Иран акыркы 36 жылда биринчи жолу жаңы жогорку лидерди тандоого аргасыз болуп турат.
Мындай жагдай акыркы жолу 1989-жылы түзүлгөн. Ошол жылы Ислам республикасынын негиздөөчүсү аятолла Рухолла Хомейни каза болуп, анын ордуна аятолла Али Хаменеи жогорку лидер болуп келген.
Эгер Хомейни өз өлүмү менен көз жумган болсо, Али Хаменеи 28-февралда АКШ менен Израилдин Иранга каршы биргелешкен аскердик операциясынын биринчи күнүндө өлтүрүлгөн. Эми 88 мүчөсү бар Эксперттер жыйыны анын мураскерин тандоо үчүн жашыруун жыйын өткөрүшү керек.
Вашингтондо жайгашкан Жакынкы Чыгыш институтунун Иран программасынын директору Алекс Ватанка "Азаттык" радиосуна билдиргендей, жаңы лидер саясий пайдалуулук деген бир гана критерий менен тандалат . Анын айтымында, азыркы Эксперттер жыйыны көбүнчө формалдуу чечимдерди бекиткен орган болуп калган жана тандоо процесси алдын ала даярдалган мураскерликке эмес, учурдагы саясий жагдайга жараша жүргүзүлөт.
Акыркы жылдары Хаменеинин ордун баса турган бир нече адамдын аты аталган. Бирок учурда үч талапкер негизги фаворит катары каралууда.
Династиянын талапкери Можтаба Хаменеи
Маркум Хаменеинин 56 жаштагы экинчи уулу Можтаба Хаменеи көптөн бери «дарбазанын сакчысы» деп мүнөздөлүп келет.
Ал эч качан расмий мамлекеттик кызматты ээлеген эмес. Ошого карабай, акыркы жыйырма жыл ичинде атасынын кеңсеси «Бейттин» борборунда болуп, диний жетекчилик менен Ислам революциясынын сакчылар корпусунун (IRGC) ортосундагы иштерди координациялап келген.
Анын талапкерлигин IRGC колдоого алат деп эсептелет. Аны жактагандардын айтымында, Можтаба Хаменеи коопсуздук түзүмдөрү менен өтө жакын иштешкендиктен өлкөдө тартипти сактай ала турган жалгыз талапкер.
«Атанын ордуна уулдун келиши монархияны эске салат», — деди 2024-жылы Женевадагы Жогорку эл аралык изилдөөлөр институтунун улук изилдөөчүсү Фарзан Сабет "Эркин Европа/Азаттык" радиосуна курган маегинде.
2024-жылы Эксперттер жыйынынын мүчөлөрүнүн бири айткандай, Али Хаменеи уулунун анын ордуна келүүсүнө каршы болчу.
Мындан тышкары, Можтаба Хаменеинин диний даражасы салыштырмалуу төмөн экени да талаш жаратууда. 2022-жылдан бери Ирандагы диний окуу жайлары менен байланышы бар айрым маалымат агенттиктери аны аятолла деп атай баштаган, бул наам адатта жогорку даражадагы диниятчыларга берилет.
Акыркы иликтөөлөр, анын ичинде январь айынын аягында жарыяланган Bloomberg агенттигинин баяндамасы, Можтаба Хаменеиге байланыштуу ири жана жашыруун кыймылсыз мүлк тармагы бар экенин көрсөтөт. Ал 2019-жылдан бери АКШнын санкцияларына киргизилген.
Маалыматтарга караганда, ал ортомчулар жана оффшордук компаниялар аркылуу дүйнөнүн ар кайсы жерлеринде жайгашкан кымбат мүлктөрдөн турган тармакты сактап, кеңейтип келген.
Алиреза Арафи: Эң ишенимдүү талапкер
67 жаштагы аятолла Алиреза Арафи системанын классикалык өкүлү катары мүнөздөлөт. Азыр ал үч кишиден турган Убактылуу лидерлик кеңештин мүчөсү. Арафи институттук тепкичтин дээрлик бардык баскычтарынан өтүп, адегенде эл аралык ал-Мустафа университетин жетектеп, кийин Ирандагы диний окуу жайлардын бүт системасын башкарган.
Ал саясатка салыштырмалуу кеч, 2019-жылы гана аралаша баштаган. Ошол жылы Али Хаменеи Арафини Ирандагы таасирдүү мекеме катары саналган Күзөтчүлөр кеңешинин алты диниятчы мүчөсүнүн бири кылып дайындаган.
Арафи эң «коопсуз» талапкер катары каралат. Ал жогорку диний наамга ээ жана ишенимдүү администратор катары кызмат өтөп келген. Ошол эле учурда анын өлкө ичиндеги эң катаал репрессиялар менен түздөн-түз байланышы жок.
Ватанка Арафини «жөндөмдүү аткаруучу» деп мүнөздөйт.
Мисалы, сот бийлигинин башчысы Голам-Хосейн Мохсени-Эжеи сыяктуу фигуралар менен салыштырганда Арафи «таза репутациясы бар администратор» катары каралат. Ошондуктан аны Ислам революциясынын сакчылар корпусу «туруктуулукту сактоо үчүн» колдошу мүмкүн.
Бирок Арафи диний чөйрөдө белгилүү болгону менен ирандыктардын басымдуу бөлүгү үчүн анчейин таанымал эмес. Анын жеке саясий таянычы да күчтүү эмес жана ал IRGCнин толук ишенимин камсыз кылууда кыйынчылыкка туш болушу мүмкүн.
Күтүүсүз талапкер Хасан Хомейни
53 жаштагы Хасан Хомейни Ислам республикасынын негиздөөчүсүнүн небереси. Реформаторлорго жакын, салыштырмалуу байистүү көз караштагы диниятчы болгонуна карабастан аны көп жылдан бери катаал консерваторлор бийликке жолотпой келишкен.
Легитимдүүлүгү акырындап алсырап, чабуулдарга туш болуп жаткан диний башкаруу системасы үчүн Хомейни күтүүсүз талапкер.
2022-жылы Хомейни сүйлөп жаткан учурунда залдан катуу кыйкырыктар болуп, кырдаал ушунчалык курчуп кеткен. Кийин сахнага чыккан Али Хаменеи кыйкыргандарды өзү урушкан.
2016-жылы Күзөтчүлөр кеңеши аны Эксперттер жыйынынын шайлоосуна талапкер катары катышуудан четтеткени да белгилүү.
Ватанканын айтымында, бийликти өткөрүп берүү кандай шартта болбосун, жаңы лидерге кыйла оор болушу мүмкүн. Аскердик чабуулга туш болгон, калкы чарчаган жана экономикасы катуу кысымга алынган өлкөнү башкаруу эң катуу идеологдун өзүн да прагматизмге мажбурлайт.
«Азыр өжөрлүк менен мурдагы саясатты уланта турган убак эмес», — деди Ватанка.