21-июнда АКШ, Иран, Катар жана Пакистандын делегациялары Люцерн көлүнүн жээгиндеги саммитке чогула баштады. Бул соңку апталардагы Жакынкы Чыгыштагы кырдаалды турукташтырууга багытталган эң маанилүү дипломатиялык аракетке айланышы мүмкүн.
Саммит өтүп жаткан жерден "Эркин Европа/Азаттык" радиосунун кабарчысы билдиргендей, АКШ менен Ирандын ортосунда 60 күндүк ок атышууну токтотууну караган Өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумдун (MOU) аткарылышына арналган расмий сүйлөшүүлөр жакынкы сааттарда башталганы турат.
Тараптар сүйлөшүүлөр эртеси дагы уланышы мүмкүн экенин моюнга алышууда. Бул күн тартибиндеги маселелердин өтө татаалдыгын жана ок атышууну токтотуу режими туруксуз экенин көрсөтүп турат.
Саммитте Вашингтон менен Тегерандын желектеринин жанында Катар менен Пакистандын желектери илинип турат. Дал ушул эки өлкө макулдашууга жетишүүдө арачылык ролду аткарды.
Негизги көңүл Ирандын өзөктүк программасына жана чыңалууну басаңдатуу механизмдерине бурулганы менен, сүйлөшүүлөр бир нече багытта жүрөрү айтылууда. Өзүнчө жыйындарда Ливандагы кырдаал жана Ормуз кысыгындагы деңиз коопсуздугу сыяктуу аймактык чыңалуу дагы талкууланат. Израил менен Ливан сүйлөшүүлөргө түздөн-түз катышпаганы менен, экөөнүн жаңжалы талкуулардын жүрүшүнө олуттуу таасирин тийгизүүдө.
Эң акыркы болуп Пакистандын өкүлдөрү келишти. Премьер-министр Шехбаз Шариф менен Пакистандын куралдуу күчтөрүнүн башчысы, фельдмаршал Асим Мунир 21-июнда Швейцарияга келип, сүйлөшүүлөргө катышары күтүлүүдө.
Бул учур өзгөчө маанилүү. Израил менен Ливандын ортосунда болгону эки күн мурда күчүнө кирген ок атышууну токтотуу келишими азыртан эле олуттуу сыноого кабылып жатат. Ливандын бийлигинин маалыматында, соңку 48 саатта Израилдин соккуларынан 67 адам каза тапкан. Ал эми "Хезболланын" чабуулдарынан Израилдин беш аскери мерт болгон. Ошондон кийин Израил аскердик операцияларын убактылуу токтотту. Бирок премьер-министр Биньямин Нетаньяху келечекте кандай гана коркунуч болбосун, ага жооп кайтарыла турганын билдирди.
"Хезболла" - Ливандын түштүгүнүн басымдуу бөлүгүн көзөмөлдөгөн куралдуу топ жана ошол эле учурда саясий партия. АКШ аны террордук уюм деп эсептейт. Ал эми Европа Биримдиги "Хезболланын" куралдуу канатын гана террордук уюмдардын тизмесине киргизген.
Бул жагдай Вашингтон менен Тегеран сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатканда да аймактагы чыңалуунун күчөшү дипломатиялык жараянды үзгүлтүккө учуратышы мүмкүн деген кооптонууну жаратты.
Дагы бир олуттуу талаштуу маселе - Ормуз кысыгы. АКШ менен Иран дүйнөлүк энергетикалык рынок үчүн өтө маанилүү болгон бул деңиз жолу толук ачуу керекпи же жокпу деген маселеде бир пикирге келе элек. Серепчилердин айтымында, Тегеран бул маселени сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө басым көрсөтүүчү рычаг катары колдонушу мүмкүн.
"Бул ирандыктар мындан ары да колдонууга аракет кыла турган көзүр", - деди сүйлөшүүлөргө жакын аймактык серепчилердин бири.
Ошентсе да, Люцернге келген расмий өкүлдөр этият оптимизмди билдиришүүдө. Вашингтон менен Тегеран бири-бирин ок атышууну токтотуу келишиминин айрым шарттарын бузду деп айыптап жатканы менен, дипломаттардын айтымында, эки тарап тең жаңжалдын кайрадан кеңири масштабдагы согушка айланып кетишине жол бербөөгө кызыкдар.
"Бул эми гана башталышы", - деди АКШнын жогорку даражалуу өкүлдөрүнүн бири "Эркин Европа/Азаттык" радиосуна. "Эсиңизде болсун, алдыда дагы 58 күн бар".
Люцерндеги сүйлөшүүлөр Жакынкы Чыгыштагы кырдаалды жөнгө салууга түрткү болорун же согуш талаасында чечилбей калган маселелердин оордугунан улам ийгиликсиз аяктарын аныктайт.
АКШ менен Ирандын макулдашууларды ишке ашыруу боюнча сүйлөшүүлөрү кайра өз нугуна түштү. Бир күн мурда ал үзгүлтүккө учураган эле. Учурда эки тараптын жогорку деңгээлдеги делегациялары Швейцарияга чогулууда.
Бул сүйлөшүүлөр согуш маалында жетишилген, али бекемделе элек меморандумду жөнгө салуу үчүн чечүүчү баскыч болушу мүмкүн.
Дипломатиялык аракеттер швейцариялык жана катарлык расмий өкүлдөрдүн чукул кийлигишүүсүнүн натыйжасында мүмкүн болду.
Швейцариянын Федералдык кеңешинин мүчөсү Игнацио Кассис Бүргенштокто Катардын премьер-министри Мухаммад бин Абдуррахман бин Жассим Аль Тани менен кеңешүүлөрдү өткөрдү.
"Эркин Европа/Азаттык" радиосуна (RFE/RL) маалым болгондой, сүйлөшүү процессин сактап калуу аракеттерине пакистандык арачылар, ошондой эле Вашингтон менен Тегерандын жогорку даражалуу жардамчылары да тартылган.
20-июнга карата Швейцариянын Бүргеншток курортунда техникалык адистер жолугушууларга даярдыкты кайра баштады. Ошол эле күнү Берн сүйлөшүүлөр уланып жатканын расмий тастыктады.
"Швейцария АКШ менен Ирандын ортосундагы Өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумдун (MOU) аткарылышына байланыштуу Бүргенштоктогу сүйлөшүүлөргө көмөктөшүү үчүн мурдагыдай эле купуя жана ишенимдүү аянтчаны камсыздоону улантууда", - деп билдирди Швейцария өкмөтү. Бирок кошумча маалымат берүүдөн баш тартты.
Кийинчерээк Вашингтон да, Тегеран да өздөрүнүн сүйлөшүүчүлөрү Швейцарияга барарын ырасташты.
Буга чейин, 19-июнда, жогорку даражалуу аткаминерлер журналисттерге жолугушуу өтүшү ыктымал экенин билдиргенден бир нече саат өткөндө сүйлөшүүлөр кийинки мөөнөткө жылып кеткени кабарланган.
АКШ делегациясын жетектери айтылган вице-президент Жей Ди Вэнс сапарын кийинкиге жылдырып, Швейцариянын Тышкы иштер министрлиги сүйлөшүү азырынча өтпөй турганын ырастаган.
Иран жолугушууну дароо өткөрүүнүн "зарылдыгы жоктугун" билдирип, баштапкы өз ара түшүнүшүү меморандумга (MOU) санариптик түрдө эле кол коюлганын, ал эми кийинки этап мурда макулдашылган шарттардын аткарылышына жараша болорун билдирген.
20-июнга карата швейцариялык Бүргеншток курортунда техникалык адистер жолугушканы белгилүү болуп, Берн сүйлөшүүлөр дагы эле уланып жатканын расмий ырастаган.
"Швейцария АКШ менен Ирандын ортосундагы Өз ара түшүнүшүү меморандумунун (MOU) аткарылышына байланыштуу Бүргенштокто өтүп жаткан сүйлөшүүлөр үчүн мурдагыдай эле купуялуулукту сактаган жана ишенимдүү аянтчаны камсыздоону улантууда", - деген Швейцария өкмөтү.
Кийинчерээк Вашингтон да, Тегеран өкүлдөрү сүйлөшүү үчүн Швейцарияга барарын ырасташкан.
Ормуз кысыгы жума күнү ачылганы кабарланды. АКШ ирандык портторду бөгөттөө токтогонун, анын артынан Иран соода кемелеринен 60 күн акы алынбай турганын билдирди.
Мунай менен газдын маанилүү маршрутунун жабылып калышы дүйнөлүк экономиканы ири кризистин кырына кептеген. Ошол эле маалда талдоочулар кара май өндүрүүнү калыбына келтирүүгө көп убакыт кетерин белгилешет.
АКШнын президенти Дональд Трамп Ормуз кысыгы жума күнү ачыларын жарыялаганы менен мунай менен газдын маанилүү маршрутунда бейшембинин кечинен бери жандануу байкала баштады.
“Келишимге жума күнү кол коюлуп, минадан тазалоо үчүн кысык ачылгандан кийин мунай аймактын булуң-бурчуна жана бүтүндөй дүйнөгө ташыла баштайт!” - деп жазган Трамп.
18-июнга караган түнү Трамп жана Ирандын президенти Масуд Пезешкиан АКШ жана Иран ортосундагы өз ара түшүнүшүү меморандумуна кол койгон.
Президенттин билдирүүсүнөн кийин АКШнын Борбордук командачылыгы (CENTCOM) Ирандын портторун бөгөттөө токтогонун, кемелер кысыктан эркин өтө аларын жарыялады:
“Америкалык аскерлер кемелердин Перс жана Ормуз кысыктарынан ирандык портторго өтүүсүнө тоскоолдук кылбайт. АКШнын блокаданы сактоого багытталган чаралары токтотулду”.
Маалыматка караганда, америкалык аскердик кемелер макулдашуунун аткарылышына көз салуу үчүн аймакта кала бермекчи.
АКШнын вице-президенти Жей Ди Вэнс бейшембинин кечинде бир суткада Ормуздан 12 жарым миллион баррел мунай ташылып өткөнүн айткан. Бул – согуш башталгандан берки эң жогору көрсөткүч. Вэнс Ирандын аскерлери кысыктагы кемелерге эки түндөн бери чабуул койбогонун белгиледи.
Вице-президент кошумчалагандай, өз ара түшүнүшүү меморандумуна кол коюлгандан кийинки 60 күндүн ичинде тынчтык келишимин даярдоо боюнча сүйлөшүүлөр жүрмөкчү.
Алгачкы кездешүү 19-июнда Швейцарияда өтөрү айтылган. Бирок логистикалык маселелерге байланыштуу Вэнс ага бара албай калганы, сүйлөшүүлөр кийинкиге жылганы маалымдалды.
18-июнда Ирандын улуттук коопсуздук кеңеши Ормуз кысыгынан каттаган соода кемелеринен 60 күн акы алынбай турганын билдирди.
Анын текстин IRINN телеканалынын алып баруучусу эфирден окуп берди:
“Билдирүүдө өзгөчө абалды жана бул маршруттагы айрым коопсуздук тобокелдиктерди эске алуу менен, кыймылдын коопсуздугун камсыздоо жана кырсыктарды болтурбоо максатында кемелер алдын ала белгиленген убакытта өтүп турууга тийиш. Муну менен кара май ташуунун көлөмүн бара-бара көбөйтүүгө шарт түзүлмөкчү”.
Согушка чейин Ормуздан кара май менен газдын 20 процентке жакыны ташылчу. Аймакта уруш тутангандан кийин глобалдык экономика ири кризистин кырына кептелген. Арийне, эксперттер кысык ачылганы менен мунай рыногу калыбына келгиче дагы далай убакыт талап кылынарын эскертишет.
Эл аралык энергетикалык агенттиктин (IEA) маалыматы боюнча, Перс булуңундагы өлкөлөр кара май өндүрүүнү 45 процентке азайтууга аргасыз болгон. Аналитиктердин пикиринде, өндүрүштү мурдагы деңгээлге жеткирүү үчүн эмки жаз, атүгүл жай айларын күтүүгө туура келмекчи.
Согуш башталганда мунайдын бир баррели 100 доллардан ашкан. Меморандумга кол коюу күнү жакындаган сайын баа төмөндөп отуруп, бейшембиде Брент маркасынын бир баррели 78 долларга сатылып жатты.
Кыргызстан АКШ менен Иран тынчтык келишимине келгенин кубаттады
Президент Садыр Жапаровдун басма сөз катчысы Аскат Алагөзов Кыргызстан АКШ менен Ирандын ортосундагы тынчтык келишимине жетишүүнү кубаттай турганын билдирди. Бул тууралуу ал 18-июнда Фейсбуктагы баракчасына жазды.
Ал “Ынтымак ордо” келишимге жетишүүгө катышкан тараптарга, Шанхай Кызматташтык Уюмунун (ШКУ) мүчөсү Пакистанга ыраазычылык билдирерин белгиледи.
“Пикир келишпестиктерди БУУнун Уставынын жана эл аралык укуктун жалпы кабыл алынган ченемдеринин негизинде саясий-дипломатиялык жол менен гана жөнгө салууну ырааттуу жактаган Кыргыз Республикасы келишимге расмий кол коюу аймакта туруктуу жана узак мөөнөттүү тынчтык орнотууга өбөлгө болот деген үмүтүн билдирет”, - деп жазды Алагөзов.
17-июнда АКШнын президенти Дональд Трамп менен Ирандын президенти Масуд Пезешкиан февралдын аягынан бери Жакынкы Чыгышта уланып жаткан жаңжалды токтотууга багытталган өз ара түшүнүшүү жөнүндөгү меморандумга эки башка жактан кол коюшканы белгилүү болгон.
Шерине