Иран: Шахтын заманын самагандар көп

Айнура Жекше кызы

12-Февраль, 2019

Иранда Ислам революциясынын 40 жылдыгы белгиленди. Ыңкылап өлкөгө кандай өзгөрүүлөрдү алып келген? Жаштар ал окуяларды кандай баалашат?

1979-жылдын 11-февралында Иранда акыркы шахтын режими кулатылып, бийликке Ислам революциясынын көсөмү Аятолла Рухолла Хомейни келген. Кырк жылдан бери өлкөнү ашынган шиит динаятчылары башкарып келатышат. Ыңкылап өлкөгө кандай өзгөрүүлөрдү алып келди? Биздин суроолорубузга ирандык журналист, "Фарда" радиосунун редактору Мохаммад Баграти жооп берди.

"Азаттык": Шах Реза Иранды модернизациялоо менен катар саясий эркиндиктерди чектеп келген экен. Ыңкылаптан кийин кандай өзгөрүүлөр болду эле?

Баграти: Ооба, шахтын маалында оппозиция кыймылдары, активисттер тарабынан бийликке саясий нааразылык айтылып келчү. Оппозицияны басмырлоо, кысымга алуу болуп келген.

Ошол эле маалда башка эркиндиктер, анын ичинде социалдык эркиндиктер камсыздалчу. Пахлавилерди сындабасаң эле өз пикириңди айтуу эркиндигине да жол берилчү. Биз дээрлик жарым кылым мурда болгон окуяларды сөз кылып жатканыбызды унутпайлы. Ошол жылдардагы эркиндиктердин стандарттары менен салыштырганда Иранда эркиндиктердин түрдүү өңүттөрү бар болчу. Шахтын жеке өзүнө каршы саясий оппозиция гана басмырланып, аёосуз чара көрүлчү.

Мисалы, премьер-министр, министр же башка аткаминерлерге каршы сын айтылса, гезиттерге жазылса, реакция анча катуу болчу эмес. Гезиттер саясатчыларды дээрлик эркин эле сындап келишчү. Бирок шах Резаны, Пахлави династиясын сындоого уруксат берилчү эмес.

"Азаттык": Азыркы жаштар ыңкылап тууралуу эмне дешет?

Баграти: Революция болгон күндөн алыстаган сайын шахтын, Пахлавилердин режимин самагандар көбөйгөндөй. Бул табигый көрүнүш. Себеби Иран азыр кыйын учурду баштан кечирүүдө. Саясий да, экономикалык да кырдаал оңой эмес.

Эң негизги эл керектөөчү товарларга баалар өсүүдө, инфляциядан улам күндөн күнгө акчанын куну качууда. Артты кылчайып караганда, албетте, социалдык эркиндиктер кепилденгенин, аялдар каалаганын кийип жүргөнүн эстешет. Жеке мамилелерге эч ким кийлигишчү эмес, идеологиялык катуу көзөмөл, бүгүнкүдөй куугунтуктоолор, башкача көз караштагы адамдарды камакка алуу жок болчу.

Жогоруда айтылган кыйынчылыктар күн санап тереңдеген, шахтын доорунан алыстаган сайын ошол жарым-жартылай эркин, социалдык эркиндиктер жагынан толугу менен эркин Иранды эңсөө пайда болууда.

Экономиканын ошол кездеги жана азыркы абалын салыштыруу мүмкүн эмес. Шахтын учурунда экономика гүлдөп өскөн, Иран Түштүк Кореядан алдыда болчу. Бүгүн биз Түштүк Корея өңдүү өлкөлөрдөн да алда канча артта калдык. Эл аралык деңгээлде да шах Батыш өлкөлөрү – АКШ, Европа менен жакшы мамилелерди сактап келген. Өнөр жайды өнүктүрүү багытында көп иштер жасалган. Мунун бардыгы көптөгөн адамды өткөн чакты эстеп, өкүнүү менен кароого түртөт. Албетте дагы бир топ адамдар революциянын принциптерине, идеологиялык режимге ишенишет.

Иранды өзгөрткөн ислам ыңкылабы

1978-жылдын 7-сентябрында Шах Мухаммед Реза Пехлевиге каршы массалык иш таштоо башталып, нааразылык акциясына чыккандар Тегеранды басып алышкан. Бул күн "Кара жума" катары тарыхта калган. Бүт өлкө боюнча митинг өтүп, нааразы топ шахты "АКШнын куурчагы" деп айыпташкан. Аскердик күч төрт күндөн кийин киргизилген. <br />
<br /> — 1/30 1978-жылдын 7-сентябрында Шах Мухаммед Реза Пехлевиге каршы массалык иш таштоо башталып, нааразылык акциясына чыккандар Тегеранды басып алышкан. Бул күн "Кара жума" катары тарыхта калган. Бүт өлкө боюнча митинг өтүп, нааразы топ шахты "АКШнын куурчагы" деп айыпташкан. Аскердик күч төрт күндөн кийин киргизилген.

2/30 Аскердик абалга карабай, шах Мухаммед Реза Певлевинин бийлигине каршылыгын билдирген миңдеген демонстранттар 1978-жылдын 9-октябрында Тегерандын көчөлөрүндө жүрүшкө чыккан.

5-ноябрь, 1978-жыл. Өкмөткө каршы чыккан демонстранттар Тегерандын көчөлөрүнө өрт койгон. Ушул эле айда Тегеран университетинде студенттер менен куралдуу күчтөрдүн кагылышуусу орун алып, андан каза тапкандар болгон. <br />
<br /> — 3/30 5-ноябрь, 1978-жыл. Өкмөткө каршы чыккан демонстранттар Тегерандын көчөлөрүнө өрт койгон. Ушул эле айда Тегеран университетинде студенттер менен куралдуу күчтөрдүн кагылышуусу орун алып, андан каза тапкандар болгон.

Ирандык студенттер Тегерандагы нааразылык акциясы учурунда "Шахка өлүм!" деп кыйкырып жаткан учур. 28-ноябрь, 1978-жыл. Шах Мухаммед Реза Пехлеви Иранды 1941-жылдан бери башкарып келген. Ал өлкөнү учурдун талабына жараша башкарууга аракет кылганы менен саясий эркиндиктерге жол берген эмес, элдин көбү анын эбегейсиз байышына коррупция алып келди деп катуу нааразы болушкан.  <br />
<br /> — 4/30 Ирандык студенттер Тегерандагы нааразылык акциясы учурунда "Шахка өлүм!" деп кыйкырып жаткан учур. 28-ноябрь, 1978-жыл. Шах Мухаммед Реза Пехлеви Иранды 1941-жылдан бери башкарып келген. Ал өлкөнү учурдун талабына жараша башкарууга аракет кылганы менен саясий эркиндиктерге жол берген эмес, элдин көбү анын эбегейсиз байышына коррупция алып келди деп катуу нааразы болушкан.

Шахка каршы нааразылык акциясы учурунда, демонстранттар куугунтукталган ислам лидери Аятолла Хомейнинин плакатын кармап турат. 1978-жылдын 10-декабрында Тегеранда нааразылык акциясы күчөгөн. <br />
. — 5/30 Шахка каршы нааразылык акциясы учурунда, демонстранттар куугунтукталган ислам лидери Аятолла Хомейнинин плакатын кармап турат. 1978-жылдын 10-декабрында Тегеранда нааразылык акциясы күчөгөн.
.

Молдолор жана башка жарандар, Тегерандагы базарда куугунтукталган ислам лидери Аятолла Хомейнинин акыркы сөздөрүн окуп жатат. 16-декабрь, 1978-жыл. <br />
<br /> — 6/30 Молдолор жана башка жарандар, Тегерандагы базарда куугунтукталган ислам лидери Аятолла Хомейнинин акыркы сөздөрүн окуп жатат. 16-декабрь, 1978-жыл.

Тегерандагы башаламандык учурунда "Пепсинин" логотиби түшүрүлгөн жүк ташуучу автоунаа күйүп жатат. 27-декабрь, 1978-жыл.   <br />
<br /> — 7/30 Тегерандагы башаламандык учурунда "Пепсинин" логотиби түшүрүлгөн жүк ташуучу автоунаа күйүп жатат. 27-декабрь, 1978-жыл.

1979-жыл, 1-январь. Шахка каршы нааразылык акциясы күчөгөн учур. Демонстранттар Аятолла Хомейнинин плакатын массалык нааразылык акциясына көтөрүп чыгышкан. Хомейни 14 жыл куугунтукта жүргөн. Анын аудио кассетага жазылган сөздөрү жашыруун түрдө өлкөгө алынып келинген, ал толкундоолордун күчөшүнө себеп болгон.  <br />
<br /> — 8/30 1979-жыл, 1-январь. Шахка каршы нааразылык акциясы күчөгөн учур. Демонстранттар Аятолла Хомейнинин плакатын массалык нааразылык акциясына көтөрүп чыгышкан. Хомейни 14 жыл куугунтукта жүргөн. Анын аудио кассетага жазылган сөздөрү жашыруун түрдө өлкөгө алынып келинген, ал толкундоолордун күчөшүнө себеп болгон.

Армия офицеринен (солдо) таяк жеген митингдин катышуучусун жоокер жерден тургузуп жатат. Тегеран шаары. 14-январь, 1979-жыл. <br /> — 9/30 Армия офицеринен (солдо) таяк жеген митингдин катышуучусун жоокер жерден тургузуп жатат. Тегеран шаары. 14-январь, 1979-жыл.

15-январь, 1979-жыл. 100 миңдеген киши Тегеран базарынын жанындагы мечиттин астына чогулушкан. Аскерлер, "Жашасын Хомейни!", "Шахка өлүм!" деп ураан чакырган  демонстранттар менен бир катарда турушат. <br />
<br /> — 10/30 15-январь, 1979-жыл. 100 миңдеген киши Тегеран базарынын жанындагы мечиттин астына чогулушкан. Аскерлер, "Жашасын Хомейни!", "Шахка өлүм!" деп ураан чакырган демонстранттар менен бир катарда турушат.

16-январь, 1979-жыл. Шах Мухаммед Пехлеви жана анын жубайы ханыша Фарах самолетко отуруу үчүн Тегерандагы Мехрабад аэропортуна бара жатат. Шах расмий эс алууга чыгып, Ирандан биротоло кетип жаткан учуру. Өлкөнү 37 жыл башкарган Шах ошол бойдон Иранга кайтып келген эмес. 13 айдан соң ал каза тапкан.  <br />
<br /> — 11/30 16-январь, 1979-жыл. Шах Мухаммед Пехлеви жана анын жубайы ханыша Фарах самолетко отуруу үчүн Тегерандагы Мехрабад аэропортуна бара жатат. Шах расмий эс алууга чыгып, Ирандан биротоло кетип жаткан учуру. Өлкөнү 37 жыл башкарган Шах ошол бойдон Иранга кайтып келген эмес. 13 айдан соң ал каза тапкан.

12/30 Тегерандагы Шахтын кулатылган айкели. 18-январь,1979-жыл.

Тегеран аэропортуна бара турган жолду аскерлер тосуп турат. Аятолла Хомейнини Парижден алып келүү үчүн жөнөгөн Иран аба каттамдарынын учагынын жерден көтөрүлүшүнө армия мүмкүндүк берген эмес. <br />
<br /> — 13/30 Тегеран аэропортуна бара турган жолду аскерлер тосуп турат. Аятолла Хомейнини Парижден алып келүү үчүн жөнөгөн Иран аба каттамдарынын учагынын жерден көтөрүлүшүнө армия мүмкүндүк берген эмес.

Шах өлкөдөн чыгып кеткенден кийин жүздөгөн кишилер жана чет өлкөлүк жарандар Ирандан кетүү үчүн Мехрабад аэропортунун учуу залына чогулушкан. 25-январь, 1979-жыл. <br />
<br /> — 14/30 Шах өлкөдөн чыгып кеткенден кийин жүздөгөн кишилер жана чет өлкөлүк жарандар Ирандан кетүү үчүн Мехрабад аэропортунун учуу залына чогулушкан. 25-январь, 1979-жыл.

Туруксуз саясий кырдаалдан жана өлкө башчынын жоктугунан улам 26-январда олуттуу кагылышуу башталган. Бийликке каршы чыккан демонстранттар иран армиясынын ок атуусунан жашынып жаткан учур. Тегеран шаары. <br /> — 15/30 Туруксуз саясий кырдаалдан жана өлкө башчынын жоктугунан улам 26-январда олуттуу кагылышуу башталган. Бийликке каршы чыккан демонстранттар иран армиясынын ок атуусунан жашынып жаткан учур. Тегеран шаары.

Аятолла Хомейни Тегеранга жөнөгөн Air France самолетуна отуруу үчүн үйүнөн чыгып бара жатат. Париж. 31-январь, 1979-жыл. <br />
<br />
<br />
<br /> — 16/30 Аятолла Хомейни Тегеранга жөнөгөн Air France самолетуна отуруу үчүн үйүнөн чыгып бара жатат. Париж. 31-январь, 1979-жыл.

1979-жылдын 1-февралында Аятолла Хомейни Тегеранга келип түшөт. Хомейнини коштоп Парижден 120 журналист кошо учуп келет. Шах өлкөнү таштап чыгып кеткенине карабай, Хомейнинин келиши, Ислам революциясынын чыныгы башаты болуп калат. <br />
<br /> — 17/30 1979-жылдын 1-февралында Аятолла Хомейни Тегеранга келип түшөт. Хомейнини коштоп Парижден 120 журналист кошо учуп келет. Шах өлкөнү таштап чыгып кеткенине карабай, Хомейнинин келиши, Ислам революциясынын чыныгы башаты болуп калат.

Хомейни мыкты коргоочулардын курчоосунда аэропорттон чыгып бара жатат. Ал Тегеран шаары аркылуу өтүп, Бехешт-Захра күмбөзүн көрүүгө жөнөгөн.  <br />
<br /> — 18/30 Хомейни мыкты коргоочулардын курчоосунда аэропорттон чыгып бара жатат. Ал Тегеран шаары аркылуу өтүп, Бехешт-Захра күмбөзүн көрүүгө жөнөгөн.

Бехешт-Захра күмбөзүнүн жанында Хомейнинин жактоочулары чогулуп, автоколоннаны тосуп алышууда. <br />
<br /> — 19/30 Бехешт-Захра күмбөзүнүн жанында Хомейнинин жактоочулары чогулуп, автоколоннаны тосуп алышууда.

Куугунтуктан кайтып келген Хомейни Бехешт-Захра күмбөзүнүн жанында элге кайрылуу жасап жатат. <br />
<br /> — 20/30 Куугунтуктан кайтып келген Хомейни Бехешт-Захра күмбөзүнүн жанында элге кайрылуу жасап жатат.

Хомейни уулу Ахмад менен чогулган элдин алдында сөз сүйлөп жатат. 4-февраль, 1979-жыл.<br />
<br /> — 21/30 Хомейни уулу Ахмад менен чогулган элдин алдында сөз сүйлөп жатат. 4-февраль, 1979-жыл.

Жансакчылардын кайтаруусу менен Мехди Базарган Тегеран университетинин алдында сөз сүйлөп жатат. Иран бийлигин колго алыш үчүн Хомейни Базарганды атайын тандап алган. Базарган Ислам режимине орун бошотуп берүү алдында, Ирандын жашоосунун ар бир этабында экономиканы жаңыртып жана эркин шайлоо өткөрүүгө Аллахтын атынан сөз берип жатат. <br />
<br />
<br /> — 22/30 Жансакчылардын кайтаруусу менен Мехди Базарган Тегеран университетинин алдында сөз сүйлөп жатат. Иран бийлигин колго алыш үчүн Хомейни Базарганды атайын тандап алган. Базарган Ислам режимине орун бошотуп берүү алдында, Ирандын жашоосунун ар бир этабында экономиканы жаңыртып жана эркин шайлоо өткөрүүгө Аллахтын атынан сөз берип жатат.

Тез жардам унаасы көчөдөгү кагылышуудан жараат алгандарга жардам көрсөтүү үчүн бара жатат. Тегеран. 10-февраль, 1979-жыл. <br /> — 23/30 Тез жардам унаасы көчөдөгү кагылышуудан жараат алгандарга жардам көрсөтүү үчүн бара жатат. Тегеран. 10-февраль, 1979-жыл.

15-март, 1979-жыл. Аятолланын жактоочулары Тегерандагы АКШ элчилигинин алдында турушат. Бир күндөн кийин алар элчиликке чабуул жасашкан. Элчилик барымтага алынып, бир нече сааттардан кийин АКШга кайра кайтарылып бирилген. АКШ элчилигине ноябрь айында кайра чабуул жасалып, анда элчилик 444 күнгө барымтага алынган.   <br />
<br /> — 24/30 15-март, 1979-жыл. Аятолланын жактоочулары Тегерандагы АКШ элчилигинин алдында турушат. Бир күндөн кийин алар элчиликке чабуул жасашкан. Элчилик барымтага алынып, бир нече сааттардан кийин АКШга кайра кайтарылып бирилген. АКШ элчилигине ноябрь айында кайра чабуул жасалып, анда элчилик 444 күнгө барымтага алынган.

Аятолланын жактоочулары жараат алган адамды АКШ элчилигинен көтөрүп чыгып баратышат. <br />
<br /> — 25/30 Аятолланын жактоочулары жараат алган адамды АКШ элчилигинен көтөрүп чыгып баратышат.

АКШ жараны Хомейнинин жактоочусунун жанынан буюмдарын көтөрүп бара жатат.  АКШ элчилигине болгон чабуулдан соң 100гө жакын АКШ жарандары Ирандан кетүүгө аракеттенишүүдө. <br />
<br /> — 26/30 АКШ жараны Хомейнинин жактоочусунун жанынан буюмдарын көтөрүп бара жатат. АКШ элчилигине болгон чабуулдан соң 100гө жакын АКШ жарандары Ирандан кетүүгө аракеттенишүүдө.

Хомейнинин куралчан жактоочулары Тегерандагы Мехрабад аэропортун кайтарууда. 1979-жылдын 18-февралында АКШнын жүздөй жараны атайын рейс менен Ирандан эвакуацияланган. <br />
<br />
<br /> — 27/30 Хомейнинин куралчан жактоочулары Тегерандагы Мехрабад аэропортун кайтарууда. 1979-жылдын 18-февралында АКШнын жүздөй жараны атайын рейс менен Ирандан эвакуацияланган.

Аятолла Хомейнинин ислам мыйзамдарын кабыл алуу үчүн 10 миңден ашык аялдар Тегеран шаарында чогулушкан. Ал жерде аялдар мындан ары кара түстөгү узун көйнөктөрдү кийип жүрүшү шарт экени айтылган. 16-март, 1979-жыл.  <br />
<br /> — 28/30 Аятолла Хомейнинин ислам мыйзамдарын кабыл алуу үчүн 10 миңден ашык аялдар Тегеран шаарында чогулушкан. Ал жерде аялдар мындан ары кара түстөгү узун көйнөктөрдү кийип жүрүшү шарт экени айтылган. 16-март, 1979-жыл.

27-ноябрь, 1979-жыл. АКШ элчилигинин эшигине кулпу илинген учур. Демонстрант-студенттер чабуул жасап, 52 америка жаранын барымтага алышкан. Барымта 444 күнгө созулган. <br />
<br />
<br /> — 29/30 27-ноябрь, 1979-жыл. АКШ элчилигинин эшигине кулпу илинген учур. Демонстрант-студенттер чабуул жасап, 52 америка жаранын барымтага алышкан. Барымта 444 күнгө созулган.

Динчилдер Кумедеги Хомейнинин үйүнүн жанынан өтүп бара жатышат. 1979-жылдын 17-декабрында Хомейни Ирандын башкы лидери болуп тандалган. <br />
<br /> — 30/30 Динчилдер Кумедеги Хомейнинин үйүнүн жанынан өтүп бара жатышат. 1979-жылдын 17-декабрында Хомейни Ирандын башкы лидери болуп тандалган.

"Азаттык": Революция принциптери демекчи, дегеле ыңкылаптын шахты төңкөрүүдөн башка дагы кандай максаты бар эле?

Баграти: 40 жыл мурунку ыңкылапчылар эмнени каалашпаганын так билишкен. Шах Резанын бийликте калышын каалашкан эмес. Бирок эмнени көздөшкөнүн жакшылап айта алышчу эмес. Ар кайсы партиялардын арыздануу, даттанууларын чогултуп туруп алдыга чыгышкан. Солчулдар, марксисттер, улутчулдар, динчилдер, кыскасы түрдүү фракциялар шахты өлкөдөн кууп чыгаруу үчүн биригишкен. Ар бири "макул, ыңкылап ишке ашсын, жеңели, анан биздин партия бийликке келет" деп ойлошчу. Бардыгы эле ошентип план түзүшчү. "Революциянын лидери Аятолла Хомейни ушундай чоң таасирге ээ болот, ага атаандаш чыккандарды бийликке жолотпой ушундай күч менен басат, куугунтуктайт" деп эч кимиси элестете да алган эмес.

"Азаттык": Жогоруда социалдык эркиндиктер, аялдардын укуктары тууралуу айттыңыз. Ошол эле маалда бул жаатта, айталы Сауд Арабияга караганда Ирандагы абал жакшырак го?

Баграти: Ооба, бирок маселе биз өзүбүздү ким менен салыштырганыбызда. Шах режиминин учурунда ирандык аял Европадагы аялдар менен бирдей эркиндиктерге ээ болчу. 50-60 жыл илгери аялдар шайлоого катыша алчу, андай укукту шах берген. Эң өкүнүчтүүсү - азыр ирандык аялдардын эркиндик-укуктарын Батыш демократияларындагы аялдар менен эмес, Сауд Арабия өңдүү башка басмырлоочу режимдер менен теңеп калдык. Ирандык активисттер дал ушул жагдайга басым жасашат.

Бир кездери биз социалдык эркиндиктерди камсыздоо жагынан кеминде региондо - Жакынкы Чыгышта алдыңкы орундарда болчубуз. Ушу тапта Сауд Арабияда бир топ реформалар жүргүзүлүп жатат. Дүйнөнүн башка жерлеринде аялдардын машине айдаганы кадыресе көрүнүш болушу мүмкүн. Бирок Саудия үчүн бул чоң жетишкендик. Айтайын дегеним, падышалык жарандык эркиндиктерди жакшыртып жаткан маалда Иран тескерисинче артка кетти. Биз күнүмдүк укуктарыбыз үчүн күрөшүүгө мажбурбуз.

Азыр, алсак, маданий тармакта өнүгүү, кандайдыр бир эркиндиктер бар, белгилүү артист, чеберлер Иранга келип, концерт, оюн тартуулашат. Социалдык эркиндиктер болсо абдан чектелген. Саясий эркиндиктер ыңкылапка чейин жок болчу, азыр да жок.

Негизи мен пессимист көрүнгүм келбейт, бирок чындык, реалдуулук ушундай. Тилекке каршы эч кандай өнүгүү жок, атүгүл көп чөйрөдө артка кетип жатабыз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айнура Жекше кызы

"Азаттыктын" Прагадагы кеңсесинин кызматкери, журналист, котормочу. Кыргыз улуттук университетинин чет тилдер факультетин аяктаган.

Линктер

Онлайн шерине

Иран: Шахтын заманын самагандар көп

Иранды өзгөрткөн ислам ыңкылабы

Айнура Жекше кызы