңгизат чегип алган абалында өз жанын кыюуга аракет кылып, ага жолтоо болгон полициячыларга каршылык көрсөтүп, алардын бирин тиштеп алганы» айтылган.

Айсултандын атасы Рахат Алиев - Дарига Назарбаеванын мурунку күйөөсү. Ал мурда дипломатиялык жана күч кызматтарында иштеп жүргөн. 2007-жылы бийликтин каарына калган. 2015-жылы Вена түрмөсүндө асылып турган сөөгү табылган. Расмий иликтөө ал асынып алган деген тыянак чыгарган. Маркум Рахат Алиевдин экинчи аялы Элнара Шоразованын жактоочусу немис эксперттин корутундусуна таянып, Рахат Алиев киши колдуу болушу мүмкүн экенин айтып чыккан.

Айсултан - Дарига Назарбаеванын экинчи уулу. Улуусу Нурали Алиев - 2014-2016-жылдары Астана шаарынын акиминин орун басары болуп иштеген. Венера аттуу кызы да бар.

Айсултан Англияда падышалык аскердик академияда билим алган. Окууну бүтүп келип, Казакстандын Коргоо министрлигинде иштеген. 2017-жылы Казакстандын Футбол федерациясынын президентинин милдетин 7 ай аткарган. Ал өзүнүн «Facebook» баракчасы аркылуу баңгизатка берилип калганын жазгандан кийин эки ай бою социалдык тармактардан жоголуп кеткен эле.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Виза маселеси, АКШ-Кыргызстан алакасы

Кыргызстан менен АКШнын туулары.

АКШга барууга чектөө киргизилиши мүмкүн экени айтылган мамлекеттердин арасында Кыргызстандын да аты аталып жатышына өкмөттүн чет өлкөгө чыгуучу биометрикалык паспортту даярдап бере албай жатканы себеп болушу ыктымал. Кыргызстандын тышкы иштер министрлиги ушундай билдирүү жасады.

ТИМдин божомолу

23-январда Бишкекте өткөн басма сөз жыйынында тышкы иштер министри Чыңгыз Айдарбеков АКШнын Кыргызстандагы элчиси Дональд Лу «Кошмо Штаттар кыргыз жарандарына визалык чектөө киргизгени жатканы жөнүндөгү маалыматты тастыктаган жок» деп билдирди. Айдарбеков элчини 22-январда министрликке чакырып, бул маселени талкуулаган. Тышкы саясий мекеменин башчысы Айдарбеков жарандары АКШга киришине чектөө коюлушу мүмкүн болгон мамлекеттердин тизмесине Кыргызстандын кирип калышын биометрикалык паспорт менен байланыштырды:

Чыңгыз Айдарбеков.
Чыңгыз Айдарбеков.

- Биздеги маалымат боюнча бул сунушту АКШнын укук коргоо органдары киргизген. 2017-жылы Кошмо Штаттардын президенти биометрикалык паспорт бербеген өлкөлөрдүн жарандарын киргизүүнү 2020-жылдан тартып чектөө тууралуу мыйзам кабыл алган. КМШ мамлекеттеринен биометрикалык паспорт бербеген өлкөлөрдүн бири - Кыргызстан.

Паспорт маселеси

Министр кыргыз өкмөтү чет өлкөгө чыгууну каалаган жарандарына биометрикалык паспорт жасап бере албай жатканынын объективдүү себептери бар экенин кошумчалап, визалык чектөө тууралуу чечим кабыл алганда АКШ ушул жагдайга көңүл бурарына үмүттөнөрүн айтты.

2019-жылы Кыргызстанда биометриялык паспортторго бланк даярдоо боюнча өткөрүлгөн тендер боюнча чыр чыгып, жогорку кызмат адамдарына кылмыш иши козголгон. Азырынча биометриялык паспорт берүү качан башталары белгисиз.

Кыргыз эксперттери АКШ Кыргызстандын жарандарына чектөө киргизиши мүмкүн болгон жагдайдын бир нече себептерин айтып жатышат. Башкача айтканда бул маселе жасалма кыргыз паспортунун жайылышы, мыйзамсыз миграция, эки өлкөнүн алакасы сыяктуу маселелерди күн тартибине чыгарды. Тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Аскар Бешимов абалга мындай баа берди:

- Бул ишенич артпаган өлкөлөрдүн арасына киргенибиздин фактысы. Эми буга эки себеп бар. Биринчиси - өзүбүздүн ички маселебизде, паспорт чыгарууда. Азыр аны ким гана колдонбойт? Кайсы мамлекет биздин паспортко ишенет? Эми виза боюнча чектөөнү жалаң эле АКШ колдонгон жок. Азыр Кытайга барыш да тозок болуп калды. Экинчи маселе - 2015-жылы АКШ менен бир тараптуу келишимди бузганбыз. Азыр Борбор Азиядан Кыргызстандын президенти гана АКШга иш сапары менен барган жок. Европа өлкөлөрү менен да ошондой эле салкын мамилени байкасак болот.

Дегеле АКШ соңку жылдары кыргыз жарандарына виза берүүдөн баш тарткан учурлар көбөйдү. Мамлекеттик департамент КМШ өлкөлөрүндөгү иммиграциялык эмес виза берүү четке кагылган учурлардын соңку көрсөткүчүндө Кыргызстанда экинчи орунда турат. 2019-жылы Өзбекстанда элчиликке кайрылгандардын 68,06% виза ала албай калган. Ал эми Кыргызстанда арыздардын 67,75% четке кагылган. Маселен, мындан жети жыл мурун (2013-жыл) АКШга виза алыш үчүн кайрылгандардын 75% канааттандырылган.

AКШнын бийлиги виза эмне үчүн берилбегенин түшүндүрбөйт. Активист Мирсулжан Намазаалы мунун бир себеби катары мыйзамсыз жүргөн кишилердин көбөйүп жатканы менен байланыштырды:

Мирсулжан Намазаалы.
Мирсулжан Намазаалы.

- Виза берүүдөн баш тартуунун пайыздык үлүшү көбөйүп кетти. Кыргызстандан ар кандай делегациялар менен барып, АКШда калып калгандар абдан көп. Андан тышкары паспортубуз жайылып кетти. Кылмышкерлер колдонуп жүрөт.

Борбор Азия өлкөлөрүндөгү окуялар боюнча аналитика жазган «Eurasianet» сайты Кыргызстанда АКШнын «кара тизмесине» түшүп калуунун коркунучтарынын себептерин талдаган. Анда «Кыргыздар АКШда чын эле коркунуч жаратабы?» деген суроого Кыргызстандын Сирияда жүргөн жарандары боюнча статистиканы, расмий органдардын маалыматын келтирген. Ошондой эле оңду-солду тараган кыргыз паспорту жөнүндө жазып, Түркияда киши колдуу болгон кытайлык ишкер Айеркен Саймаитинин өлүмүнө шектүү катары кармалгандардын жанынан Кыргызстандын паспорту табылганын мисалга тарткан. Басылма эки өлкөнүн алакасындагы жагдайга токтолуп, АКШнын аскер базасынын чыгарылышын, бир тараптуу кызматташтыкты токтотуудагы Орусиянын таасирин белгилеген.

АКШ-Кыргызстан алакасы

Кыргызстан менен АКШнын өкмөттөрүнүн кызматташтыгы тууралуу келишимге 1993-жылы 19-майда Вашингтондо кол коюлган. Бул документти кыргыз өкмөтү 2015-жылдын 21-июлунда бир тараптуу денонсациялаган. Жаңы келишим даярдалып жатканы бир жылдан бери айтылууда, бирок ага кол коюла элек.

Парламенттин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетинин мүчөсү, депутат Абдывахап Нурбаев бийлик кызматташтык боюнча жаңы келишимдерди эртелеп иштеп чыгышы керек экенин белгиледи. Ал Кыргызстан АКШ менен алакасын бекемдөөгө ынтызарлыгын көрсөтүшү керек деп эсептейт.

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

- Эң башкысы - биздин жөнөкөй элге зыяны тийбеши керек, - деди ал. - Алдын-ала сүйлөшүү жүргүзүп, Тышкы иштер министрлиги себептерин аныктап диалогго барышы зарыл. Анткени АКШда мүмкүнчүлүк көп, күчтүү окуу жайлары бар. Балдардын ал жакка барышына тоскоол болуп калат.

Кыргызстанда АКШга иштеш үчүн кандай гана жол менен болбосун барууга аракет кылган жаштардын катары калыңдап барат. Муну Интернеттеги АКШга виза ачып берүүнү сунуш кылган жарнамалардан байкаса болот. Буга байланыштуу Кыргызстанда виза алмакчы болуп ири акчасын алдатып калгандар көп кездешет.

21-январда the «Wall Street Journal», «the New York Times» жана «Politico» басылмалары Ак үйдөгү өз булактарына таянып, Кыргызстан менен Беларустун жарандарына Кошмо Штаттарга барууга чектөө киргизилиши мүмкүн экенин жазышты. Маалыматка ылайык, жаңы тизмеге ошондой эле Бирма, Эритрея, Нигерия, Судан жана Танзания кириши ыктымал. Жарыяланган макалаларда «бирок бул мамлекеттердин бардык жарандарына Америкага кирүүгө тыюу салынат дегенди билдирбейт» деп жазылган. «Politico» белгилегендей, чектөөлөр балким жогорку даражалуу расмий өкүлдөргө же айрым бир визалардын түрүнө киргизилет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЕАЭБдин кызыгынан кыйынчылыгы көп

Иллюстрациялык сүрөт.

Акыркы күндөрү Евразия Экономикалык Биримдигинин (ЕАЭБ) алкагында Орусия менен Беларустун мунайга байланышкан мамилелери, казак-кыргыз чек арасындагы кырдаал бул уюмдун тегерегиндеги талкууга кайрадан жем таштады.

ЕАЭБ эмне үчүн интеграциялык кызматташтыктын үлгүсүн көргөзө албай жатат?

«Арай көз чарай» талкуусуна Евразия Экономикалык Биримдиги (ЕАЭБ) боюнча кыргыз өкмөтүнүн өкүлү Алмаз Сазбаков жана экономика боюнча эркин эксперт Кайрат Итибаев катышты.

«Азаттык»: - Алмаз мырза, Кыргызстан ЕАЭБге киргенине беш жыл болду. Андан бери Кыргызстандын уюмдагы мамлекеттер менен болгон интеграциялык алакасында эмне өзгөрдү?

Алмаз Сазбаков.
Алмаз Сазбаков.

Алмаз Сазбаков: - Кыргызстандын ЕАЭБге мүчө болгонуна 4,5 жылдан ашып калды. Албетте, «Бул убакыт ичинде биздин өлкө эмне пайда тапты?» деген суроо коомчулук үчүн маанилүү. Биз бул маселени дайыма талдап турабыз.

Биринчиден, Кыргызстан бул уюмга мүчө болгону макроэкономикалык туруктуулукка жетише алдык. Мурдагы жылдары экономикабыздын жалпы өсүшү 3,6% түзсө, 2019-жылдын жыйынтыгы менен бул көрсөткүч 4,5% түздү. ЕАЭБдеги мамлекеттердин арасында инфляция Кыргызстанда эң төмөнкү деңгээлде, б.а. 3, 7% түздү. Акыркы төрт жылдын жыйынтыгын алсак Кыргызстандагы инфляция 3,4% ашкан жок.

Экинчиден, Кыргызстандын ЕАЭБге кирген мамлекеттерде иштеп жаткан мекендештерибиздин статустары өзгөргөнү жакшы натыйжаларды берүүдө. Мигранттарга болгон талаптар, шарттар бир топ жеңилдеди. Расмий маалыматтарда Орусиянын аймагында 700 миң, расмий эмес булактарда 1 миллиондон ашык мекендешибиз эмгектенип жатканы айтылып жүрөт.

Мурда биздин жердештер көбүнчө кара жумуштарда иштешсе, азыр ири компанияларда башкалардай эле укукта иштеген жаштарыбыз көбөйүүдө. Кыргызстан ЕАЭБге мүчө болгону үчүн жакшы кызматтарга, жумуштарга орношуп жаткандар аз эмес. Акыркы жылдары мигранттардан которулуп келген акчанын суммасы да көбөйүп калды. Былтыр 2,5 миллиард доллардын тегерегине жетти. Бул да ЕАЭБдин натыйжасы десек болот.

Үчүнчүдөн, Кыргызстан ЕАЭБ өлкөлөрүнө болгон экспортунун көлөмү 12% арбыды. Айыл чарба азыктары, сүт азыктары жана тигүү тармагынын товарлары жакшы экспорттолууда.

«Азаттык»: - Кайрат мырза, акыркы күндөрү кыргыз-казак чек арасындагы узун кезек автоунаалардын турушу, казак тараптан коюлган эрежелер канчалык ЕАЭБдин талаптарына шайкеш келет? Же ага каршы аракеттер болуп жатабы? Же жүктү катуу текшергенге кыргыз тарап өзү күнөөлүүбү?

Кайрат Итибаев.
Кайрат Итибаев.

Кайрат Итибаев: - Экономикалык интеграциянын: жеңилдик берген мөөнөт, эркин соода аймагы, Бажы биримдиги, жалпы рынок жана экономикалык биримдик деген тепкичтери бар. Экономикалык биримдиктен жогору жагы – бул саясий интеграция. Тилекке каршы, «экономикалык биримдик» дегенибиз менен, атына заты жарашпай жатат. Биз жөнөкөй эле эркин соода аймагын түзө албай жатабыз. Москвадагы институттар бул багытта иштеп жатышат, бирок жетиштүү деңгээлде болбой жатат.

Мисалы, Кыргызстандын Казакстан менен маселелери болсо, аны чечүүчү арбитраждык же жөнгө салуучу механизмдер, органдар жок. Эгер Минскиде комиссиялар болсо, биз өз маселебиз менен чыгып чечип турат элек. Биздин өлкө көп жоготууларга учурап жатат. «Анын кенемтесин ким төлөйт?» деп маселени кабыргасынан коюп турмакпыз.

Башка өңүттөн алганда Казакстан менен болуп жаткан жагдайды алардын өз кызыкчылыгын коргоо аракети деп түшүнөм. Кыргызстан да өз базарын коргой турган рычагдарын колдонушу керек болчу. Тилекке каршы, андай болбой жатат. Кыргыз өкмөтү «бул маселелерди жакында Алматы шаарында көтөрөбүз, чечебиз» деп жатат, күтүп туралы.

Чек арадагы тыгын айдоочуларды эзди
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:44 0:00

Алмаз Сазбаков: - Чек арадан товарлардын өтүшү боюнча маселени экиге бөлүш керек. Биринчи товарлар - бул үчүнчү өлкөдөн Кыргызстанга келип, Орусияга жана башка өлкөлөргө кете тургандары. Негизинен эл керектөөчү товарлар.

Экинчиси - Кыргызстандан өндүрүлгөн, ЕАЭБ мамлекеттерине сатыла турган товарлар, негизинен айыл чарба азыктары жана жеңил өнөр жай товарлары. Экинчи топтогулар биздин өнөктөш өлкөлөргө эркин эле чыгып жатат, анда маселе жок. Биз күндө кыргыз-казак чек арасына барып мониторинг жүргүзүп турабыз. Учурда 50нүн тегерегинде машине турат. Алардын дээрлик баары биринчи топко кирген эл керектөөчү товарлар.

Казактардын бизге койгон дооматы: Кыргызстан «бул товарлар «Орусияга өтөт» деп, чек арадан өтүп алгандан кийин алардын басымдуу бөлүгү Казакстандын аймагында эле калып жатат, мамлекеттин казынасына салык түшпөй жатат, ошондуктан чек арада көзөмөлдү күчөтүп жатабыз» деп жатышат.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден көрүңүз)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстандын каарына калган Камаловдор

Өзбекстандын тизмеси.

25-январда Өзбекстандын министрлер кабинетине караштуу Дин иштери боюнча комитет тыюу салынган адабияттардын жана сайттардын 40 барактан турган жаңы тизмесин бекитти. Ал тизмеге Ош облусунун Кара-Суу районунан чыккан имамдар, ата-бала Камаловдор да кошулган.

«Кызматтык колдонуу үчүн» деген мөөр басылган бул документтин көчүрмөсү «Азаттыктын» өзбек кызматына келип түшкөн. Ал тизмеде бир катар имамдардын, диний топтордун жана уюмдардын аттары аталган. Алардын катарында Ош облусунун Кара-Суу районунан чыккан, экстремизмге байланыштуу айыпталып, 2015-жылдан бери түрмөдө отурган, Кара-Суудагы «Ас-Сарахси» мечитинин имамы Рашот Камалов да бар.

Рашот Камалов сотто.
Рашот Камалов сотто.


Кара тизмеде Рашот Камаловдун атасы, 2006-жылы Ош шаарында антитеррордук операция учурунда өлтүрүлгөн имам Мухаммадрафик Камалов да бар. Рашот Камалов камакка алынып соттолуп жаткан учурда Кыргызстанга кастыгы жок экенин билдирген болчу:

- Жетиштүү далилдер жоктугунан улам кайсы бир мамлекетти күнөөлөбөйбүз. Бирок менин камалышыма үчүнчү күчтөрдүн кызыкчылыгы болуп жатат деп эсептейм. Бизге Кыргызстан диний эркиндик берген. Ошондуктан биз Кыргызстанга эч кандай жаман оюбуз жок. Бирок кайсы бир сырткы күчтөр бул аркылуу Кыргызстандагы мусулмандар менен бийликтин ортосундагы мамилени муздатууну каалап жатат деп эсептейм.

40 барактан турган тизмеде өрөөндө атагы чыккан өзбекстандык диний ишмерлердин аттары да кездешет. Алардын катарында азыр Швецияда качкын макамы менен жашап жаткан каракалпакстандык имам Мухаммадсолих Абутов, 2012-жылы кол салуудан аман калып, Швецияга качкан намангандык имам Обидхон-кары Назаров, 1994-жылы Ташкент аэропортунан дайынсыз жоголгон анжияндык имам Абдували Мирзаев бар.

Өзбек жазуучусу Нурилло Отахановдун «Бул күндөр» чыгармасы жана өзбекстандык имам Фазлиддин Парпиевдин Шавкат Мирзиёевге жиберген видео кайрылуусу да «кара тизмеге» кирген.

Өзбекстан өзүнүн «кара тизмесине» имамдардан сырткары бир нече диний маңыздагы материалдарды жана уюмдарды да кошкон. Алардын арасында ошол эле «Хизб ут-Тахрир», «Нуржулар» кыймылы, «Акрамиттер» коому, «Нурсафардийя» кыймылы, «Таухид валь-Жихад», «Жабхат ан-нусра», «Таблиги жамаат» жана башка топтор жана уюмдар учурайт.

Андан сырткары, айрым авторлордун саясий, диний мүнөздөгү ырлары, чыгармалары жазылган социалдык баракчалар да бар. Мунун арасына башкы кеңсеси Нью-Йоркто жайгашкан VICE NEWS каналынын Сириядагы согуш тууралуу бир мүнөттүк видеосу да кошулган.

Азырынча Өзбекстандын ИИМи бул документ боюнча «Азаттыктын» суроолоруна жооп бере элек. Бирок документтин түшүндүрмөсүндө тизмеде аты аталгандардын баарына Өзбекстанда тыюу салынары жазылган. Андан сырткары ал документтеги тизме маал-маалы менен жаңыланып, кошумчаланып турары өзгөчө белгиленген.

Бул тизмени иштеп чыккан Өзбекстандын министрлер кабинетине караштуу Дин иштери боюнча комитет тизме ИИМге жиберилгенин ырастады. Бирок ал орган бул тизме элге эмне үчүн жарыяланбаганын ачыкка чыгарган жок.

«Азаттыктын» өзбек кызматынын булагы берген маалыматка караганда Өзбекстандын ИИМнин кызматкерлери адатта көп адамдарды «коомдук тартипке коркунуч келтирген материалдарды сактоо, таратуу», «Диний экстремизмди камтыган материалдарды Өзбекстандын аймагына алып кирүү» деген беренелер менен айыпташат.

Бул беренелер боюнча коюлган айыпты мойнуна алган адам өзбек мыйзамдары боюнча 3-5 жылга чейин эркинен ажыратылат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элди кыйнаган кыргыз-тажик чек арасы

Элди кыйнаган кыргыз-тажик чек арасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:46:25 0:00

Чек арадагы тыгын айдоочуларды эзди

Чек арадагы тыгын айдоочуларды эзди
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:44 0:00

Бишкек менен Дүйшөмбү кайсы жерлерди алмашат?

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстан менен Тажикстан алмашканы жаткан эки жер боюнча айрым маалыматтар ачыкка чыкты.

Ага ылайык алмашылчу жердин бирөө Баткендин Көк-Таш айылындагы Арык-Асты тилкеси менен тажикстандыктар жашаган Майский айылы. Ал эми экинчиси Кыргызстандын Самаркандек айылы менен Тажикстандын Чоркух айылы чектешкен аймактагы жерлер экени айтылды.

Кыргыз өкмөтү Кыргызстандан берилчү жерлерди ачык айтканы менен Тажикстан азырынча расмий маалымат бербей турат. Эки өлкөнүн чек ара маселелери боюнча жумушчу топтору Бишкекте жолугуп алмашылчу жерлерди талкуулады.

Арык-Астыга алмашылчу жер

Кыргыз өкмөтүнүн маалыматы боюнча, Кыргызстан Баткендин Көк-Таш айылындагы Арык-Асты жана Самаркандек айылындагы Самаркандек тилкесин Тажикстан менен алмашканы жатат. Вице-премьер-министр Жеңиш Разаков буга эки тараптан тең макулдук бар экенин 21-январда жарыялаган. Бирок тажик тарап кайсы жерлерин берери айтылган эмес.

Биз алмашылат деп жаткан жерлер тууралуу маалыматтарды чогултуп, жергиликтүү бийлик өкүлдөрү жана тургундар менен сүйлөштүк. Көк-Таш айылынын башчысы Разия Өсөрованын «Азаттыкка» берген маалыматына караганда, мурда Арык-Асты участогунун аянты 17 гектар болчу. Кийин кыргызстандыктар жерлерин сатып жиберип, учурда 14 гектардай жер бар. Бул аймакта 2014-жылга чейин 30дан ашык турак жай болгон. Тажикстан менен чек ара чырларынан улам кыргызстандыктар көчүп кетишип, учурда Арык-Астыда кыргыз жарандары жашабайт.

- Дахма аймагында кыргыздар жашайт жана ал жер бизге калат. Ал эми Дахмадагы Майский деген айылда тажиктер жашайт. Жер алмашылгандан кийин алар Майскийден көчүп Арык-Астыга кетишет. Бул маселени эки президент гана сүйлөшүп чече алат экен. Башка эч ким чече албайт. Жеңиш Парпиевичтин айтканы боюнча ушул жерлерди алмашууга Тажикстан макулдук бериптир, - деди Өсөрова.

2014-жылы Кыргызстан менен Тажикстан жер алмашуу боюнча сүйлөшүүлөрдү баштап, анда да Арык-Асты тилкеси алмашылчу жерлердин тизмесине кирген. Бирок белгисиз себептер менен иш токтоп калган. Дахмада кыргызтандыктар менен тажикстандыктардын көчөлөрү аралашып жайгашып калган жана чек ара чыры көп катталган аймак деп эсептелет.

Расмий кабарларга ылайык, быйыл 10-11-январь күндөрү кыргыз-тажик чек арасында болгон чатактын башы да ушул Дахма тилкесинде башталган. Тажикстан кыргыз тарап менен алмашылчу жерлер боюнча азырынча эч кандай маалымат таратпай турат. Тажикстандагы «Азия-Плюс» агенттиги тажик өкмөтүндөгү булактарына таянып, тажик тарап былтыр эле жер алмашуу боюнча Кыргызстанга 60тан ашык сунуш бергенин жазды.

Жергиликтүү кеңеш жер алмашууга каршы

Эми кыргыз өкмөтү Тажикстанга алмашылат деген Самаркандек айылындагы Самаркандек тилкеси тууралуу сөз кылсак. Коопсуздугунан улам атын атагысы келбеген жергиликтүү бийликтин өкүлү өткөн аптада айылдык кеңештин депутаттары Тажикстан менен жер алмашууну четке какканын айтты.

Анын сөзүнө караганда, чек ара аймагындагы Самаркандек айылындагы 1 гектар 40 сотых жерди Тажикстандын Чоркух айылындагы ушундай эле аянттагы жерге алмашуу сунушу болгон. Жер алмашылса, кыргызстандыктарга суу таңкыстыгы пайда болот деген негиз менен жергиликтүү депутаттар каршы чыгышкан. Кыргызстан алмашчу жер мамлекеттин карамагында турат.

Маселенин чоо-жайын билиш үчүн Самаркандек айыл өкмөтүнүн башчысы Шайлообек Гапаров менен байланышканыбызда буларды билдирди.

- Бизде болгону ФПСтин (мамлекет ээлик кылган жер) гана жерлери бар. Бирок алмашылчу жерлер так контрлар менен белгиленген эмес. Алмашылат деп аткан жер ФПСтин жери болушу мүмкүн.

Тажикстандын Чоркух айылынан бир көрүнүш. Тоо арасындагы бул айылдын атын кыргызчалаганда төрт тоо деген маани берет.
Тажикстандын Чоркух айылынан бир көрүнүш. Тоо арасындагы бул айылдын атын кыргызчалаганда төрт тоо деген маани берет.

14-январда кыргыз-тажик өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында алты пункттан турган протоколго кол коюлган. Анын негизинде топографиялык жумушчу топтор 1-мартка чейин Кыргызстандын Баткен району менен Тажикстандын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди алмашуу боюнча сунуштарды иштеп чыгышы керек.

22-январда чек ара маселеси боюнча кыргыз-тажик өкмөттөрүнүн жолугушуусунда жер алмашуу иши негизги маселе болору айтылган. Сүйлөшүүнүн жыйынтыгы кандай болгону азырынча белгисиз. Чек ара маселеси боюнча эки өлкөнүн сүйлөшүүсү Бишкекте 25-январга чейин уланат.

Жергиликтүүлөргө жетпеген маалымат

Ал эми жергиликтүү тургундар өкмөттөн алмашылчу жерлер боюнча так маалымат берип, элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүшү керектигин айтып жатышат. Ак-Сай айылынын жашоочусу Зайнидин Дубанаев бул тууралуу мындай деди.

- Чек ара боюнча сүйлөшүүлөр кандай болгону тууралуу маалыматтар жергиликтүү тургундарга жетпей калып жатат. Ушуну бизге түшүндүрүп, «мына ушундай болуп жатат» дешсе жакшы болмок. Биз болсо сыналгыдан гана маалымат алуудабыз.

Өкмөт толук кандуу маалымат бериши керектигин Жогорку Кеңештеги «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев да айтты. Ал бул тууралуу парламенттин 22-январдагы жыйынында маселе көтөрүп, буларга токтолду.

- Өкмөт Жогорку Кеңеш документтерди ратификация кылардын алдында депутаттарга алмашылып жаткан жерлердин аянты, баалуулугу бирдейби - ушул боюнча маалымат берсин. Биз ушуга жараша эл менен сүйлөшүп, акылдашып туруп ошого жараша чечим кабыл алабыз. Эртең жалган патриоттор сындап чыгат.

Жергиликтүү эл жер алмашууда жердин аянтынан тышкары анын сапаты, суунун жеткиликтүүлүгү сыяктуу маселелер эске алынышы керек дешет. Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

Кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо иштери эки өлкөнүн президенттеринин телефондон акыркы сүйлөшүүсүнөн кийин жанданды.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Теңирчилердин кайтып келиши

Теңирчилердин кайтып келиши
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:14 0:00

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди

Чек арадагы эки жердин тагдыры чечилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:49 0:00

Тажикстандагы жапырт камоо

Тажикстан, Дүйшөмбү, Ички иштер министрлиги. 1-август, 2014-жыл.

Тажикстанда «Мусулман агайындар» аттуу уюмдун мүчөсү деген шек менен кармалгандардын саны 70 кишиге жеткени кабарланууда.

Бул боюнча тажик бийлиги бир да расмий маалымат тарата элек. Мындан эки жума мурун Тажикстандын укук коргоо органдарындагы жашыруун маалымат булактары «Мусулман агайындар» уюмуна кирет деген айып менен 27 киши кармалганын, бул көрсөткүч дагы көбөйүшү мүмкүн экенин билдиришкен эле.

«Азаттык» радиосунун тажик кызматынын укук коргоо органдарындагы маалымат булактары Тажикстанда акыркы эки аптада экстремизм үчүн шектүү катары кармалгандардын жалпы саны 70 кишиден ашканын аттарын жашыруун калтыруу шарты менен кабарлашты. Алардын айтымында, кармалгандарга «Экстремисттик уюм уюштуруу», «Тажикстанда иш жүргүзүшүнө тыюу салынган уюмга мүчө болуу» деген беренелер боюнча айыптар коюлууда. Тажик мыйзамы боюнча ал айыптарды мойнуна алган адам 5 жылдан 10 жылга чейин эркинен ажыратылат. Бирок бул маалыматтарды тажик бийлиги азырынча төгүндөй да, ырастай да элек.

«Азаттыктын» тажик кызматынын маалымат булактарынын айтымында, азыр кармалган 70 кишиден сырткары дагы бир нече адам тергөөгө күбө катары чакырылган. Бирок алардын канчасы кайтып, канчасы камакка алынары белгисиз.

«Азаттыктын» тажик кызматынын кабарчылары Тажикстандын ИИМине акыркы камалгандар тууралуу маалымат сурап кат жиберишкен. Азырынча бийликтен жооп келе элек.

Ал арада «Мусулман агайындардын» мүчөсү деген айып менен Тажикстандын ар кайсы аймактарынан түрдүү адамдар камалып жатканы тууралуу кабарлар түшүп жатат. Кармалгандардын арасында ЖОЖдордун окутуучулары да бар.

Бир эле Тажикстан тилдер институтунун беш окутуучусу азыр камакта отурат. Жогорку окуу жайынан кармалгандардын баары араб тилинин окутуучулары болушкан. Бул камоо тууралуу басма сөзгө маалымат бербөө тууралуу милиция калган окутуучулардан тилкат жаздырып алганы айтылууда.

«Ахбор.ком» сайты 19-январда өзүнүн жашыруун булактарына таянып, камалгандардын арасында тилдер кафедрасынын башчысы Тожиддин Якубов да бар экенин жазган.

«Мусулман агайындар» уюмунун мүчөсү деген айып менен Абдухолик Хасанов аттуу ишкер да кармалганы айтылууда. Бул маалыматты ишкердин уулу Ёсин Хасанов ырастады. Ал атасы январь айынын башында эле камалганын, ошондон бери аны көрө элек экенин айтты:

- Алар атамды камаганда: «Сен товарды Ирандан алып келет экенсиң. Иранга эмне үчүн тез-тез барасың?»​ деген суроолорду беришти. Атам мурда чын эле Ирандан товар алып келип сатчу. Бирок акыркы убакта Иранга каттабай калган эле. Аны камакка алышканда Ирандан келген товарларга байланыштуу документтерди да кошо алып кетишкен.

«Мусулман агайындар» деген айып менен камоо Тажикстанда жаңы жылдын башынан башталган. Буга чейин тажик бийлиги өлкөдө тыюу салынган уюмдун мүчөлөрүн аныктаганын жарыялаган. Камалгандардын арасында Тажикстандагы белгилүү диний ишмер Туражонзоданын күйөө баласы, Тажикстандын Мамлекеттик мүлк кызматынын башчысы Исмоил Каххоров да бар экени кабарланган.

«Мусулман агайындар» уюму Тажикстандын Жогорку сотунун чечими менен 2006-жылы тыюу салынган уюмдардын тизмесине киргизилген. 2016-жылы Тажикстандын Согди облусунан бир нече дин кызматкери камалган.

«Мусулман агайындар» уюму 1928-жылы Египетте түзүлгөн. Кийинчерээк бул уюмдун айрым мүчөлөрү Египетте бийликке келишкен. Бирок аймактагы көп өлкөлөр бул уюмдун ишмердигине тыюу салышкан. Айрымдар «Мусулман агайындар» уюмунун түпкү максаты - мусулман динин тутунган өлкөлөрдө шарият менен башкаруу тартибин орнотуу экенин айтышууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бактысын издеген бала

Бактысын издеген бала
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:34 0:00

Кодулоо корунууга алып келет

Кодулоо корунууга алып келет
please wait

No media source currently available

0:00 0:37:17 0:00

950: «Кутадгу билиг» эмгеги жоктон жаралбаган

КУУнун короосундагы Жусуп Баласагындын айкели. 14-май, 2015-жыл.

Карахандар каганатындагы залкар ойчул, акын жана мамлекеттик ишмер Жусуп Баласагындын «Кутадгу билиг» («Кут билим» же «Куттуу бийлик») чыгармасынын жазылып бүткөндүгүнүн 950 жылдык мааракесине арналган тарыхчынын блогу.

Бишкекте Михаил Фрунзе көчөсүндө жайгашкан улуттук университетибиздин башкы имаратынын алдындагы Жусуп Баласагындын айкелинин ары-бери жагынан өтүп жаткан азыркы жаштар атажурт тарыхы боюнча далай сынактарды тапшырып, мындан миң кылым мурда мамлекетибиздин аймагы айтылуу «мусулмандык кайра жаралуу» (англисче «Исламдын алтын доору» -- The Islamic Golden Age) доорунун чөлкөмүнө киргендигин, Батыш жана Чыгыш Европада караңгылык каптап турганда Баласагын, Өзгөн, Ош, Тараз сыяктуу шаарларда «медресе» аталган жогорку окуу жайларында Мухаммед Хорезминин «Алгебра» («ал-жабр ва-л-мукабал») чыгармасын, Эвклиддин китептерин, Берунинин математикалык астрономиясын, Ибн Синанын медициналык трактатын, философ Аристотелден кийин эле «Экинчи Мугалим» атыккан жалпы түрк ойчулу Абу Наср Фарабинин ж.б. чыгармаларын окуп, ар тараптуу билимкөйлөрдөн болушканын саймедиреп айта алышат.

Теңир-Тоодо, Карахандар каганаты мамлекетинде 1069-1070-жылдары өзүнүн «Кутадгу билиг» («Кут билим» же «Куттуу бийлик») ыр дастанын жазган даңазалуу жердешибиз –– Жусуп Баласагын.

Ал өз дастанын «Чыгыш вилайетинде жалпы Түркстан элдеринде Буура-хандын тилинде түрк лугатында» жазылган китеп жана «түркчө кошок» деп атаган.

Арабдар менен тажиктерде мындай жазма дастандар көптүгүн, өз эне тилинде болсо бейт (кош ыр сап) аркылуу алгачкы «кошок» (дастан) жазылып жатканын да Жусуп Баласагын белгилеген (караңыз: № 73 кош ыр сап, б.а. бейт).

«Кутадгу билиг» эмгегинин сакталган 3 көчүрмөсүнүн түстүү фото факсимилеси. Түркия. 14-июнь, 2015-жыл.
«Кутадгу билиг» эмгегинин сакталган 3 көчүрмөсүнүн түстүү фото факсимилеси. Түркия. 14-июнь, 2015-жыл.

Даанышман Жусуп Баласагын так илимдерди билүүнүн зарылдыгы жөнүндө мындайча ыр саптарын калтырган (55-бап, 4378-бейттен тартып):

«Билейин десең, окугун эсеп илимин,

Ачылаар сандардын капкасы ушундан кийин.

Үйрөнгүн көбөйтүп, бөлүүнү, түгөл бил бөлчөгүн,

Балким, бул - сыноодур билимдин өлчөмүн.

Көбөйтүүнү даражага, кемитүүнү жетик бил,

Ушундан соң тамырлардан чыгарууну тетик бил.

Жана аянтты кошуп, алып, өлчөөгө өт,

Жети кат асманды аягыңда чымча тут.

Дагы калса алгебраны (текстте: «ал-жабр ва-л-мукабал») оку,

Евклиддин (текстте: «Оклидистин») капкасын эринбей соккун».

Он кылым мурда татыктуу илим-билимдүү кишилер өзгөчө кадыр-баркка ээ болгонун эми жаштарыбыз бабабыздын ушул дастанынын аркасында мыкты билишет.

Акын бабабыз Жусуп Баласагын «Кутадгу билиг» эмгегинде өзү да (51-бап; 4341-бейттен баштап) айдың (интеллектуал) кишилерге кастарлап мамиле кылууга үндөгөн:

«Дагы бири – билимдүү, куттуу аалымдар болоор,

Илимдүү калк үчүн алар –– жаркытаар жол.

Аларды катуу сүй, кадырла сөзүн,

Билимдерин үйрөн, азын же көбүн...

Алардын билими болду го элине шамдай,

Жаркыраса шамдар, уланаар түнкү жол жанбай».

Албетте, сабаттуулукка чакыруу - билимсиз, бирок көкүрөгү тунук кишинин деле колунан келчү иш. Ал эми Жусуп Баласагын дастан гана жазып тим болбостон, өз доорундагы мамлекетти башкарууга катышы бар айдың, ак сөөк инсан болгон.

Муну деле анын өз чыгармасындагы төмөнкү саптардан (54–55-бей ттер) тастыктай алабыз:

«Баамдап көр, бул китепти жазган киши

Өнөрлүү эренден, ак сөөктүн башы.

Бу түркүн кадыр-барк, нарктарды биле,

Жашаган ал, өз доорун, күлө».

Азыркы тапта Баласагын шаарынын урандылары Токмоктун түштүк-батышындагы «Бурана» археологиялык-архитектуралык музей комплексинин аймагында жана ага жакын айдоо жерлеринин алдында калганын кыргызстандык жаштар мыкты билишет.

«Бурана» шаар чалдыбары - айтылуу Баласагындын урандылары. 7-июнь, 2015-жыл.
«Бурана» шаар чалдыбары - айтылуу Баласагындын урандылары. 7-июнь, 2015-жыл.

Бул Баласагын шаарынын тарыхтагы залкар орду жөнүндө жылуу сөз XX кылымда гана археологиялык жана башка булактарга негизденип айтыла баштады. Дал ушул шаарда 1015-1016-жылдар аралыгында Жусуп Баласагын өзү жарык дүйнөгө келгенин окуучулар 7-класстын тарых сабагынан дурус билишет.

Ал эми 57-бейттеги: «Бул эрдин туругу - Куз-Ордо эли» деген акындын сөзүн кантип түшүнүүгө болот?

Махмуд Кашгари Барскани чийген тегерек дүйнө картасынын чордонундаТеңир-Тоо кыркалары жана Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072–1077-жж.
Махмуд Кашгари Барскани чийген тегерек дүйнө картасынын чордонундаТеңир-Тоо кыркалары жана Ысык-Көл жайгаштырылган. 1072–1077-жж.

Жусуп Баласагындын кичүү замандашы - энциклопедиячы окумуштуу, этнограф, картограф, диалектолог Махмуд Кашгари Барскани калтырган маалымат бизге ачкыч боло алат (ал 1029-1038-жылдар аралыгында Ысык-Көлдөгү Барскан бектигинин борбору Барскан шаарында Карахандар сулалесинин өкүлүнүн үй-бүлөсүндө туулганын украин чыгыш таануучусу Омелйан Прицак жазса, ал эми кыргыз чыгыш таануучусу Өмүркул Караев анын теги көчмөн чигилдерден экенин, бул түрк тилдүү чигилдер кийинчерээк кыргыздарга жана башка теңир-тоолук жана борбордук азиялык түрктөргө жуурулушуп кеткенин жазган).

Махмуд Кашгари Барскани өзүнүн 1072-1077-жылдары арабча жазган «Дивану лугати т-түрк» («Түрк тилдеринин сөз жыйнагы») эмгегинде Баласагын шаарын өз замандаштары «Куз-Ордо» жана «Куз-Улуш» деп да аташканын билдирет. Мындагы «Қуз» сөзү каткалаң Қаф / ق тамгасы менен жазылган, демек, айрым калемгерлерибиз «Қуз» сөзүн «Күз» деп жумшак «к» аркылуу ката белгилеп келишет. «Қуз» - «тескей» маанисин да берет. Мында, демек, Карахандар каганатынын Түштүк Теңир-Тоодогу (азыркы Кара-Тоодогу) борбору Кашкардан айырмаланып, Баласагын шаары –– Түндүк Теңир-Тоодо (азыркы Ала-Тоодо) жайгашкан байтакты шаар болгону чагылдырылган.

Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари Барсканинин Бишкектеги айкели. Бедизчи Тургунбай Садыков. 1995.
Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари Барсканинин Бишкектеги айкели. Бедизчи Тургунбай Садыков. 1995.

Баласагын шаарында чегилген тыйындар азыр да Бишкектеги жана дүйнөнүн башка аймактарындагы нумизматтардын ажайыпканаларында сакталууда.

Баласагын (Қуз-Ордо, Қуз-Улуш) шаарында абдан көп окумуштуулар таалим алган жана сабак беришкен.

Баласагындык аалымдар жөнүндө марылык (мервдик) Абу Са‘д ас-Сам‘ани (1113––1166) өзүнүн арабча жазган «Китабу л–ансаб» («Ныспалар китеби») эмгегинде жазган. Арабча эмгектерди калтырган географ жана адабиятчы Йакут (Жакут) ал-Хамави (1179-1229) да кызыктуу маалыматтарды кайталап берген. Мисалы, Йакут айтылуу Баласагын шаарынан чыккан окумуштуулардын бири катары Абу Абдулла Мухаммад ибн Муса ал-Баласагуни тууралуу эскерип, мусулмандык Батышта аны «ат-Түрки» деп да аташканын белгилейт.

Демек, ушул саясий ордо шаардан бир далай айдыңдар менен окумуштуулар да чыгышкан.

Мунун өзү көөнөргүс поэзиялык, философиялык жана саясат таануу багытындагы эмгек калтырган Жусуп Баласагын бул карахандык байтакты шаардан туулуп-өскөн жападан-жалгыз айдың эмес экендигин тастыктайт.

Айтмакчы, шаарда канчалык сабырдуулук болсо жана канчалык ар кыл улуттардын өкүлдөрү байырлашса, мындай шаарда ошончолук илим-билим өнүккөн.

Махмуд Кашгари Барскани өз «Диванында» тастыктап жазат:

«Баласагындын калкы согдулукча да, түркчө да сүйлөшөт».

Буга, албетте, мусулман кайра жаралуу доорунда «лингва франка» –– «эл аралык баарлашуу тили» болгон араб тилин да кошуубуз зарыл.

Улуу Жибек жолу аркылуу ар тараптан Баласагын шаарына келген чет элдик соодагерлер парсы («Дивандын» автору түрк элдери парсыларды «тат» деп да аташаарын белгилейт), ханзу (кытай), санскрит, урум (византиялык грек), тибет («түбүт»), чыгыш славян (саклаб) жана башка тилдерди, ар кыл чет жердик түрк тилдерин да билишкендиги, анан калса, алардын өкүлдөрү бир нече алфавитте, санскритте жана кытайлык иероглифте жаза алганы ажеп эмес.

Жергиликтүү түрктөшкөн тарсалар (несториандар) арамей тилинен бөлүнгөн көөнө сириялык тилди да билишкендиги алар Чүй өрөөнүндө несториандык жазмаларда калтырган мүрзө таштардагы эпитафиялык жазма эстеликтерден эле айгинеленет.

Жусуп Баласагындын 1000 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий жыйындын катышуучуларынын тобу «Бурана мунарасы» музейинде. Чүй облусу. 16-сентябрь, 2016-жыл.
Жусуп Баласагындын 1000 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий жыйындын катышуучуларынын тобу «Бурана мунарасы» музейинде. Чүй облусу. 16-сентябрь, 2016-жыл.

Теңир-Тоодогу түрктөр дини жагынан ар кыл болушкан. Бийликте ханафийлик сабырдуу усулду туткан сунний мусулмандар сулалеси болгонуна карабастан, эл арасында теңирчилер, бутпарастар, тарсалар, отко табынуучулар да болгон.

XI кылымда дал ушундай көп улуттуу, ар кыл маданияттуу, ар башка динди туткан аймакта терең билимдүү жана сабырдуу окумуштуулар таалим алып чыгышы үчүн жаралган шарт католиктик түркөй саясий үстөмдүктө болгон ошол кездеги Батыш Европага салыштырмалуу алда канча жогорку середе болгонун баамдоо кыйын эмес.

Албетте, кийинчерээк аймакта диний сабырсыздык күч алып, илим-билимдеги кыйла жетишкендиктер акырындап колдон чыгарылган.

Ошого карабастан, сабаттуулар катмары Теңир-Тоодо бардык эле кылымдарда сакталып келди. Биринчи дүйнөлүк согушка чейин эле кыргыз айдыңдары өз эне тилинде, араб арибинде китептер жарыялагандыгы, «жаңы усул» («усул-и жадид») кыймылынын аркасында сабаттуулук жогорулагандыгы буга далил.

«Өктөбүр ыңкылабына чейин калкыбыз сабатсыз болчу, Ленин гана сабатыбызды ачкан» деп оозду куу чөп менен аарчып, тарыхыбызды тарытып салган эски түшүнүк 1991-жылы Кыргызстан эгемендикке жетишип, коммунисттик бир беткей цензура ойрон болгон соң, айкындуулуктун шарапаты менен биротоло артта калды.

Бирок өлкөбүздөгү илим-билим тарыхынын бөксөсү дагы эле толтурула элек... Маселен, улуу-кичүү муундагылардын бир даары дагы эле Жусуп Баласагындын айдыңдык доору тууралуу жетиштүү кабардар эмес.

Жусуп Баласагындын шарттуу сүрөтү Кыргызстандын 1000 сомдук акчасына түшүрүлгөн.
Жусуп Баласагындын шарттуу сүрөтү Кыргызстандын 1000 сомдук акчасына түшүрүлгөн.

Быйыл Кыргызстанда Жусуп Баласагындын «Кутадгу билиг» эмгегинин жазылып бүткөндүгүнүн 950 жылдыгы белгиленмекчи.

Балким, санарип доорунда, Интернет заманында, азыркы интернеттик коомдук тармактарды коён жатагындай мыкты өздөштүргөн жаш атуулдарыбыз бул даанышман бабабыз жана анын жөн гана Куранды эжелеп окуп жаттабастан, ар тараптуу жана терең билим алууга үндөгөн поэзиялык бермети тууралуу терең маалыматты өздөрү эле бүт дүйнөгө жана бардык муундарга жайылтышаар?

Аларга жана жалпы коомчулукка «Кутадгу билиг» эмгегинин быйылкы мааракеси анын айдыңдык чакырыгын жаңыча жайылтууга кандайдыр-бир огожо болоор?

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Муриватов: Чек арада чыр чыкса жүрөгүм сыздайт

Кадыр Муриватов.

Рудаки атындагы коомдук бирикмесинин вице-президенти, тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин башкы редактору Кадыр Муриватов менен жазуучу Мирзохалим Каримов маектешти.

Салттуу эмес диндин лидерлери менен бийликтин ортосундагы так талашуунун кесепетинен тутанган саясий согуш оту Тажикстанда 100 миңден ашуун адамдын өмүрүн кыйып, миңдеген атуулдарын башка өлкөлөргө качып кетүүгө аргасыз кылган.

Өзбекстан ошол кезде Тажикстан менен алакасы жакшы болбогону үчүн чек араларын бекитип салганы маалым. Ошол себептүү, качкындардын басымдуу бөлүгү кыргыздар жашаган Жерге-Тал району аркылуу Кыргызстандын Чоң-Алай районуна өтүп кетүүгө үлгүрүшкөн.

Кыргызстан аларга каалгасын кенен ачып, качкындардын жолун торогон эмес. Тажикстанда тынчтык орногондон кийин, алардын көбү өз өлкөсүнө кайта баштаган.

Алардын арасында Кыргызстанда калып, атуулдук алып, биротоло жашап калгандар да бар. Ошолордун бири – КМШ журналисттеринин Конфедерациясынын мүчөсү, чыгыш таануучу, Кыргызстандагы тажиктердин А.Рудаки атындагы коомдук бирикмесинин вице-президенти, тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин башкы редактору Кадыр Муриватов менен баарлашкан элек.

Каримов: Кадыр мырза, Кыргызстанда канча жылдан бери жашап келатасыз?

Муриватов​: Тагдырдын буйругу экен, 1994-жылы жалпы тажик элинин башына мүшкүл түшкөн Кыргызстанга үй-бүлөм менен ооп келдим. Качкын болуп келген улутташтарымдын кеткени кетти, бирок мен ушул жердин тузун таттым, абасын жуттум, меймандос элинин ырайымын көрдүм да келген бойдон калып калдым. Кыргыз Республикасынын атуулдугун алдым.

Каримов: Өлкөңүздө саясий согуш чыкканга чейин эмне иш кылып жүргөнсүз?

Муриватов​: Тажик мамлекеттик университетинин Чыгыш таануу факультетин бүтүргөндөн кийин, 1979-1986-жылдары советтик армиянын жоокери катары Ооганстандагы согушка катышып, кийин ошол өлкөнүн Юстиция министрлигинде дари-орус тилдери боюнча котормочулук кызматты аркаладым. Ооганстандын ошо кездеги президенттери Бабрак Кармал, Наджибулла жана башка жетекчилер катышкан мамлекеттер аралык көптөгөн сүйлөшүүлөрдө котормочулук кылгам.

Каримов: Тарыхый мекениңиздеги туугандарыңыз менен байланыш барбы?

Муриватов​: Байланыш жакшы, каалаган маалда барып-келип турабыз.

​Каримов: Көчүп келгиле деп кыстабайбы алар?

Муриватов: Кыргызстан бир тууган өлкө, жашай бергиле, бизди унутпасаңар эле болду, башыбызга мүшкүл түшкөндө качкындарыбызды кучак жайып кабыл алган деп, Кыргызстанды абдан жакшы көрүшөт, алкап жүрүшөт ар дайым.

​Каримов: Саясий жаңжал башталганда СССРдин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, тажик Эл акыны, сиздин агаңыз Мумин Каноат да Бишкекке келип бир жылдан ашуун жашаган деп айтып жүрүшөт, ушул чынбы?

Муриватов: Ал киши саясатка аралашкан эмес, карапайым эл тарабында болгон. Бишкекке келип жашаганы чын. Анын улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен көп жылдар бою достошуп жүргөнүн сыймыктанып айта алам. СССР Жогорку Советинин төрт жолку чакырылыштарында депутат болуп шайланган, СССР Жазуучулар Союзунун төрагасынын орун басары болгон убагында.

Чыңгыз Айтматов жана тажик акыны Мумин Каноат.
Чыңгыз Айтматов жана тажик акыны Мумин Каноат.

Ошо кездерде Чыңгыз Айтматов менен биргеликте Орто Азия республикаларынын маданиятынын жана адабиятынын өнүгүшүнө байланышкан орчундуу маселелерди чечишкен. Мамилелери абдан жылуу болчу. Тилекке каршы, агам Мумин Каноат эки жыл илгери 86 жаш курагында Дүйшөмбү калаасында ааламдан өттү.

​Каримов: Таанымал инсандардан дагы кимдер Кыргызстанга качып келишкен?

Муриватов: Тажик Эл акыны Гулрухсор Сафиева, таланттуу акын жана адабиятчы, азыркы учурда Тажикстандагы «Садои Шарк» («Чыгыш үнү») журналынын башкы редактору болуп иштеп жаткан Рустам Вахаб, Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү, коомдук ишмер Шоиста Равшанова, чыгаан журналист Косим Бекмахамадов да качып келүүгө аргасыз болушкан. Айрымдары азыр деле мен сыяктуу Кыргызстандан кетпей жашап жүрүшөт. Ал согушта чыгармачыл инсандардын өмүрүнө абдан чоң коркунуч туулган. Алынган маалыматтарга караганда, 40тан ашуун чыгармачыл адамдардын өмүрү кыйылган.

​Каримов: Эми өзүңүз 11 жылдан бери редакторлук кылып келаткан тажик тилиндеги «Паёми Ала-Тоо» («Ала-Тоо кабарлары») гезитинин ишмердиги тууралуу маалымат берсеңиз.

Муриватов: Ай сайын чыга турган бул газета Кыргызстандагы 56 миң тажиктердин коомдук Бирикмесинин басма сөз органы болуп саналат. Анын алгачкы саны 2008-жылы август айында жарык көргөн. Жумуриятыбыздын ар кайсы аймактарында жашаган тажиктердин тилинин жана маданиятынын сакталышына, мектептердеги тажик класстардын окуучуларына окуу куралдарын кыргыз тилинен которуу жана басмага даярдап туруу сыяктуу маанилүү иштердин аткарылышына, коомдук бирикменин ишмердүүлүгүнүн чагылдырылып турушуна аталган басылманын салымы чоң.

Жер-жерлерде жашаган ар кайсы курактагы окурмандарыбыз он бир жыл ичинде газеталарына абдан кызыгып калышкан. Чынын айтсам, айылдык кабарчыларыбыз жазып жиберген кабарларга кээде орун калбай калууда.

Каримов: Өзүңүздүн чыгармачылыгыңыз, пландарыңыз жөнүндө да айта кетсеңиз.

Муриватов: Кыргызстанга келгенге чейин орус прозачыларын тажик тилине көп котордум. Айрыкча Антон Чехов менен Василий Шукшиндин чыгармаларына абдан кызыккам. Профессор А.Раимжанов экөөбүз Кыргызстандын Конституциясы менен Демократиялык кодексин тажик тилине которгонбуз. Авторлору көп китептерде, ар кайсы басма сөз беттеринде кыргыз-тажик элдеринин достугунун тарыхына байланышкан макалаларым байма-бай жарык көрүп турат. Берекелүү кыргыз жергесинде жашаган 26 жыл аралыгында көптөгөн таланттуу, дилгир, меймандос адамдар менен таанышуу, баарлашуу бактысына ээ болдум. Келечекте ошол асыл инсандар, алар менен болгон баарлашуулар тууралуу эскерүү китебин жазууну максат кылып жүрөм.

Каримов: Үй-бүлөңүз тууралуу да билсек болобу?

Муриватов: Өмүр шеригим Истодаой жогорку билимдүү, тажик тили жана адабият мугалими, КРнын маданиятынын мыкты кызматкери. Экөөбүз тең чыгармачыл адамбыз. Үч балабыз, неберебиз бар. Жашообуз жаман эмес. Бизди бооруна баскан кыргыз элине терең ыраазыбыз.

Каримов: Тажик тарап да, кыргыз тарап да тарыхый бир тууган элдербиз деп сыймыктанып айтканыбыз менен, чек араларыбызда ошол ыйык кандаштыкка көлөкө түшүргөн чыр-чатактарга, үрөйдү учурган ок атышууларга жол берип келатканыбыз абдан өкүнүчтүү. Ошол ар бир ок атылган сайын Манас Атабыз менен Санирабийга энебиздин арбактары урпактарына нааразы болуп жатышса керек…

"Чек арада чыр чыгыптыр" деген кабар угулса эле заманабыз тарып кетет. Биз, чыгармачыл инсандар айрыкча ушул маселеде кара кылды как жарган калыстыктан тайбашыбыз керек.


Муриватов: Көптөн бери жүрөгүмдү өйүтүп жүргөн суроону бердиңиз тууганым. "Чек арада чыр чыгыптыр" деген кабар угулса эле заманабыз тарып кетет.

Биз, чыгармачыл инсандар айрыкча ушул маселеде кара кылды как жарган калыстыктан тайбашыбыз керек. Нечен жылдардан бери чечилбей келаткан чек ара маселеси тууралуу сиздин жазган бир макалаңызды канааттанып окудум. Анда сиз чек ара маселесин чечүүнүн ачкычы – бул эки тараптын тең элдик дипломатиясын натыйжалуу пайдалануу деп эң туура белгилептирсиз.

Менин деле пикирим ошондой, чек ара маселесин эки тараптын тең аксакалдары менен абройлуу адамдары чече алат, дал мына ошолор менен иш алып баруу керек. Себеби, эл бийлик өкүлдөрүнө караганда ошолорду көбүрөөк угат.

«Ок атышпай касам кылгын, кыргыз-тажик урпагым» деп аталган Манас Ата менен Санирабийга Эненин монологун абдан жакшы жазгансыз. Эки элди тең ойлондура турган ойлорду ортого салгансыз. «Эгер эки бир тууган эл жер, суу талашып жакалашсаңар, ок атышсаңар, алардын баары адегенде Манас Атаңар менен Санарабийга Энеңердин жүрөктөрү аркылуу өтөрүн унутпагыла, тарыхый бир тууган экениңерге касам кылбасаңар, биздин жаткан жайыбыз жаннат болбой баратат» деп айтылган акыйкат сөздөрдү эки тарапка тең толук жеткире албай жүргөнүңүзгө мен да кыжалатмын.

Мирзохалим Каримов, жазуучу

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөндөр өөнөлгөн акчасын кайтарып алат

Түркмөн манаты.

Швейцария түркмөн коррупционерлеринен конфискацияланган 1 миллион 300 миң долларды Түркмөнстанга кайтарып берет.

Бирок ал каражаттар түркмөн бийлигинин колуна тийбейт. Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо долбоорлорун каржылоого берилет.

Швейцариянын Тышкы иштер министрлиги ири акча Түркмөнстандын кайсы коррупционеринен жана качан алынганын ачыкка чыгарган жок. Тек гана акча Түркмөнстанда саясий кызматтарды аркалаган чиновниктерден алынганын билдирип, жалпы суммасын гана ачыкка чыгарды.

"Мыйзамсыз табылган мүлктөрдү кайтаруу саясатынын негизинде Швейцария камакка алынган 1 миллион 300 миң АКШ долларын Түркмөнстанга кайтарат. Бул каражат Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо программасын каржылоого багытталат", - деп айтылган билдирүүдө.

Мындай макулдашууга Швейцария, Түркмөнстан жана БУУнун Өнүктүрүү программасы 15-январда Берн шаарында кол коюшту. 1 миллион 300 миң доллар эми кургак учукка каршы дары-дармектерди сатып алууга жумшалмакчы.

Расмий билдирүүгө караганда Түркмөнстанга кайтчу каражат саясий кызматкерлердин мыйзамсыз байышына каршы күрөш боюнча Швейцария өкмөтүнүн атайын программасынын алкагында конфискация болгон. Түркмөнстанда саясатчылар мыйзамсыз жолдор менен чыгарган каражаттын кайра өлкөгө кайтарылышы биринчи жолу болуп жатат.

Негизи эле түркмөн чиновниктеринин ири коррупциялык иштери тууралуу эл аралык маалымат каражаттарында маал-маалы менен айтылып жүрөт.

Маселен, учурда Германиянын MAN компаниясынын жооптуу кызматкерлеринин бири «Түркмөннефть» мамлекеттик компаниясынын чиновниктерине ири өлчөмдө пара берүүгө айыпталууда. Анын соту өткөн жылдын декабрында башталган. Немис прокуратурасынын маалыматына караганда, MAN компаниясы 2002-2007-жылдар аралыгында түркмөн чиновниктерине пара катары 8,4 миллион евро берген.

2010-жылы Германиянын Daimler компаниясы Түркмөнстандын эң жогорку даражалуу чиновниктерине пара бергени үчүн айыпталган. Тагыраагы, 2000-жылы машина куруучу Daimler концерни Түркмөнстандын мурдагы президенти Сапармурад Ниязовдун туулган күнүндө ага баасы 300 миң евролук чопкутталган "Мерседес" белек кылганы далилденген. Дал ошол 2000-жылдын башында түркмөн бийлиги менен Германиянын Daimler концернинин ортосунда жогорку даражалуу чиновниктерге люкс классындагы бир нече машина алуу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жаткан.

Айтылуу "Мерседес" үлгүсүндөгү машиналарды чыгарып, бүт дүйнөгө сатып келаткан бул компания ушул сыяктуу коррупциялык келишимдердин айынан 2010-жылы бир эле АКШга 185 миллион доллар айып төлөп берүүгө аргасыз болгон.

Ал арада Кыргызстан эки президентин коррупцияга айыптап тактан кулатканы менен качып кеткен мурдагы чиновниктерден эч нерсе өндүрө албай келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Абу Сахийдин» жетекчилерине иш козголду

«Абу Сахий» базары.

Өзбекстанда «Абу Сахий» базарынын жетекчилерине кылмыш иши козголду. Учурда базарды бир нече мамлекеттик орган ар тараптан текшерип жатат.

Бирок текшерүүлөрдүн түпкү максаты азырынча купуя бойдон калууда. Ташкенттеги «Абу Сахий» базарына 2017-жылга чейин Ислам Каримовдун кенже күйөө баласы Тимур Тилляев ээлик кылып келген.

5-январдан бери Өзбекстандын укук коргоо органдары «Абу Сахийдин» «Ташкент соода борбору» деген ат менен расмий катталган базарын текшерип жатышат.

Маалыматты ошол эле базар жетекчилеринин бири "Азаттыктын" өзбек кызматына өзү ырастаган. Ал текшерүүлөрдү Өзбекстандын Башкы прокуратурасынын алдындагы экономикалык кылмыштарга каршы күрөш департаменти көзөмөлдөп жатат.

Ташкент шаардык прокуратурасынын атын атагысы келбеген кызматкери да элге «Абу Сахий» деген ат менен таанылган «Ташкент соода борбору» ар тараптан текшерилип жатканы тууралуу маалыматты тактаган.

Анын билдиргенине караганда базарды мамлекеттик салык комитетинин, өрткө каршы күрөш башкармалыгынын жана санэпидем көзөмөл башкармалыгынын кызматкерлери текшерип, бир катар мыйзам бузууларды аныкташкан. Азырынча текшерүүнүн максаты жана натыйжалары тууралуу расмий маалымат таратыла элек.

"Азаттыктын" өзбек кызматынын кабарчысы «Абу Сахий» базары боюнча прокуратурага сурак берген соодагерлер менен байланыша алды. Эки соодагер тең "Абу Сахийдин" жетекчилерине мындан үч жыл мурда козголгон кылмыш иши боюнча күбө катары сурак беришкенин ырасташты.

Алардын бири - "Абу Сахий" базарында 2014-жылга чейин соода кылган Динара Латипова. Анын айтымында, прокуратура кызматкерлери андан «Абу Сахий» базарына чет өлкөнүн товарларын кантип ташып келгенин сурашкан.

– Тергөөчүлөр менин ишкер катары укугумду базар жетекчилери тепсегенин түшүндүргөнгө аракет кылышты. Аткезчилик схемасынын курмандыгы болгонумду айтышты. Бирок «Абу Сахий» карго кызматы ачылгандан кийин бизге окшогон соодагерлердин иши жеңилдеген да.

Динара Латипова Ташкент шаарынын прокурорунун орун басары А.Пулатовдун колу коюлган кагазды көрсөттү.

Кагазда «Ташкент соода борбору», «Мирабад дыйкан базары» жана башка бир нече субъектинин жетекчилерине карата "кызмат абалынан кыянат пайдаланган" деген берене боюнча кылмыш иши козголгону жазылган. Бирок бир да шектүүнүн аты аталган эмес.

Прокуратуранын сурагына чакырылган дагы бир соодагер атын ачык айтууну каалаган жок. Ал «Абу Сахий» базарында азыр да соода кыларын, прокуратурада базар жетекчилигине каршы көрсөтмө бергенин ырастады.

– Мен Дубайдан ташып келген товарымдын ар бир килограммына 5 доллардан төлөп жатам. Бирок тергөөчү аны аткезчилик деп атады. Демек, базар жетекчилиги менин ишенчээк мүнөзүмөн пайдаланып, аткезчилик кылмышынын катышуучусу кылыптыр деген чечимге келдим.

«Азаттык» менен байланышкандардын айтымында, бул текшерүүлөр базардагы сооданын жүрүшүнө таасир эткен эмес.

Белгилей кетсек, «Абу Сахий» базары 2017-жылга чейин маркум президент Ислам Каримовдун кенже кызы Лола Каримованын күйөөсү Тимур Тилляевге караштуу болчу.

Бул тууралуу «Азаттыктын» кыргыз кызматы, «Kloop» басылмасы жана «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» (OCCRP) биргелешип, 21-ноябрда жарыялаган иликтөөдө да айтылган.

Иликтөөдөн кийин «Азаттыктын» өзбек кызматынын кабарчысы Тимур Тилляевдин адвокаты Марк Раймонд менен байланышкан. Жактоочу «Абу Сахий» базарын Ислам Каримовдун кенже күйөө баласы Тимур Тилляев түптөгөнүн ырастаган.

–Тилляев мырза 2006-жылы Ташкент шаардык администрациясынан бош жаткан жерди сатып алып, ал жерге «Абу Сахий» базарын түптөгөн. 2017-жылы базарды сатып жиберген.

2018-жылы өлкөнүн «Ахборот 24» жана «Узбекистан 24» телеканалдарында «Абу Сахий» дүң соода базарынан 53,5 миллион доллар казынага төлөнбөй чет өлкөгө чыгарылып кеткени айтылган. Кийинчерек бийлик базарды кайра түзгөн соң мамлекетке түшкөн төлөмдөр көбөйгөнүн кабарлашкан.

Учурда расмий документтерде «Абу Сахий» базарынын директору катары Акмал Хусаинов деген жаран катталган. Мурдараак маалымат каражаттарында базардын чыныгы кожоюну чет өлкөлүк жаран экени жазылган. Бирок анын аты, ал ээлик кылган менчиктин түрү ачылбаган бойдон калып келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан Тажикстан менен жер алмашууну изилдей баштады

Баткен облусу.

14-январда кыргыз-тажик чек арасында «Кызыл-Бел» жана «Гүлистон» көзөмөл-өткөрмө жайларынын аймагында эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү болуп, алты маселе камтылган протоколго кол коюлган. 

Ал арада Кыргызстандын топографиялык жумушчу тобу протоколдун пункттарынын бирин аткаруу боюнча дароо эле ишке киришкени маалым болду. Бул тууралуу өкмөттүн маалымат кызматы билдирди.

Өкмөт кабарлагандай, "топографиялык жумушчу топко 2020-жылдын 1-мартына чейинки мөөнөттө Кыргыз Республикасынын Баткен облусундагы Баткен району менен Тажикстан Республикасынын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди өз ара алмашуу боюнча макулдашылган варианттарды иштеп чыгуу тапшырмасы берилген".

Ошондой эле өкмөт "кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча Өкмөттөр аралык комиссиянын кезектеги жыйынына тиешелүү материалдар иштелип жатканын" маалымдады.

Бишкек менен Баткендеги акциялар

Бүгүн, 15-январда Жогорку Кеңештин алдында кыргыз-тажик чек арасы боюнча маселени чечүү жана Баткенде чек ара чырына байланыштуу камакка алынган Көк-Таш айылынын төрт тургунун бошотуу тууралуу талап менен нааразылык акциясы өттү.

«Чек ара» коомдук бирикмесинин мүчөсү Бекназар Айталиев акцияга чыккандар бийликке алты талап коюп жатышканын жарыялады:

- Президент чек ара маселесин көтөрүп жер-жерден келген жарандарды кабыл алсын. Баткенде жалган жалаа менен кармалган төрт киши тез арада бошотулсун. Чек арага жакын жашаган элди коргоо үчүн элдик кошуундар түзүлсүн. Чек арачылар кошумча техника менен камсыздалып, саны көбөйтүлсүн. Дагы бир талабыбыз - вице-премьер-министр Жеңиш Разаков кызматтан кетсин!

Чек араны чечүүнү талап кылгандар акцияга чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:13 0:00

Баткен районунун Көк-Таш айылынын төрт тургуну чек арадагы окуяларга байланыштуу «Массалык башаламандык» жана «Ээнбаштык» беренелери боюнча шек саналып 11-январда кармалган. Кадамжай райондук соту 13-январда аларды бир айга камакка алды.

Алардын бошотулушун талап кылган нааразылык акциясы Баткен шаарында да өттү.

Баткендеги нааразылык акциясы.
Баткендеги нааразылык акциясы.

Ал арада вице-премьер-министр Жеңиш Разаков Баткен облусундагы иш сапарынын алкагында Көк-Таш айылынын жашоочулары менен жолукканын өкмөттүн басма сөз кызматы кабарлады.

«Бир катар маселелер, анын ичинде айылдын чагымчылдык аракеттер үчүн шектүү төрт жашоочусунун камакка алынышы талкууланды. Белгиленгендей, бул маселе мыйзам чегинде кылдат каралат», деп айтылат маалыматта.

Ал эми өкмөт Бишкектеги нааразылык акциясынын катышуучуларынын «Жеңиш Разаков кызматынан кетсин!» деген талабы боюнча комментарий бере элек.

Чек ара сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгы

14-январда кыргыз-тажик чек арасында «Кызыл-Бел» жана «Гүлистон» көзөмөл-өткөрмө жайларынын аймагында эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү болуп, алты маселе камтылган протоколго кол коюлду.

Ал арада кыргыз өкмөтү эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында кол коюлган протокол боюнча кененирээк маалымат таратты.

Маалыматка караганда, жолугушуунун жүрүшүндө кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасынын калган тилкелеринде аймактарды аныктоо иштерин улантууну жандантуу боюнча пикир алмашылды. Анын жыйынтыгында алты маселени камтыган протоколго кол коюлду. Анын алкагында:

1. Укуктук жумушчу топторго 2020-жылдын 15-февралына чейин 114 чакырым аралыктагы чек ара аймагын аныктоо боюнча макулдашылган позицияны берүү тапшырылды;

2. Топографиялык жумушчу топторго Баткен районунун жана Исфара шаарынын ортосундагы «Самаркандек» жана «Көк-Таш» тилкелеринин ортосундагы жерлерди аныктап, жерлерди алмашуу боюнча макулдашылган сунуштарды 2020-жылдын 1-мартына чейин иштеп чыгуу тапшырылды;

3. Тараптар Чоркух - Ак-Сай - Ворух, Көк-Таш – Ортобоз автоунаа жолдорунда биргелешкен күзөтүн улантууга, Исфара-Ворух жана Баткен-Исфана автоунаа жолдорунун кесилишинде жол чырактарын, байкоо камераларын орнотууну макулдашты;

4. Чектеш облустардын жергиликтүү бийлик органдарына чыр-чатактарга жол бербөө, ошондой эле чектеш райондордун калкынын зарыл маселелерин чечиш үчүн түшүндүрүү, алдын алуу иштерин жүргүзүүнү күчөтүү тапшырылды;

5. Социалдык-экономикалык жана маданий-гуманитардык мамилелерди өнүктүрүү, чыр-чатактардын алдын алуу максатында Баткен облусунун жана Согди облусунун жергиликтүү бийлик органдарынын ар тараптуу кызматташуусу күчөтүлөт;

6. Тараптар кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча комиссиянын, жумушчу топтордун ишин, чек ара маселелери боюнча жолугушууларды жалпыга маалымдоо каражаттарында чагылдыруу боюнча макулдашууларды бекем сактооо тууралуу бир пикирге келишти.

Жолугушууда кыргыз делегациясын вице-премьер-министр Жеңиш Разаков, ал эми Тажикстандын делегациясын тажик вице-премьер-министри Азим Иброхим жетектеди. Жолугушууга эки өлкөнүн күч түзүмдөрүнүн жетекчилери катышты.

Чек ара көйгөйү кантип чечилет?

Мурдагы депутат Нооманжан Аркабаев чек араны чечүүдө сабыруулук керек деп эсептейт.

- Манас атабыздан бери ата-бабаларыбыз тажиктер менен, алар биз менен өтө сый, бири-бирин колдоп, жакын дос, тууган болуп жашап келген, - деди ал. - Мына ушул жагдайды эске алганда биздин тамырыбыз бир десек да болот. Динибиз да бир, үрп-адатыбыз да бир. Кээ бир адамдар бар, «бул жер биздики, тигил жер биздики» деген. Бирок муну менен маселе чечилбейт. Бул жерде президент маселени түздөн-түз көзөмөлгө алып туруп, өз деңгээлине жараша тажик тарап менен сүйлөшүүнү жүргүзүшү керек. Бул ишке саясатылар гана эмес, элдик дипломатиянын өкүлдөрү, биздин даанышман аксакалдар да тартылышы зарыл. Чек араны акыл жана тынчтык жолу менен чечиш керек. Бири-бирине күнөө жана орунсуз талаптарды коюу кырдаалды курчутат.

Чек ара маселеси парламентте да сөз болду. Жогорку Кеңештин «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев чек ара боюнча өкмөт чабал иштеп жатканын айтып, аны сынга алды. Бул тууралуу ал парламенттин 15-январдагы жыйынында билдирди.

Депутат 2019-жылы Жогорку Кеңеш чек ара маселесин бир нече жолу талкуулаганы менен жыйынтык чыкпай жатканын кошумчалады.

- Кийинки жумада чек ара маселесин дагы талкуулайбыз. Баягы эле сөз, эч нерсе чечилбейт. Өкмөт так план, стратегия менен келип Баткенге канча акча бөлүнгөнүн айтышы керек. Коалицияны уят кылып, президентти артка тартып жатасыңар. Ошондуктан элге канча ссуда берилет, канча камера коюлат, канча каражат бөлүнөт жана чек арада канча элдик кошуун иштейт - так маалымат менен келиш керек. Болбосо «сүйлөшүү жүрүп жатат» деп эле эч жыйынтык чыкпайт, - деди Төрөбаев.

Ал арада өкмөт 16-январда Баткен шаарында вице-премьер-министр Жеңиш Разаков чек ара маселелери боюнча координациялык кеңешме өткөрө турганын кабарлады. Ага Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин, Мамлекеттик чек ара кызматынын, Ички иштер министрлигинин, Баткен облусунун жергиликтүү бийлик органдарынын жетекчилери катышмакчы.

Кеңешмеде чек ара аймактарында коомдук коопсуздукту жана тартипти камсыз кылуу, облустун социалдык-экономикалык өнүгүүсү боюнча маселелер каралат. Ошондой эле тажик тарап менен сүйлөшүү процесси боюнча калк арасында маалыматтык-түшүндүрүү иштерин жүргүзүү, чек ара кызматташтыгын бекемдөө тууралуу маселелер талкууланмакчы.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Күйөө баласын байыткан Рахмон

Тажик президенти Эмомали Рахмондун "Зумрад" курортуна барган кези.

(OCCRP) кыргызча «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» тажик президентинин туугандарынын коррупциялык иштери тууралуу жаңы иликтөөсүн жарыялады.

Тажик президенти Рахмондун кол алдындагы жетекчилерди маал-маалы менен чогултуп, кантип иштөө керектиги тууралуу акыл үйрөтүп, тилдеп турган адаты бар. Ал дайыма өлкөдө коррупциянын тамыр жайышына принциби жок чиновниктер айыптуу экенин белгилеп келет.

- Аткезчиликке көз жумган, коррупциялашкан уятсыз чиновниктердин айынан өлкө казынасында улам эле тартыштык жаралууда. Бюджетти кантип толтурабыз, кайда карап отурабыз? Жүздөгөн миллиондор, миллиарддар казынага түшпөй жатат, - деп каңырыгы түтөп сүйлөйт.

Бирок Тажикстанды 27 жылдан бери башкарып келе жаткан Рахмон өлкөдө өзү баштаган аткезчиликке каршы күрөштөн туугандарын коргоп келет. Маселен, 2019-жылдын март айында өз буйругу менен үч ири компанияны бажы жана кошумча нарк салыгынан бошоткон.

Салыктан бошотулган үч компаниянын экөө күйөө баласына таандык. Ал компаниялар Тажикстанга курулуш каражаттарын дүңү менен сырттан ташып келип сатат.

Өткөн жылы «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө долбоору» OCCRP Рахмондун жети кызынын биринин күйөөсү Шамсулло Сахибов башкарып келе жаткан «Фароз» фирмасы тууралуу иликтөөсүн жарыялаган. Президент тарабынан салыктан бошотулган компаниялар да мына ошол эле Сахибовдун үй-бүлөлүк кланына таандык болуп чыкты.

Тажикстанда бүтүндөй Борбор Азияга таанымал "Зумрад" курорту жайгашкан. Анда бир эле учурда 500 адамды тейлесе болот. Курортто эс алуу үчүн суткасына 11ден 25 долларга чейин төлөө керек. Мына ушул курорт 2015-жылы 1.1 миллион долларга бааланган.

Ошол эле жылы аны «Сомон-Сугд» фирмасы 950 миң долларга сатып алган. 91 миң долларга курорттун айланасындагы 600 гектар жер аянтын да алышкан. Мына ошол «Сомон-Сугд» фирмасы президент Рахмондун күйөө баласы Шамсулло Сахибовдин иниси Нарзулло Сахибовго таандык болуп чыкты.

Тажикстандагы дагы бир чоң курорт - "Шамбари" миң адамды тейлеген кудретке ээ. Аны «Рухафзо-2015» фирмасы сатып алган. Фирманын кожоюндарынын бири Зайнулло Сахибов болуп чыкты. Зайнулло президент Рахмондун күйөө баласы Шамсулло Сахибовдун иниси.

Ушинтип тажик экономикасынын бардык тармагында президенттин күйөө балдары отурат. Мисалы, күйөө бала Шамсулло Сахибовдун «Фароз» компаниясы 2015-жылы Тажикстандагы жалгыз тоо лыжа курортун чоң жеңилдик менен алды. Бир жылдан соң анын ачылышына барган президент «бизнесмен-патриотту» мактап, ага ыраазычылык билдирди.

2016-жылдан тарта «Фароз» компаниясы өлкөдөгү авто мектептерди колго алган. Өз бетинче иштеп жаткан авто мектептердин үчтөн экисин жаптырып, өзүнө караткан. Жабылбай калган авто мектептерди «Фароздун» гана аянттарын пайдаланууга милдеттендирген.

Ошентип, өлкөдөгү эң ири эки курорт, жалгыз тоо лыжа комплекси, авто мектептер, курулуш каражаттарын ташып келип сатуу, дары чөптөрдү кайра иштетүү, дары-дармек сыяктуу эң кирешелүү тармактар президенттин үй-бүлөсүнүн карамагында турат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гүлистондо кыргыз-тажик чек ара сүйлөшүүсү өттү

Кыргызстандын вице-премьер-министри Жеңиш Разаков менен Тажикстандын вице-премьер-министри Азим Иброхим. 14-январь, 2020-жыл.

14-январда Баткен районунун Кызыл-Бел айылына чектеш Тажикстандын Гүлистон айылындагы Гүлистон чек ара бекетинде Кыргызстан менен Тажикстандын өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү өттү.

Эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсү 14-январда түнкү саат 11:30да аяктады. Узакка созулган сүйлөшүүнүн жыйынтыгында эки тарап күн тартибиндеги алты маселени макулдашып, протоколго кол коюшту. Кыргыз делегациясын жетектеген вице-премьер-министр Жеңиш Разаков алты маселени айтып өттү:

  1. Буга чейин кыргыз-тажик топографиялык тобу иштеп чыккан 114 чакырым аралыктагы макулдашылган чек ара аймагын аныктап, укуктук негиздерин бир айдын ичинде негиздөөгө сунуш берилсин.
  2. Чек ара аймагында шахмат түрүндө жайгашып калган жерлерди аныктап, адегенде бир тараптуу чечип, анан жерлерди алмашуу боюнча сунуш ушул жылдын 1-мартына чейин берилсин.
  3. Чыр-чатак көп катталган, эки эл жанаша жайгашкан аймакта кыргыз-тажик күч кызматтарынын биргелешкен күзөтүн күчөтүү каралсын.
  4. Кыргыз-тажик чектеш аймактарында көчөлөр жарыктандырылып, видео байкоо орнотулсун. Эгерде чыр-чатак болуп кетсе видео тасманы эки тарап бирдей карап, талдоого алсын. Ош-Баткен-Исфана эл аралык автожолунун Жака-Өрүк аймагынан өткөн жериндеги Исфара-Ворух жолунун кесилишине жол чырак орнотулсун.
  5. Кыргыз-тажик элинин ортосунда соода-сатык алакасын, маданий кызматташууну өркүндөтүү каралсын.
  6. Кыргыз-тажик чек арасында аткарылып жаткан жумуштарды алдын ала жалпыга маалымдоо каражаттары аркылуу жайылтпоо макулдашылсын.

Кол коюлган протоколго ылайык, жогорудагы алты маселеге эки тарап бирдей жоопкерчилик алып, жумуш чогуу аткарыла тургандыгы айтылды. Тажик вице-премьер-министри Азим Иброхим сүйлөшүү жакшы жыйынтыкталганын айтып, жер алмашуу аркылуу чек арадагы маселе оң жагына чечилерин белгиледи.

Түшкө чейин эки өлкөнүн өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн биринчи айлампасы аяктаган.

Кыргыз делегациясынын курамында башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин жетекчиси Орозбек Опумбаев, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев, Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров, Кыргызстандын Тажикстандагы элчиси Жаныш Рустенбеков бар.

Тажикстан тараптан да ушундай эле мамлекеттик органдардын жетекчилери келген. Тажик тараптын делегациясын вице-премьер-министри Азим Иброхим баштап жүрөт.

10-январга караган түнү кыргыз-тажик чек арасында чыр чыккан. Тажик тараптан ок туш келди атылганы кабарланган. Бул чатактан соң Кыргызстан окуя үчүн тажик жарандарын айыптаса, Тажикстан чатакка кыргыз жарандарынын аракети түрткү болгонун билдирген. Кыргыз чек арачылары тажик тараптын маалыматын четке каккан.

Кыргыз-тажик чек арасындагы тирешүү, ок атып, таш ыргытышуу бир айга жетпеген аралыкта 2-3 жолу кайталанып кетиши чек арадагы талаштуу маселелерди тездетип чечүүнү кайрадан башкы маселеге айлантты. Акыркы бир жылда кыргыз-тажик чек арасында ок атуу бир нече жолу кайталанып, тирешүүдө жалпысынан эки тараптан жети кишинин өмүрүн алган атышуу фактылары болду.

Чек арадагы талаштуу абалды жөнгө салып, маселелердин чечилишине кызыкчылыгы бар экенин көрсөтүш үчүн Кыргызстан менен Тажикстандын президенттери чырлуу аймактан жолугуп, чек араны тактоону тездетүү, маселени чечиш үчүн укуктук документти тактоо боюнча тапшырмаларды да беришкен. Бирок андан кийин эки тараптуу чек араны тактоо боюнча жумушчу топтун иши жанданганы менен, азырынча алдыга жылганы билине элек.

Маселени чечиш үчүн акыркы убакта эки өлкөнүн өкүлдөрү 20 ирет жолугушкан. Техникалык топтун ишинин акыркы маалыматтары боюнча, ири масштабдагы 34 топографиялык карта даярдалган. Жолугушууга Кыргызстандан барган топтун жетекчиси, вице-премьер-министр Жеңиш Разаков талаштуу болуп жаткан аймактардан жерлерди алмаштыруу боюнча сунуш тажик тарапка берилгенин маалымдады. Бул иш канчалык турмушка ашарын айтуу кыйын. Анткени ушундай эле демилге 2013-жылы да көтөрүлүп, бирок ишке ашпай кала берген.

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00

Чек арадагы талаштуу учурларды тездетип чечип, абалды жөнгө салыш үчүн эксперттер өз сунуштарын айтып келишет.

Тажикстандык серепчи Негматулло Мирсаидов буга чейинки маектеринде эки өлкөнүн мамлекет башчылары Ворухтун маселесин чечиши керек, 40 миң калкы бар айыл Исфарага тоскоолдуксуз кирип-чыкканга мүмкүнчүлүк алышы зарыл деген оюн ортого салган.

- Ворухтун макамы тууралуу чечим совет мезгилинде ошол кездеги жетекчилер тарабынан кабыл алынган. Анда бул чечим аймактын баары СССРге тиешелүү деген концепциянын негизинде ишке ашкан, - деген эле ал. - Эгер совет мезгилинде айыл тургундары эч кандай кысылууну сезбесе, азыр ал жол, суу жана жер ресурстарын пайдаланууда тоскоолдуктарга туш болууда.

Талдоочунун көз карашында, Кыргызстан менен Тажикстандын ортосундагы чек ара маселесин чечүү абдан ачык-айкындыкты талап кылат, ал эми эки өлкөнүн жарандарына ар бир жолугушуунун жана сүйлөшүүнүн жыйынтыгы тууралуу маалымат берилип турушу зарыл. Мирсаидов сүйлөшүү жараянына чек ара маселесин жакшы билген эксперттерден, журналисттерден турган коомдун кеңири катмары тартылышы кажет деп эсептейт.

Бир катар адистердин оюнда көп жылдык тажрыйба жана чек ара чырларынын тарыхы эки тарапка тең, жогорку бийлик адамдарына да, айыл тургундарына да мунасалуу чечимдерди кабыл алууну талап кылып турат. Анын ичинде чек арадагы талаштуу деген участокторду алмашуу боюнча сунуш көбүрөөк айтылып келет.

Борбор Азияда бир канча жыл жашаган британиялык изилдөөчү Маделайн Ривз - Манчестер университетинде социологиялык маселелерди изилдеген окумуштуу. Ал талаштуу тилкелер чек аранын эки тарабында жашаган элдин гана кызыкчылыгын эске алуу жана саясий ыкмалар аркылуу чечилиши керек деп эсептейт.

Окумуштуунун сөзүнө караганда, саясатчылар электоратты жоготуп алуудан коркуп оор чечимдерди кабыл алуудан чочулашат. Ошол эле кезде алар чек ара маселесин узак максатты көздөп жана системалуу негизде чечүү жергиликтүү элдин жыргалчылыгына кызмат кыла турганын да эстен чыгарбашы зарыл.

Ривз жөнгө салуу иштери чек ара сызыгын аныктоодо так юридикалык эреженин алкагында жасоону, делимитация жана демаркация ишиндеги так принциптерди макулдашып алууну талап кыла турганын кошумчалады.

Бир топ жыл бою Баткен облустук укук коргоо жана коргонуу тармагын жетектеп иштеп турган Таштемир Эшалиевдин пикиринде, чек ара маселелерин чечүүдө эң жогорку бийликтин саясий чечими зарыл. Антпесе чек араны тактоодо же чечүүдө жоопкерчиликти алуудан тайсалдаган өкмөт жана комиссия башчылары чечим кабыл ала албай калып иш создугуп жаткандай.

- Чек араны тактоодо эки өлкөнүн президенттери баш болуп, өкмөт да ушул маселени чечүүгө киришиши керек, - деди ал. - Антпесе облус жетекчиси же чек арачы милиция бул ишти чече албайт. Алмаштырчу жер болсо алмаштырып, тактачу жерин тактап, тикен зымды тартып ким кайсы жерге ээлик кылаарын тактап көрсөтүп, анан мыйзамдуулукту сактап жашай беришет.

Чек ара маселеси боюнча соңку кезде эки өлкөнүн өкүлдөрү 20 ирет жолугушкан. Техникалык топ ири масштабдагы 34 топографиялык карта даярдаган.​

Кыргызстан менен Тажикстандын жалпы чек арасы бир миң чакырымга жакын аралыкты түзүп, анын 60% эки тараптуу такталган. Талаштуу экени айтылып жаткан 40% жакын чек арада 70тей талаштуу участок бар. Такталбай калган аймактар калк жайгашкан айылдарга туура келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек парламенти жашарды

Өзбек парламентиндеги 150 орунга талапкерлерди шайлоонун экинчи туру 5-январда болуп өткөн.

Президент Шавкат Мирзиёевдин демократия тууралуу убадаларынан улам Өзбекстанда жакында болуп өткөн парламенттик шайлоого эл аралык коомчулук дыкат көз салып турду. Шайлоонун жыйынтыгына ылайык, парламент депутаттары жашарып, аялдардын саны да өстү.

Мирзиёев өзүн өлкөдө кескин өзгөрүүлөрдү жасап жаткан лидер катары көрсөткөнгө аракет кылууда. «Реформа» деген сөздү саясий модага айландырган. Өзбек райсмийлери арасында «реформа» эң көп колдонулган сөзгө айланды.

Өзбек парламентиндеги 150 орунга талапкерлерди шайлоонун экинчи туру 5-январда болуп өттү. Эртеси күнү шайлоонун жыйынтыгы жарыяланды. Парламентке мурункудай эле беш партия өтүп келди.

Бардык беш партия тең мурункудай эле азыркы президенттин саясатын колдой турганын айтып чыгышты. Оппозициялык партиялар жана көз карандысыз талапкерлер бул жолу да шайлоого жолотулган жок. Мурдагыдай эле аткаруу бийлиги мыйзам чыгаруу бийлигине үстөмдүк кылып келет. Беш партияга мандаттарды бөлүштүрүү да мурунку бийликтен дээрлик айырмаланган эмес.

Өзбекстандын борбордук шайлоо комиссиясынын маалыматына караганда, партиялар алган мандаттар дээрлик өзгөргөн жок:

Либерал-демократтар партиясы мурунку 53 мандаттын ордуна бул жолу 52 мандат алышты. Улуттук кайра жаралуу партиясы мурункудай эле 36 мандатын алды. Адилет партиясында мурда 22 мандат болсо, бул жолу 24 мандаттуу болушту. Элдик демократия партиясы мурунку 27 мандаттын ордуна бул жолу 22 орун алышты. Өзбекстандын экология партиясы 15 орун алды. Жаңы шайланып келген депутаттардын 64,7%ын 30дан 50 жашка чейинкилерди түзсө, 6%ы 30 жашка чейинкилер. Алардын 48и гана мурда депутат болгондор.

Өзбекстандагы парламенттик шайлоо.
Өзбекстандагы парламенттик шайлоо.

"Өзбекстан авазы" гезитинин башкы редактору, 71 жаштагы Сафар Остонов жаңы депутаттардын эң аксакалы болсо, 26 жаштагы Шерзод Рахманов аттуу жигит эң жаш детутат болуп катталды.

Жаңы шайланып келген депутаттардын 30%ын аялдар түзөт. Буга чейин өзбек конституциясында жазылган аялдардын 30%дык квотасы аткарылбай келген. Бийликтин убадасы бул жолу аткарылып, 48 аял депутат болуп келди. Парламенттин мурунку чакырылышында 24 гана аял депутат бар эле.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек ара жаңжалы: кезектеги жолугушуу жана сунуштар

Жаңжал чыккан Баткен району

Кыргыз-тажик чек арасын жөнгө салуунун жолдору талкууланып жатат.

10-январга караган түнү жаңжал чыккан Баткен облусунун аймагында, кыргыз-тажик чек ара тилкесинде кырдаал турукташты. 14-январда Кыргызстан менен Тажикстандын өкүлдөрү жолукканы жатат. Улам-улам кайталанган чек ара көйгөйү кантип биротоло жөнгө салынат деген суроо актуалдуу болууда.

Кезектеги жолугушууга даярдык

13-январда чек арадагы кырдаалга байланыштуу президент Сооронбай Жээнбеков кеңешме өткөрдү. Анда чек арада чыр-чатактарды алдын алуу, анын ичинде Баткен облусунун кыргыз-тажик бөлүгүндөгү чек аранын коопсуздугун камсыз кылуу боюнча аракеттер талкууланган.

Чек арадагы абал боюнча кеңешме. 13-январь, 2020-жыл
Чек арадагы абал боюнча кеңешме. 13-январь, 2020-жыл

Ал эми шейшембиде Кыргызстан менен Тажикстандын өкмөт өкүлдөрү чектеш аймакта жолугуп, акыркы кырдаалды жөнгө салуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөнү турат.

Бул жолугушууну эки өлкөнүн президенттери Сооронбай Жээнбеков менен Эмомали Рахмон 11-январда телефон аркылуу сүйлөшкөндө макулдашкан.

Бул сүйлөшүүгө кыргыз делегациясын жетектеп барганы жаткан вице-премьер-министр Жеңиш Разаков жолугушуунун жүрүшүндө каралчу маселелерди төмөнкүчө тизмектеди:

- Жолугушууда биринчи болуп чек ара аймактарындагы коопсуздук маселелерин, элдин коопсуздугун коюшубуз керек. Ошол эле учурда биз чек арада делимитациялоону кантип ылдамдатуу боюнча өз ойлорубузду айтабыз. Мисалы, талаштуу жерлерди алмашуу боюнча сунуштарыбыз бар. Биз өз тарабыбыздан алар менен катуу иштегенге даярбыз.

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00


Разаковдун айтымында, акыркы бир жылда чек араны тактоо боюнча бир нече жолугушуу өткөн. Анын жыйынтыгында 34 топографиялык карта даярдалып, бир нече тилкени алмашуу боюнча сөз болгон.

Бирок алардын айрымдарын алмаштырууга тажик тарап макул болбой жатканын вице-премьер кошумчалады.

Өкмөткө сын

Эми акыркы сүйлөшүүлөрдөн эмне жыйынтык чыгат жана ал утур-утур кайталанган жаңжалдардын алдын алабы деген суроо турат.

Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков сүйлөшүүлөрдөн жыйынтыгы чыкпай жатканына өкмөттүн ишинин чабалдыгы себеп болуп жатат деген пикирде:

Рыскелди Момбеков
Рыскелди Момбеков

- Эки жылдан бери эки метр жер чечилген жок. Эми 14-январда дагы жолугушуу болот экен. Чек араны делимитация жана демаркация кылуу иши токтоп турат. Сентябрда чоң чыр чыккан. Ошондо өкмөт башчы Жогорку Кеңешке ынанымдуу келип «маселени кабыргасынан койдук, тажик тарап да макул болду. Эми иш башталат» деп айткан. Кана, иш башталганы? Чек ара маселесин чече албаганы үчүн өкмөттү кызматтан кетиргенге толук негиз бар. Ушуну менин кызматташтарым кабыргасынан койбой жатат, - деди Момбеков.

Чынында эле ар бир жолугушуудан соң тараптар чек ара чатактарын алдын алуу боюнча сүйлөшүү жүргүзгөнүн жарыялаганы менен, бир канча убакыт өтпөй чыр-чатактар кайталанып келе жатат.

Алтүгүл былтыр июль айында эки өлкөнүн президенттери алгач Тажикстанга караштуу Ворух анклавында, андан соң Ысык-Көлдө жолугушуп, чек арадагы кырдаалды талкуулаган.

Буга чейин чек арадагы талашты чечүү үчүн өлкө жетекчилеринин кийлигишүүсү жана саясий эрки керек деген түшүндүрмөлөр айтылып келген эле. Бирок Жээнбеков менен Рахмондун жолугушуусунан соң деле чек арадагы чатактардын аягы тыйылбай жатат.

Акыркы он жылда кыргыз-тажик чек арасында эле 150гө жакын чатак орун алды. Алардын айрымдарында курал колдонулуп, эки тараптан набыт кеткендер болду.

Кыргыз президенти Жээнбеков кыргыз-тажик чек арасы боюнча маселени чечүү кыйын болуп жатканын моюнуна алып, абалды “минада отургандай" деп сыпаттаган болчу.

Баткендиктердин үнү

Дал ушундай кырдаалда Баткендин тургундары деле тажап, кандай болбосун коопсуздукту жана туруктуулукту камсыз кылууну суранышууда. 13-январда Бишкекте маалымат жыйынын уюштурган баткендиктер эң талаштуу жерлерди алмашууга деле жергиликтүү эл макул болуп калганын билдирди.

- Бул маселени чечиш үчүн биз себебин аныкташыбыз керек. Чек арада кыргыз менен тажиктер аралашып жашап, тамдар шахмат тактасы сыяктуу курулган. Биздин азыркы сунушубуз - ошол жерлерди алмаштырууну айтсакпы деп жатабыз. Кайсы жерлерди алмаштыруу боюнча сунуштарыбыз бар. Ушул сунуштарды биздин өкмөт карап чыгып, чек араны тактабаса, чыр-чатак улана берет, - деди баткендик Саатбек Халматов аттуу тургун.

Чек арадагы акыркы чатакка жана кырдаалга байланыштуу абалды убактылуу эле жөнгөрүүнүн айласын көрбөй, стандарттуу эмес жолдорун издеш керек деген пикирлер айтылууда.

Маселен, парламенттеги эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук комитетинин төрага орун басары, депутат Абдывахап Нурбаев тиешелүү органдар чатактарды гана басуунун айланасын көрбөй, бул багытта узак мөөнөттүү стратегия иштеп чыгышы керектигин айтууда:

Абдывахап Нурбаев
Абдывахап Нурбаев

- Өкмөт учурда айрым чечимдерди кабыл алуудан коркуп жатат. Анткени, кээде биз өз тарабыбызга алган аймакты айтпай эле жерди берип салды деген түшүнүк болуп калууда. Бирок биз элдик дипломатияны колдонуп, ар кыл стандартуу эмес чечимдерди кабыл алуу менен узак мөөнөттүү стратегиялык негизде иш жүргүзүш керек. Бул учурдагы өкмөттүн колунан келеби билбейм.

Кыргыз-тажик чек арасынын узундугу 970 чакырымдан ашык. Анын 50 пайызга жакыны гана такталган. Ал эми эки өлкө ортосунда 70ке жакын талаштуу тилке бар.

Ак үйдө чек араны чечүү талабы менен акция өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар

Разаков: Чек араны алмашуу жолу менен чечүү сунуштары бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00

Ак үйдө чек араны чечүү талабы менен акция өттү

Ак үйдө чек араны чечүү талабы менен акция өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG