Таң эрте "Азаттыктын" казак кызматынын кабарчысы Жолдас Орисбай Конституциянын жаңы долбоору боюнча референдумду чагылдыруу үчүн Астанадагы Окуучулар сарайына барган. Анын жанында керектүү документтери тек-жайын тастыктаган документи, аккредитациялык картасы жана редакциянын тапшырмасы бар экенине карабай полиция аны шайлоо тилкеси ачылгандан жарым саат өткөндө, 7:30да кармап кеткен.
"Мени менен кошо дагы үч адамды алып кетишти, экөө журналисттер, бири "Азаттыктын" мурдагы кабарчысы Сания Тойкен да бар. Бизди полиция бөлүмүнө алып барып, тергөөчүлөргө өткөрүп беришти", - деп эскерет Жолдас Орисбай. "Бизди өзүнчө суракка алышты. Алар менден эмне максатта келгенимди сурашты. Мен ал жерде редакциялык тапшырма менен келгенимди айттым. Тергөөчү телефонума тарткан видеону өчүрүүнү талап кылды. Редакция жана адвокатым менен байланышууну сурансам да, алар мага телефонумду беришкен жок. Саат 11де мени Окуучулар сарайына алып келишти, ошондон кийин гана телефонумду кайтарып беришти".
Дагы караңыз Казакстанга вице-президент керекпи? АКШ жана Кытай тажрыйбасыКармалган башка адамдардай эле Орисбайга эч кандай айып тагылган эмес.
Журналисттерди суракка алып кетишкенде, Конституцияны өзгөртүүнү сунуштаган, тиешелүү мыйзам долбоорунун негизги авторлорунун бири болгон президент Касым-Жомарт Токаев Окуучулар сарайында добуш берди.
ТОКАЕВ: ШАЙЛОО ӨТКӨРҮЛӨТ
Андан кийин Токаев журналисттерге брифинг өткөрүп, анда расмий түрдө кабыл алына элек Баш мыйзамдын долбоорун "жаңы Конституция" жана "адилеттүү Казакстандын Конституциясы" деп атады.
Президенттик телерадио комплексинин курамына кирген "Жибек жолу" телеканалынын кабарчысы Токаевден конституциялык түзөтүүлөр бийликти өткөрүп берүүгө даярдануу максатында киргизилип жатат деген эксперттердин божомолдоруна кандай комментарий берерин сурады. Саясий байкоочулар бул божомолдорду вице-президент кызматын киргизүү сунушуна негиздешет. Долбоорго ылайык, бул адам президент тарабынан дайындалат жана ал каза болгон же өз ыктыяры менен кызматтан кеткен учурда мамлекет башчысынын милдетин аткарат.
«Вице-президенттик кызмат ордунун айланасында ар кандай сөз айтылып жатканын билем. Чынында эле, мындай кызмат бир катар чет өлкөлөрдө бар. Айрым эксперттер Казакстанда бийлик үчүн атаандаштык күчөп, ар кандай тынчсыздандыруучу тенденциялар күчөп баратат деп эсептешет. Бирок, бул коомго терс таасирин тийгизет деп коркууга эч кандай негиз жок. Вице-президенттин кызмат ордун түзүү мамлекеттик бийлик институттарын бекемдейт, келечекте ага ынанабыз», - деп жооп берди Токаев.
Ал президенттик шайлоонун убактысы жөнүндө да соболдорго жооп кайтарды.
«Кийинки президенттик шайлоолор азыркы Конституцияда белгиленген мөөнөттө, 2029-жылы өткөрүлөт», - деп кошумчалады Токаев.
Президент ал 2029-шайлоодо талапкерлигин коебу, жокту тактаган жок.
Reuters агенттиги мурда билдиргендей, конституциялык түзөтүү Токаевге азыркы мөөнөтүн кайра карап чыгып, кайрадан ат салышууга мүмкүндүк берет. Конституциянын долбоору, азыркы версиясы сыяктуу эле президенттик мандат бир жолу жети жылдык мөөнөттө
Ошол учурда Казакстандын мурдагы президенти Нурсултан Назарбаев Астанадагы опера театрында добуш берип жаткан. Аны басма сөз катчысы Айдос Укибай коштоп жүргөн. Добуш бергенден кийин, Назарбаев камераларга кол булгалап, бирок басма сөз менен сүйлөшкүсү келбегенин билдирген.
Шайлоо тилкесинин тосмосунун артында турган кабарчылар: "Нурсултан Назарбаев, сиздин Конституцияңыз кайра жазылып жатат. Эмне дейсиз?"
Кийинчерээк мурдагы президенттин веб-сайтында добуш бергенден кийин Назарбаев "өлкөдө жүргүзүлүп жаткан саясий реформалар боюнча өз пикирин билдиргени" жазылды.
"Эми биз Казакстанды бекемдеп, анын бийлигин көтөрүүнү улантышыбыз керек". Буга жетүү үчүн көп нерсе жасалып жатат, анын ичинде мен колдогон бүгүнкү референдум да бар. Мен ошол учурда Касым-Жомарт Токаевди тандадым жана ошол тандоого берилген бойдон калам. "Мен бул Конституция биздин Казакстандын, элибиздин жыргалчылыгы үчүн иштешин каалайм", - деп Назарбаевдин расмий сайтында айтылган.
Референдум кандай өттү?
Казакстанда жаңы Конституция боюнча референдум өттү. Борбордук референдум комиссиясы билдиргендей, саат 20:00гө карата өлкө боюнча 9 126 850 жаран добуш берди. Бул шайлоочулардын 73,24% түзөт.
Кызылордо облусунда жаңы Конституциянын долбоору боюнча референдумга катышкандар көп болду (93,04%). Ал эми Алматыда эң аз же шайлоочулардын 33,43% гана келди.
Борбордук референдум комиссиясы буга чейин добуш берүү өттү деп жарыялаган. Саат 18:00гө карата шайлоочулардын катышуусу 70,98% түзгөнүн билдирген.
Казакстандагы бардык добушканалар жергиликтүү убакыт боюнча саат 20:00дө жабылып, добуштарды саноо башталды. Эсептөө жараяны 12 сааттан ашпоого тийиш.
Чет мамлекеттердеги казак жарандары үчүн ачылган тилкелерде добуш берүү уланууда.
Ушул жылдын январь айында казак президенти Касым-Жомарт Токаев өлкөдө жаңы Конституция кабыл алуу зарылдыгын билдирип, конституциялык реформа боюнча комиссия түзүү тууралуу жарлыкка кол койгон.
Комиссия курамына аткаминерлер, депутаттар жана коомдук өкүлдөр кирген.
31-январда преамбуладан жана 11 бөлүмдөн, жалпысынан 95 беренеден турган жаңы Конституциянын тексти жарыяланган. Документ толукталып, референдум 2026-жылдын 15-мартына белгиленген.