Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шаршемби, 29-январь, 2020 Бишкек убактысы 18:07

Кыргызстан

Якутия мигранттарга каршы толкуп турат

Сардана Авксентьева митингде сүйлөп жатат.

Якутия (Саха) Республикасында кыргызстандык жаран аялды зордуктоого шектүү катары кармалгандан кийин кырдаал чыңалып турат. Ал жактагы борбор азиялык мигранттар – такси, автобус айдагандар, дүкөндөрдө иштегендер чочулап жумушка чыкпай жатышканын айтышты.

Эки тарап сүйлөштү

19-мартта Кыргызстандан барган делегация Якутиянын бийлиги менен сүйлөштү. Мамлекеттик миграция кызматынын жетекчисинин орун басары Самат Токтоболотов баштаган топ Якутиянын президенттик администрациясынын башчысы, ички иштер министри, Тергөө комитети менен полициясынын башчылары, Тышкы миграция башкы башкармалыгынын жетекчиси менен жолугушкан.

Андан кийин кыргыз диаспорасынын жыйыны өттү.

19-марттын кечинде «Азаттык» менен телефон аркылуу маектешип жатып Самат Токтоболотов кармалган үч кыргызстандык «шектүү» статусунда экенин баса белгиледи:

- Биз аларды жамандап, «бул кылмышты кылды, күнөөлүү» дегенден алыспыз. 20-мартта эртең мененки саат тогузда ошол жигиттер кармалган жайга барабыз. Алар менен жолугушуп, иштин жагдайы кандай болгонун сурайбыз. Кандайдыр кысым көрсөтүлүп же мыйзамсыз иштер жасалып жаткан жокпу, аны сурайбыз. Иликтөө иштери кандай жүрүп жатканын текшерип, жөнгө салууга аракет кылабыз.

- Якутияда жашап-иштеген кыргызстандыктар «көчө кооптуу болуп турат, эшикке чыкпай атабыз» деп жатышат. Бийлик өкүлдөрү менен ошол көчөдөгү бейбаштарды тыюу, чара көрүү жагын талкууладыңарбы?

- Албетте, эки элдин ортосуна жик салгысы келген күчтөр бар окшойт. Ички иштер министри менен жолукканда «эгер эки-үч киши кылмыш кылса ага бүтүндөй бир элдин тиешеси жок, ошол себептен так жана кыргыз элине залакасын тийгизбей тургандай карап бергиле» деп абдан сурандык.

- Ошол эле учурда кыргызстандыктарды «жумуштарыңарга чыга бергиле, коопсуздугуңарды карайбыз» деген өңдүү пикирлер айтылдыбы?

- Биз ошондой эле «кыргыз жарандары үйүнөн жумушка чыга албай, балдарын бакчага-мектепке алып бара албай жатышат. Ошол себептен теледен чыгып биздин жарандардын коопсуздугуна кепилдик берип койсоңуз» деп ички иштер министринен сурандык. Алар «бир-эки күн бергиле, республикада болуп аткан кырдаалды тынчытып туруп, бир-эки күндө ошондой маалымат таратабыз, ошондой кийин жарандар коркпой эшикке, ишке чыга беришет» дешти.

- Сүйлөшүүлөр 20-мартта да уланабы? Анда ким менен эмне маселе тууралуу сөз болот?

- 20-мартта Москвага учабыз. Ал жактан Тышкы миграция боюнча башкы башкармалыктын жетекчилери менен жолугабыз. Федералдык деңгээлде ушул Якутиядагы кыргыз жарандарынын коопсуздугу боюнча маселени көтөрөбүз. Буюрса, кыргыздардын коопсуздугуна шек келтирбесине далил алгандан кийин анан Кыргызстанга кайтып келебиз.

Якутия мыйзамсыз мигранттарга чара көрөт

18-марттын кечинде республиканын башчысы, анын баш калаасы Якутск шаарынын мэри жана миңдеген адам катышкан митинг өткөн. Анда бийликтегилер мыйзамсыз миграция маселесин чечүүгө убада беришкен. Республиканын башчысы Айсен Николаев март-апрелде келгиндерге карата жапырт текшерүү өтөрүн, эреже бузгандар депортацияланарын билдирди.

Якутск шаарынын мэри Сардана Авксентьева буга негиз бар экенин «Настоящее время» телеканалындагы маегинде айтты:

«Шаардыктардын суроо-талабы жогору болгон коомдук тамактануу, коомдук транспорт, такси, чачтарач кызматтарын каптаган мыйзамсыз ишкерлик көп суроо жаратып атат. Ошон үчүн шаардыктар албетте, бийликке мыйзам ченемдүү суроолорун беришти. Азыр базарыбызды эмгек миграциясынан коргош үчүн чара көрүп жатабыз».

Айсен Николаев.
Айсен Николаев.

Якутск шаарынын полиция башчысы Николай Кульбертинов атайын видео кайрылуу жасады. Анда 19-марттан мурдагы күнү да мигранттарга каршы аракеттер болгонун ырастады. Ал ошондой аракеттерди кылгандардын бир тобу кармалганын билдирди:

«Бүгүн кандайдыр чагым уланып, жаштар кыргыз улутундагылар жашылча-жемиш саткан же башка күркөлөргө кирип барып, аларга ишин токтотушу керек экенин айтышкан. Якутск шаарындагы мындай фактылар катталды, учурда полиция жаштардын бир тобун кармады. Андан мурда болуп кеткен окуяны ички иштер органдары дээрлик териштирди. Учурда ошол оор кылмышты жасагандар кармалган. Канткен күндө да биз чыдамкай адамдарбыз, элибизде арам ой жок, ак ниет. Ошон үчүн ушундай окуялардын фонунда жек көрүүнү козутпасак. Келгиле, бири бирибизди сактайлы, чыдамкай бололу».​

Коркутуу коштогон иш таштоо

Жергиликтүү «Sakhaday» басылмасы 18-мартта бир нече киши №18 автобустун шоопурун ур-тепкиге алганын кабарлады.

«Биздин маалыматка караганда 80-90 автобус ишке чыккан эмес, жалпысынан 420-430 автобус бар экенин эске алганда бул сезилерлик эле сан» деп басылмага «Бирдиктүү диспетчердик кызматтын» директору Андрей Шарыгин 19-мартта маалымдады.

Якутск, 10-январь, 2019-жыл.
Якутск, 10-январь, 2019-жыл.

«WhatsApp» жана башка мессенжерлер аркылуу борбор азиялык мигранттарды «дүкөнүңөрдү жапкыла», «кеткиле» деген өңдүү опузалаган, жакалаган, айрым учурда уруп жиберген видеолор тарап жатат. Кайсы бир видеодон тапанча көтөргөн кишини байкоого болот.

«Бир мигрант өлдү» деген кабар да тарап кеткен. Самат Токтоболотов ал маалымат ырасталбаганын Якутиянын расмий адамдары билдиргенин айтты.

Якутск шаарында таксиде иштеген Кубан Карабеков да өлүм тууралуу маалымат ушакка жакын экенин белгиледи. Ал «Азаттыкка» өзү билген жагдайды мындайча айтып берди:

«Якутск шаарында иштеген таксисттердин 90 пайызы эки күндөн бери үйүндө жатат. Бул жерде автобус айдагандар, дүкөндө жана башка тейлөө жагында иштеген кыргыздар да ишке чыкпай коюшту. Анткени жергиликтүү тургундар көчөдөн кармагандарды сабап кетип атышат. Бүгүн менин эки досумду «Столичный» базарында кийим сатып турган жеринен сабап кетишти. Бир досум полицияга арыз жазды. Экинчисине анча тийбептир, ал арыз жазган жок».

Ал эми 15 жылдан бери Якутияда иштеп келген маданият ишмери, ырчы Семетей Күрөңкеев жергиликтүү элдин баары эле мигранттарды кодулап жатат деген жаңылыштык экенин билдирди:

«Кечээги митингде эл башчыларынын сөзүн туура эмес кабыл алгандар да болду. Ошол түшүнбөгөндөрдүн тентектигинин залалы тийип жатат. Жергиликтүү музыканттар, интеллигенция буга каршы. Якут эли бүт чогулуп алып кыргыздарды кысып атат деп ойлобоңуздар. Андай эмес».

Кыргызстандагыларга өтүнүч

Аты-жөнүн айтпаган, «Якутиянын Чурапча улусунда көптөн бери жашап иштейм» деген киши «WhatsApp» аркылуу кыргызстандыктарга жана ал жактагы жаштарга мындай бир өтүнүчүн айтты:

- «Инстаграмдагы» сөздөрдүн баарын биякта котортуп окуп атышат. Кыргызстанда жашагандар «якуттар туура кылат, тиги-бу» деп колдосо ага сүйүнүп атышат. Анан арасында бир-эки эркектер «алардын колунан эмне келмек эле, тиги-бу» деп атышат. Биякта ансыз да ызы-чуу болуп атканда ошондой үгүттөгөндү токтоткула! Силер Кыргызстанда жүрөсүңөр, силерге эч ким жетпейт, бирок бул жактагыларды жанчат. Абайлап сүйлөсөңөр, ошон үчүн. Бул жактагы балдарга айтат элем, силер бүгүн келип, эртең кетип каласыңар. Бул жакта туруктуу жашагандар да бар. Үй-жайы барлар толтура. Өзүңөрдү эле эмес, ошолорду да ойлогула да!

18-мартта Орусиянын Тергөө комитети жергиликтүү аялды уурдап кетип, зордуктаган деген шек менен үчөө кармалганын билдирген. Алардын бири – Кыргызстандын жараны күнөөсүн мойнуна алганы кабарланган. Кылмыш 17-мартка караган түнү болгону айтылууда. Ушундан соң Якутияда адегенде стихиялуу, кийин бийлик уруксат берген митингдер өткөн.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Коронавирус коркунучу азайган жок

Кытайда коронавирустан акыркы маалыматтар боюнча 132 адам өлдү.

Ал эми өлкөнүн Саламаттык сактоо комиссиясы 29-январда коркунучтуу вирусту 6 миңге жакын адам жугузуп алганы аныкталганын билдирди. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун адистери коронавирус боюнча изилдөө иштерин жүргүзө баштады.

Учурда Шанхай шаарында дарыканаларга кезекке турган жарандар көбөйүп, алар дарылар жана беткаптар жетишсиз болуп жатканын айтып жатышат.

- Азыр ушул кезекте тургандын баары беткап ала алат. Бирок бир кишиге беш эле беткап сатылат. Көп алганга тыюу салынган. Бирок мен күнүнө үч беткап колдонсом, бул алгандарым жетпей жатат, - деди кезекте турган жигит.

- Мен таңкы сегизден бери кезекте турам. Керектүү дары-дармек, анан беткап алсамбы деп турам. Бирок мындай көп киши болгон жерге баруудан да кооптонуп турам. Айла жок, күтүш керек, - деди кезектегилердин дагы бири.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун сүрөтү.
Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун сүрөтү.

29-январда Австралиянын Мелбурн шаарындагы Инфекция жана иммунитет институтунун окумуштуулар тобу коронавирус боюнча лабораториялык изилдөө ийгиликтүү аяктаганын маалымдашты. Aдистер бул изилдөө эл аралык деңгээлде коронавирустун алдын алуу боюнча маанилүү ачылыш болот деген ойду билдиришти.

- Муну вакциналардын жана дарылардын натыйжалуулугун баалаш үчүн пайдаланса болот, - дейт Инфекция жана иммунитет институтунун төрагасы Майкл Каттон. - Ошондой эле биринчи муундагы антителолорду чыгарууга мүмкүнчүлүк берет. Бул оорусу өтүшүп кеткен бейтаптарды дарылаш үчүн өтө маанилүү. Биздин эң биринчи максатыбыз - ампулабызды Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун адистерине жеткирүү.

Ошол эле убакта расмий Бээжин коронавирустун алдын алуу жана аны менен күрөшүү боюнча изилдөө иштерине Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун эл аралык адистерин кабыл ала баштады. Уюмдун төрагасы Тедрос Адханом Гебреес 28-январда Кытайдын төрагасы Си Цзиньпиң жана тийиштүү министрликтер менен атайын жолугушуусунда коронавирус менен күрөшүүнүн жолдорун сүйлөштү. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун өкүлү Кристиан Линдмейр коронавирус боюнча кытайлык адистер менен чукул жасала турган изилдөө иштерин айтып берди:

Ухандын жашоочулары.
Ухандын жашоочулары.

- Азырынча так маалымат бере албайм. Анткени учурда изилдөөчү топ жана эксперттердин саны белгилүү боло элек. Бирок бул жолугушуунун өтүшү эле жакшы жаңылык деп ойлойм. Эми эл аралык адистер кытайлык адистер менен бирге жооп ала албаган суроолордун үстүндө иштей баштайбыз. Биздин максатыбыз - вирусту козгоочу очокту табуу жана аны менен күрөшүү. Ошондой эле коронавирус кандай жолдор менен адамдарга жукканын так аныктоону көздөп турабыз.

Өпкөнү сезгенткен вирусту жугузган адамдар Европада, Түндүк Американын жана Азиянын өлкөлөрүндө да катталууда. Кытайдын Бээжин, Шанхай шаарларында да бул тумоо жайылып жатканы маалымдалган. Бул ооруну жугузгандар АКШда, Тайландда, Түштүк Кореяда, Жапонияда, Австралияда жана Францияда аныкталды.

Айрым мамлекеттер аймактагы жарандарын алып кетишүүдө. 28-январда америкалык жарандар отурган учак Аляскага конду, ал жерде вируска кошумча текшерүү болот. Жапония Ухандан 206 жаранын алып кетти.

Кыргызстандын Саламаттык сактоо министрлиги 28-январда Кытайда окуп жаткан алты кыргызстандык студент мекенине кайтканын кабарлады. Алар 10-14 күн атайын изолятордо болот. Дарыгерлер кооптонууга негиз жок экенин айтышууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Салтанат энелерге кеңеш берет

Салтанат энелерге кеңеш берет
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:18 0:00

«Мурас» IT адистерин бириктиргиси келет

«Мурас» клубунун жолугушуусу.

«Мурас» клубу кыргыз IT адистерин бириктирүү, тажрыйба алмашуу, кесипкөй өнүгүү, жаңы кыргыз стартап компанияларды чыгаруу, кийинки муунга жакшы таасир жана мурас калтыруу максатын көздөйт.

АКШда жашаган кыргызстандыктар жаш-кары дебей жашоосун жаңы барактан/нөлдөн баштап ар кандай чөйрөлөрдө иштеп, өз күчү менен ийгиликтерге жетишип, өз киндигин өзү кесип жашап келишет.

ITнин дараметин кеч түшүнгөнүнө карабай алар IT индустриясына тез аралашып, тез эле адаптация болуп, практикада өздөрүнүн жөндөмдүүлүгүн дагы бир жолу көрсөтө алды десем болот.

Боордошторубуз заманбап IT кесиптеринин ээси болуп чоң-чоң ийгиликтерди жаратып жаткандары бизди кубандырбай койбойт. Алар ошол эле учурда мекендеги жана бул жактагы журтташтарга жардам берип жатканы көңүл жылытат. Ошол жардамды ар ким өзү эле эмес, баарыбыз биригип масштабдуу деңгээлде кылсак кийинки муунга таасири чоң болор деген тилек менен «Мурас» борбору түзүлгөн. Бир киши он кадам аттагыча, он киши бир кадамдан аттаганы оң.

«Мурас» клубу - бул кыргызстандыктардын АКШдагы алгачкы IT борбору. Бул клубду 2019-жылы Чикаго шаарындагы бир нече IT айым-мырзалар негиздеген. «Мурас» клубу бизнеске багытталган эмес, мында ыктыярчылар журтташтарыбызга акысыз кызмат көрсөтөт.

Клуб биринчи жылдын ичинде IT тармагында иштеген, жигердүү, креативдүү, мотивациясы күчтүү адистерди бириктире алды жана алар дагы көбөйүүдө. Андан сырткары башка штаттарда атактуу IT компанияларда иштеген боордошторубуз да клубдун иш-аракеттерин колдоп өз салымын кошуп жатышат. 2020-жылдын планынын негизинде Чикаго шаарында экинчи Кыргыз IT форуму өтмөкчү жана андан сырткары бир нече долбоорлор, идеялар ишке ашат. Учурда клубга финансылык көмөк көрсөткөн демөөрчү «PeakSoft» аттуу кыргыз стартап компаниясы болуп эсептелет.

«Мурас» клубунун негизги үч багыты бар:

1. Биригүү.

«Күч - бирдикте». Биримдик аркылуу биз чоң өзгөрүү жасай аларыбызга ишенебиз. IT тармагында иштеген боордошторубуздун «Мурас» клубуна биригип, баалуу убактысын аябай, мекендештерине кол сунуп жатканынын бирден бир себеби бул - мекенге, элине, жерине болгон сүйүү. Ошондой эле алар өзүнүн жана кийинки муундун келечегине кайдыгер карабайт. Биз өз тажрыйбабызды жаштар менен бөлүшүп, менторлук кылып, туура жол көрсөтүү менен алардын бизден өткөн мыкты IT адистери болушун каалайбыз.

Негизинен АКШда иштеп жүргөндөрдүн баарында эле өз мекенине, элине жардам берүү ниети бар. Бирок аларды жалгыз ишке ашыруу кыйын. Ошон үчүн АКШда жашаган журтташтарыбызга «Мурас» сыяктуу IT платформанын чоң пайдасы бар. «Мурас» клубу аркылуу өзүңүзгө окшогон креативдүү адистер менен таанышып, идеяларыңызды ишке ашырууда өнөктөш таба аласыз.

2. Карьердик өсүш. "Инкубатор".

Учурда IT тармагы тез өнүгүп, ошол эле учурда тез өзгөрүп жаткан тармак болуп эсептелет. Албетте өнүгүү тенденциясы ылдам болгон индустрияда атаандаштык жана суроо-талап да чоң экени шексиз. IT адиси катары өз жумушунда мыкты болуу үчүн ар бир адис билимин тереңдетип, жаңы технологияны үйрөнүп турушу зарыл.

"Карьердик өсүш" долбоорунун алкагында клубдун мүчөлөрү өздөрүнүн ар тараптуу тажырыйбалары менен бөлүшүп, ар кандай сертификаттарды алып, билимин жогорулатып турушат. «Мурас» борборунун күн тартибине ылайык түрдүү жолугушуулар, талкуулар жана менторинг сыяктуу иш-чаралар өткөрүлүп турат. Маселен айына эки жолу эки сааттык жолугушуу/талкуу болот.

Бул жолугушуу эки бөлүктөн турат. Биринчи бөлүгүндө баяндамачы болот. IT тармагында көрүнүктүү үлгүлүү жана башкаларды таасирленте ала турган баяндамачы чакырылат. Ал эми экинчи бөлүгү чай үстүндө баарлашуу, тажрыйба алмашуу жана жаңы технология/идеалар менен бөлүшүү менен коштолот. Ошондой эле ITнин бир багытынан экинчи багытына өтүү же кийинки тепкичке чыгуу үчүн ар кандай акысыз тренингдер сунушталат.


"Стартап" долбоору мекендештерибизге IT стартап компанияларды ачууга түрткү берүү жана көмөк көрсөтүү максатын көздөйт. Ар бирибиздин оюбузда жүргөн креативдүү идеялар бир күнү ишке ашып, Кыргызстанга таандык ири IT компаниялардын чыгарына терең ишенебиз. Негизинен IT тармагында өз бизнесин баштап кетүү көптөгөн кыйынчылыктарды жаратат жана тоодой мээнетти, убакытты талап кылат.

Стартап баштоодо туура команда түзүү эң маанилүү фактор. Ар бир жаңы компаниянын түптөлүшүнүн башталгыч чекити - бул команданын ишенимдүүлүгү жана креативдүүлүгү. Андан кийин идеянын мыктылыгы жана анын иш жүзүнө ашырылуусу болуп эсептелет. Бир идеянын ишке ашып, андан кийин продукцияга айлануусу көптөгөн ресурстарды талап кылат. Кандай болгон күндө да стартап ачуу бул чоң жеңиш жана тажрыйба болуп эсептелет. Ушул сыяктуу кыйынчылыктарды басып өткөн «Peaksoft» командасы өз тажрыйбасы менен бөлүшүп, клуб мүчөлөрү менен кызматташууга даяр.


3. IT тармагынын маанисин Кыргызстандын бардык аймактарына жеткирүү.

Технология өнүккөн кылымда андан качып кутула албайбыз, тескерисинче, ал менен достошуп, аны туура максатта пайдалануу керек. Учурда IT кесиптери эң абройлуу жана заманбап болуп эсептелет. IT тармагына канчалык көп инвестиция кылып, көп көңүл бурсак ошончолук бат өнүгөбүз.

Азыр дүйнөнүн алдыңкы өлкөлөрү технология индустриясынын жарышына түштү. Мектептеги эски билим берүү системасы Кыргызстанда эле эмес, дүйнө жүзү боюнча чоң көйгөйлөрдүн бири. Өлкөбүздүн аймактарында маалыматтын тартыштыгы жаштарды аксатып жаткан кез. Ошондуктан IT тармагында ийгиликтүү иштеп жаткан ар бир кыргызстандык кийинки муундун татыктуу билим алуусуна өз салымын кошо алат деп ишенебиз. Жаштарыбыз сапаттуу билимге суусап турган кезде бардык аймактарга маалымат жеткирүү, туура жол көрсөтүү, тажрыйба алмашуу өтө маанилүү. Өлкөбүздөгү сабатсыздыкты, жумушсуздукту жана кедейликти жоюунун эң жакшы жолу - сапаттуу жана заманбап IT билим алуу деп ишенебиз.

«Мурас» клубуна IT тармагында иштеген кыргызстандыктар мүчө боло алат. Мүчө болуп биздин жаңы долбоорлор жана жаңылыктар жөнүндө маалымат алып туруу үчүн www.muras.club сайтына катталыңыз. Катталуу эң жөнөкөй, сайтыбыздагы кыска форманы толтуруп жөнөтсөңүз биз сиз менен ошол заматта байланышабыз. «Мурас» клубу жаңы ыктыярчыларга, жаңы идеяларга жана жаңы сунуштарга ар дайым ачык.

Muras Club

Дареги: 2800 S River rd, 450, Des Plaines, IL 60018

Вебсайт: www.muras.club

Email: murasclubchicago@gmail.com

Инстаграм: murasclub

Ютуб: Muras Club

Автору: Бакыт Абдишов

«Мурас» борборунун негиздөөчүлөрүнүн бири.

Өкмөт айылдарды дотациядан чыгаргысы келет

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда ушул убакка чейин төрт гана айыл өкмөтү өзүн-өзү каржылоого жетсе, өкмөт 2020-жылы 40 айыл өкмөттү дотациядан чыгарарын билдирүүдө.

Эмне үчүн айыл өкмөттөрү ирдене албай жатат? Маселе жергиликтүү бийликте өз алдынчалыктын жоктугундабы, ыйгарым укуктун жетишсиздигиндеби же каржылык тартыштыктабы? Ушул ж.б. суроолорго «Арай көз чарай» берүүбүздөн жооп издедик.

Талкууга Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана улут аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттиктин башкармалыгынын жетекчиси Азамат Шамеев, Нарын шаарынын мурдагы мэри Алмаз Кулматов жана Кадамжай районунун Ак-Турпак айыл өкмөтүнүн башчысы Алчыбай Төралиев катышты.

«Азаттык»: - Азамат мырза, Кыргызстанда буга чейин 453төн ашык айыл өкмөттүн төртөө гана 2019-жылы өз жанын өзү багууга чыкканы айтылат. Бул фактыны кандай түшүндүрсөк болот? Алардын артыкчылыгы эмнеде болду?

Азамат Шамеев: - Мыйзамдар боюнча жергиликтүү мамлекеттик органдар менен жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын укуктук ченемдери так ажыратылган. Мисалы, жергиликтүү бюджетти түзүү, бекитүү, көзөмөлдөө функциялары жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына кирери жазылып турат.

Азамат Шамеев.
Азамат Шамеев.

2018-жылы республикада сегиз айыл өкмөтү дотациядан чыккан, бирок кийин төрт айыл өкмөтү кайра республикалык бюджеттин көзүн карап калды. Ошолордун бири - Кадамжай районундагы Ак-Турпак айыл өкмөтү. Аларда былтыр жаратылыш кырсыктары көп болуп, республикалык бюджеттен 900гө жакын теңдөөчү грант алгандыктан кайра дотацияга отурууга туура келген.

Дотациядан чыгып жаткан айыл өкмөттөрү үчүн негизги өбөлгөлөр – бул алардын экономикалык ишмердүүлүгү жанданып жаткандыгында. Негизинен ошол аймакта өндүрүш ишканалары ачылып, жумуш орундары түзүлүп, жергиликтүү бюджетти көбөйтүүгө шарт түзүлүүдө. Мындан сырткары инвестиция тартууда да аракеттер жанданганын байкайбыз.

Азыр ар бир айыл өкмөтүнүн өзгөчөлүгү, мүмкүнчүлүгү ар кандай. Кээ биринин инфратүзүмү мыкты, өнөр жай ишканалары болсо, айрымдары тоолуу, алыскы аймакта жайгашкандыктан ал жакка инвестор тартуу да кыйын. Айыл өкмөтүнүн казынасын толтурууга соода түйүндөрүнүн көптүгү да жакшы шарт түзөт. Бир топ айыл өкмөттөрү үчүн ал да жок. Мындай жагдайлар да алардын дотациядан чыгышына мүмкүнчүлүк бербей жатат. Болбосо айыл өкмөттөрүнүн өз алдынчалыгына мыйзамда толук укук берилген.

Ошондуктан аймактын ишин жакшыртуу, кирешесин көбөйтүү айыл өкмөт башчыларынын демилгесине, уюштуруучулук жөндөмүнө жана башка сапаттарына байланыштуу болот. Айылды өнүктүрүүнүн программасын түзө билген, аны аткаруунун келечегин сезген жетекчилердин болушу да айыл өкмөттү дотациядан чыгарууга өбөлгө түзөт деп айтсак болот. Дагы бир маселе: мыйзам боюнча 2019-жылы киреше салыгынын 70% жергиликтүү бюджетте калды, 2020-жылдан тартып 85% калат, 2021-жылдан баштап 100% айылда кала турган болуп жатат. Бул да айыл өкмөттөрүнүн ирденишине жакшы шарт түзөт деген ойдомун.

«Азамат»: - Алчыбай мырза, сиз башкарган айыл өкмөтүнүн кайрадан дотацияга отуруп калышынын себебин сиз эмнеден көрөсүз?

Алчыбай Төралиев: - Биз акыркы 8 жылда дотациядан чыгып, өз алдынча болуп калганбыз. Мурдагы жылы биздин айыл өкмөттүн аймагында бир айдын ичинде эле 3 жолу катуу сел жүрүп, бир топ чыгым тартып калдык. Бир топ жолдорубуз, социалдык объектилерибиз керектен чыгып калды. Ошондуктан алардын калыбына келтириш үчүн республикадан бир миллион сомго жакын теңдөөчү грант алууга мажбур болуп калдык. Азыр абалыбыз жакшы. 2020-жылы дотациядан чыгып кетебиз деген үмүттө турабыз. Ага шарттар бар, бюджетибиз өсүш жолунда. Мен 2005-жылы айыл өкмөтүнө башчы болуп келгенде бюджетибиз 2 миллион 600 миң сом болсо, быйылкы бюджетибизди 27 миллион сом менен бекиттик.

«Азаттык»: - Алмаз мырза, премьер-министр быйыл кыргыз өкмөтү 40 айыл өкмөтүн республикалык дотациядан чыгарууну көздөп жатканын айтты. Анын аткарылышы канчалык реалдуу? Эгер реалдуу болсо ага эмне өбөлгөлөр, кандай шарттар таасирин тийгизүүдө?

Алмаз Кулматов.
Алмаз Кулматов.

Алмаз Кулматов: - Айыл өкмөттөрүн дотациядан чыгаруу - өкмөт башчынын жакшы үмүт-тилеги, планы десек болот. Мындай пикирге келүү жөн эле болбосо керек. Кайсы айыл өкмөтүнүн кандай мүмкүнчүлүгү бар, шарты бар, дотациядан чыга алабы деген изилдөө, талдоо, эсептөө Экономика министрлиги, Финансы министрлиги, Өз алдынча башкаруу агенттиги тарабынан жүргүзүлдү деп ойлойм. Эгер 453 айыл өкмөтүнүн саны менен салыштырганда Кыргызстанда 40 айыл өкмөтү дотациядан чыкса, анча деле көп эмес. Реалдуу мүмкүнчүлүктөрү бар айыл өкмөттөрү аз эмес. Кеп ошол айылдар өзүнүн финансылык-экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн толук пайдалана албай жатканында. Дагы бир орчундуу маселе бар. Бизде канча жылдан бери жергиликтүү өз алдынча башкаруу бийлигинин негизги философиясын, идеологиясын чечпей келатабыз. Финансылык-экономикалык базасын бузуп алганбыз. Мисалы, жайытты, сугат сууну, ичүүчү сууну айыл өкмөтү тейлей албайт, алардын түшкөн кирешелерге башка коомдук уюмдар ээ, ошолор тескейт. Каржынын, кирешенин бир топ булагы ушул жакта жатат.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден көрүңүз)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сиз музейге барбасаңыз музей сизге барат

Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук көркөм сүрөт музейи.

Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук көркөм сүрөт музейиндеги экспонаттар санарипке өткөрүлүүдө. Учурда искусство ышкыбоздору музейдин Интернеттеги баракчасынан миңдеген живопись жана скульптура боюнча шедеврлерди үйдө жатып алып, онлайн режиминде көрсө болот.

Улуттук көркөм сүрөт музейинин маркетинг бөлүмүнүн башчысы Марал Эсенгелдиева мекеменин жаңы иштей баштаган онлайн галереясы менен тааныштырды:

- Биздин музей жаңы домен менен сайт ачты. Ал жакка кирсеңер башкы баракчадан үч негизги бөлүмдү көрөсүңөр. Булар - көргөзмөлөр жана окуялар, музей тууралуу маалымат жана галерея. «Көргөзмөлөр жана окуялар» деген бөлүмдөн азыр музейде болуп жаткан окуялар менен таанышасыңар. Галерея бөлүмүндө төрт бөлүм бар. Алар - живопись, скульптура, графика жана жасалга-колдонмо искусствосу.

Живопись бөлүмү Семен Чуйков, Владимир Образцов, Гапар Айтиев, Сабырбек Акылбеков, Александр Игнатьев сыяктуу классик сүрөтчүлөрдүн эмгектери менен башталып, андан кийинки муундагы кыл калем чеберлеринин эмгектери менен уланат. Кийинки бөлүмгө кыргыз скульптурасын түптөөгө салым кошкон венгер сүрөтчүсү Ласло Мессарош баштаган, Ольга Мануйлова, Тургунбай Садыков, Дүйшөн Жолчиев, Садабек Ажиев, Аскар Турумбеков коштогон айкелчилердин иштери коюлган.

Музей үчүн санариптик технологияларды колдонуу коомчулукту жана чет элден келип жаткан туристтерди тартууга чоң мүмкүнчүлүк түзөт. Бул тууралуу Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук көркөм өнөр сүрөт музейинин илимий үгүт бөлүмүнүн башчысы, аталган долбоордун жетекчиси Алмакан Найзабекова кеп салды:

Алмакан Найзабекова.
Алмакан Найзабекова.

- Былтыр жыл бою живопись, скульпура бөлүмдөрүндөгү чыгармаларды санарипке түшүрдүк. Сүрөткө тартып, ар бирин зарыл болгон көлөмгө келтирип, жаңы түзүлгөн сайтка киргиздик. Бул абдан чоң иш экен. Мисалы, биздин музейдин живопись бөлүмүндө төрт миңден ашык чыгарма бар. Ал фонд 30-жылдары топтолгон. Алар Эрмитаждан, Третьяковский галереясынан, Наркомпростун фондунан алынган сүрөттөр.

Долбоор жетекчиси сайтка жайгаштырылган эмгектер автору же жанры боюнча иретке салынып, доорлорго, жылдарга бөлүнүп коюлуп жатканын белгиледи:

- Негизи музейдин коллекциясы 18 миңден ашуун. Буга живопись, скульптура, графика, колдонмо искусство кирет. Азыр биз толук санариптештирип бүтө элекпиз. Живопись бөлүмү деле толук бүтө элек. Төрт миң чыгарманы бир жылда бүткөрүү абдан татаал экен. Андан тышкары быйыл же кийинки жылы графика жана колдонмо искусство деген эки чоң бөлүмдү санариптештиребиз. Графикадагы чыгармалардын саны тогуз миңге жетет. Жасалга-колдонмо өнөрү боюнча беш миңдей эмгек бар. Биз алардын баарын акырындап онлайн галереяга киргизишибиз керек.

Адис онлайн галерея бүгүнкү заман талабы экенин, жаш муунду искусствого кызыктырууга, чет өлкөлүктөргө өлкөнү жакшы жагынан тааныштырууга салым кошорун айтып отурду:

- Музейге келе албай жүргөн искусство сүйүүчүлөргө онлайн галерея өтө жакшы таасир этет. Мисалы, сиз мугалим болсоңуз Интернеттен Чуйковдун эмгектерин көргөзүп сабак өтсөңүз жагымдуу да. Бизде көп эле жогорку окуу жайлары бар. Алардын ичинде маданият жана искусство боюнча сабак берген окуу жайлары онлайн галереяны ачса болот. Бирок сүрөттөрдү жанынан көргөнгө эч нерсе жетпейт. Туристтер да Кыргызстанга келерде алгач жаратылыш, тарыхыбыз, искусство жана маданиятыбыз менен таанышат. Ошондо онлайн галереябыз көзүнө урунат да.

Адис жаңы сайт бүгүнкү күндө иштеп жатканын, каалоочулар онлайн галереяга коюлган живопись, скульптура бөлүмүндөгү миңдеген шедеврлерди көрүп чыкса болорун кыстарды.

Сынак иретиндеги долбоорду «Сорос-Кыргызстан» фонду колдоп, 2018-жылы ноябрь айында башталган.

Долбоордун ачылыш аземинде музейди санариптештирүүнү андан ары улантууга Маданият, маалымат жана туризм министрлиги каржылык көмөк көрсөтөрү айтылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстанда IT тармагы жанданды

Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.

Кыргызстандын Жогорку технологиялар паркынын мүчөлөрү 2019-жылы дээрлик бир миллиард сомго жакын киреше менен чыкты. Бул мурдагы жылга караганда эки эсе көп.

Бирок адистер ушунун өзү деле аздык кыларын, кыргызстандык программисттер долларлык эсепте миллиарддык көрсөткүчтөргө жетсе болорун айтышат. Азырынча аталган уюмда 80дей мекеме катталып турат. Дагы ушунча фирма паркка катталбай иш алып барса, көпчүлүк IT адистери көмүскө жумуш кылышат.

«Азаттыктын» «Элдик экономика» түрмөгү бул жолу ушул темага арналды.

Алты жылдын үзүрү

Жогорку технологиялар паркы жөнүндөгү сөзүбүздү биз анын мүчөсү же резиденти болгон «Таймли Софт» компаниясынан баштайбыз.

Бишкекте катталган бул жоопкерчилиги чектелген коом IT кызматтарынын дээрлик көпчүлүк түрлөрүн, анын ичинде веб-сайттарды жасоо жана программалык камсыздоо сыяктуу кызматтарды көрсөтөт. Фирма өзү ачылган учурда эле Жогорку технологиялар паркына кошулган жана учурда аталган парктын алдыңкы үчтүгүнө кирет.

«Таймли Софт» компаниясынын директору Андрей Гуринов мындайча сөз баштады:

Андрей Гуринов.
Андрей Гуринов.

- Биздин компания Жогорку технологиялар паркында 2013-жылдан бери резидент болуп саналат. Башкача айтканда биз бул паркка биринчилерден болуп киргенбиз. Биз көбүнчө ири кардарлар менен иштөөгө багыт алганбыз жана өзүбүздүн гана өнүмдү чыгаруунун үстүнөн иштейбиз. Ири ишкерлик, билим берүү, ресторан бизнесин тейлейбиз. Кирешебизди ачык айта албайбыз, бирок жылдан жылга өсүп жатканын белгилейбиз. Учурда бизде кеминде 70тей киши иштейт, - деди ал.

Ооба, коммерциялык сыр болгону үчүн паркка мүчө болгон башка компаниялар да киреше-чыгашасы тууралуу маалымат бергиси келбейт. Бирок Жогорку технологиялар паркы резиденттеринин кирешелерин жалпы жонунан эсептеп, жылдык жыйынтыгын чыгарып турат.

Парктын директору Алтынбек Исмаилов узаган жылдын санагын «Азаттыкка» айтып берди:

Алтынбек Исмаилов.
Алтынбек Исмаилов.

- Чынын айтсак биз 2019-жылга чоң план коюп, өзүбүздүн кирешебизди бир миллиард сомго жеткирүүнү максат кылганбыз. Бирок жыл жыйынтыгында бул суммага жетпей калдык, жакындадык. Тагыраагы Жогорку технологиялар паркынын резиденттеринин жылдык кирешеси 2019-жылы 52% көбөйүп, 972 миллион сомду түздү. Биздин ишканаларда иштеп жаткан кызматкерлер 40% көбөйдү. Маселен, 2018-жылы аларда 686 кызматкер болсо, 2019-жылы анын саны 762 адис иштеди. Эмгекти төлөө фонду 47% көтөрүлүп, бир жылда ушул адистер 401 миллион сомду маяна катары алышты. Патент менен иштеген кызматкерлерге өзүнчө 63 миллион сом айлык төлөндү, бул да дээрлик төрт эсе көтөрүлдү дегенди билдирет.

Жогорку технологиялар паркынын кирешеси. «Азаттыктын» инфографикасы.
Жогорку технологиялар паркынын кирешеси. «Азаттыктын» инфографикасы.

Ошентип кирешенин өсүшүнө мүчөлөрдүн көбөйгөнү да себеп болгондой. Анткени 2018-жылы эле Жогорку технологиялар паркында 40тай резидент болсо, 2019-жылдын жыйынтыгында алар 81ге жетти.

Бул компаниялар кирешесин негизинен чет жакка экспорттоодон табышат.

- Эң маанилүүсү - экспорт көбөйүп, жалпы өндүрүштүн 86% түздү. Башкача айтканда 972 миллион сомдун 841 миллион сому жалаң экспорттун эсебинен түштү. Биз кызматтарыбызды 30дан ашык мамлекетке экспорттоп жатабыз. Алардын ичинен АКШ, Ирландия, Казакстан, Орусия, Кипр, Улуу Британия, Кытай, Германия, Түркия, Иран, Индия, Грузия, БАЭ жана башка бир топ мамлекеттер менен кызматташтык, - деди Исмаилов.

Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.
Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.

Албетте, береги көрсөткүчкө жетүү деле оңой болгон жок. Бул дээрлик алты-жети жылдык иштин үзүрү.

Жогорку технологиялар паркы алгач негизделген 2013-жылы анын мүчөлөрүнүн кирешеси болгону 14 миллион сомду түзгөн. 2014-жылы 80 миллион сом, 2015-жылы 129 миллион сом, 2016-жылы 241 миллион сом болгон.

Киреше 2017-жылы жарым миллиарддан ашкан, тагыраагы 518 миллион сом болсо, 2018-жылы 635 миллион сомго жеткен. Былтыр болсо, жогоруда белгилегендей, сумма 972 миллион сом болду. Башкача айтканда киреше беш жыл мурдагыдан он эсе көп, мурдагы жылга салыштырмалуу эки эсе көп.

Жогорку технологиялар паркынын негиздөөчүсү, азыр мекеменин байкоочу кеңешинин мүчөсү Азиз Абакиров буларга токтолду:

Азиз Абакиров.
Азиз Абакиров.

- Биз ушул паркты негиздеп жатканыбызда эч ким ишенген эмес. Мамкызматтагы кээ бир адамдар: «Бизде программист барбы?» деп сурашкан. «АКШга бир мык сата албай жатып, эми программаларды экспорттойбузбу?» дегендер болгон. Ооба, алгачкы жылдары киришеси азыраак болгон, негизинен Орусия менен Казакстанга эле экспорт кылганбыз. Азыр болсо биринчи орунда АКШга экспорт кылып жатабыз, жылдык киреше болсо бир миллиард сомго жетип калды.

«Бардык ишти жасашат»

Жогорку технологиялар паркында катталган компаниялар IT тармагындагы бардык кызматтарды көрсөтүшөт. Бирок көпчүлүгү программалоо менен байланыштуу.

Парктын директору Алтынбек Исмаилов кайрадан кепке кошулду:

- Биздин кирешелерибиздин 60% программа түзүү менен программа сатуудан түшөт. Башкача айтканда резиденттерибиз негизинен ушул багытта иш алып барышат. Экинчиси - азыр бизде аябай өнүгүп келе жаткан тармак - компьютерде түзүлгөн анимациялар. Бул «YouTube» аркылуу иштеген ишкерлерибиз. Алар компьютерде ар кандай, балдарга же чоңдорго мультфильмдерди тартып, киреше табышат. Үчүнчүдөн, интерактивдик сервистерди жаратабыз. Жанагындай call center – байланыштык тейлөө борборлору мурда телефон менен гана тейленсе, азыр интерактивдүү тейленип калбадыбы. Башкача айтканда компьютерден, смартфондон да тейленет, ишкерлерибиз мына ошол системаларды башкарууну камсыз кылышат. Төртүнчүсү - техникалык колдоо же камсыздоо тармагы, калгандары IT тармагына тиешелүү башка кызмат көрсөтүү. Ушинтип секторлорубуз да кеңейип жаткан кези.

Жогорку технологиялар паркынын жаңы кеңсесинин ачылышында. Вице-премьер-министр Кубатбек Боронов, Алтынбек Исмаилов. 30-ноябрь, 2019-жыл.
Жогорку технологиялар паркынын жаңы кеңсесинин ачылышында. Вице-премьер-министр Кубатбек Боронов, Алтынбек Исмаилов. 30-ноябрь, 2019-жыл.

Кеп болуп жаткан парк биринчи кезекте IT тармагында иштеген мекеме-компанияларга салык жагынан жеңилдик алып берүүнү максат кылат. Ошондой эле бул тармакта иштеген компаниялардын киреше-чыгашасын эсепке алууну жана аларды көмүскө иштөөдөн чыгарууну көздөйт.

- Ушул учурда катталган ишканаларга беш жеңилдик каралган. Биринчиден, кошумча нарк салыгынан, пайда салыгынан жана сатуу салыгынан жеңилдиктер бар. Мындан тышкары маянадан алынган салыкты 10 пайыздан 5 пайызга азайтабыз, Соцфондго төлөмдөрдү орто эсептеги маянанын эсебинен 12% азайтабыз, - деди Алтынбек Исмаилов.

Ал эми компаниялар мүчө-акы катары Жогорку технологиялар паркына жылдык жүгүрткөн каражатынын 1% төлөп турат. Муну «Таймли Софт» компаниясынын директору Андрей Гуринов да ырастады:

- Жалпы мааниде бул парк эркин экономикалык аймак сыяктуу, болгону IT компаниялары менен байланыштуу. Бул жерге кошулгандан кийин алган жеңилдиктерибиз биздин каражаттарыбызды жакшыраак колдонууга түрткү болду. Биз үнөмдөп калган акчабызды персоналды өнүктүрүүгө, кызматкерлерибизди чет жакта окутууга жана ар кандай социалдык иштерге жумшап жатабыз. Маселен, биздин компания студенттер арасында программалоо боюнча эл аралык олимпиаданын башкы демөөрчүсү болуп саналат, эл аралык «Силк Роад» марафонуна көмөк кылып турабыз. IT боюнча билим берүүгө каржы жумшайбыз. Биздин компания парктын ичинде жайгашуу менен эсеп-кысабын толук ачык жүргүзүп, маянаны так төлөп, насыяларды ээн-эркин алууга мүмкүнчүлүк ала алат.

Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.
Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.

Башка бир атамекендик IT компания «Улут софт» жоопкерчилиги чектелген коому Жогорку технологиялар паркына жаңыдан кошулду. Фирманын жетекчиси Мирбек Окенов парктын ичинде жумуш алып баргандын артыкчылыктарын атады.

- Биз «Жогорку технологиялар паркына мүчө болсок кандай болот, жөн эле иштей берсек кандай болот» деп, талдап, акыры мүчө болсок бизге пайдалуу экенин түшүнүп кошулдук. Башында алты айдай сыноо мөөнөтүндө турдук. Толук мүчөлүккө өткөнүбүзгө алты ай болду. Биринчиден, атайын каналыбыздан, электрондук почтадан биз өзүбүздүн тармакка тиешелүү маалыматтарды үзгүлтүксүз алып турабыз. Экинчиден, кардар табуу, компаниябызды кеңейтүү-чоңойтуу мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө жардам алып жатабыз. Андан тышкары резиденттер бири-бирибиз менен кызматташып жатабыз. Мисалы, менде киши жетпей жатса алардан жардам алабыз же кимдир-бирөөдө ашыкча буюртма болсо бизге бөлүшөт дегендей. Азыр биз жети кишилик командабыз, буюрса дагы кеңейебиз. Негизинен Түркия рыногу менен иштейбиз, - дейт Окенов.

«Миллиард долларга жетсе болот»

Мындай караганда Кыргызстандын IT тармагынын ийгилиги Жогорку технологиялар паркына катталган фирмалардын кирешеси менен гана эсптелбеши керек. Себеби учурда дагы 50дөн ашык компания бул бирикмеге кошулбаган тартипте иш алып барууда. Мындан сырткары патенттик ыкмада эмгектенген жана көмүскө иштеген жүздөгөн айтишниктер да бар.

Ошондуктан программисттерде алдыңкы жылдарга карата дымак да чоң, мүмкүнчүлүк да кеңири. Жогорку технологиялар паркынын директору Алтынбек Исмаилов муну башка мамлекеттин мисалына салыштырып түшүндүрдү.

- Маселен, Беларуста 9 миллиондой калк бар, алардын Жогорку технологиялар паркынын жылдык кирешеси эки миллиард доллардан ашык. Миңдеген ишканасы, 40 миңдей IT адистери бар экен. Эми бизде, Кыргызстанда 6-7 миллиондой калк бар, башкача айтканда ушул мамлекет менен бирдей эле мүмкүнчүлүккө ээбиз. Демек IT адистерибизди биз да көбөйтсөк, ушундай эле мүмкүнчүлүк ачылат экен, ушунчалык эле киреше тапсак болот экен. Мен эгер бир жылдагы санды эмес, жарым жылдагы эле көрсөткүчтү айтсам, Кыргызстандын ичинде акыркы алты айда компанияларыбыз IT адистиги боюнча 500дөй жаңы иш ордуна сынак жарыялашты. Маселен, «Гровейф» деген ишканабыз «быйылкы жыл үчүн 40тай адис керек, биз кеңейебиз» деди. Бул эмнени түшүндүрөт? Бул биздин компаниялар жылдан жылга кеңейип жатканын билдирет. Буюрса бул тармакта аябай чоң жетишкендиктер болот.

Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.
Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.

Бирок бул үчүн өлкөдө миңдеген программисттер болушу керек. Окуу жайлары, атайын борборлор жана кайра эле ушул компаниялар жүздөгөн адистерди окутуп чыгышы зарыл. Бул багытта жумуштар аз-аздан жүрүп жаткансыйт.

- 20 жыл мурда Кыргызстанда эки-үч программист да жок болчу. Мына, 20 жылда азыркы деңгээлге жетип, Жогорку технологиялар паркында эле миңдей IT адиси иштеп жатат. Жалпысынан Кыргызстанда канча? Биздин парктын максаты - ушул сферада 2030-жылга карата кеминде 50 миң иш ордун ачып берүү. Программисттер ассоциациясы азыр Бишкекте, Ошто, Караколдо жана башка жерлерде IT академияларын, окуу борборлорун ачып бердик. Алар бир жыл окуп, бүтүп эле ишке кирип жатышат. Азыр айылдарда, райондордо окутуу жүрүп жатат, «Программер айымдар» деген программаны баштадык. Буюрса келечекте Кыргызстанда ар бир үй-бүлөдөн бирден программист чыкканга жетишүүбүз керек. Дагы секирик жаратышыбыз керек. Азыр бир миллиард сомго жетсек, 2030-жылга биз бир миллиард доллар киреше табууга жетишибиз керек, - деди IT адиси Азиз Абакиров.

Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.
Жогорку технологиялар паркындагы иш-чаралардын бири.

Ушул эле сөзгө «Улут софт» фирмасынын жетекчиси Мирбек Окенов да кошулуп, бирок ал үчүн өкмөттөн жана жарандардан кескин аракеттер зарыл болорун айтты:

- Жогорку технологиялар паркынын алкагында бул багытта иштер жүрүп жатат. Бирок реалдуу алганда алар дагы акыркы эки жылдан бери гана жанданды. Азыр эми комплекстүү иштер жүрүшү керек. Мунун ичинде жеке компаниялар, борборлор, өкмөт, Билим берүү министрлиги, окуу жайлары, керек болсо мектептер да IT адистерин чыгарууга салымын кошуусу зарыл. Керек болсо биринчи класстан баштап компьютерге, маалымат технологияларына кызыктырып, тартышыбыз керек. Радикалдуу чара көргөнүбүздө гана керек жыйынтыкка жетишебиз. Азыркы аракеттерибиз балким узак мөөнөттө бир нерсе алып келет, бирок эгер жакыныраак убакытта кандайдыр бир жетишкендик жаратабыз десек, анда чукул аракеттер керек. Балким башка мамлекетте болуп көрбөгөн, чыгармачыл кадамдарга баруу зарылдыр? Кыскасы кескин чаралар керек. Бул жерде «алма, быш, оозума түш» принциби иштебейт.

Кийинки убакта чет жакта иштеген кыргызстандык мигранттардын арасында да IT тармагына оогондор көбөйдү. Алардын алды «Google», «Microsoft» сыяктуу ири компанияларда иштеп калса, арты өз алдынча фирма ачып, дүйнөлүк деңгээлдеги компаниялар менен атаандаша иштеп жаткан кези. Алар өз мекендештерин ушул тармакка тартып, Кыргызстандагыларды окутууга жардам берип келишет. Ошол эле учурда ири каражаттарды мекенине жөнөтүп жатат.

Кыргызстандын Жогорку технологиялар паркы Улуттук илимдер академиясынын бир ыптасында жайгашкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чуу жараткан судьялар

Жалал-Абад шаардык сотунун судьясы Элмира Сулайманова (артты карап турган ак кийимчен) жана Бишкек шаардык сотунун судьясы Адис Момуналиев.

Жыл башында эле ишиндеги кемчиликтери үчүн жана коомдогу сын пикирлерден улам бир судья кызматтан кетип, дагы бирин жумуштан алуу боюнча сунуш президенттин кароосунда турат.

Ал ортодо Тартип комиссиясы Кара-Көл шаардык сотунун судьясын кылмыш жоопкерчилигине тартуу боюнча прокуратуранын сунушун колдоду. Ал эми 12,5 жылга соттолгон Насирбек Алмаматовду бошотуп жиберген судьялар коомчулуктун сынына кабылып, бул маселени президент Сооронбай Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин жыйынында көтөрдү. Ушундан кийин гана Алмаматовдун иши каралган сотко катышкан прокурор кызматтан алынды.

Байкоочулар иши чуу жараткан судьялар бийлик айтып келаткан сот реформасына көлөкө түшүргөнүн жана сотторду көзөмөлдөө боюнча мурдагы бийликтин тушунда түзүлгөн схема дагы эле иштеп жатканын айтышууда.

Коомдун көңүлүн бурган судьялар

17-январда президент Сооронбай Жээнбеков баңгизатка байланыштуу өзгөчө оор кылмыш үчүн айыпталган адамды бошотуп жиберген Ош шаардык сотунун судьясы Айнура Сулайманованы кызматтан алды. Соттор кеңешине караштуу Тартип комиссиясы Сулайманованын ишин былтыр 12-декабрда карап чыгып, президентке аны мөөнөтүнөн мурда кызматтан кетирүүнү сунуш кылган.

Ал жумуштан алынардан бир жума мурун Ошто зордуктоо жана ээнбаштык үчүн шек саналып жаткан, уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү Умар Маратовду үй камагына коё берген жана бул окуя коомчулуктун катуу сынына кабылды. Президент Жээнбеков Сулайманованы кызматтан алуу боюнча жарлыкка ушул окуяларга тушташ кол койду.

Буга оро-пара эле Тартип комиссиясы 27-январда президентке Жалал-Абадда мас болуп машине айдады деп шек саналып жаткан Жалал-Абад шаардык сотунун судьясы Элмира Сулайманованы кызматынан алуу жөнүндө сунушун жөнөттү. Өлкө башчы азырынча чечим кабыл ала элек. Тартип комиссиясынын мүчөсү Канат Турганбеков Сулайманованын иши тууралуу комментарий берди.

- Ал соттордун этикасын бузуп, мас абалында машине айдаган. Айдоочулук күбөлүгүн үйүнө калтырып койгон жана дагы бирөөнүн машинесин сүзүп алган. Соттордун этикасы боюнча судьялар бардык жерде таза жүрүшү керек. Ал бул этиканы бузганы үчүн биз аны жумуштан алууну колдодук, - деди Турганбеков.

Милициянын маалыматы боюнча, былтыр 30-декабрга караган түнү судья Элмира Сулайманова автоунааны жанында документтери жок, мас абалында айдап баратканы аныкталган. Натыйжада машинеси токтотмого коюлуп, айып салынган.

Бул эки окуянын чуусу бүтүп-бүтө электе Соттор кеңешине караштуу Тартип комиссиясы прокуратурага Жалал-Абад облусунун Кара-Көл шаарынын судьясын кылмыш жоопкерчилигине тартууга макулдук берди. Ал былтыр 30-декабрда 20 миң сом пара менен кармалганы кабарланды.

Алмаматовдун иши, президенттин сыны

Президент Сооронбай Жээнбеков 24-январда Насирбек Алмаматовдун мисалында соттор менен прокуратуранын ишин сындады. Өлкө башчы көз көрүнөө пара алып жатканы аныкталып 12,5 жылга соттолгон Алмаматовду бошоткон судьяга жана аны эркиндикке чыгарууну сураган прокурорго эмнеге чара көрүлбөй жатканына кызыкты. Ошондой эле «буга судьялар менен прокурорлор аралашкан» деп Жогорку соттун төрагасы менен башкы прокурорду тилдеди.

Коопсуздук кеңешинин жыйынынан кийин шаардык сотто Мамлекеттик каттоо кызматынын мурдагы бөлүм башчысы Насирбек Алмаматовдун иши каралып жатканда мамлекеттик айыптоо тараптан катышкан прокурор Белек Рыскулов кызматтан алынды.

Президентке караштуу Соттук реформа боюнча кеңештин мүчөсү, депутат Тынчтыкбек Шайназаров Кыргызстанда президент маселе көтөрмөйүнчө иш алдыга жылбай жатканын айтат. Ушундан улам депутат коомчулукта сын-доомат көп экенин белгилеп, Алмаматов боюнча сот чечими тууралуу мындай деди:

Тынчтыкбек Шайназаров.
Тынчтыкбек Шайназаров.

- Судья акчанын күчү менен же анын артында турган кайсы бир адамдын көрсөтмөсү менен ушундай чечим чыгарды деп ойлойм. Себеби бул иште Алмаматовдун пара алганы 100% көрүнүп турганына карабастан судья ага айып салып эле бошотуп жиберди.

Алмаматовдун ишин Бишкек шаардык сотунун кылмыш иштерин кароо боюнча соттук коллегиясынын судьялары Адис Момуналиев, Алмаз Карабеков жана Нурлан Кожомбердиев караган. Шаардык соттун судьясы Момуналиев кабыл алынган чечим тууралуу телефон аркылуу жооп берүүдөн баш тарткан.

Сөз болуп жаткан судьяларга чара көрүүнү суранып Тартип комиссиясына Коомдук талдоо институту кайрылганы белгилүү болду. Бул тууралуу «Азаттыкка» аталган комиссиянын басма сөз катчысы Назира Сагыналиева билдирди:

- Бишкек шаардык сотунун жогоруда сөз болгон үч судьясын тартип жазасына тартуу боюнча Башкы прокуратурадан сунуштама келе элек. Эгерде сунуштама келсе ал мыйзам чегинде каралат. Андан тышкары соттук жыйындарга талдоо жүргүзгөн Коомдук талдоо институту бул иш боюнча Тартип комиссиясына кайрылган. Ал каралгандан кийин расмий маалымат беребиз.

Насирбек Алмаматов.
Насирбек Алмаматов.

Милиция болсо Насирбек Алмаматовдү издөө боюнча Интерполго өтүнүч жөнөттү. Ал буга чейин КМШ өлкөлөрүндө изделип жаткан.

Бишкектин Октябрь райондук соту былтыр 25-мартта коорупциялык схема түзгөн деген айып менен Алмаматовду 12,5 жылга эркинен ажыраткан. Бишкек шаардык соту кийин өкүмдү жокко чыгарып, ага 3 миллион 300 миң сом айып салуу менен эркиндикке коё бергени белгилүү болгон.

Жогорку соттун 2019-жылдын 30-октябрдагы токтому менен ага карата Бишкек шаардык соту 2019-жылдын 9-июлунда чыгарган өкүм жокко чыгарылып, Октябрь райондук сотунун 25-мартта жарыялаган өкүмү күчүндө калган.

«Эски схема иштеп жатат»

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Каныбек Осмоналиев сотторго байланыштуу акыркы окуялар сотторду көзөмөлдөө боюнча мурдагы бийликтин тушунда түзүлгөн схема дагы эле иштеп жатканын далилдейт деген пикирде.

Каныбек Осмоналиев.
Каныбек Осмоналиев.

- Ошол эле президенттин аппаратында, өкмөттүн аппаратында азыр да Манас Арабаевге окшоп сотторго буйрук берип тургандар толтура, - деди ал. - Андайлар Жогорку сотто, ар бир укук коргоо органында бар. Эч нерсе өзгөргөн жок. Болгону кызыкчылыктар гана алмашты. Мына, жыл башында эле судьялар катышкан канча чуулуу окуялар болду? Жакында эле өткөн Коопсуздук кеңеши максатына жеткен жок. Ошол жыйында Жогорку соттун төрагасын баш кылып эле жумуштан алыш керек болчу, - деди Осмоналиев.

Соттор кеңешине караштуу Тартип комиссиясына 2019-жылы судьяларга каршы 863 арыз түшкөн. Анын ичинен Тартип комиссиясы 456сын артка кайтарып, 167 арыз боюнча сотторду тартиптик жазага тартуудан баш тарткан.

32 судьяга алдын ала эскертүү, 11ине эскертүү берилген. Беш судьяга сөгүш жарыяланып, эки судьяны мөөнөтүнөн мурда кызматтан алууга, ал эми үч сотту кылмыш жоопкерчилигине тартууга уруксат берген. Сотторго каршы дагы 135 арыз каралып жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

#REакция: президент активисттерге жооп берди

Бишкек шаарындагы «#REакция 2.0» тынч митинги. 18-декабрь, 2019-жыл.

Бажыдагы коррупцияга каршы чыккан «#REакция» митингдеринин катышуучулары президенттик аппараттан эки айдан кийин жооп алышты.

Расмий катта өлкөдөн чыгарылган миллиондорго байланыштуу тергөө жүрүп жатканы, коррупция менен күрөш уланары белгиленген. Бирок жооп экинчи тарапты канааттандырган жок.

Былтыр ноябрда акцияга чогулгандар мурдагы бажычы Райымбек Матраимовду жоопко тартууну талап кылып, президентке кайрылуу жолдошкон эле.

Президенттик аппараттын күттүргөн каты

«#REакция» митингдеринин катышуучуларына жөнөтүлгөн жооп президенттик аппараттын укуктук жактан камсыз кылуу бөлүмүнүн башчысы Улан Абиловдин атынан жазылган. 22-январь күнү жазылган кат активисттердин колуна эми гана тийди.

Расмий катта коррупцияга каршы күрөш президенттин приоритети экени, өлкөдөн чыгарылган 700 миллион доллар жөнүндө укук коргоо органдары тергөө жүргүзүп жатканы жана ал сөзсүз аягына чыгарылары айтылган. Бирок катты алгандар жоопко канааттанбай, аны жалпылап жазылган сооротуу ыкмасы катары мүнөздөштү.

«#REакция» митингдеринин жигердүү катышуучусу Азият Жекшеев «Азаттыкка» буларды айтты:

Азият Жекшеев.
Азият Жекшеев.

- 25-ноябрдагы митингде биз бир катар талаптарды коюп, соңунда президентке, президенттин аппаратына, премьер-министрдин атына жана Жогорку Кеңешке кайрылуу жолдогонбуз. Анда биз өлкөдөн чыгарылды деген миллиондор боюнча чара көрүүнү, буга тиешеси бар деген Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовду жоопко тартууну жана күч кызматтарынын жетекчилерин кызматтан кетирүүнү талап кылганбыз. Жоопту 15 күндүн ичинде алабыз деп ойлогонбуз, бирок эки айдан кийин колго тийди. Тилекке каршы, көңүл тоё турган жооп болгон жок. Митингде, биздин катта айтылган Райымбек Матраимов жөнүндө бир да сөз айтылган эмес. "Коопсуздук кеңешинде иш-чаралар мерчемделген, коррупцияга каршы иш-чаралар аткарылып жатат" деген упчу эмизгендей эле жооп болуптур. Мунун баары президент жана тиешелүү органдар бажыдагы коррупция боюнча маселени чечүүгө кызыкдар болбогонун көрсөттү.

Президенттик аппаратка жолдогон кайрылууга 300дөн ашык адам кол койгон эле. Анын мазмунун «#REакция» митингдеринин активисттери социалдык тармактардагы өз профилдеринде жана акциянын атайын баракчасында жарыялашкан. Алар президенттин жообун да ушул эле жерлерге ачык жайгаштырышты.

Президенттик аппарат «#REакция» митингдеринин катышуучуларына жөнөткөн жообу.
Президенттик аппарат «#REакция» митингдеринин катышуучуларына жөнөткөн жообу.

Президенттик аппараттын маалыматтык саясат бөлүмүнөн жана укуктук жактан камсыз кылуу бөлүмүнөн алардын катынын мазмуну жана анын кечиккен себеби тууралуу комментарий алуу мүмкүн болгон жок.

Арийне, ошол эле катта айтылгандай президент Сооронбай Жээнбеков сөз болуп жаткан маселе жөнүндө акыркы жолу жылды жыйынтыктаган басма сөз жыйынында позициясын билдирген. Анда мамлекет башчы Бажы кызматынын башчысынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовду жоопко тартуу үчүн ага карата айтылгандар юридикалык жактан бекемделиши керектигин белгилеген. Жээнбеков Матраимовду жемкорлуктун символу катары президентке байланыштыруу аракети жүрүп жатканын кошумчалаган.

- Мага чейинки жылдардагы коррупционерлер жана алардын саясий технологдору элибиз коррупцияны жек көргөнүн билип туруп Райымбек Матраимовду коррупциянын символу кылып мага жабыштыргысы келип жатат. Атайын тергөө тобу түзүлдү. Ал иштеп жатат. Тапшырма берилди. Мен да карап турам. Убакыт керек. "Эгер дагы билгениң болсо ошол фактыларды бергиле, тергөөгө жардамдашкыла" деп жатам. Силер айттыңар, эми аны юридикалык жактан бекемдеш керек да. Айтып койсоң эле бирөөнү камай албайбыз, 1937-жыл эмес да. Бекемдеш керек. 27 жылда жасашпайт беле?! Бардык кезде ошондой болуп келген. Бажыны көзөмөлдөй турган органдар, президенттер өздөрү чогуу схемада отурган. Азыр менде бажыдабы, башка тармактабы “капчык” деген жок. Мен жогуна кызыкдармын. Ошондуктан санариптештирип жатабыз,-деген 2019-жылдын 25-декабрында президент Сооронбай Жээнбеков.

Кеп болгон митингдер Кыргызстандан чыгарылып кеткен жүз миллиондогон долларлар тууралуу «Азаттык» радиосу, OCCRP жана анын Кыргызстандагы өнөктөшү «Kloop» маалымат агенттиги чогуу чыгарган иликтөөлөрдөн кийин башталган.

«#REакция» деп аталган алгачкы митинг Бишкектеги Ала-Тоо аянтында 25-ноябрда өтүп, анын катышуучулары «Райым камалсын!», «Уурулардын орду түрмөдө!», «Реакция. Реалдуу реформалар жүргүзүлсүн!» деген чакырыктар менен чыккан. Мындагы «Райым» деп аталган Бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун аты жогорудагы иликтөөлөрдө аталган. Матраимов өлкөдөн миллиондогон долларлардын чыгарылышына тиешеси жоктугун билдирген.

Иликтөөгө байланыштуу бир туугандар Райымбек жана Искендер Матраимовдор, алардын жубайлары жана үй-бүлөлүк «Ысмайыл Матраимов атындагы фонд» үч медианын үстүнөн сотко кайрылган. Алар «Матраимовдордун кадыр-баркына доо кетирген» деп «Азаттык» радиосунан, кабарчы Али Токтакуновдон, «Kloop» жана иликтөөнү басып чыгарган «24.kg» сайттарынан жалпысынан 60 миллион сом өндүрүп берүүнү өтүнгөн. Мындан кийин жарандар 18-декабрда Бишкекте кайрадан «#REакция 2.0» тынчтык митингине чыгышты. Экинчи жолку акцияга сөз эркиндигин коргоо урааны да кошулду.

«Чара көрүлөт, көрүлбөйт»

Бул аралыкта бул иш боюнча сот уланып, Матраимовдор «24.kg» сайтынан доосун кайтарып алганы кабарланды. Жогорку Кеңеште түзүлгөн атайын комиссиянын отурумунда болсо жаңы маалыматтар ачыкка чыкты. Тагыраагы ушул эле иликтөөлөрдө аты аталган, 2011-2017-жылдар аралыгында Кыргызстандан сыртка акча ташыган Айеркен Саймаити жана анын фирмасы алты миллиард сомго жакын салык төлөөгө милдеттүү болгонун, бирок ал өлкө казынасына түшпөй калганы ачыкка чыкты.

Гуламжан Анарбаев.
Гуламжан Анарбаев.

Быйыл 21-январдагы депутаттык комиссиянын жыйынында Финансылык чалгын кызматынын төрагасы Гуламжан Анарбаев буларды билдирди.

- 2014-жылдын 30-июнунда Айеркен Саймаити менен «Абдыраз» тууралуу болгон маалыматты топтоп Ички иштер министрлигине берген экенбиз. Тилекке каршы, жооп ала албаптырбыз. Бүгүнкү күнгө чейин жооп жок. Кыскарып калган го деген божомолубуз бар. 2016-жылдын 12-августунда ошол эле материалды кайра изилдеп, кеңейтип, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызматка (Финполиция) бергенбиз. Ошол эле жылы үч айдан кийин «иш козгоодон баш тартуу» деген чечим кабыл алыныптыр. Кийин жалпыга маалымдоо каражаттарында чуу болуп, 2019-жылы «Азаттыкка» иликтөөлөр чыккандан кийин премьер-министрден жана Финполдон бизге ушул маалыматтарды кайра иликтөө боюнча кат келди. Биз 2019-жылдын 26-июнунда кайра ошол материалдарды Финполго бердик. Ошонун негизинде Айеркен Саймаити 2 млрд. 602 миң сом, ал эми «Абдыраз» ишканасы 3 млрд. 810 млн. кошумча салык төлөсүн деген чечим чыккан.

Ошентип кабарчылардын иликтөөлөрүндө келтирилген маалыматтар да, тиешелүү укук коргоо органдары улам чыгарган фактылар да «миллиондор ишин» илгерилеткен жок.

Буга байланыштуу митингдерде да, социалдык тармактарда да сын пикир азайган жок. Алардын көпчүлүгү бажыдагы коррупция жана анда аты аталып жаткан мурдагы бажычы Райымбек Матраимов боюнча президенттен гана чечкиндүү аракет күтүп жатышат. Бирок анда ишеним да, үмүт да өчүп бараткансыйт. Талдоочу Бакыт Рыспаев буларга токтолду.

Бакыт Рыспаев.
Бакыт Рыспаев.

- Негизи ушунча болуп калгандан кийин президент маселени жакшылап тапшырып, жыйынтыгын чыгарганга кызыкдар болсо жакшы болмок. Убакыт өткөн сайын буга чара көрүлөрүнө ишеним болбой калды. Эгер убакыттын өтүшү менен муну унуткарып салабыз дешсе, анда бул туура эмес. Эки митинг болуп, эл нааразы болуп жаткандан кийин бул иш унутулбайт. Ал кайсы бир күнү баары бир өзүнүн натыйжасын берет. Акаевдин, Бакиевдин, кийин Атамбаевдин тушунда деле ушундай болгон, эч нерсе унутулбайт. Президент жана анын аппараты кырдаалды жөнгө салабыз десе коомчулуктун талаптарын аткарышы керек. Балким айрым маселелер тергөөнү талап кылат чыгар, бирок Дубайдагы үйлөр, башка эсептер - бардыгы ачык чыкты. Ошону жок дегенде "ушул буга таандык экен, же андай эмес экен" деген да жооп болбой жатпайбы. Жөн эле кагазга ороп, эптеп убакытты чоюу аракети байкалууда.

Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн «Азаттык» радиосуна, кабарчы Али Токтакуновго, «Kloop.kg» жана «24.kg» сайттарына каршы жазган доо арызы боюнча соттук иш Бишкектин Свердлов райондук сотунда каралууда. Баштапкы соттук угуу 2019-жылдын 19-декабрында өтсө, иштин мазмунун териштирүү 2020-жылдын 20-январында өттү. Отурум 29-январда уланат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңы күчтөр партияга бирикти

Солдон оңго карай: Элдар Абакиров, Сейтек Качкынбай жана Жанарбек Акаев.

Жогорку Кеңештин депутаты Жанарбек Акаев баштаган жаш саясатчылар прогрессивдүү жаштардын партиясын түзгөнүн жарыялашты. Партия Бишкекте кеңсесин ачып, алгачкы жолугушуусун Ошто өткөрүүдө. Бул - быйылкы жылы өтө турган парламенттик шайлоого камылгасын ачык баштаган алгачкы партия.

Саясий майданга жаңыдан кошулуп жаткан партиянын курамында депутат Жанарбек Акаев, саясат талдоочу Сейтек Качкынбай жана экономика министринин мурдагы орун басары Элдар Абакиров баштаган жаштар бар. Бул тууралуу Акаев «Фейсбуктагы» жеке баракчасында жарыялады:

- Жаңы жүздөрдөн, билимдүү, прогрессивдүү жаштардан куралган жаңы партиянын бет ачарын өткөрөбүз. Таза, жаңы Кыргызстанды куруу ниети бар жарандарыбыздын баарын бизге кошулууга чакырам, - деди Акаев.

Азырынча аты жарыялана элек партия бет ачарын жакында өткөргөнү жатат. Саясат таануучу Сейтек Качкынбай партия күзүндө өтчү парламенттик шайлоого катышуу камылгасын көрүп жатканын маалымдады. Анын ырасташынча, бул партия мурда эле негизделген. Учурда позициясы шайкеш келген саясатчылар, ишкерлер, активисттер менен сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Жакында партиянын съездин өткөрүшөт.

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

- Юстиция министрлигинде мурда эле катталып, иштеп жүргөн партия. Биз ошол партиянын жаңыланган версиясы менен чыгып жатабыз. Шайлоо бул оной-олтоң иш-чара эмес. Ошондуктан биз жакын санаалаштардан, союздаштардан, пикирлештерден куралдык. Арабызда чет өлкөдө иштеп жүргөн ишкер мекендештерибиз, досторубуз бар. Алар каражат жагынан жардам беришет.

Эл саясатта жаңы жүздөрдү көрүүгө зар болуп турганы менен, шайлоо өтө көп каражатты талап кылат. Мындай пикирин билдирген саясат талдоочу Чолпонбек Сыдыкбаев жаштардан куралган бул партиянын артында башка да саясий күчтөр болушу мүмкүн деп эсептейт:

Чолпонбек Сыдыкбаев.
Чолпонбек Сыдыкбаев.

- Албетте, саясатчылардын эл ичиндеги кадыр-баркы - бул алардын көзүр картасы. Бирок үгүт иштери барып эле акчага такалат. Бизде азыр цивилизация эмес, жапайы капитализм күчүнө кирген убак. Буга саясатчылардын эле эмес, шайлоочулардын да кызыкдар катмары бар. Анткени "шайлоо башталса, үйүмдү кайсы бир партияга штаб кылып берип, үгүт иштеринен акча таап калайын" деп отургандар толтура. Мындай шартта материалдык чыгым роль ойнойт.

Ал эми Башкаруу академиясынын ректору, саясат талдоочу Алмазбек Акматалиев жаштардын өз алдынча партия түзүп жатканына кубануу эрте деп эсептейт. Ал "Партиянын алып чыккан программасы кандай болот?" деген суроо койду:

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

- Партия кандай программа менен чыгып жатат - ошол маанилүү. Мисалы, "Башкаруу системасы кандай болушу керек, ЕАЭБ менен кандай мамиле кылыш керек, Американын базасын чыгарганыбыз туура болдубу, ЕАЭБдин бирдиктүү валютасы керекпи, коррупцияга каршы кандай чаралар керек, медицина, билим берүү тармагы, Тажикстан чек арасын кантебиз?" деген сыяктуу маселелерге жаңы партиянын позициясы кандай? Негизи эле партиянын багыты кандай болот? Бул маселелер өтө маанилүү, партиялар өздөрүнүн идеологиялык баалуулуктарынын тегерегинде түзүлүшү керек деген принциптер ишке ашышы керек.

Быйылкы парламенттик шайлоо акыркы 10-15 жылда саясий майданда жигердүүлүгүн көрсөтүп жаткан партиялар кризисте турган убакта өткөнү турат. Мисалы, КСДП азыркы президент Сооронбай Жээнбековду жактагандар жана мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогондор болуп экиге бөлүнүп кеткен.

Парламенттеги "Республика-Ата Журт" жана "Ата Мекен" партияларында да кризистик абал жаралган.

Жогорку Кеңештин депутаты Чыныбай Турсунбеков азыркы партиялардын абалы күзүндө өтчү парламенттик шайлоого таасирин тийгизиши мүмкүн деп эсептейт. Бирок ошол эле убакта жаштардын жаңы партиясы да колдоого татышы ыктымал деген ойдо.

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

- Добуш берүү - бул кайсы бир саясатчыга ишенүү менен байланыштуу эмес. Көп учурда жеке кызыкчылыктар болуп кетет. Ал эми азыркы саясаттагы кризистик кырдаалды эске алсак, жаштардын партиясы жеңишке жетиши мүмкүн. Анткени эл кимдир бирөөгө үмүт артып жашашы керек. Ошондуктан элге үмүт бере турган партия болсо, алар сөзсүз колдоого алынат.

Азыркы бийликке ыктаган саясатчылар «Биримдик» партиясын түзүп жатканы жакында эле кабарланган. Бул партиянын курамында Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын айрым депутаттары бар экени айтылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Камактагы саясатчы коюлган күнөөнү четке какты

Равшан Жээнбеков.

Оор кылмыштар үчүн шектүү катары камакта отурган Равшан Жээнбеков өзүнө коюлган айыптарды саясий чечим деп баалайт. Бул тууралуу анын жактоочусу 28-январдагы басма сөз жыйынында билдирди.

Кой-Таш окуяларына байланыштуу козголгон кылмыш иштери үчүн шектүү катары камакта отурган мурдагы парламент депутаты Равшан Жээнбековдун адвокаты Замир Жоошев «Саясатчы эмнеге дароо кармалган эмес?» деп суроо салат. Ал күч органдары тергөөнүн материалы менен Жээнбековдун күнөөсүн дароо аныктай алган эмес, бирок кийин башка шектүүлөрдүн көрсөтмөсүнө таянып эле камап койгон деген ойдо.

Замир Жоошев.
Замир Жоошев.

- Былтыр август айында Жээнбеков бир нече жолу суракка чакырылган, - деди адвокат. - Эгерде Равшан Жээнбековдун кандайдыр кылмышта күнөөсү болсо, анда эмнеге ошондо кармашкан эмес? Себеби, анда күнөөсү бар экенин табышкан эмес. Беш ай өткөндөн кийин да табышкан жок. Таба алышпайт дагы. Биз видео далилдерди тергөө органдарына бергенбиз. Эмнеге беш айдан кийин жоопко тартып жатышат? Биздин түшүнүгүбүздө кээ бир адамдар тергөө менен кызматташууга келишим түзгөн. Бирок алар берген көрсөтмөдө деле кылмыштын белгилери жок.

Замир Жоошев кошумчалагандай, Равшан Жээнбеков өзү тергөө менен кызматташуудан баш тарткан. Ал тергөөнүн купуялыгына кол коюп бергенине байланыштуу көп нерсе айта албай турганын белгиледи. Адвокат 2019-жылдын 7-8-август күндөрү Кой-Таштагы чыңалган абалды жөнгө салыш үчүн барганын айтып, саясатчы өзү козголгон кылмыш иштерин «саясий чечим» деп атаганын билдирди. Саясатчынын соттогу коргоочусу Жоошев Жээнбеков Кой-Таш окуясынан кийин эки жолу Европага барып келгенин белгилеп, күнөөсү жок экенин далилдей алат деп ишенет.

Басма сөз жыйынында Жээнбековдун тарапташтары бийликти сындап, саясатчынын камалышын оппозициянын оозун басуу аракети катары баалашты. Алар Жээнбековдун экс-депутат экенин эске салып, үй камагында деле тергөө жүргүзүүнү сунуш кылышты. Алардын бири Манас Султанов Жээнбеков өлкөдө демократиянын баалуулуктарын жайылтууга салым кошконун, кайсы бийликтин болбосун кемчилигин айтып жүргөн деген оюн ортого салды:

- Равшан Жээнбеков бизге эмнеге баалуу? Көпчүлүк аны америкачыл деп жүрөт. Андай эмес, ал накта кыргызчыл демократ. Демократ катары Атамбаевдин бийликти узурпациялоо аракетин сындаган. Кийин Атамбаев куугунтукка учураганда жанына адам укугу бузулбасын деп барган.

Ички иштер министрлигинин Тергөө башкармалыгы экс-депутат Равшан Жээнбековду Жазык кодексинин жети беренеси менен айыптоодо. Алар - «Бийликти күч менен басып алууга аракет кылуу», «Калайман башаламандык уюштуруу», «Барымтага алуу», «Тергөөгө каршылык көрсөтүү», «Адамды кооптуу абалда калтыруу» жана «Адамдын ден соолугуна зыян келтирүү» беренелери. Бул оор беренелер менен күнөөлүү деп табылган адам 15 жылга эркинен ажыратылышы мүмкүн.

Ал эми Ички иштер министрлигинин басма сөз кызматкери Бакыт Сейитов мындай жооп берди:

Бакыт Сейитов.
Бакыт Сейитов.

- Тергөөнүн алгачкы жүрүшүндө чогултулган материалдар, көрсөтмөлөр, видео тасмалардын баары мыйзамдын талаптарына, ага коюлуп жаткан айыптарга туура келет. Биз тергеп бүткөндөн кийин акыркы сөздү сот айтат, жалган же чын болгонун.

Оппозициячыл саясатчы Равшан Жээнбеков Алмазбек Атамбаевди кармоо учурунда Кой-Таш айылында болгону үчүн алгач күбө катары суракка чакырылып, кийин 14-декабрда эки айга камалган. Равшан Жээнбеков убагында Алмазбек Атамбаевдин жана азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун да бийлигин кескин сындап жүргөн. Бирок Атамбаев менен Жээнбековдун саясий тирешинде мурдагы президенттин таламын талашып келген. Равшан Жээнбековдун саясий каршылаштары ал 2001-2005-жылдары Мамлекеттик мүлктү башкаруу комитетин жетектеп турганда мамлекеттик мүлк арзан сатылып кеткен деп сындап келишет.

Жогорку Кеңештин V чакырылышынын депутаты Равшан Жээнбеков саясий айдыңда батышчыл саясатчы катары сыпатталат. Ал парламентке «Ата Мекен» партиясынан шайланып келип, кийин лидери Өмүрбек Текебаев менен тил табыша албай партиядан чыгарылган. Экс-депутатка санаалаш саясатчылардын бири Өмүрбек Абдрахманов Равшан Жээнбековдун «бийликти басып алууга аракет кылды» дегенине ишенбейт.

Өмүрбек Абдрахманов.
Өмүрбек Абдрахманов.

- Менин оюмча Равшанды коё бериш керек, - деди ал. - Бул демократияга дагы байланыштуу. Ачык айтканда парламентте Равшан экөөбүздөй демократияны жайылтууга эч ким киришкен жок. Азыр деле жок. Эми демократия оңоло албай жатканда Равшанды камап койгондон бийлик абийир таппайт.

Былтыр 7-8-августта Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) жана Ички иштер министрлиги (ИИМ) Чүйдүн Кой-Таш айылында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо операциясын жүргүзгөн. Анда бир офицер курман болуп, 200дөй адам жабыркаган. Бул боюнча козголгон кылмыш ишинин алкагында мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган 14 киши кылмышка шек саналууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оштун кампайбас казынасы

Оштогу Токтогул паркы.

Ош шаардык кеңешинин депутаттары 27-январь күнү өткөн сессияда калаанын бюджетин бекитип беришти.

Ош шаарынын 2020-жылдагы бюджети 1 млрд. 325 млн. сом болуп бекитилди. Бул мурдагы жылга салыштырмалуу көбүрөөк. Бирок ал киреше салыгы эми жергиликтүү казынага да бөлүнө баштаганынан улам болуп жатат. 2017-жылдан баштап калаанын бюджети көбөйүп жатканы менен эксперттер казынадагы каражаттар утурумдук эле социалдык маселелерге жумшалып, ишканаларды курууга же болбосо олуттуу бир чоң маселелерди чечкенге багытталбай жатканын белгилешет.

Ош шаардык кеңешинин депутаттары 27-январь күнү өткөн сессияда калаанын бюджетин бекитип беришти. Шаардык бийлик бул жылы казына өткөн жылга салыштырмалуу 17,6% көбөйгөнүн билдирди. Мэриянын экономика, каржы жана инвестиция бөлүмүнүн кызматкери Эрлан Атабаев бюджеттин көбөйүшүн негизинен киреше салыгынан түшкөн каражаттын 85 % жергиликтүү бийликке калып жатканы менен түшүндүрдү:

Эрлан Атабаев.
Эрлан Атабаев.

- Бюджет былтыркыдан 17,6% көбөйүптүр. Башкача айтканда сумманы 197 млн. 979 миң сомго көбөйтүүнү сунуш кылдык. Былтыр 1 млрд. 127 млн. 634 миң сомго бекитилген эле. Быйыл дээрлик 200 млн. сомго көп.

Ошондой эле ал быйыл каражаттын эң көп бөлүгү турак жай менен коммуналдык чарбага жумшаларын кошумчалады:

- Социалдык коргоого 1% жумшалып атат, жалпы мамлекеттик кызматтагыларга 20% которулуп атат, коргонуу тармагына 0,4%, экономикалык маселелерге 10,4%, турак жай жана комуналдык чарбага 32%, андан кийин билим берүүгө, 4-класска чейинки балдардын тамак-ашына бөлүнөт.

Ош мэриясы бюджет арбыганын жарыя кылып жаткан учурда экономикалык эксперт Эркин Абдразаков азыркы инфляцияны, шаардагы жашоочулардын санын эске алганда муну өсүш катары эсептөөнү аша чапкандык деп эсептейт.

Эркин Абдразаков.
Эркин Абдразаков.

- Шаарда бюджетти түзө турган мекеме-ишканалар деле дээрлик жок, - деди ал. - Жеке ишкерлердин, калктын эсебинен гана өсүш болуп жатат. Көзгө көрүнөрлүк чоң ишканалар салынган жок. Курулуш тармагына бул жактан алып кетип калып, кайра республикадан (казынадан) 150-200 миллиондун тегерегинде кайта кайтарып берет. Ошону да «биздики» деп кошуп алып, көбөйтүп жатканы туура эмес деп эсептейм.

Ошондой эле Абдразаков шаардагы кафе-ресторандар жапырт салык төлөп жатканынан күмөн санай турганын, көпчүлүк ишканалар филиал катары ачылып, салыктан качып жатканын кошумчалады:

- Ош шаарында ресторан менен кафе, чайкана, эмне гана жок? Сауна, мончолор дагы толтура. Ошолордун бардыгы эле толук салык төлөйт дегенге ишенбейм. Мындай мониторинг кылып, ошонун баарын салык төлөтүп алганга духу жетпей атабы же колу жетпей жатабы, билбейм. Жер салыгын баягы бечералар эле төлөйт.

Антсе да Ош шаарынын мэриясы өз казынасынан 34 салыкчыны каржылап иштетип келет. Аларды каржылаш үчүн шаар бюджетинен жыл сайын болжол менен 6 млн. сомдой акча сарпталат.

«Интербилим» коомдук бирикмесинин Оштогу өкүлү Гүлгаакы Мамасалиева шаардын бюджетинин коомдук талкууларына жигердүү катышып, өзүнүн сунуштарын да киргизип келет. Анын айтымында, шаардык кеңеш сунуштарды кабыл алып, айрымдарды ишке ашырууга да макул болгон. Бирок жергиликтүү кеңештин бул ийкемдүү мамилесин ал шайлоонун жакындыгы менен байланыштырды.

Гүлгаакы Мамасалиева.
Гүлгаакы Мамасалиева.

- Депутаттар да жыл аягында шайлоо жакындаганда өз ишмердүүлүгүн жандантып, биздин сунуштарды жакшы кабыл ала баштайт, ЖМКда чыр жарата турган суроолор болбошу үчүн.

Маселен 23-январда өткөн коомдук талкууда Мамасалиеванын жана башка уюмдардын өкүлдөрүнүн социалдык долбоорлорду колдоо тууралуу сунушун шаардык кеңеш эске алган. Алардын ичинде кризистик борборлорго каражат бөлүү, пенсионерлердин мончо акысын төлөп берүү, үй-жайсыз кишилерди кышкысын турак менен камсыз кылуу сыяктуу сунуштар бар.

Ал эми Ак-Буура дарыясынын боюн тазалап, көрктөндүрүү долбоору - эгер башталып калса мэрия убада берген быйылкы эң ири иштердин бири. Анын долбоорун түзүүгө эле 1 млн. 200 миң сом бөлүнгөн. Ишке ашырууга дагы канча каражат жумшаларын мэрия азырынча эсептеп чыга элек. Бирок анын ишке ашарынан күмөн санагандар да кездешет.

Мындан тышкары быйыл Ош шаарынын кире беришине болжолдуу 400 миң сомдой каражатка беш стела орнотула турган болду. Интернеттин айрым колдонуучулары бул каражатты бала бакча, таза суу, канализация, тротуар маселелерине жумшоо туура болмок деген пикирлерин айтышты.

Жакында эле өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев өлкөдө жалпысынан 400 миңдей бала бакчага барбай турганын билдирген эле.

Ал эми Ош шаардык кеңешинин төрөгасы Жапар Ормонов журналисттер менен болгон маегинде 2020-жылы үч бала бакча куруу пландалып жатканын айтты:

- Бүгүн сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Негизинен ушул шаарда быйыл дагы үч балдар бакчасын куруу боюнча маселе каралып жатат. Бул боюнча алдын-ала макулдашылды. Андан сырткары шаарыбызда көптөгөн маселелер бар. Жарыктандыруу, канализация, суу маселеси жана башка багыттарга да акча каражаты берилет.

Эксперттер Ош жана Бишкек республикалык маанидеги шаарлар болгону менен Оштун бюджети Бишкектикинен 10 эсе аз экенин айтышууда. Анын себеби адистер көмүскө бизнестин кулач жайганына, салыктан качкан жарандардын көптүгүнө жана бюджетти толтуруучу ири ишканалардын жоктугуна байланыштырышат.

Бишкек шаарынын 2020-жылкы бюджети 10,98 млрд. сомдон ашык деп эсептелинди. Бул 2019-жылга салыштырмалуу 2 млрд. сомго көп.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Он миллион сомго эки сериал тартылат

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз өкмөтү быйыл кино тартууга 30 миллион сом бөлдү. Анын 10 миллион сомуна телесериал тартылат. Калган каражат мекенчилдик темасын чагылдырган, балдарды руханий өнүктүрүүгө жана тарбиялоого багытталган башка тасмаларга берилет.

Маданият министрлиги сериал тартуу боюнча жаңы комиссия түзүп, сценарийлердин сынагын жарыялайт.

Буга чейин медиа каражаттары өкмөт сериал тартыш үчүн Маданият, маалымат жана туризм министрлигине 30 миллион сом бөлгөнүн жазган. Ал сумма бир нече тасма тартууга бөлүндү. Бул тууралуу Кинематографисттер союзунун төрагасы, режиссер Айбек Дайырбеков кеп кылды:

Айбек Дайырбеков.
Айбек Дайырбеков.

- «30 миллион сом сериалдарга бөлүндү» деген маалымат туура эмес. 30 миллион сом жалпы аудиовизуалдык өндүрүмгө бөлүндү. Менин билишимче анын ичинен 10 миллионуна сериалдар тартылат. Ал эми 20 миллион сомго балдарга арналган тасмалар же мекенчилдик темасын чагылдырган тасмалар тартылат. Факты боюнча карай турган болсок кино тууралуу мыйзам боюнча киного бюджеттин 0,01% бөлүнүшү керек эле. Жыл сайын эле кино тармагына бул сумма толук бөлүнбөй, мыйзам аткарылбай келет. Чындыгында 30 миллион сом аздык кылат. Мындан да көп бөлүнүшү керек эле.

Өкмөттүн сериал тартуу боюнча демилгеси кыргыз сериалынын эгемен Кыргызстандын тарыхында жарк деп жанып, кайра жалп этип өчкөн аянычтуу тагдырын эске салды. Кыргыз киночуларынын сериал тартууга ышкысы өткөн кылымдын 90-жылдары башталып, 2000-жылдардан кийин ал тасмалар кадыресе өз күйөрмандарын таап, бирок бул иш көп өтпөй токтоп калган.

Ошол кезде «Апамдын махабаты», «Чиркин өмүр», «Кууш жолдо», «Каражолтой» сыяктуу сериалдарды тарткан актер, режиссер Мурат Мамбетов анын себебин мындайча түшүндүрдү:

- Жеңишгүл Өзбекова менен бирге биз акырындап сериал тартуу боюнча тажрыйба ала баштаганбыз. 2007-2008-жылдары кыргыз сериалы кыргыздарга керек эмес дегендей кылып, «Кыргыз сериалы» студиясын жаап салды. Биздин колдон эмне келмек? Бардык иштерди жогорку жактагылар чечет турбайбы. Менин билишимче, бардык мамлекеттин өз сериалы бар. Алыскы өлкөлөрдү албай эле коёюн. Коңшу Өзбекстанды эле алып көрөлү. Кандай укмуш сериалдары бар! Алар өз сериалдары аркылуу улуттук идеологияны жайылтууда. Негизи эле өзүн сыйлаган улуттун өз сериалы болот.

Мамбетов убагында Мамлекеттик телерадио корпорациянын жетекчилиги бир камера менен болсо да аракеттенип жаткан чыгармачыл топтун «Кыргыз сериал» студиясын жаап, иш токтоп калганына өкүндү.

Адистин айтымында, Орусияда, Казакстанда жана башка өлкөлөрдө жеке менчик студияда тартылган сериалдар болсо аны телеканалдар сатып алып, элге көрсөтөт. Бул маселе Кыргызстанда азырынча жолго коюла элек. Бул өзүн өзү актабаган жанр, ошондуктан жеке менчик кино студиялар сериал тартканга кызыкпайт.

Кино адистери бир кезде кыргыз коомчулугун Бразилия жана Мексиканын телесериалдары, акыркы жылдарда корей жана түрк сериалдары каптап, өз таасирин тийгизип жатканын айтып жүрүшөт.

«Кыргызфильм» киностудиясынын жетекчиси Айбек Жангазиев өкмөттүк каржыга тартыла турган тасмаларда эң башкы үч тема – адам, үй-бүлө, мекен болушу керек экенин, эң башкысы мамлекеттик идеология камтылууга тийиш экенин билдирди.

- Сериалга он миллион сом бөлүнөт, - дейт ал. - 10-12 сериядан эки сериал тартылышы керек. Бул үчүн маданият, маалымат жана туризм министри өзүнчө көркөм кеңеш түзөт. Ал комиссия бир айдын ичинде сценарийдин сынагын жарыялайт. Ким утса биз аларга акча бөлүп беребиз.

Жангазиев сериалдарды тартуу качан башталып, качан соңуна чыгары сценарий аныкталгандан кийин гана белгилүү болорун айтты.

Коомчулукта кино тартууга мамлекеттик казынадан жыл сайын миллиондогон каражат жумшалып жатканы айтылып, бирок ал акчага кандай тасмалар жаралганы, тартылган тасмалар өздөрүн канчалык деңгээлде актаганы тууралуу маалыматтар ачык айтылбай жүргөнү тууралуу сын пикирлер айтылып келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөттү түйшөлткөн көмүскө экономика

Кыргыз өкмөтү 2019-жылы ички дүң өнүмдүн көлөмү 590 млрд. сомго жетип, реалдуу өсүш 4,5% чыкканын, 2020-жылы өсүштү 5% жеткирүүнү максат кылып жатканын билдирди.

Ошол эле учурда көмүскө экономиканын деңгээли жогору бойдон калууда. Расмий маалымат боюнча ал 130 млрд. сом же ички дүң өнүмгө карата 23,6% түзүүдө. Экономисттер өкмөттүн бул статистикалык маалыматтары реалдуулуктан алыс экенин, ички дүң өнүмдүн өсүшү төмөн, ал эми көмүскөдө айланган акчанын көлөмү алда канча көп экенин айтып жатышат.

27-январда өкмөттүн өткөн жылдын жыйынтыгы жана ушул жылга карата пландары боюнча кеңейтилген жыйыны болду. Анда премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев былтыр ички дүң өнүмдүн көлөмү (ИДӨ) 590 млрд. сомго жетип реалдуу өсүш 4,5% түзгөнүн, Кумтөрдү кошпогондо өсүш 3,8% жеткенин жарыялады.

Чакан жана орто ишкердиктин ички дүң өнүмдөгү үлүшү мурда 37% болсо, азыр 39,5% көбөйүп, ишканаларда 6449 жумуш орундары түзүлгөнү, чет элдик инвестициялардын келиши 67,3%, ошол эле кезде капиталдын чыгышы 56% жеткени кабарланды. Абылгазиев өкмөт быйыл ички дүң өнүмдүн өсүшүн 5% чейин жеткириши керек экенин айтты.

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- Урматтуу кызматташтар, мен баарыңарды 2020-жылы ички дүң өнүмдүн өсүшүн болжолдогон 3,6% эмес, 5% деңгээлге чыгарыш үчүн болушунча күч-аракетиңерди жумшоого чакырам, - деди Абылгазиев.

Өкмөт быйыл Кыргызстанга 250 млрд. сомдон кем эмес инвестиция тартууну карап жатат. Абылгазиевдин сөзүнө караганда, жакынкы жылдары «Жерүй», «Этибакыр-Терексай», Оштогу «Кыргыз унаа курулуш» менен «Кыргыз текстил», Кайыңды «Металл кени» ишке кирет жана «Чаарат ЗААВ», «Жамгыр» алтын кендерин иштетүү пландалууда. Жалпы инвестициянын көлөмү 400 млн. долларга чыгат деп эсептелген.

Өкмөт экономиканын Кумтөр кенинен көз карандылыгын азайтууну да көздөп жатат. Кумтөрдөн көз карандылыкты 2020-жылы 10%, 2023-жылга 25% чейин азайтуу каралган. Премьер-министр бул максатка жетиш реалдуу деп эсептейт.

Аткаруу бийлиги өлкө экономикасы өскөнү боюнча бир катар статистикаларды келтиргени менен экономисттер бул сандарга ишене бербейт. Эркин экономист Мейманбек Абдылдаев ички дүң өнүмдүн көлөмү боюнча өкмөттүн маалыматы тууралуу мындай комментарий берди:

Мейманбек Абдылдаев.
Мейманбек Абдылдаев.

- Кыргызстанда 1992-1993-жылдан бери экономика өскөн жок. Бирок калк көбөйүп жатат. Ал эми ички дүң өнүмдүн көлөмү 4,5% көбөйдү деген сомдун девальвация болгону үчүн инфляциянын өскөнүнө гана байланыштуу. Мисалы, ал кезде бир доллар 3,5-4 сом болчу да. Азыр доллар 70 сомго чыкты. Ошондо инфляция 18 эсе көбөйүп жатат. Ошонун негизинде эле «ИДӨ өстү» деп жатышат. Ал эми калктын саны менен алганда, киши башына бөлгөндө ИДӨ тескерисинче ылдый түшүп жатат. Кумтөрдөн башка инвестиция да келген жок. Элдин жашоо шарты жакшырып, маяна да көбөйгөн жок. Мамлекет жарандарга көрсөткөн кызматтар, билим берүү, саламаттык сактоо начар. Бул экономиканын өспөгөнүнө байланыштуу.

Ал эми быйылкы республикалык бюджеттин жалпы кирешелери 163 млрд. 710 млн. сом, чыгашалары 173 млрд. 663 млн. сом, таңсыктыгы 9 млрд. 953 млн. сом деп бекитилди.

Жыйында өкмөт башчы андан тышкары көмүскө экономика боюнча маселе көтөрдү. Расмий маалымат боюнча, учурда көмүскө экономиканын деңгээли болжол менен 130 млрд. сомду же ички дүң өнүмгө карата 23,6% түзүүдө. Премьер-министр Абылгазиев көмүскө экономика дагы деле жогору бойдон калып жатканын моюнга алды. Ал 13-январда салык жана бажы жол-жоболорун санариптештирүү боюнча жыйында да эксперттер көмүскө экономиканын үлүшү 24-43% чейин жетерин айтып жатканын билдирген.

Эл аралык «Transparency International» уюмунун Кыргызстандагы бөлүмүнүн жетекчиси Айгүл Акматжанова «Азаттыктагы» маегинде Кыргызстанда көмүскө экономиканын деңгээли расмий сандарга салыштырганда бир топ эле жогору экенин айткан.

- Эл аралык эсептерге караганда бизде бизнестин 40% көмүскөдө, ал эми расмий эмес маалыматтар боюнча 60-70% компаниялар ачык-айкын иштешпейт. Мына ушул эки фактор биздин ишкерлик тармакка абдан кедергесин тийгизип жатат, - деди Акматжанова.

Аткаруу бийлиги көмүскө экономиканын маселесин салыктык иш-аракеттерди фискалдаштырып, бажы өткөрмө жайларына видео камераларды орнотуп чечерин, 2020-жылы бул боюнча иш алып барыларын убада кылып жатат.

Жогорку Кеңештин депутаты Марлен Маматалиев өкмөт бул сөздөрдү кайталап эле келатканын, бирок жыйынтык жок экенин айтып, буларга токтолду:

Марлен Маматалиев.
Марлен Маматалиев.

- Муну канча жылдан бери эле айтып келатышат, бирок көзгө көрүнөөрлүк жумуш жок. Көмүскө экономиканын деңгээлин түшүрүш үчүн биринчи фискалдаштыруу, санариптештирүү жана үчүнчүсү аткезчиликти токтотуу зарыл. Өкмөттүн фискалдаштыруу боюнча алдын-ала даярдалган планын көрдүм. Азыр алар кагазда эле турат. Эгерде ал ишке ашса, көмүскө экономиканы 10%га чейин азайтса болот. Бирок ошону өкмөт аткара алабы - бул чоң маселе.

Кыргызстанда салык жана бажы тармактарындагы ыраатсыздыктан улам коррупция күчөп, ишкер чөйрө көмүскөгө кетүүгө аргасыз экенин эксперттер айтып келишет. Ушундан улам өкмөт салык саясатын кайра карап чыгышы зарыл деген пикирлер көп.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Англис тил мугалимин өлтүргөн киши соттолду

Маркум Али Абубакар (Сүрөт "Фейсбуктагы" баракчасынан алынды.

Бишкектеги «Cambridge School» тил үйрөтүүчү мектептин директору, Нигериянын жараны Али Тижжани Абубакарды өлтүрдү деп шектелген адам 7,5 жылга кесилди. Бул адам өлтүрүү айыбы үчүн берилген эң төмөнкү жаза катары бааланууда.

Жогорку соттун басма сөз кызматынын өкүлү Адил Жаныбек уулунун билдиришинче, айыпталуучу Жазык кодексинин беренеси боюнча күнөөлүү деп табылган. Ал 7,5 жылга эркинен ажыратылып, 90 миң сом айып төлөөгө милдеттендирилген. Соттун мындай өкүмүн Бишкек шаарынын Свердлов райондук соту чыгарды.

- Айыпталуучу Жазык кодексинин 138-беренесинин 3-бөлүгүнүн 1-пункту боюнча жоопко тартылды. Тактап айтканда, этиятсыздыктан киши өлтүрүүгө жеткирген кылмыш иши боюнча соттолду.

Нигериялык мугалимдин өлүмүнө шектелип соттолгон 23 жаштагы жигит учурда Кыргызстандагы түзөтүү мекемелеринин биринде жазасын өтөп жатат. Анын жакындары Свердлов райондук сотунун чечимине макул эместигин билдирип, шаардык сотко апелляциялык арыз жазганы белгилүү болду. Бирок соттолгон адамдын апасы уулуна чыккан өкүм тууралуу пикирин айтууну каалаган жок:

"Эч кандай комментарий бере албайм".

34 жаштагы Али Тижжани Абубакар 2019-жылы 2-июлда Бишкектеги «Айчүрөк» соода борборунун жанында сабалып, ооруканада эки күн комада жаткандан кийин көз жумган.

Кылмышка шектүү киши нигериялык жаран менен кокустан чырдаша кеткенин, экөө мурда тааныш болбогонун айтып, көрсөтмө берген.

Ал арада маркум Алинин атасы Тижжани Абубакар уулун өлтүргөн адамды кечирип, милицияга тосмо арыз жазып бергени белгилүү болду. Буга айыптуунун ата-энесинин кечирим сурап келгени себеп болгон экен:

- Баламдын тагдыры ушундай экен. Балким анын маңдайына “сен Кыргызстанда өлөсүң” деп жазып койгон. Ал жазыктан эч кайда кача албайбыз. Уулумду урган баланын ата-энеси кечирим сурап келишти. Ал деле атайын кылган жок да. Макул болуп тосмо арыз жазып бердим. Менин 11 балам бар. Али төртүнчү балам болчу. Балдарымдын дагы бири Кыргызстанда иштейт, калганы Нигерияда жашашат. Алинин артында бир кызы калды. Азыр ал Нигерияда. Кыргыз сотуна жана баламды өлтүргөн адамга эч доом жок. Баламдын тагдыры ушул экен,- деди Алинин атасы Тижжани Абубакар.

«Баламды өлтүргөндү кечирдим»
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:50 0:00


Бишкектин чок ортосунда, чаламандын чак түшүндө Али Тижжани Абубакардын өлтүрүлүшү өз убагында кыргыз коомчулугун бир топ эле дүрбөткөн. Айрымдар бул окуяны өлкөнүн беделине сокку урган окуя катары баалашкан. Чет элдик медиада бул кылмыш Кыргызстандагы криминалдык кырдаалдын күчөшү катары мүнөздөлгөн. Ошол эле кезде эксперттер өлкөнүн туризм тармагына жана инвестициялык климатына терс таасирин тийгизиши мүмкүн экендигин айтышкан.

Ал эми социалдык тармактарда бир топ блогерлер "чет элдик мугалимди уруп, өлтүргөн кылмышкер мыйзамда каралган тийиштүү жазасын алышы керек" деп талап кылышкан.

Юрист Клара Сооронкулова адам өлүмүнө жеткирген бул кылмыштын күнөөкөрүн 7,5 жылга эркинен ажыратылышы жаңы кодекстердеги гумандуулук принцибине байланыштуу болгон деп эсептейт:

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Жаңы кодекстер боюнча кылмыш иштерине, анын ичинен киши өлтүргөнгө берилген жазалар жеңил болуп калган. Мурда жазанын жогорку чеги 30 жыл болсо, азыр 20 жыл болуп калган. Балким бул иште башка жагдайлар да болгон чыгаар. Ошондуктан ошол жагдайларды эске алып, балким сот жаңы кодекс боюнча гумандуулук принцибин колдонуп, эң аз 7,5 жылдык мөөнөт бергендир. Бирок ошол эле маалда башка жазаларды да салыштырып көрөлү. Мисалы, коррупцияга шектелген мурдагы өкмөт башчы Сапар Исаковго сот 14 жыл берди. Ага салыштырмалуу киши өлтүрүү оор кылмыш да. Адам өмүрүнөн кымбат эмне бар?

Нигериялык Али Абубакар Бишкектеги «Cambridge School» мектебинде 20 жылга жакын иштеген. Анын сөөгү 2019-жылы 5-июлда Байтик айылындагы көрүстөнгө коюлду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Баламды өлтүргөндү кечирдим»

«Баламды өлтүргөндү кечирдим»
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:50 0:00

Памирден келгендер сабатын ачууда

Памирден келгендер сабатын ачууда
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:01 0:00

Кыялына жеткен балбан

Кыялына жеткен балбан
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:01 0:00

Кордук көргөн аял, коргобогон коом

Кордук көргөн аял, коргобогон коом
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:58 0:00

Улакчылар тарткан жол азабы

Улакчылар тарткан жол азабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:39 0:00

Кыргызстан коронавируска каршы чараларды күчөттү

Гонконгдогу метродо беткап тагынып бараткан жүргүнчүлөр. Гонгконг, Кытай. 23-январь, 2020-жыл.

Тышкы иштер министрлиги Кытайдын коронавирус чыккан Ухань шаарында Кыргызстандын 15 жараны бар экенин билдирди. 

Өпкөнү сезгентүүчү 2019-nCoV аттуу вирус тездик менен жайылып, Кытайдын өзүндө эле 2300дөй киши ооруга чалдыкты. Өлгөн адамдар күн санап көбөйүп, 27-январда 80 кишиге жетти. Кыргызстандын аймагында коронавирус жугузгандар катталган жок.

Кыргызстан Кытайга кошуна мамлекет болгондуктан оорунун алдын алыш үчүн чаралар көрүлүп, чек ара өткөрмө бекеттеринде санитардык карантиндик көзөмөл күчөтүлүп, оорунун алдын алуу боюнча ыкчам штаб түзүлдү.

Ар бир учуп келген авиа каттамдар, темир жол жана кара жолдор, Кытайдан алынып келип жаткан бардык өндүрүм катуу көзөмөлдөн өтүп жатканын премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 27-январда өкмөттүк жыйында билдирди:

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- Аэропорттордо адамдын дене табын текшерүүчү тепловизорлор колдонулууда. Кошуна мамлекеттер менен чек арада кошумча 22 көзөмөл-өткөрмө бекеттеринде санитардык көзөмөл пункттары уюштурулду. 23-январдан баштап Кытай менен каттам токтоду. «Торугарт» жана «Эркечтам» бекеттери Кытайдагы Жаңы жылга байланыштуу жабылат, бирок биз чектөөнү күчөттүк. Ал жерде адамдардын кыймыл-аракети да, өндүрүм ташып келүү да токтоду.

Саламаттык сактоо министрлиги өкмөткө көп киши чогулган жерлерде көзөмөлдү күчөтүп, жарандарды беткап кийип жүрүүнү жана тамак-аш колдонууда бардык санитардык нормаларды сактоону сунуш кылып жатат.

Космосбек Чолпонбаев.
Космосбек Чолпонбаев.

- Саламаттык сактоо министрлиги жүз миңден ашык атайын маалымат баракчаларын чыгарды. Бул маалымат баракчалары чет жактан учуп келген жүргүнчүлөргө, бейтапканага келген жарандарга таратылып, маалымат жана сунуштар берилет. Учурда Кыргызстанда коронавирус менен ооруган киши катталган жок. Социалдык тамактарда ар кандай жалган маалыматтар тарап жатат. Анын баары туура эмес. Коронавирус ошондой эле кошуна Казакстанда менен Өзбекстанда да катталган жок, - деди саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев. ​

Министр учурда кампаларда 3,5 миллиондой беткап бар экенин билдирди. Ал чек ара бекеттеринде коронавирусту аныктоочу 13 тепловизор иштеп жатканын жана алар жетишсиз экенин да кошумчалады:

- Бизде 13 тепловизор бар. Ошонун баары адамдар көп каттаган чек арага коюлду. Жетпеген тепловизорлор боюнча иш алып баруудабыз. Беткап, шприц, антибиотиктер базарда бар. Кампаларда 3,5 миллиондой беткап бар. Жеке коргонуу каражаттарынан 1468 атайын халат, көз айнек эпидемиологдорго таратылып берилди, алар даяр турат. 22 санитардык көзөмөл өткөрмө пункттары такталган. Бажы биримдигине киргенде биздин ички чек аралардагы санитардык пункттар жоюлган экен. Жакын аранын ичинде биз он чакты санитардык пукнтту кайра калыбына келтирип иштетип жатабыз. Аталган пункттарда 170 эпидемиолог иштеп жатат.

Тышкы иштер министрлиги коронавирус чыккан Ухань шаарында Кыргызстандын 15 жараны бар экенин билдирди. Алардын 14ү студенттер жана бирөө жеке ишкер.

Нуран Ниязалиев.
Нуран Ниязалиев.

- Кытай бийлиги Ухандагы чет өлкөлүк жарандарды кантип алып чыгып кетүү боюнча чечим кабыл ала элек. Азыркы тапта Борбор Азия өлкөлөрүнүн Уханда жашап жаткан жарандарын алып кетүү иштери каралууда. Биздин жарандарыбыздын ичинде коронавируска чалдыккандар жок, - деди тышкы иштер министринин орун басары Нуран Ниязалиев.

Анын айтымында, аталган шаарда жалпы жонунан 50 кыргызстандык болгон. Каникулга байланыштуу алардын көпчүлүгү Кыргызстанга кайтып келишкен же Кытайдын башка шаарларына чыгып кетишкен.

Кытайдагы кыргыз студенттери

Кыргызстандык студент Темирлан Оторбаев жашап жаткан Чжэцзян провинциясынын Ханчжоу шаары Ухань шарынан 700 чакырым аралыкта жайгашкан. Бул шаарда да коронавирусту жугузуп алгандар катталган. Бирок эч кандай тынчсызданууга себеп жок экенин айтып, Темирлан буларга токтолду:

Азыр Кытайдын жаңы жыл майрамы болуп, эч жер иштебейт. Бул вируска байланыштуу эмес. Жыл сайын жаңы жылда ушундай.


- Бизде баары тынч. Эч кандай ызы-чуу жок. Азыр Кытайдын жаңы жыл майрамы болуп, эч жер иштебейт. Бул вируска байланыштуу эмес. Жыл сайын жаңы жылда ушундай. Мен жашаган шаар ооруну жугузуп алган адамдардын саны боюнча үчүнчү орунда турат. Алардын саны 43 киши болуптур. Бирок бизде абал туруктуу. Кабатыр болгонго негиз жок. Бизди мугалимдер күндө текшерип жатышат. Эгер бөлмөбүздөн дүкөнгө же сыртка чыга турган болсок каттоого алышат. Канчада чыгып бара жатканың, кайра канчада келгениң жазылат. Бир жума мурун бизде окуган африкалык студент бала Ухань шаарына саякаттап барган экен. Мугалимдер ал азыр карантинге алынганын айтышты. Менин дос кызым болсо үйүндөгүлөр тынчсызданганынан Кыргызстанга учуп кетти. Мен жашаган шаарда аэропорттор иштеп жатат. Бирок көзөмөл күчтүү. Биз бул жакта маалыматтарды карап турабыз. Баары ачык-айкын. Каза тапкандардын көпчүлүгү жашы улгайгандар болуп жатат. Анткени алардын иммунитети начар болуп, вирус аларга бат жугат экен.

Темирлан окуган университетте кантип вирусту жугузбоонун эрежелери түшүндүрүлүп, өздүк гигиенаны сактоо боюнча маалыматтар берилген.

Темирлан Оторбаев.
Темирлан Оторбаев.

- Биздин декан өзү бизге маалымат берип, кантип гигиенаны сакташ керек экенин айтты. Менин түшүнүшүмчө бул вирус аба аркылуу жукпайт. Ал оорулуу менен кол кармашканда же коомдук жайларда оорулуу кармаган кармоочтордон жугушу мүмкүн экен. Андыктан сыртка чыкканда беткап, мээлей кийип, көчөгө чыгып келгенден кийин колду жакшылап жууш керек экенин эскертишүүдө. Күндө кечинде колубуздун эн белгисин тапшырып, абалыбыз тууралуу маалымат берип турабыз. Эң кызыгы - биздин жана Орусиянын маалымат каражаттары аябай ызы-чуу көтөрүп жатышат. Бизде баары туруктуу. Уханда окуган студенттер абал туруктуу экенин айтып, кечээ кат калтырышкан. Тынчсызданууга негиз жок экенин билдиришкен.

Ухань шаарынын Кытайдын Геология илимдери боюнча университетинде төрт кыргызстандык студент бар. Алардын бири Алибек учурда шаарда беткаптар аз экенин жана кымбаттаганын айтты. Ал шаарда абал туруктуу, эч кандай ызы-чуу жок экенин «Азаттыкка» айтып берди:

- Ухань шаарында учурда карантин жарыяланып, коомдук транспорт ишин токтоткон. Аэропорттор жана вокзалдар жабык. Эл көчөгө көп чыкпай эле. Чыкса да баары беткапчан жүрөт. Вирус башталганда тамак-аш бир аз кымбаттады. Андан сырткары Кытайдын жаңы жыл майрамы болгондуктан баары алдын-ала сатып алып коюшту. Беткаптар да кымбаттады. Кээ бир дарыканаларда беткаптар жок. Болсо да кымбат сатылууда. Баары мурдагыдай эле, болгону көчөгө аз чыгып калдык. Шаарда эч кандай ызы-чуу жок. Бизге университет колдон келген жардамын көрсөтүп, күнүнө экиден беткап берип жатат. Көчөгө сөзсүз беткап кийип чыгуу шарт. Кире бериште дайыма температураны өлчөгөн аппараттар менен текшерип турушат. Кимдин температурасы 37 градустан өйдө болсо ооруканага жөнөтүшөт. Коркунучтуу деле эч нерсе жок. Болгону коопсуздук чараларын сактап жатабыз. Вирус кээде аба аркылуу, кээде тамак-аштан жугушу мүмкүн деген маалыматтар айтылып жатат. Эң башкысы - тамак-ашты колдонордо жууп-тазалап, өздүк гигиенаны сакташ керек экенин эскертишүүдө. Окуу качан башталары белгисиз.

Буга чейин Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция Кытайдан эт азыктарын ташып келүүгө убактылуу чектөө киргизген. Ушундай эле чаралар Борбор Азиянын Кытайга коңшулаш жашаган башка мамлекеттеринде да көрүлүп жатат.

Жугуштуу оорулардын республикалык ооруканасында коронавирус аныкталган шартка даярдалып, атайын үч палата орнотулганын Саламаттык сактоо министрлиги билдирген.

27-январда эл аралык маалымат агенттиктери Кытай бийлиги ички жана сырттан келгендерге туристтик каттамдарды токтотту деп жарыялады. Ошол эле учурда Кытайдагы коронавируска байланыштуу кыргызстандык туристтер буга чейин алган жолдомолорунан баш тартып жатканын жергиликтүү туристтик агенттиктер кабарлашты.

"Кытай багытындагы туристтерди башка өлкөлөргө которуп жатабыз"
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00
Түз линк


Ал арада Кытай бийлиги оору күчөп баратканына тынчсызданууда. Өпкөнү сезгенткен вирус тездик менен жайылып, Кытайдын өзүндө эле 2300дөй киши ооруга чалдыгып, 80ден ашык киши каза тапты.

Вирус жуккандар Кытайдын сырткары АКШда, Таиландда, Вьетнамда, Сингапурда, Жапонияда, Түштүк Кореяда, Тайванда, Непалда, Францияда жана Австралияда да катталды.

Алгач Кытайда коронавирус биринчи катталган Ухань шаарынын тургундарына сыртка чыкпоо жөнүндө көрсөтмө берилди. Миллиондогон киши жашаган бул калаада коомдук транспорт тыптыйпыл токтоду. Бийлик темир жол вокзалы менен аэропортту да убактылуу жапты жана туристтерди Ухандан оолак болууга чакырып жатат.

"Кыргызстанда коронавирус катталган жок"
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:28 0:00
Түз линк


Андан соң Хубэй провинциясында Ухандан башка дагы ондон ашык шаарда коопсуздук чаралары күчөтүлдү. Мамлекеттик маалымат каражаттары Личуань, Чиби, Сяньтао өңдүү шаарларда да коомдук транспорттун каттамына чектөө киргизилгенин жазышты. Баш калаа Бээжинде жаңы жылдык иш-чаралар өткөн жок.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Мусулман агайындардын» эки өңүтү

Каирдеги «Мусулман агайындардын» митинги. Архивдик сүрөт.

«Мусулман агайындар» уюму 1928-жылы Египетте пайда болгон, кийин эл аралык бирикмеге айланган.

«Азаттыктын» «Биз жана дин» түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышында 1928-жылы Египетте пайда болгон, кийин эл аралык бирикмеге айланган «Мусулман агайындар» уюмунун негизги идеологиялык платформасы туралуу кеп кылдык. Мындан тышкары Жакынкы Чыгыштагы түрдүү чыр-чатактарга бул кыймылдын катышы, көптөгөн мамлекеттерде алардын ишмердигине тыюу салуу себептери, Кыргызстандагы жактоочулары менен тарапташтары жана келечеги тууралуу суроолорго жооп издедик.

Маселени эксперт Канатбек Мурзахалилов менен теолог Данияр Мурадилов талкуулады.

Канатбек Мурзахалилов: - «Мусулман агайындар» кыймылынын негизги идеологиялык платформасы кандай?

Данияр Мурадилов: - «Мусулман боордоштор» же болбосо «Мусулман агайындар» деген партиянын идеологиялык платформасын 1928-жылы Хасан аль-Банна деген киши Египетте түптөгөн. Ошол убакыттан бүгүнкү күнгө чейин булардын эки негизги багыты болгон. Алгач алардын идеологиясы пацифисттик, социалдык-саясий негизде ишке ашкан. Андан кийин бара-бара радикалдашууга өткөн деген изилдөөчүлөрдүн пикири бар.

Уюмдун радикалдашуусу Хасан аль-Баннадан кийинки келген жетекчиси Саид Кутубдун идеологияга жаңылык же өзгөртүү киргизишинин натыйжасында пайда болгон. Саид Кутубдун киргизген идеологиясы боюнча, мусулман адам азыркы биздин дүйнөбий жашообуздагы мыйзам менен жашабашы керек. Ал булардын баары «Жахилия» же болбосо караңгылык, түркөйлүк, отпарастык деген көз карашта болгон. Бул түшүнүктүн негизинде өзүн мусулманмын деп эсептеген жаран кайсы өлкөдө болбосун Алланын гана эркине баш ийип, адам баласы чыгарган мыйзамдарына баш ийгенде гана «чыныгы мусулман» боло алат. Мындай куралдардын бири катары «такфир» - «мусулманчылыктан каапырлыкка чыгаруу» да болуп саналат. Тагыраак айтканда кандай гана өлкөнүн башчысы болбосун, эгерде шариат менен башкарбаса, ал каапыр болуп саналат.

Саид Кутубдун идеологиясынан Хасан аль-Баннанын көз карашынын эң негизги айырмасы - ушул күнгө чейин бири-бири менен тирешип келген исламдын эки чоң багыты - салафийлик менен суфийликти бириктирүү, жараштыруу болгон. Тагыраак айтканда, партиянын идеологиясында теологиялык талаш-тартыштарга тыюу салып, оор басырыктуулукка, саясий жана социалдык ишмердүүлүккө багытталып, көңүл бурулган. Ал эми Саид Кутуб болсо көбүнесе коомду «жогортон төмөн карай өзгөртүү» ыкмаларына ыктаган.

Канатбек Мурзахалилов: - Акыркы күндөрү массалык маалымат каражаттарында Тажикстанда тыюу салынган «Мусулман агайындар» уюмунун мүчөсү деген шектенүү менен 70тен ашуун киши камакка алынганы тууралуу маалымат тарап жатат. Бирок расмий тажик бийлиги бул тууралуу комментарий бере элек. Сиздин оюңузча кошуна өлкөнүн мындай кадамдары эмне менен байланыштуу?

Данияр Мурадилов: - Ар бир өлкөнүн өзүнүн ички саясаты болот. Менимче, ушул ички саясаттын негизинде алар кандайдыр бир туура эмес иш-аракеттерге же болбосо Тажикстандын дүйнөбийлик принциптерине шек келтире турган бир иштерге барса керек. Дагы бир нерсени унутпашыбыз керек. Борбор Азия чөлкөмүндө демократияга көбүрөөк багыт алган өлкө - Кыргызстан эле. Ал эми Тажикстан бизге караганда бир аз авторитардык түзүмгө көбүрөөк жакын.

Канатбек Мурзахалилов: - Жакынкы Чыгыштагы «араб жазы», Египеттеги аскердик кутум, Сирия менен Ирактагы, араб-израил чыр-чатактарына да «Мусулман агайындардын» тиешеси бар деген маалыматтар айтылып жүрөт. Чындыгында бул кыймыл ушундай эле коркунучтуубу?

Данияр Мурадилов: - Бул уюмдун канчалык коркунучтуу экендиги ар бир өлкөнүн ички саясатына, шартына, саясий-экономикалык жана башка көптөгөн факторлорго жараша аныкталат. Мындан тышкары, жогоруда айтып өткөн Хасан аль-Банна менен Саид Кутубдун эки идеологиялык багытын карманган «Мусулман агайындар» кыймылына карата дүйнө жүзү боюнча бир өңчөй эмес болгон түшүнүк бар. Керек болсо кээ бир өлкөлөрдө кыймылдын мүчөлөрү парламенттин депутаттыгына чейин жеткен учурлар болгон. Алар бир учурда Египет парламентинде 40% чейинки орундарды ээлеген. Эң эле аз дегенде шайлоого катышкандардын 20% добушун алган мезгил да болгон. Мындан тышкары, бул уюм Тунисте, Иорданияда жана башка көптөгөн өлкөлөрдө бар. Алар саясий партия катары кабылданып, диний багытта, диний өңүттө болбогон, диний фактор аралашпаган саясий-либералдык партиялардын курамына кирип, саясатка аралашып, мүчөлөрү парламенттин депутаты болгон учурлар кездешет. Бул кыймылга тиешелүү айрым оң же терс көрсөткүчтөр геосаясаттын бир бөлүгү болсо керек ойлойм.

Саудияда, Орусияда жана башка мамлекеттерде бул уюмдун ишине тыюу салынган. Керек болсо террористтик деп табылган. Алсак, Орусияда «Имарат Кавказ» деген уюмга жардам берди деген айып менен «Мусулман агайындардын» ишине тыюу салынып, террористтик деп табылган.

Менин билишимче, «араб жазына» булардын катышы жок. «Араб жазы» болуп жатканда алар массалык маалымат каражаттары аркылуу «болуп жаткан окуяларга эч кандай тиешебиз жок» деген билдирүүлөрдү таратышкан. Ал эми Мухаммед Мурсинин бийликке келишин, анын бийликтен четтетилишин «араб жазы» бүткөндөн кийинки окуя, постфактум катары кабыл алганыбыз жөндүү. Мухаммед Мурси менен Абдел Фаттах Ас-Сисинин бийлик алмашуусу - бул башка бир геосаясий оюн.

Канатбек Мурзахалилов: - Ушул сөзүңүзгө улай, 2013-жылы Египетте биринчи жолу демократиялык негизде шайланган президент Мухаммед Мурсинин бийликтен четтетилиши жалпы эле «Мусулман агайындарга» урулган сокку болдубу? Булардын мисалында бир өлкөнү диний негизде түзүлгөн уюм башкарууга жөндөмдүү болуп, саясий исламдын, демократия менен демократиялык процесстердин өнүгүшүнө же артка кетишине кандай таасир эте алды деп эсептейсиз?

Данияр Мурадилов: - «Мусулман агайындардын» кайсы бир демократиялык түшүнүктөргө түрткү болуп же артка тартышын айта албайт экенмин. Бирок «ислам фактору» диний фактор катары саясатка аралашуусунун алкагында көптөгөн ийгиликке жетишкен, ийгиликтүү да болуп келе жаткан өлкөлөр бар.

Мисал катары Малайзияны, Түркияны, Пакистанды, Саудияны, Иранды алсак болот. Диний фактор саясатта кадимкидей эле бар. Эч жашырылбай эле «дүйнөбий өлкөбүз» деп эле динди саясатка колдонуп келе жатышат. «Диний фактордун» саясатка аралашуусу салыштырмалуу түрдө бир өлкөдө көп, кээ бир өлкөлөрдө аз болушу мүмкүн.

Канатбек Мурзахалилов: - Кыргызстанда «Мусулман агайындар» уюмунун жактоочулары, аларга тиешелүү болгон же алардын идеологиясын жактаган кыймылдар бүгүнкү күндө барбы?

Данияр Мурадилов: - Кыргызстанда көптөгөн кайрымдуулук фонддору бар. Алардын ишмердиги мечит салууга, социалдык маселелерди чечүүгө, диний билим берүү тармагына багытталган. Балким булардын арасында болсо керек. Эгер болсо да менин оюмча булар Хасан аль-Баннанын идеологиясын тутунгандар болушу мүмкүн. Бирок бул фонддордун ишинен бүгүнкү күнгө чейин эч кандай коркунуч жарала элек.

Канатбек Мурзахалилов: - Сиз жумшак факторду айтып жатасыз. Эгер кокусунан Тажикстандагыдай окуялар бизде болуп кетсе, анда бул кыймыл келечекте Кыргызстан үчүн кандай коркунучтарды жаратышы мүмкүн?

Данияр Мурадилов: - Коркунуч жаратат деген ойдон алысмын. Себеби, ушул күнгө чейин күч органдары, коопсуздук түзүмдөрү жөн отурбай, кызматын кылып, бул багытта иш жүргүзүп келатышат. Алар канчалык коркунуч туудура тургандыгын мен байкоочу, эксперт катары так кесе айта албайм. Бирок жогоруда сиз айтып өткөн кутум сыяктуу ыкмаларды колдоно турган болсо, анда коркунучтардын жыйынтыгы кандай болорун күч түзүмдөрүндө иштебегендиктен толук айта албайт экенмин.

Канатбек Мурзахалилов: - Демек, сиздин сөзүңүз боюнча коопсуздук, күч органдары бул маселеге да жакшылап көңүл бөлүшү керекпи?

Данияр Мурадилов: - Албетте, көңүл бөлүшү керек. Ошон үчүн бул органдар бар да. Ар бир орган өзү аткара турган кызмат, милдет катары бул маселени терең карап, «тамырды» кармап турушу зарыл.

Канатбек Мурзахалилов: - Коопсуздук органдарынан тышкары, ислам багытындагы диний чөйрө да радикалдуу кыймылдардын иш-аракетине каршы кандай алдын-алуу иштерин жүргүзсө жакшы болмок?

Данияр Мурадилов: - Радикалдуу кыймылдардын ишинин алдын алууда билим берүүнүн ролун мен такай эле айтып жүрөм. Билимсиздиктен, маалыматсыздыктан, чала сабаттыктан же болбосо маселенин маңызын түшүнбөй туруп, үстүртөн окуп же угуп алып эле өкүм чыгара берген туура эмес.

Маалыматсыздык - бул Кыргызстандын диний чөйрөдөгү эң чоң душманы.

Дүйнөбий көз карашты карманган адам болобу, динге ишенген адам болобу, эки жактын бири-бирине болгон карама-каршы пикири түшүнбөстүктөрдү жаратат. Көбүнчө диний чөйрөдөгү көйгөйлөрдүн баары, радикалдашуу да маалыматсыздыктан келип чыгат. Мисалы, медреселерде жалпы билим берүү предметтери окутулбай жатканы маалыматсыздыктын бир бутагы болуп эсептелет. Медресенин бүтүрүүчүсү жалаң эле диний сабактарды окугандыктан, кууш диний ой жүгүртүүгө ээ болот. Дүйнөдө эмне болуп жатканына академиялык, илимий өңүттөн баа бере албаганы аларды туура эмес чечимдерге, өкүм чыгарууга алып келиши мүмкүн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кара-Суудагы аламан улак

Кара-Суудагы аламан улак
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:17 0:00

Мамлекет коомдук уюмдарды тескегиси келет

Өкмөттүк эмес уюмдардын мындан мурунку митинги. 2017-жыл.

Бир катар депутаттар коммерциялык эмес уюмдардын ишин көзөмөлдөп, алардын каржы булактарын ачыкка чыгаруу боюнча демилге көтөрүп, мыйзамга сунушталып жаткан өзгөртүүлөрдү коомдук талкууга коюшту.

Мыйзам долбоору уюмдардын киреше булактарын ачык көрсөтүүнү, алар тууралуу маалыматты толук бойдон ачык жайгаштырууну талап кылат. Мыйзамдын авторлору ал коммерциялык эмес уюмдардын ишин чектебей турганын айтышканы менен, мыйзамга каршы чыккан жарандык коомдун өкүлдөрү мамлекеттик эмес уюмдардын ишмердиги ансыз деле ачык-айкын жүрүп жатканын айтып, муну сөз эркиндигин чектөө, жарандык коомдун үнүн басуу аракети катары баалап жатышат.

Мыйзамдын автору, Жогорку Кеңештин депутаты Бактыбек Райымкулов буларды айтты:

Бактыбек Райымкулов.
Бактыбек Райымкулов.

- Коммерциялык эмес уюмдарга эч кандай чектөө же коркунуч жок. Аларга текшерүү иштери жок. Болгону алардын кылган ишин ачык-айкын көрсөтүү. Бүгүнкү күндө биздин мамлекеттин алып барып жаткан иши, өкмөттүн, Жогорку Кеңештин иши ачык-айкын болуп жатат, түз эфирде берилип жатат. Булардын да иши ачык болсун. Балким аларга болгон элдин ишеними мындан да жогорулашы мүмкүн.​

Талкуунун жүрүшүндө Жогорку Кеңештин V чакырылышынын депутаты Надира Нарматова бул мыйзамга сөзсүз түрдө чет өлкөлүк агенттер макамы тууралуу өзгөртүү киргизилиши керек экенин айтты:

- Отчёт берүү, ачыктыкты талап кылуу керек. Бирок иретке салып, тартипке чакырып, мамлекеттин коопсуздугун, өзүбүздүн ички саясий башкаруу системасын, саясатын жолго коюуда ашыкча сырткы күчтөрдүн таасирине тоскоолдук кылыш үчүн бул мыйзамды колдойм. Биздин ошол мезгилде сунуш кылган мыйзамды эске алып, чет өлкөлүк агенттер деген макамды сөзсүз түрдө киргизиш керек.

Сунушталып жаткан мыйзамга каршы пикирин билдирип келген жарандык коомдун өкүлдөрү да каршылыгын кескин түрдө билдирип, авторлорду сындап чыгышты.

«Интербилим» коомдук бирикмесинин өкүлү Гүлгаакы Мамасалиева депутаттар cунуш кылган мыйзам президент Сооронбай Жээнбеков жүргүзүп жаткан коррупция менен күрөш саясатына каршы келерин айтты:

Гүлгаакы Мамасалиева.
Гүлгаакы Мамасалиева.

- Мыйзам кабыл алынгандан баштап коррупция менен күрөш алсырайт. Бул мыйзам президенттин саясатына каршы келет. Коррупция менен күрөшүү, ачыктык, санариптештирүү... Булар президентти уят кылып жатат. Уялбайсыңарбы? Жөнөкөй жарандар силерди сындап жатат. Бизге бөгөт койгондон ал сын азайып калбайт. Бул мыйзамды кабыл алсак эле баары оозун басып унчукпай калат деп ойлоп жатасыңарбы?

Парламентке чогулгандар мыйзамга юридикалык баа берип, ал комитетке ушул турган формада киргизилиши мыйзамга каршы келерин айтышты.

«Адилет» укуктук клиниканын юристи Искендер Какеев сунушталган мыйзам Баш мыйзамга каршы келерин жана ал юридикалык жаткан да экспертизадан өтө элек экенин айтты:

Искендер Какеев.
Искендер Какеев.

- Кайсы гана чектөө болбосун, ал Конституцияда жазылган мыйзамдуу максаттарга негизделиши керек. Бул долбоордо андай негиздеме жок. Экинчиден, дискриминациялык элементтер бар. Себеби, бизде коммерциялык эмес уюмдардын 20 түрү болсо, алардын үчөөнө гана тиешелүү болгону жатат. Үчүнчүсү - азыркы мыйзамдар кайталанып калууда. Анткени коммерциялык эмес уюмдар азыр ансыз деле отчёт беришет. Төртүнчүдөн, мыйзам долбоору милдеттүү түрдө жасалуучу экспертизадан, мониторингден өткөнү тууралуу тастыктамалар жок. Бул одоно ката.

Юрист Какеев мыйзамга өзгөртүүлөр кабыл алынып калса, ар бир коммерциялык эмес уюмдун жана анын кызматкерлеринин аты-жөнү, дареги сыяктуу маалымат ачык жарыяланарын айтып, алардын коопсуздугуна коркунуч жаралышы мүмкүн деп сарсанаа.

Эгер мыйзам кабыл алынса, коммерциялык эмес уюм жыл сайын каржы маселелери тууралуу өкмөт аныктаган формада отчёт берип турууга милдеттүү болот. Бул талапты аткарбаса мыйзам чегинде жоопко тартылат. Мыйзам 1-февралга чейин коомдук талкууга коюлду.

Ушул жылдын башында эле «Human Rights Watch» эл аралык укук коргоо уюму Жогорку Кеңештин депутаттарын коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдар жөнүндө мыйзам долбоорун колдобоого чакырган.

Улуттук статистика комитетинин маалыматына ишенсек Кыргызстанда 7,7 миң коммерциялык эмес уюм бар. Анда 60 миңдей киши эмгектенет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Быйыл Анталияда иштечү мигранттар азаябы?

Анталиядагы мейманканалардын бири.

Ушул тапта Түркиянын мейманканалары 2020-жылдын туристтик сезонуна даярдык көрө баштады. Бирок түрк иш берүүчүлөрү мигранттардын айлык акысын жөнгө салган жаңы мыйзамга байланыштуу чет өлкөлүктөрдү ишке алуудан баш тартышууда.

Жаңы жылдан тартып Түркиянын Үй-бүлө, эмгек жана социалдык кызматтар министрлиги өлкөгө эмгек визасы менен иштегени келген чет өлкөлүктөрдүн айлык акысын жана Социалдык фондго төгө турган төлөмдөрдү жогорулаткан мыйзам кабыл алды. Бул мыйзамга ылайык 2020-жылы үй кызматында иштеген мигранттардын минималдык айлык акысы 400 долларга жакын, ал эми мейманканаларда эмгектенген чет өлкөлүктөрдүкү болжол менен 570 доллар болушу керек. Мындай айлык акыны расмий эмгек визасын алган мигранттар гана талап кыла алышат.

Чет өлкөлүктөрдүн айлык акысын көбөйтүүгө милдеттендирген жаңы мыйзам жыл сайын миңдеген мигранттарды жумуш менен камсыз кылган Анталиядагы мейманканалардын жетекчилерин ойлонтпой койгон жок. Анткени апрель айында башталчу туристтик сезонго январдан баштап жумушчуларды кабыл ала башташат.

Анталия шаарындагы «Лина консалтинг» агенттигинин жетекчиси Халук Атлы быйыл иш берүүчүлөр чет өлкөлүк мигранттардан баш тартат деп болжоп турат.

- Бул мыйзамдын залакасы абдан тиет, - деди ал. - Айлык акысын гана көтөрүп тим болбостон, иш берүүчү ар бир мигрант үчүн ай сайын түрк Соцфондуна төлөмдөрүн кымбат бериши милдеттүү болуп калды. Көп мейманканалар чет өлкөлүк мигранттарды алуудан баш тартып жатышат. Былтыр 100 мигрант иштеткендер быйыл 50, ал эми 50 кишини иштеткендер такыр эле албайбыз деп жатышат. Ушундай маселелер көп.

Жаңы жылды утурлай Бишкектен Анталияга иштегени кетмек болгондор агенттиктерге кайрыла башташат. 80ге жакын агенттик Түркиядагы мейманканалардан келген талаптарга ылайык жумушчуларды жөнөтөт. Бишкек шаарындагы Иш менен камсыз кылуу боюнча жеке менчик агенттиктер ассоциациясынын жетекчиси Шерболот Обозов Түркияда иштегиси келгендерге талап катуу болуп жатканын баса белгиледи:

- Жылдагыдай эле Түркиядагы мейманканаларга кете тургандарды декабрдан баштап ала башташат. Бул жылы мейманканадан келген тизмелер кечигүүдө. Бирок агенттикке келип «ишке барабыз» дегендер көп. Анткени Түркия - биздин жарандар үчүн иштөөгө оптималдуу өлкө. Айлык акысы, жумуш шарттары мигранттарды канааттандырат. Мисалы, акыркы жылдары араб өлкөлөрүнөн талаптар бар, бирок ал жактагы мейманканалар чет өлкөлүктөрдөн англис, немис тилдерин жакшы билүүнү талап кылышат.

Түркиянын Маданият жана туризм министрлигинин статистикасына ылайык, өлкөгө 2019-жылы 43 миллионго жакын чет элдик турист келген. Анын 15 миллионго жакыны Анталия аймагындагы мейманканаларда эс алган. Жыл сайын бул аймактагы мейманканаларга түмөндөгөн мигранттар келип иштешет. Негизинен Кыргызстандан, Украинадан, Өзбекстандан жана Ооганстандан келген мигранттар эмгектенишет.

Анталиядагы «Туризм ишмерлери» бирикмесинин жетекчиси Мустафа Йахйаоглу мигранттардын айлык акысын жогорулаткан мыйзам кабыл алынса деле алардын иш шарттары өзгөрбөй турганын айтты:

- Биздин бирикмеге түрк жарандарын гана кабыл алганыбыз үчүн Анталияда иштеген айрым мигранттардын укуктарын коргой албайбыз. Анткени иш берүүчү аз акчага көп иштетип, жаман жерге жаткырып, аз тамак берип, өзү көп киреше тапкысы келет. Мигранттар андайга кайыл болуп иштеп жүрө беришет. Мейманканада иштеген мигранттардын айлыгы көтөрүлсө деле 10 саат тикесинен тик тургузуп иштете беришет. Эч кандай өзгөрүү болбойт деп ойлойм.

Ал эми жалпы Түркияда расмий 30 миңден ашык кыргызстандык катталган. Алардын 6 миңге жакыны гана расмий эмгек визасы менен иштейт. Бирок расмий эмес туристтик виза менен иштеген кыргызстандык мигранттар миңдеп саналат. Алардын басымдуу бөлүгү Стамбул, Анкара, Анталия сыяктуу ири шаарларда жашап, окуп же эмгектенет. Жайында Түркияда иштеген кыргызстандыктар мындан бир топ көбөйөт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айылга кетип калган ата

Иллюстрациялык сүрөт.

Нуржигит Кадырбеков - адеп-ыйман маселесин эрикпей козгоп келаткан авторлордон. Анын ырлары, кара сөз чыгармалары тез-тез жарыяланып турат.

Кыргыз аңгемесинин классикасынан автордун «Калпак сыры» деген чыгармасы тууралуу кеп кылабыз.

Эмнеге кетти?

Карыганда шаардын ызы-чуусу менен түтүн-ышынан жадап айылга кеткен адамдар бир кыйла. Кийинки кездери айыл менен шаардын айырмасы азайды, таза суу менен жылуулук, технология жетишкендиктери ал жерлерге деле жетти. Экологиялык таза азык, жерге жакын болуу урбанизациядан тажагандарды элетке байыр алдырууда. Айылдын таза абасы, туулган жердин касиети кимди да болсо өзүнө тартары бышык. Бирок ал жерде тирилик кылууга шаардык болуп калган айылдыктардын баары эле батына бербейт.

Шаарды айылга алмаштыруудан улам жеке турмушумда күбө болгон бир окуяны ушул ирет ортого салгым келип туру. Мындан беш-алты жыл илгери коңшу айылга жакшы иш менен барып сый үстүндө шаардан айылына келе берген бир агам менен сүйлөшүп отурганбыз. Туугандардын айтуусунда, агабыз пенсияга чыккандан кийин айылга келиптир, жакшылык-жамандыкта жакындарынын кашында экен. Бир ойлонтчу жагдай: жеңебиз, бала-чакасы жайкысын эс алууга гана келишпесе, шаардагы жылуу үйүндө эле жашап атышыптыр. Анан кыш келип күн сууганда агабыз деле көнгөн шаарына кетип калат экен.

Айыл менен шаардын ортосу 200 чакырымга жакын, атайын чыгынып эле чыкпасаң кыйла узак жол. Ошол агамдын айылдык «одиссеясынан» улам менде дагы бир ой пайда болду. Айыл канчалык жакшырып, жолуна асфальт төшөлүп, булак суусу үйлөрүнө кирип, коммуналдык «жыргалдары» арбыганы менен, шаардыктар жабылып кайра айылына кайтат деп айтыш кыйын. Заман, коом шарты шаарга ыктап, шаар үстөмдүк кылган заманда айылдар азайып, шаардык болуу жараяны ургаалдуу жүрө берет деп айтууга негиз бар.

Алдыда кеп кылчу Нуржигит Кадырбековдун «Калпак сыры» аңгемесинин каарманы да «үч кыз, бир уулу менен аялын таштап» айылына кетип калат. Айтылуу жазуучу Кубатбек Кердегейдин жолоюна түшүп алган ал кишинин эмне үчүн анткени жакындарына табышмак бойдон калат.

Кеп башында белгилей кетчү жагдай, Кадырбеков сюжет куруу, каармандардын аракет-кыймылын ырааттуу баяндоо жагынан кыйла ийгиликтерге жетише алган. Боорукер атанын үй-бүлөсүн таштап, айылга кетип калышы кимди да болсо ойлонтпой койбойт: эмнеге кетти, эмне үчүн кетти? Аялы, балдары атасы макул десе ошол эле күнү келишке даяр экен. Атасы келтирбей атыптыр. Эмнеге, эмне үчүн?

Аңгемеде аты аталган Кубатбек жазуучунуку белгилүү. Бу жалгандын чындыгына жетем деп кечил жашоого өткөн улуу жазуучунун алдына койгон бийик максаты бар, күндөлүк азгырыктардан алыс болуп, түбөлүктүүлүктүн ырахатына баш-оту менен кирип кетүү. Нуржигит Кадырбековдун каарманы андай бийик материяны алдыга жайбайт, тек гана көнгөн уясынан өзүн күч менен бөлүп салат. Себебин да айтпайт, эмнеге кеткенин сурагандарга жооп бербейт. Артынан келген аялын урушуп, балдарын жолотпой, жалгыз жашоого өтөт.

« - Мындан ары келбей эле кой. Балдар да келбесин, - деди, алып кетүүгө кылган аракети көр чычкан казган ийинге шурулдаган бойдон агып кирип пайнаптай текке кетип, айласы алты түгөнүп кайтып бара жаткан жубайына бурк эте…

Албетте, бул окуя ынтымагы бекем, ырыскысы берекелүү үй-бүлөгө өтө күтүүсүз жана катуу тийген муштай болду. Жылан чакпай, жылкы теппей туруп, ортодогу ошончо мотурайган балдарга да карабай күйөөсүнүн өз алдынча жашаганга бөлүнүп кетиши аялга аброй алып келбеши айдан ачык. Демейде ажыдаардай оозунан от, мурдунан түтүн бүрккөн ажаан ургаачылардын жубайлары ошентип куттуу очогунан безе качып кетиши мүмкүн эмеспи. Деген менен Робинзон Крузонун жашоосун тандаган бул кишинин аялы ак көрпө жайыл, күйөөгө күйүмдүү, бүлөгө бүйрө, колу ачык, маанайы жарык, ак жолтой, мээнеткеч жан. Акылга салсаң эри андан ат менен тартып, күч менен түртсөң да кетмек эмес. Анда эмне болду экен? Баарына табышмак».

Чыгарманын сюжети мына ушул табышмакты жандырууга багытталган. Урушпай-талашпай ынтымакта жашап аткан үй-бүлөнүн таламандын тал тушунда ыдырап бөлүнүп кетиши кимди да болсо ойлонтпой койбойт. Автор жабык сырды чыгарманын аягына чейин ачпайт, окурмандын ышкысын козгойт. «Эмне үчүн?» деген суроону ачык калтырып, кульминациялык чекит коюуга шашпайт. Чынында эле урушпаса-талашпаса, ынтымакта жашаса, анан күндөрдүн бир күнүндө «жылан чакпай, жылкы теппей» эмне үчүн жакшы аялын таштап күйөөсү кетип калды?

Баарынан да аялына убал болду. Ал байкуш күйөөсүнө жаман сөз айтып, көңүлүн оорутуп, үйүндө күндө жаңжал чыгарып турса айылга кетишти түшүнсө болор эле. Байкуш аялдын санаасы сапырылып, кайсы бир күдүк ой көңүлүн ээлеп, «башка бир ойсекени таап алды бекен» деген ойго токтолот. Таап алса анысы кандай болду экен? Келин андай шек-шыбааны деле сезбеди. Болбосо өп-чап турмуштан тажадыбы? Экөөнүн тапканы бир үйгө кенен жетип, өтө бай болушпаса да тың жашап, эл катары тирилигин өткөрүп келатышкан. Анан эмне болду?

Балдардын убалы кимге?

Эчен ирет ойлонуп бу бечара колго илинер себебин таба албады. Баарынан да балдарынын кусаланганын, жалгыз уулунун үңкүйүп отуруп калганын көргөндө айласы куруп, эмне кыларын билбей калчу. Кырктан өткөндө төрт баласы менен күйөөсү таштап кетет деген анын оюна да келчү эмес. Көрсө таштап кетет экен. Себебин айтпай, унчукпай чыгып кетип, артынан издеп барса оңчулуктуу сүйлөшпөй, кагып-силкип байкуш келинди азапка салбадыбы. Пенде баласы буга да көнөт экен. Көнбөгөндө кантмек? Балдарынын «Атам кана, атам качан келет?» суроосуна тыңгылыктуу жооп таба албай, күчүн ыйдан чыгарып убакыт өткөрүп жатты. Ойдо жок ажырашуудан эс кирип калган уулу өзгөчө жабыркады.

«Дээринен унчукпай ичтен сызма мүнөзү бар неме эч кимге айтпай купуя кичирди, өксүдү, капаланды. Тирүү туруп таштаган ата үчүн уялып азап тарткандан көрө, тарых китебинен окуган Сталиндин убагында эл душманы аталып атылган адамдардын биринин баласы болсо өзүн мынчалык осол сезмек эмес. Өлгөн жандан айла жок үмүт үзөсүң, түңүлөсүң. Саясатың кургур акыйкатты темирдей ийип, теридей ийлеп, самандай өрттөп туруп акты кара, адалды арам, жакшыны жаман деп кулактарга куюп, жүрөктөргө жүгүртүп адамзатты түгөл бойдон ынандырып койгон күндө да, акылман кыргыз көзү өткөн кишини жамандабайт. Көрүндө тынч жатсын үчүн эстесе «жакшы адам болчу» деп тек гана жагымдуу сөздөр менен эстеп, тил учунан болсо да «бейиши болсун» деп рухуна ак тилегин багыштайт. А бул дүйнөдө алты саны аман туруп караанын ката качып кеткен жандын жагдайы такыр башкача экен. Артынан ушак уңулдап, жалаа жаңырып, жалган-чыны аралаш жагымсыз сөздөр жамгырдай жаап, канча адамдардын күнөөгө батышына, канча көңүлдөрдүн иренжишине, маанайлардын чөгүшүнө, жүрөк-жүлүндөрдүн сыздап оорушуна, жан дүйнөлөрдүн жабыркашына, абийир-намыстын телпектей тепселишине, ичти иритер шек-күмөндөрдүн жөргөмүштүкүндөй торуна оңойлук кутулгус болуп илинүүсүнө себеп болот экен.»

Окуянын кийинки жүрүшүнөн катылган сырдын бир келеби ачыкка чыгат. Көркөм сүрөттөөгө караганда публицистикалык илеби күчтүү кыска үзүндүдөн сыгылып чыккан ой баланын азап тартышын баяндоо экени баамга урунат. Чыгармада баланын, атанын, катышкан каармандардын бары-жогунун аты жок, тек жалпы аталыш менен атасы, аялы деп баяндалат, уулу, кызы деп сүрөттөлөт. Алдагыдай жалпы аталыштын маани-жайы барып-келип көркөмдүк жалпылоого барып байланышат. Автордун кылычынан кан тамган сталиндик заманды эскерүүсү бекеринен эмес.

Айтса, кылым турчудай дымактуу өкүмзор-буйрукчул бийлик системасынын тарых тактысынан урап түшүшү, өзүнөн-өзү жок болуп кетиши артынан «коммунизм балдарынын» эзиле эстешин «социализмди эңсөө ностальгиясын» пайда кылды. Бир үй-бүлөнүн тарыхы ошентип коомдук маани-мазмун алып социализмдин капыс жоголушун эске салып иет. Социализм деле себеп-жөнүн айтпай ордун башка коомдук түзүлүшкө бошотуп бербедиби.

Көнүмүш жашоо ыргагынын капыс өзгөрүлүшү артынан толгон-токой проблемаларды ала келет, жөнөкөй пенде баласын мүңкүрөтүп, кусалыкты күчөтөт. Ал эми кусалык жалаң инсанды эмес, бүтүндөй бир муунду, коомду капсалаңга капталтат. Чыгармада жеке үй-бүлө менен коом байланышы өтмө катар чырмалышып, бир бүтүндүктө сүрөттөлөт.

Нуржигит Кадырбековдун аңгемесинде улам-улам эскерилген тарыхый ассоциациялар жеке адам жана коом байланышын дагы ырастап, тактап берет. Атасынын таштап кетиши «балага тим эле Нагасакиге түшкөн атом бомбасындай оор тийди, алаамат туюлду…». Алыстан туруп азап чеге бербей, атасы жашаган айылга барып сагынычын жазып, учурашып келейин десе апасы ал жакка барууга тыюу салып койгон. Барганда эмне деп айтмак? Кусага малынган бала атасы жашаган айылдан келчү автобусту күтүп отурууну адатка айлантып алган.

«Ала кеткен бир сумке кийимин көтөрүп кадимкисиндей жаркылдап бир күнү ичинен атасы чыга келчүдөй сезиле берет. Бирок, кудум эле асмандагы күн сыяктуу улам келип, улам кетчү автобустан бели бекчейген кемпирлер, ак сакалы жайкалган абышкалар, суйкайган сулуулар, жигердүү жигиттер, мотурайган бөбөктөр, таяк таянган сыркоолор, ылжыган мастар, галстук тагынып, костюм-шым кийе чыкчырылган тың чыкмалар, жайдаңдап күлгөндөр, кабагын түйгөндөр, ал тургай козу, улак жетелегендер, айтор кимдер гана чубуруп чыкпайт, бирок, эзиле эңсеп, күйүгө күткөн аскар зоодой атасынын балпайган карааны көрүнбөдү. Эң акыркы адам түшүп, айдоочу чыйылдата от алдырып, артынан түтүнүн бурулдата бош автобусту буруп баратканда да, капилет токтоп атасы чыга калчудай үмүттө артынан санаа жана куса толгон каректери менен бир топко чейин узатып, анан гана үмүту эртең кечке чейин кайра жагылбачу шамдай жалп өчүп, башын шылкыйта басып кетер эле…»

Күткөн менен атасы келбеди, баланын кусалыгы бөксөрбөдү. Эр жеткен бала баарына кайыл болуп атасына барууга камынды. Атасын көрсө бала кездеги көксөөсү басылып, мээримине канар. Айылдагы эки бөлмө эски үйдө жашаган атасы аябай жүдөп калыптыр. Уулунун алып кетем дегенине макул болбоду, барбай турганын кесе айтты. Ошол жерде атасы канча жылдан бери сактап келген сырын ачты. Көрсө ал «оорум жугат» деп балдарын, аялын таштап айылга баса берген экен.

Бир үй-бүлөнү кыйла жыл санаага салып, чырактай кыздары менен уулун, сүйүп алган жарын таштап айылына келе берген атанын жашырган сыры ушул экен. Көркөм чындыкка караганда диний уламышка көбүрөөк жакын икаянын кульминациялык чечилиши ушундай. Көркөм чындык дегенибиз чыгарманын сюжеттик-композициялык тулку боюнан сыгылып чыгып, окуган адамды ынандырган, ойдон табылган окуялардын ыктуу мотивдеринен куралат го. Өкүнүчкө, чырактай балдарын кыйла жыл азапка салууга негиз берчү себеп ишенимдүү чыкпай калган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG