Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
бейшемби, 20-февраль, 2020 Бишкек убактысы 03:33

Кырсык

Ирандагы учак кырсыгы ачык иликтенүүдө

Кырсык болгон жерден тартылган сүрөт.

Украиналык эксперттер Иранда кыйраган учакты иликтеп бүтүп, бир бөлүгү мекенине кайтты. Эксперттердин дагы бир бөлүгү сөөктөрдүн өздүгүн ДНК анализдин жардамы менен аныктап, аны жакындарына өткөрүп беришмекчи.

Иранда кыйраган украин учагынын эки кыймылдаткычы тең күйбөгөнү эч кандай аспабы эле көрүнүп турат. Анда ыштын, сыныктын же жарылуунун изи жок. Болгону кыймылдаткычтын айрым бөлүктөрү кыйшайып калган. Муну эксперттер өз көзү менен көрүп, корутунду чыгарып жатышты.

- Эки кыймылдаткычтын тең ичиндеги бардык баралары бүтүн. Кыймылдаткычтар күйгөн эмес, - деген бүтүмгө келип жатышты алар.

Украинанын Коопсуздук жана коргоо кеңешинин катчысы Алексей Данилов Иран аткан ракета учкучтар отурган кабинага тийип жарылганын ырастады.

Алексей Данилов.
Алексей Данилов.

- Украин бийлигинде учак сырткы чабуулдан улам кулаганына далилдер бар эле. Иран бийлиги ошол далилдерден улам күнөөсүн мойнуна алганга аргасыз болду, - деди ал.

Кырсыктан 176 киши каза болгон. Эксперттер учактагы отургучтарга сайылып калган ракетанын сыныктарын да таап чыгышты.

Азыр Иранда Украинанын ДНК аркылуу анализ кылуучу эксперттери гана калды. Украинанын Коопсуздук кызматы учактын кыйрашына байланыштуу үч багытта тергөө жүргүзө баштады. Алар - «Атайылап киши өлтүрүү», «Аба транспортунун коопсуздук эрежелерин бузуу» жана «Мүлктү жок кылуу» беренелери. Ал арада Ирандын расмий өкүлү Али Равии билдирүү жасап:

- Украин учагына ракетанын атылышы, 176 кишинин каза болушу - АКШнын Иранга каршы саясатынын кесепети, - деди.

Буга чейин Иранда Ислам революциясынын сакчылар корпусунун өкүлү Ирандын ракета чабуулунан коргонуу бөлүмүнүн оператору жарандык учакты канаттуу ракета деп ойлоп алганын мойнуна алган:

- Оператордо чечим кабыл алууга болгону 10 гана секунд болгон. Ушундай шартта ал туура эмес чечим кабыл алган.

«TL groups» иликтөө компаниясынын улук талдоочусу Стивен Залага Американын канаттуу ракетасы болжол менен 30 метр бийиктикте учарын, ал эми Украинанын учагы андан алда канча бийикте баратканын билдирди. Анын айтымында учактын кыйрашына технологиялык жана усулдук каталар да себеп болгон. Мисалы, Ирандын ракета чабуулунан коргонуучу жабдыктары жарандык учак менен чыныгы ракетаны айрып тааный албайт. Ага карабай Ирандын бийлиги АКШнын аскер базаларына ракета менен чабуул койгондон кийин да өлкөнүн аба жолдорун ачык бойдон калтырган. Башкача айтканда жарандык учактардын учуп-конушун токтоткон эмес.

Иран өкмөтү «Украинанын «Боинг 737» учагы абага көтөрүлгөн соң аскердик база тарапка карай бурулганы да шектүү болгон» деп билдирүү тараткан. «Flightradar24» сайтындагы ачык булакта украин учагы кадимки багыты менен гана баратканын көрсөтүп турат.

Иран дүйнөлүк коомчулукта кыйла тоталитардык режимди карманган өлкө катары таанылган. Ага карабай Иран бийлиги жарандык учакты армиясы атып алганын мойнуна алып, эл аралык эксперттерди кырсык болгон аймакка киргизди.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Кумтөрдөгү кырсыктар үч өмүрдү үзүп тынды

Кумтөр кени.

Кумтөр алтын кенинде акыркы айларда эле кырсыктан үч адамдын өмүрү кыйылды.

Кумтөр кенинде 15-февралда экскаватордун айдоочусу көлмөгө чөгүп каза тапты.

Ысык-Көлдүн Барскоон айылынын тургуну Жеңиш Ибраимакунов Петров көлүнө жакын көлмөнүн үстүндө калдыктарды тазалоо иштерин жүргүзүп жатканда муз жарылып, экскаватору менен кошо сууга түшүп кеткен.

Кечки саат алтыда сууга түшүп кеткен Жеңиштин сөөгү эртеси табылып, 17-февралда жерге берилди.

«Ортомчу ишкана аркылуу ишке орношуп, андан кийин Кумтөр менен түз келишим аркылуу иштеп жатканына беш-алты жыл болгон экен. Биздин айылда Кумтөрдө иштегендер көп. Кооптуу болсо да алар бул окуядан кийин деле ишин улантып келе жатат. Айла жок, ар биринин үй-бүлөсү, бала-бакырасы бар, аларды багыш керек», - деди Барскоон айыл өкмөтүнүн башчысы Жаныбек Усенбаев.

1966-жылы туулган Жеңиш Ибраимакуновдун артында үч баласы, жубайы калды.

Кырсыктан кийин «Кумтөр голд компани» кыскача маалымат таратып, анда экскаваторчу план боюнча иштеп жатканда кырсыкка кабылганы айтылган. Ишкана окуянын чоо-жайын иликтеш үчүн жумушчу комиссия түзүлгөнүн билдирген.

Бул Кумтөр кенинде болгон жалгыз кырсык эмес. 2019-жылы 1-декабрда Лысый өрөөнүндө жер катмары көчүп, эки адамдын өмүрү кыйылган. Бир айдан ашуун издөө иштеринен жыйынтык чыкпаган соң маркумдардын жакындары издөө иштерин токтотууга макул болушкан.

56 жаштагы Салтанат Жапарова – декабрда Кумтөрдө кырсыктап каза болгон жумушчулардын бири Өмүрбек Ишенбековдун апасы.

«Уулум он жылдан бери Кумтөрдө иштеп жаткан. Ошол күнү Кумтөрдүн өзүндөгү ишин жыйынтыктап, Бишкектеги кеңсесине которулмак. Кырсык экен, каза болуп калды. Негизи коопсуздук маселеси жакшы каралган эмес, эмнеге аны түнкүсүн да иштетишет? Кумтөрдүн жетекчилиги кырсык боло электе төгүндү күн сайын беш метрден жылып жатканын билишкен экен. Бирок ага карабай эле оор техника жиберип, жумушчуларды иштете беришкен. Кырсык болгондон кийин деле өлкө башчысынан тартып премьер-министрлерге чейин үн каткан жок. Окуя болгон жерге басып келип, абалды сурап койгонго жарашкан жок. Менин баламдан тышкары ал жерде канча деген адамдар иштейт. Мына, аз күн мурун экскаватор айдаган жумушчу да каза болуп калды. Аны эмнеге муздун үстүнө чыгарып иштетишет?» - деп суроо салды ал.

Ал эми Жети-Өгүз районунун акими Мурат Раматов былтыр кырсыктан ишкананын эки кызматкери каза болгондон кийин мекеме аралык комиссия түзүлгөнүн билдирди.

Саруу айылынын тургуну, коомдук активист Нарис Калчаев Кумтөр маселесине байланыштуу оюн «Азаттыкка» билдирип жатып, бул кырсыктардын алдын алууга болот эле деп эсептейт.

«Жогорку Кеңеш Кумтөр боюнча мамлекеттик деңгээлдеги бир эмес, эки комиссия түзүп берген, - деди ал. - Бирок ага карабастан иш ордунан жылбай турат. Бардык кырсыктардын алдын алууга мүмкүн эле, бирок көңүлкош мамиле өлүм менен аяктап жатат. Азыр акыбал оор, Кумтөр иштеп жатат. Алты жылдан кийин келишим бүтөт. Мамлекет өзү Кумтөрдөн калган калдыктарды туура тейлей албай калышы мүмкүн. Кажы-Сай, Миң-Куш сыяктуу калдыктар көмүлгөн жерди тейлей албай, донорлорду издеп жатканы өкүндүрөт. Мисалы Монголия өз жериндеги кендерди иштетүүгө макул болбой, лицензияларын кайтарып алды. Биздин бийлик, эл биргелешип иштешсе, ошондой эле жыйынтык алмакпыз».

Ысык-Көл облустук ички иштер башкармалыгынын расмий маалыматына ылайык, алтын кенинде болгон эки кырсыкка байланыштуу окуяны Жети-Өгүз райондук ички иштер бөлүмү Кылмыштар жана жоруктардын бирдиктүү реестрине каттоого алган.

Кыргыз Республикасынын Жазык кодексинин 258-беренесине ылайык тергөө иштери башталган. Буга чейин түзүлгөн мекеме аралык комиссиясынын корутундусу келсе, сөз болуп жаткан фактыларга укуктук жактан баа берилет.

Ал эми эколог Динара Кутманова Кумтөрдөгү коопсуздук маселеси орчундуу экенин эске салды:

Динара Кутманова.
Динара Кутманова.

«Көчкүнүн алдында калганы – калдыктар күндө жылып жатканында да. Алар эмне үчүн калдыктар жаткан жерде ишти улантат? Экинчи маселе – көлгө экскватор эмнеге барып жатканында. Чалгындоо иштери кандай жүрүп жатат? Мөңгүлөр кайсы жеринен бузулуп жатканы мага адис катары чоң суроо бойдон калды. Негизинен эле көптөгөн эрежелер бузулуп жатат. Рекультивация кылууга каралган акча кайда экени белгисиз. Ал эми 10 миң гектардын ордуна 16 ми гектар жерди берип, ал жерде карьерди казып жатышат».

Борбор Азиядагы эң ири алтын кендердин бири болуп саналган Кумтөрдү канадалык «Центерра Голд» компаниясы иштетет. «Центеррада» Кыргызстандын үлүшү 26% тегерегинде.

Кумтөр алтын кени Кыргызстандын жылдык ички дүң өнүмүнүн 10% жакынын түзөт. «Кумтөр голд компанинин» маалыматы боюнча, Кумтөрдө 2675 киши толук режимде иштейт. Алардын 98% кыргызстандыктар. Эл аралык Валюта Фонду Кумтөр кенинде 2026-жылы алтын өндүрүү токтой турганын белгилеп, Кыргызстанды тез арада альтернатива боло алчу өндүрүштү ишке киргизүүгө чакырган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ошто жол кырсыгы жети адамдын өмүрүн алды

Өрттөнүп кеткен машине.

3-февралга оогон түнү саат 3 чамасында Өзгөн районунун Мырза-Аке айылында жол кырсыгынан жети адам мүрт кетти.

Кырсыкка учураган автоунаанын ичиндеги адамдар өрттөнүп кеткен.

Жол кырсыгы Мырза-Аке-Кара-Шоро жолунун 12-чакырымында болгон. Ош облусу боюнча жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо бөлүмүнүн үгүт жана үндөө боюнча тескөөчүсү Алтынбек Теңизбаевдин айтымында, айдоочу унаасын башкара албай, жол боюндагы электр мамысын сүзүп, ала салып кетип бетон дубалга барып урунган:

Алтынбек Теңизбаев
Алтынбек Теңизбаев

- Баштапкы маалыматка караганда жол кырсыгына айдоочунун автоунааны башкара албай калганы себеп болгон. Дагы бир себеби - унаага газ жабдыгы орнотулган экен, кырсык учурунда ал жарылып кеткен деген божомол бар. Бул маалымат экспертиза бүткөндөн кийин тастыкталат. Азыр ыкчам тергөө тобу жеринде иштеп жатат. Бул факты Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестрине катталды.

Жол кырсыгынан каза болгон жети адамдын сөөктөрүн Өзгөн райондук ооруканасынын мейитканасына жеткиришкен. Алар Өзгөн районунун Большевик айылынын 25-45 жаш курагындагы тургундары экени белгилүү болду. Жол кырсыгында эки тууганын жоготкон Большевик айылынын тургуну буларды айтты:

- Ооруканага таңга маал келдим. Каза болгондордун сөөгүн карап бирөөн да тааныган жокмун. Жеңем үстүндө кийген курткасынан тааныды. Дагы бирөөн таанып алып чыгып кетишти. Каза болгондордун арасында үчөөнүн үйлөнгөнүнө бир ай гана болгон. Булар улак тартыштан келе жатышкан экен.

Окуяга биринчи болуп күбө болгон Мырза-Аке айылынын тургуну Карим Таиров буларды айтып берди:

Карим Таиров
Карим Таиров

- Мен жакын жердеги ишканада кароолчу болуп иштейм. Алгач бир нерсе жарылгандай үн чыкты. Сыртка чыксам машина өрттөнө баштаган экен. Жакын жердеги оорукананын коопсуздук кутусунан өрт өчүргүч алып чыгып, бирок өчүрө албай койдум. Анан ооруканадан дарыгерлер да чыгышты. Машинанын ичиндегилерге жардам бере албадык. Газ идиши жарылган экен. Анан өрт өчүргүч чакырдык.

Ош облусу боюнча жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо бөлүмүнүн маалыматына ылайык, ушул жылдын башынан бери Ош облусунун аймагында 43 жол кырсыгы катталып, 12 адам каза болгон, 55 адам денесинен түрдүү жараат алган.

Ош облусу боюнча жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо кызматкери Алтынбек Теңизбаев буларды айтып берди:

- Чет өлкөдөн, айрыкча Түштүк Кореядан келген автоунааларда газ орнотулган. Ошто буга чейин автоунаадагы газ жабдыгы жарылган учур катталган эмес. Ош облустук ички иштер башкармалыгынын тергөө тобу, Өзгөн райондук ички иштер бөлүмүнүн тергөө тобу кырсык болгон аймакты карап чыгып, тийиштүү экспертиза дайындалды.

Ошто автоунаага газ орнотуучу онго жакын ишкана бар. Алардын биринин кызматкери Ёдгор буларды айтты:

- Биз бир күндө жок дегенде бир машинага газ орнотобуз. Баасы 22 миң сомдон 50 миң сомго чейин жетет. Азыр газ орноткондор көп. Алар күйүүчү майга акчаны үнөмдөө үчүн газ орнотушат. Себеби газ бензинге караганда арзан. Ал эми коопсуздугун ар бир айдоочу өзү көзөмөлдөшү керек. Машинанын моторунун майын, тетиктерин өз убагында алмаштырып турса газдын зыяны тийбейт. Ушуга чейин Ошто машинага орнотулган газ жарылганын уга элекмин.

Мырза-Акедеги жол кырсыгын милиция териштирип жатат. Автоунаадагы өрткө эмне себеп болгонун аныктоо үчүн экспертиза дайындалды. Каза болгондордун сөөгүн жакындары алып кетишти.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркия: Элазыгдагы зилзала 39 адамдын өмүрүн алды

Түркия: Элазыгдагы зилзала 39 адамдын өмүрүн алды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:18 0:00

Дача СУда калгандардын үмүтү

Дача СУда калгандардын үмүтү
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:19 0:00

Роуханинин учак кырсыгы боюнча сунушу

Ирандын президенти Хасан Роухани.

Ирандын президенти Хасан Роухани учак кырсыгын иликтеш үчүн атайын сот түзүүнү сунуш кылды.

Ирандын президенти Хасан Роухани 176 адамдын өмүрүн алган украиналык учактын кыйрашын иликтеш үчүн атайын сот түзүү туура болорун айтты.

- Сот бийлиги жогорку судьялар менен ондогон эксперттерден турган атайын сот түзүшү керек. Биздин элге бардык деңгээлде буга айыптуу же шалаакылыгы менен себепкер болгондор аныкталып, сот алдында жоопко тартылышы абдан маанилүү, - деди 14-январдагы телекайрылууда Роухани.

Ал «кечирилгис катага жол бергендердин баары жазасыз калбайт» деп убада берди.

Андан кийин эле Ирандын сот бийлигинин өкүлү Голамхоссейн Эсмаили учакты атып түшүрүүгө күнөөлүү деген шек менен бир канча адам камакка алынганын кабарлады. Бирок кармалгандар тууралуу толук маалымат берилген жок.

Мурдатан Иран Канада менен Украинаны учак кырсыгын чогуу иликтөөгө чакырган. Шейшембиде үч өлкөнүн авиация өкүлдөрү жолугушуп, иликтөөгө киришкени кабарланды.

8-январда таңга маал Тегерандын эл аралык аэропортунан Киевге жол тарткан учак асманга көтөрүлгөндөн көп өтпөй эле кулап түшкөн. Ичиндеги 176 адамдын бирөө да аман калган эмес. Учакта 82 ирандык, 57 канадалык, 11 украиналык, 10 швед, 10 ооган жараны, Германия менен Британиянын үчтөн жараны болгон. Кырсык Тегеран Ирактагы АКШ аскерлери жайгашкан базаларга сокку ургандан бир нече сааттан кийин болгон.

Расмий Киев «Украинанын эл аралык аба жолдоруна» таандык учакты Иран армиясы атып алганын каргашадан кийин дароо эле билгенин дүйшөмбүдө ачыкка чыгарды.

- Тегерандагы Украинанын элчилиги борбордук штабдын көрсөтмөсүнө ылайык аракеттенди. Бул биздин чечим жана биздин буйрук болчу. Биз Ирандан иликтөөчү топтун кырсык болгон жерге барышына уруксат алыш үчүн ушундай кадамга бардык. Тегерандан расмий уруксат алгандан кийин маалыматты өзгөрттүк, - деди Украинанын Улуттук коопсуздук жана коргоо кеңешинин катчысы Алексей Данилов.

Ал арада украин президенти Владимир Зеленский мындай маалыматты дароо ачыкка чыгарбаганы үчүн оппозициячыл депутаттардын катуу сынына кабылып жатат.

Ал эми Ирандын өзүндө аскер күчтөрү учакты зениттик ракета менен «кокусунан» атып алганын мойнуна алгандан бери өкмөткө каршы нааразылык жүрүштөрү токтой элек. Акыркы үч күндө Тегеран менен бир катар шаарларда миңдеген адамдар көчөгө чыгышкан. Бул маалда 30дай киши «уруксатсыз жыйындарга» катышканы үчүн камакка алынганы расмий кабарланды.

«Associated Press» агенттиги маалымдагандай, Интернетке таркаган видеолордо 12-январга караган түнү Тегеранда күч кызматтары Азади аянтындагы демонстранттарды көздөн жаш агызган газ колдонуп жана ок атып кубалаганын көрүүгө болот. «Reuters» агенттиги дагы бир видеолордо күч кызматкерлери демонстранттарды союл менен ур-токмокко алганы, жарадар болгон адамдар тартылып калганын маалымдаган.

Тегерандын полициясы «демонстранттарга каршы ок атылып жатат» деген маалыматты четке кагып, кызматкерлерге акциянын катышуучуларына «сабырдуулук менен мамиле кылуу» тууралуу буйрук берилгенин белгилеп жатат.

Тегерандагы өкмөткө каршы жүрүш. 14-январь, 2020-жыл.
Тегерандагы өкмөткө каршы жүрүш. 14-январь, 2020-жыл.

Мындан мурдараак Вашингтон Тегеранга демонстранттарга зомбулук көрсөтүүгө жол бербей турганын эскерткен.

- Иран бийлиги билип коюшу керек, АКШ жана башка дүйнө байкап турат. Биз күнөөсүз митингчилердин каны төгүлүшүн каалабайбыз, - деген Мамдепартаменттин басма сөз катчысы Морган Ортагус 13-январда.

Ал эми Британиянын премьер-министри Борис Жонсон Тегеран учактын атылганын «кечирилгис ката» катары моюнга алганын колдоп, Лондон Тегерандагы абалды «мындан ары да чыңалта бербей турганын» белгиледи.

Өткөн жумада Ислам революциясынын сакчылар корпусунун аскердик космос күчтөрүнүн командачысы Амирали Хажизаде анын кол астындагы бөлүктөр «трагедия үчүн жоопкерчиликти толугу менен өздөрүнө алышарын» билдирген. Ал эми Ирандын жогорку лидери аятолла Али Хаменеи курман болгон 176 кишинин жакындарынын кайгысын «тең бөлүшөрүн» айтып, Куралдуу күчтөрдү «кетириши мүмкүн болгон катасын карап чыгууга» чакырган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Ирандын күнөөсү, чек арадагы чыр

Украиналык учактын кырсыгынан курман болгондорду эскерүү. 11-январь, 2020-жыл.

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (6-12-январь, 2020-жыл).

«Ушундан көрө өлүп эле калбай...»

Бул аптада Тегерандан Киевди көздөй жол тарткан жүргүнчү учак асманга көтөрүлгөндөн көп өтпөй эле кыйрады. Каргаша 8-январда таңга маал болду жана 176 адамдын өмүрү кыйылды. Иран ишембиде, 11-январда учакты кокусунан атып алганын расмий ырастады.

Алгач бул билдирүүнү мамлекеттик телеканал жарыялады. Анда «Украинанын эл аралык аба жолдору» компаниясына таандык «учак Ислам революциясынын сакчылар корпусунун аскер базасын көздөй багыт алгандай көрүнгөнү, ошондон улам «душмандын объектиси» катары жаңылыш кабыл алынып, сокку урулганы» айтылган.

Ирандын генералы Амир Али Хажизаде 11-январда атайын билдирүү менен чыгып, жоопкерчилик толугу менен Ислам революциясынын сакчылар корпусунда экенин жарыялады:

-Учактын кыйраганын уккканда, ушундай алааматка күбө болгондон көрө өлүп эле калгым келди... Буз буга байланыштуу жоопкерчиликти толугу менен мойнубузга алабыз. Бийлик кандай гана чечим кабыл албасын, биз аны аткарабыз.

Ирандын президенти Хасан Роухани «Твиттердеги» баракчасына «Тегеран бул орду толгус жаңылыштыкка байланыштуу терең өкүнүчүн билдирет» деп жазды. Ал мындай кечирилгис катага жол бергендердин баарын жазалоого убада берди.

Өлкөнүн тышкы иштер министри Жавад Зариф бул алаамат адамдын катасы экенин белгилеп, «АКШнын авантюрасынан улам жаралган жагдай кошул-ташыл болгонун» кошумчалады.

Буга чейин Ирандын жетекчилиги Батыштагы бир катар өлкө башчылары менен эксперттердин «учакка ракетадан сокку урулган болушу ыктымал» деген билдирүүлөрүн караманча четке кагып жаткан эле.

Украина кенемте доолайт

Украинанын президенти Владимир Зеленский Иран катасын мойнуна алгандан кийин атайын билдирүү таратты. Ал Тегерандан кырсыктын ар тараптан толук иликтенишин талап кыларын жана Киев кенемте күтүп жатканын айтты.

Владимир Зеленский.
Владимир Зеленский.

- Эл аралык комиссия кырсыктын себебин иликтеп бүтө электе Иран украиналык учакты атып түшүргөнүн мойнуна алды. Бирок биз Тегеран күнөөнү мойнуна толук алышын талап кылабыз. Ирандан кырсыкты ачык иликтөө боюнча даяр экенин билдирген ишаратты, күнөөлүүлөрдү жоопко тартууну, мерт болгондордун сөөгүн мекенине кайтарууну, кенемте төлөп беришин жана дипломатиялык каналдар аркылуу расмий кечирим сурашын күтүп жатабыз, - деп айтылат Зеленскийдин билдирүүсүндө.

Кыйраган учактагы 176 кишинин тогузу экипаж мүчөлөрү болгон. Ажал тапкандардын басымдуу бөлүгү Ирандын жана Канаданын жарандары экени аныкталган. Андан сырткары кыйраган учакта Ооганстандын, Германиянын, Британиянын жана Украинанын жарандары отурган.

Вашингтон менен Тегерандын ансыз да чыңалып турган алака-катышы 3-январда АКШнын аба соккусунан Ислам Республикасынын таасирдүү генералы Касем Сулеймани өлгөндөн кийин ого курчуп кетти. Ал окуядан кийин Иран АКШ баштаган коалициялык күчтөр жайгашкан Ирактагы аскердик базаларга ракета чабуул койгон.

Мунун алдында Ирандын генералы Хусейн Салами Тегеран Вашингтондон өч аларын жарыялаган болчу:

- Америка колдогон жерлерге өрт койбуз. Алар кайсы жерлер экенин жакшы билишет.

АКШнын президенти Дональд Трамп 8-январда Жакынкы Чыгыштагы соңку жагдайларга байланыштуу кайрылуу таратты. Ал анда өзү кызматта турганда Ирандын өзөктүк куралга ээ болушуна жол бербей турганын айтты.

Трамп Тегеранды «эл аралык терроризмди колдойт» деп дагы бир ирет айыптады жана Вашингтон ага жаңы санкция саларын эскертти:

Дональд Трамп.
Дональд Трамп.

- Иран чегинип жатат, бул дүйнө үчүн жакшы жаңылык. Британия, Германия, Франция, Кытай жана Орусия сыяктуу державалар Иранга байланыштуу маселелерди чечүүдө жигердүү роль ойной турган мезгил келди. Алар Иран менен өзөктүк келишими боюнча өз позицияларын кайрадан карап чыгышы керек. Вашингтон Иранга жакын арада кошумча санкцияларды салат. Иран өзөктүк дымагын тыйып, террорчулукту колдогонун токтотушу зарыл.

Андан соң АКШ Конгрессинин Өкүлдөр Палатасы президенттин Иранга каршы аскердик акция жүргүзүү укугун чектеген резолюцияны жактырды. Демократтар үстөмдүк кылган палатадагы көпчүлүк мыйзам чыгаруучулар ирандык таасирдүү генерал Касем Сулейманини өлтүрүүгө кандай негиз болгону тууралуу Ак үйдүн түшүндүрмөсүнө анча ынанбай турушат.

Сөз болгон резолюция Сенат колдосо гана аткарууга милдеттүү болмокчу. Бирок жогорку палатаны Трамптын республикачыл тарапташтары көзөмөлдөгөнүн эске алуу менен, документ өтпөйт деп божомолдосо болот.

АКШ Иранга санкция салды

Буга удаа эле Кошмо Штаттар Ирандын сегиз жогорку расмий өкүлүнө каршы санкция киргизди. 10-январда Вашингтондогу басма сөз жыйынында мамлекеттик катчы Майк Помпео жана финансы министри Стивен Мнучин Ислам Республикасынын болот, металл өнөр жай тармагындагы 17 компаниясына да санкция салынганын жарыялашты.

Жазалоочу чараларга туш болгон аткаминерлердин арасында Ирандын Улуттук коопсуздук кеңешинин катчысы Али Шамхани, Куралдуу күчтөрдүн штаб башчысынын орун басары Мохаммад Реза Асхитани жана башкалар бар.

Финансы министрлигинин билдирүүсүндө белгиленгендей, президент кол койгон буйрук «Иран режими өзөктүк программасын, ракеталарды өркүндөтүү, терроризмди жана террордук уюмдарды колдоо, чөлкөмдөгү карасанатай таасирин өрчүтүү үчүн пайдаланган кошумча булактарды жана кирешени бутага алат».

Буга чейин да Вашингтон Иранга каршы санкция салып келген.

Ирандагы Ислам революциясынын сакчылар корпусунун жогорку командирлеринин бири, «Кудс» тандалма аскер бөлүгүнүн жетекчиси Касем Сулеймани 3-январда Багдад аэропортунун жанында америкалык авиациянын соккусунан курман болгон. Анда таасирдүү командир түшкөн автоунаага дрондон сокку урулганы айтылган.

АКШ армиясы бул операцияны жүргүзгөнүн моюнга алып, аны «коргонуу» максатында уюштурганын, Сулеймани Кошмо Штаттардын чөлкөмдөгү кызыкчылыктарына сокку урууга камынып жүргөнүн билдирген.

Генерал Касем Сулейманинин сөөгү 7-январда жерге берилди. Анын жаназасына жүз миңдеген киши келди жана 50дөй адам тепсендиде калып каза болду, дагы 200дөн ашыгы жабыркаганы кабарланды.

Кыргыз-тажик чек арасында кайра чыр чыкты

Баткен облусунун Баткен районуна караштуу Көк-Таш айылында кыргыз-тажик чек арасында дагы чуу чыкты.

Айрым айылдыктар 11-январда Ош-Баткен-Исфана жолун бууп, кайра милиция күч менен ачты. Анда айрым автоунааларга зыян келтирилгени маалым болду. Мамлекеттик чек ара кызматы кыргыз-тажик чегинде абал салыштырмалуу туруктуу экенин, бирок чыңалуу сакталып турганын билдирди.

Көк-Таштын тургундары жана Тажикстандын Самониён айылынын тургундары өз аймактарында чогулуп турган учуру.
Көк-Таштын тургундары жана Тажикстандын Самониён айылынын тургундары өз аймактарында чогулуп турган учуру.

Бул окуяга Көк-Таш айылынын төрт тургунун «чек арадагы кырдаалды курчутууга аракет кылды» деген кине менен милиция кармап кеткени себеп болгон. Жергиликтүү тургундар аларды бошотууну талап кылып, жол бууган кадамга барышкан.

Мамлекеттик чек ара кызматы 11-январда Төрт-Көчө аймагында тажик жарандары Кыргызстандын жарандарынын автоунааларына таш ыргытканын кабарлады. Мекеменин маалыматына караганда, ошондон улам тараптар бири-бирин таш менен ургулашкан. Жергиликтүү бийлик өкүлдөрү менен жолугушууда тургундар эл жыш жайгашкан чек ара аймактарына туруктуу күзөт коюуну талап кылышты.

Президенттер сүйлөштү

Чек арадагы соңку жагдай боюнча 11-январда Кыргызстан менен Тажикстандын президенттери Сооронбай Жээнбеков менен Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон телефон аркылуу сүйлөштү.

Кыргыз президентинин басма сөз кызматынын маалыматы боюнча анда Жээнбеков эки өлкөнүн чек арасында туруктуу абалды сактоо зарыл экенин белгилеп, жарандардын күнүмдүк тиричилик чыр-чатактары өтө сезимтал болуп калганын кошумчалаган.

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

«Кыргыздар менен тажиктердин ортосунда көп кылымдан бери достук мамиле болуп келген, бар жана да боло бермекчи. Биз чек арадагы кырдаалдын курчуп кетишине жол бербешибиз керек. Тилекке каршы, акыркы убакта чек ара аймагында чыр-чатактар көп болуп жатат. Кечээ эле Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасында кезектеги чыр-чатак катталды», - деп айтылат президенттик аппарат тараткан маалыматта.

Жээнбеков мындай окуялардын алдын алыш үчүн жергиликтүү калктын арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүш керек белгилеп, ЖМКдагы чагымчыл маалыматтар эки өлкөнүн коңшулук жана достук мамилелерине туура келбей турганын айткан.

Кыргыз президенти биргелешкен иликтөөнүн натыйжасында чек арадагы чыр-чатактын чыгышына күнөөлүүлөрдү жазага тартыш керек экенин кошумчалаган.

Кыргызстандын премьер-министри Мухаммедкалый Абылгазиев өлкөнүн күч түзүмдөрүнө Баткен облусунда болуп өткөн окуяга байланыштуу кыргыз-тажик тилкесинде мамлекеттик чек араны кайтарууну жана коргоону күчөтүүнү тапшырды.

Тажик тараптын дооматы

Тажик тараптын маалыматы боюнча, 9-январь кечинде Көк-Таштын тургундары Султанбек Абдуллаев деген тургундун үйүнүн жанына чогулуп, тажик жарандарынын жолдон өтүшүнө жолтоо кылышкан. Кечки саат 21.30дар чамасында кыргыз жарандары коңшу өлкөнүн Кожоало айылынын тургуну Зафар Азамовдун автоунаасына таш менен ургулап, терезесин сындырган.

Тажикстандын расмий органынын маалыматында коңшу өлкөнүн тургундары ошондон кийин гана кыргызстандыктардын автоунаасына таш ыргытканы, ал эми 10-январга караган түнү эки жолу кыргызстандыктар мергенчи мылтыктан ок атканы айтылган. Ошондой эле атылган октордун бири тажикстандык милиция кызматкерине тийгенин, андан эч ким жабыркабаганы да кеп болгон.

Бирок кыргыз тарап окуянын өнүгүшү боюнча тажик бийлигинин бул маалыматынын толугу менен четке какты.

Акыркы жолу 18-декабрда Баткен районунун Көк-Таш айылында чек арада чыр чыккан. Анда кыргыз тараптан баш-аягы алты киши жабыркаган. Анын ичинде Ички иштер министрлигинин (ИИМ) ички аскеринин бир кызматкерине жана Баткендин Самаркандек айылдык кеңешинин депутатына ок тийген.

Журналист кол салууга кабылды

Бишкекте 9-январда түшкө маал «FactCheck» порталынын редактору Болот Темиров сабалды. Темировдун айтымында, аны басылманын кеңсесинин жанынан олбурлуу үч жигит ур-токмокко алгандан кийин телефонун тартып алышкан.

Болот Темиров кол салууну өзүнүн журналисттик ишмердиги менен байланыштырган жана «FactCheck» порталы жарыялаган Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун жубайынын буюмдары жөнүндө иликтөөгө байланышы мүмкүн деп божомолдоп жатканын белгилеген.

Жогорку Кеңештин депутаты Искендер Матраимов журналист Болот Темировго кол салуу боюнча пикирин билдирди. Ал «Фейсбуктагы» баракчасына Темировдун сабалышы анын кесибине байланыштуубу же башка себептери барбы деген суроо тактала элек экенин жазган.

«Эгер журналисттин сабалышы анын ишмердүүлүгүнө байланыштуу болсо, ал туура эмес жана демократиянын принциптерине көлөкө түшүрөт. Журналист гана эмес, башка жарандардын да сабалышы - мыйзамга каршы аракет. Тиешелүү органдар ыкчам иштеп, болгон мүмкүнчүлүктөр менен шектүүлөрдү таап, жазасын бериши зарыл», деп жазган Искендер Матраимов.

Болот Темиров.
Болот Темиров.

Журналистке кол салууну айыптап бир нече медиа уюм жана журналисттер билдирүү таратышты. «Медиа Полиси» институтунун баракчасына жарыяланган билдирүүдө «Темировдун сабалышы - журналисттик иликтөө менен алектенгендерди коркутуу актысы» экени айтылган.

Акыйкатчы Токон Мамытов «Factcheck.kg» сайтынын редактору Болот Темировдун сабалышын жакшылап иликтөөгө чакырды жана журналисттин окуясын көзөмөлгө аларын кошумчалады.

Бугу улай эле Ички иштер министрлигинин (ИИМ) жетекчилиги Болот Темировдун токмоктолушуна байланыштуу фактыны көзөмөлгө алганын жарыялады. Бишкек шаардык милициясы журналистти сабагандарга издөө жарыялады.

Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюмунун (ЕККУ) сөз эркиндиги боюнча өкүлү Арлем Дезир «FactCheck» порталынын редактору Болот Темировго кол салууну айыптады. Ушундай эле мазмундагы билдирүүнү АКШнын Кыргызстандагы элчилиги да таратты. Анда элчилик кол салууну сынга алып, аны тез иликтөөгө чакырган президент Сооронбай Жээнбековдун аппаратына үндөш пикирде экенин билдирген.

«Жалпыга маалымдоо каражаттары журналисттер коркутуп-үркүтүүгө кабылбай иш алып барган учурда гана эркин болууга мүмкүнчүлүк алышат. Окуянын так иликтенип жана кол салууга күнөөлүүлөрдүн кечиктирилбестен жоопко тартылышы, Кыргыз Республикасынын өз демократиялык баалуулуктарын жана эркин жана ачык басма сөздү коргоо салтын улантышы чоң мааниге ээ», деп айтылган билдирүүдө.

Бишкек шаардык милициясы «FactCheck» порталынын редактору, журналист Болот Темировго кол салууну «Тоноо» беренеси менен тергеп жатат. Бул тууралуу шаардык милициянын басма сөз катчысы Улан Жумаков билдирди.

- Темировдун телефонун алып кетишиптир, ошондуктан тоноо фактысы боюнча текшерүү башталды. Экспертизанын жыйынтыгына жараша тергөөчү беренесин өзгөртө алат, - деди Жумаков.

Учурда журналистке кол салгандарды аныктоо боюнча иштер жүрүүдө. Азырынча алар кармала элек.

«FactCheck» порталы Кыргызстанда коррупциялык көрүнүштөрдү жана бийлик өкүлдөрүнүн мыйзамсыз аракеттерин ашкерелеген журналисттик иликтөөлөрү менен белгилүү боло баштаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Украина аза күтүп жатат

Ирандын Киевдеги элчилиги сыртында. 8-январь, 2020-жыл.

Украиналыктар 9-январда аза күтүп жатышат. Ал арада Ирандын Жарандык авиация уюму Тегерандын четиндеги кырсыктын себептери тууралуу баштапкы отчётун жарыялады.

«Украинанын эл аралык аба жолдору» компаниясына таандык учак шаршембиде эртең менен Тегерандан Киевге учуп чыгары менен кулаганда борттогу 176 киши каза тапкан.

Баштапкы баяндама жердеги күбөлөрдүн, башка учактагылардын көргөзмөлөрүнө таянып түзүлдү. Маалыматтарга караганда, «Боинг 737-800» аэропорттон көтөрүлөрү менен белгисиз техникалык мандемден улам артка бурулган, учак асмандан күйө баштаган.

Документте «аэропорттун зонасынан чыгыш үчүн адегенде батыш тарапка багыт алган учак техникалык маселе чыккандан кийин оңго бурулуп, артка кайтууга аракеттенген маалда кулаганы» айтылат. Пилоттон чукул кырдаал же жардам сураган белги түшпөгөнү да белгиленет.

Украин президенти Владимир Зеленский өкмөт кырсыктын бир нече версиясын карап жатканын билдирди. Мамлекет башчы 8-январь күнү кечинде теле кайрылуусунда элди айың кептерден, «атайлап уюштурулган кутум болгон» деген жоромолдордон, шашылыш тыянактардан карманууга чакырды:

- Биздин негизги максатыбыз - албетте, кырсыктын себептерин так аныктоо. Биз сөзсүз чындыкка жетебиз. Бул үчүн эл аралык мыйзамдарга ылайык кылдат жана көз каранды эмес иликтөө жүргүзүү зарыл. Аны Иран Ислам Республикасынын Жарандык авиация агенттигинин жетекчилиги дайындаган комиссия жүргүзмөкчү.

Учак кырсыгынан каза тапкандар. Украина. 2020-жыл.
Учак кырсыгынан каза тапкандар. Украина. 2020-жыл.

9-январда Тегеранга барган украиналык тергөөчүлөр ракета соккусу же терроризм версиялары да жакшылап изилденерин маалымдашты.

Кырсык Иран АКШ баштаган коалиция күчтөрү жайгашкан Ирактагы аскердик базаларга сокку ургандан көп узабай болгондуктан, ракеталардын бири учакка тийгени тууралуу жоромолдор да айтыла баштаган. Бирок коопсуздук эксперттеринин айрымдары трагедияга техникалык маселе себеп болгонун айтышууда. «Reuters» агенттиги аттарын атабаган адистерге таянып маалымдагандай, Батыштын чалгын кызматтары «учакка ракета тийген эмес» деген тыянакка келишкен.

Украинанын Тышкы иштер министрлиги курман болгондордун арасында жети өлкөнүн жарандары бар экенин шаршембиде билдирген. Тактап айтканда ирандык 82, канадалык 63, украиналык 11 киши, андан тышкары Швециянын, Германиянын, Ооганстандын жана Британиянын жарандары болгон. 9-январь Украинада аза күтүү күнү деп жарыяланды.

Ал арада Канада Тегеран менен түз дипломатиялык байланышы жок болгону менен иликтөөгө катышкысы келерин билдирди.

Иранда украиналык учак кырсыкка кабылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00

Премьер-министр Жастин Трюдо Оттавадагы басма сөз жыйынында каза болгон 138 кишинин кайсы бир деңгээлде Канада менен байланышы бар экенин айтты.

Маркумдардын көбү иран жамаатынын мүчөлөрү, негизинен Эдмонтон аймагынын жашоочулары болгон.

- Сөз жок, абдан кайгырып турабыз. Ошол учакта жамаатыбыздын бир пайызын жоготтук. Мен жакындан, жакшы билген кишилер эле. Кырсык жамаат мүчөлөрүбүзгө абдан таасир этти, - деди Эдмонтондун тургуну Пайман Парсеян.

Канада Иран менен дипломатиялык мамилени 2012-жылы үзгөн. Оттава жана Тегеран менен байланыштар керек болгон учурда Италия аркылуу жүргүзүлөт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.



Кыргыз-казак чек арасында кайрадан тыгын

Кыргыз-казак чек арасынын "Ак-Тилек" автожол өткөрмө бекетинде бир нече чакырымга созулган тыгыны пайда болду. 7-январь, 2020-жыл

Өткөн дем алыштан тарта кыргыз-казак чек арасынын "Ак-Тилек" автожол өткөрмө бекетинде оор жүк ташуучу унаалардын тыгыны пайда болду.

Айдоочулардын айтымында, буга казак тараптын эл керектөөчү товарларды жүктөп, транзит менен бараткан автоунааларга электрондук пломбу басуу тартиби себеп болду. Мамлекеттик чек ара кызматынын жетекчилиги эки тараптын чек арачылары жүктү жана жүргүнчүлөрдү өткөрүүгө атайын чектөө жок, бирок Казакстандын Кирешелер боюнча мамлекеттик комитетинин электрондук пломбго байланышкан текшерүүлөрү чек арада оор жүк ташуучу унаалардын тыгынын пайда кылууда деп билдирди.

Жаңы эреженин "жаңылыгы"

Кыргыз-казак чек арасынын "Ак-Тилек - Кара-Суу" автожол өткөрмө бекетинде өткөн дем алыш күндөрү оор жүк ташуучу унаалардын узундугу бир нече чакырымга созулган тыгыны пайда болду. Кыргызстан тарабында кезек күткөн айдоочулардын алды үч аптадан бери Казакстандын чек ара көзөмөлүнөн өтө албай турушканын айтып, даттанышты.

Кыргызстандан Орусияга жүк тартып бараткан Павел аттуу айдоочу тыгындын себебин былтыр жыл соңунда казак тарабы жаңыдан киргизген чек арадан өткөрүү тартиби менен байланыштырды:

- Электрондук пломбулар жок болгондуктан, чек ара көзөмөл өткөрмөсүнөн ары коё бербей жатышкандыгын айтышууда. Бул жерде кезекте турган оор жүк ташуучу унааларды артына, кайра Кыргызстан тарапка кайтарып жатышат. Бизге мындан башка эч нерсе деп айтышкан жок. Жүк ташуучу унаалар жаңы жылга чейин чек арадан электрондук пломбусу басылбай эле кирип жатышкан болчу. Азыр эми бизге "транзиттик жүктү Казакстандын аймагы аркылуу алып өтүү үчүн жүк ташуучу унааларга электрондук пломбу бастыруу керек деген жаңы эрежелер чыкты" деп, бизге эми гана эскертип жатышат. Чек аранын ары жагына чейин ошондой пломбу менен өтүшүбүз керек экен.

Пломбулар жетишпей калганда...

Кыргызстандын айдоочулары Казакстандын Кирешелер боюнча мамлекеттик комитети текшерип, эл керектөөчү товарларды алып өтүү үчүн электрондук пломбуларды бастырууну талап кылып жатканын айтышууда.

Кыргыз-казак чек арасы. 7-январь, 2020-жыл
Кыргыз-казак чек арасы. 7-январь, 2020-жыл

Кыргызстандын мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасынын орун басары Абдикарим Алимбаев Казакстан тараптан басылчу электрондук пломбунун жетишсиздигинен улам үч күндөн бери чек арада жүк ташуучу унаалардын тыгыны пайда болгонун ырастады:

- Азыркы убакта "Ак-Тилек" авто жол чек ара өткөрмөсүндө жүзгө чукул оор жүк ташуучу унаалар кезекте туруп, ал жерде тыгын болуп жатат. Биздин жүк ташуучу автоунаалар Казакстандын аймагына өткөндө казак тарап аларга электрондук пломбу басышат. Анан аны Казакстан менен Орусиянын чек арасына жеткенге чейин текшерип турушат. Бул эми эл керектөөчү товарларды жүктөгөн машинелерге гана тиешелүү. Анын башка жүктөргө эч кандай тиешеси жок. Мына ошого байланыштуу өткөн дем алыш күндөрү бизде бир аз көйгөйлүү маселе пайда болду. Анткени казак тараптын айтымында, электрондук пломбулардын жетишсиздигинен чек арада топтолгон оор жүк ташуучу унаалардын тыгыны пайда болду. Азыркы мезгилде ошол маселени жөнгө салуу боюнча Кыргызстан менен Казакстандын чек ара кызматтарынын ортосунда жолугушуу өтүп жатат. Анын жыйынтыгы менен биз оор жүк ташуучу унааларды тездетип өткөргөнгө аракет кылабыз.

Кыргызстан менен Казакстан Орусия баш болгон ЕАЭБ уюмуна мүчө. Уюмга мүчө мамлекеттердин аймагында капиталдын, товарлардын жана эмгек күчүнүн эркин жүгүртүлүшү бул келишимдин негизги жобосу катары каралган. Бирок Казакстан тарап өз кезегинде кыргыз-казак чек арасындагы чектөөлөр менен текшерүүлөрдү "Кыргызстан аркылуу кирчү аткезчилик товарлардын агымын көзөмөлдөө аракети" деп чечмелеген жайы бар.

Казак тараптын катаал текшерүүсү

Эки тараптуу сүйлөшүүлөрдөн соң 2018-жылы бул маселе жөнгө салынгандай болгон. Бирок Казакстандын Кирешелер боюнча мамлекеттик комитети Кыргызстандан кирген жүктөрдү чек аранын ары жагында кайрадан текшере баштаганы былтыр 10-декабрдан тарта күчөгөнү белгилүү болгон.

Кыргызстандын мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасынын орун басары Абдикарим Алимбаев казак тарап чек аранын аркы жагында фискалдык текшерүү иштерин жүргүзүп, мындай текшерүүлөр оор жүк ташуучу унаалардын агымын чек арадан ылдам өткөрүүгө тоскоолдук жасап жатканын айтты:

- Эки тараптын мамлекеттик чек ара кызматтары тарабынан жүктүн жана жүргүнчүлөрдүн өтүшүнө эч кандай тоскоолдук жок. Бирок Казакстандын кирешелер боюнча мамлекеттик комитети биздин жүк ташуучу унааларды чек аранын ары жагынан текшерип жатышат. Бирок ал текшерүү чек ара тилкесинде эмес. Ары жагында. Ошондуктан казак тараптын чек арачылары "оор жүк ташуучу унааларды тез эле өткөрүп жатабыз, тигил жактан комитеттин кызматкерлери текшерип жатышат" деп айтышууда. Мына ошолор биздин жүк ташуучу машинелердин чек арадан өтүшүнө тоскоолдук келтирип жатышат. Бул маселе боюнча эки тараптын өкмөттөр ортосунда дагы сүйлөшүүлөр жүрүүдө.

Соңку эки жылдан бери кыргыз ишкерлеринин товарларын Казакстандын чек арачылары өткөрбөй койгон учурлар бир нече ирет катталды. Муну Казакстан тарап расмий түрдө бышыктабаганы менен, чек арадагы чектөөлөрдүн чыныгы себебин экономикалык талдоочулар Кыргызстан аркылуу өтчү транзиттик жүктөрдүн агымын басаңдатууга байланыштырган.

Транзиттик жүктү "Хоргоско" буруунун амалы

Казакстандын мурдагы премьер-министри Бахытжан Сагинтаев Кыргызстанды чек арадагы чабал бажы көзөмөлү үчүн сындап, аткезчилик тыйылбай жаткандыгын жүйө келтирген. Буга байланыштуу 2017-жылы кыргыз-казак чек арасы бир нече күнгө жабылган. Кыргызстан аны экономикалык басым көрсөтүү катары кабыл алып, кандайдыр бир доомат болсо, чек араларда үч тараптуу бажы көзөмөлүн киргизүүнү сунуштаган. Айрым кыргыз дипломаттары жасалма тоскоолдуктарды Кыргызстан аркылуу өтчү эл аралык транзиттик жүктүн агымын азайтып, аны казак-кытай чек арасындагы "Хоргос" базары аркылуу алып өтүүгө багыттоо далалаты катары карашкан.

Экономика боюнча адис Айылчы Сарыбаев муну мамлекеттик деңгээлдеги экономикалык блокада катары кабыл албаган менен анын артында тымызын тиреш бар деп түкшүмөлдөдү:

- Орусия же болбосо Казакстан мамлекеттик деңгээлде Кыргызстанга ачык түрдө экономикалык басым жасай алышпайт. Анткени ошондой жол менен мамлекеттер аралык мамилени бузууга эч ким кызыкдар эмес. Ал эми эң эле негизги себеп - аларда дагы, бизде дагы эң эле кооптуу таасир эткен аткезчилик каналдары. Ал эми электрондук пломбу деген аны эч качан оозуктай албайт. Бул эми жөн эле шылтоо. Жөн эле көз жазгырмай. Аткезчиликтин өтө турган жолдору толтура. Ошондуктан бул жерде эки ортодогу акча кызыкчылыгы биринчи орунда. Мына ушул сыяктуу талаш-тартыштарды шылтоолоп, эки ортодогу кандайдыр бир маселелерди чечип алуу ыкмасы деп түшүнсөк болот.

Кыргызстандын мамлекеттик чек ара кызматы учурда Кыргызстан менен Казакстандын ортосундагы сегиз чек ара өткөрмө бекети штаттык режимде иштеп жатканын билдирди.

Буга чейинки чек ара инфраструктурасын жаңылоого байланыштуу эки тараптуу макулдашууга ылайык "Ак жол-Кордой" автожол өткөрмө бекети быйыл январь айынын экинчи жарымынан тарта белгисиз мөөнөткө чейин жабыла турганы мурда жарыяланган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иранда украиналык учак кырсыкка кабылды

Иранда украиналык учак кырсыкка кабылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00

Иранда кулаган учакта жети өлкөнүн жарандары болгон

Тегерандагы Имам Хомейни аэропортунда кулаган «Боинг 737-800» үлгүсүндөгү украиналык учактагы кеминде 176 жүргүнчү жана экипаж мүчөлөрү мерт болду.

8-январдын таңында Ирандын борбору - Тегерандагы Имам Хомейни аэропортуна жакын жерде кулаган учак Киевдеги Борисполь аэропортуна багыт алган.

Иранда украиналык учак кырсыкка кабылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00


Тегерандагы Имам Хомейни аэропортунда кулаган «Боинг 737-800» үлгүсүндөгү украиналык учакта бараткан 176 жүргүнчү жана экипаж мүчөлөрү мерт болду. Бул тууралуу Ирандагы мамлекеттик каражаттарына таянып «Reuters» агенттиги жазып чыкты.

Тегерандагы авиа кырсыкта курман болгондордун арасында 7 өлкөнүн жарандары болгон. Украинанын тышкы иштер министри Вадим Пристайко учакта ирандык 82, канадалык 63, украиналык 11 киши, андан тышкары Швециянын, Германиянын, Ооганстандын жана Британиянын жарандары болгонун «Твиттерге» жазды.

«Украинанын эл аралык аба жолдору» компаниясына таандык «Боинг 737-800» шаршембиде эртең менен Тегерандан учуп чыгары менен кулаган. Бортунда 176 киши, анын ичинде экипаждын 9 мүчөсү бар болчу. Ирандын Транспорт министрлигинин басма сөз катчысы Касем Бинаиздин айтымында, моторлордун бирин өрт чалгандан кийин пилот учакты башкара албай калган.

Украинанын президенти Владимир Зеленский бардык жарандык учактарды текшерүү тапшырылганын билдирди.

Курман болгондордун жакындарына көңүл айткан президент Омандагы эс алуусун токтотуп, Киевге жөнөдү.

«Фейсбуктагы» комментарийинде Зеленский ар кандай жоромолдордон, айың кептерден карманууга чакырды.

Ичинде 170тен ашык жүргүнчү жана экипаж бар «Боинг 737-800» үлгүсүндөгү учак жергиликтүү убакыт боюнча саат 5:15та аэропорттон учуп чыгышы керек болчу. Учак көтөрүлгөндөн көп өтпөй кулаган.

Ирандын расмий жана жарым-жартылай расмий маалымат каражаттары кырсыкка техникалык мүчүлүштүк себеп болушу мүмкүн экенин билдиришүүдө.

Кырсыкка кабылган «Боинг 737-800» - абдан көп колдонулган бир моторлуу, эки кыймылдаткычы бар лайнер. Ал көбүнесе кыска жана орто аралыктагы каттамдарга учат. Дүйнөдө мындай үлгүдөгү миңдеген учактар учуп жүрөт.

Аймактагы курчуган кырдаал

Украиналык учактын кулашы Иран менен АКШнын мамилеси кескин курчуп, аймакта кырдаал чыңалып турган учурда болуп отурат.

8-январда Иран баллистикалык ракета атып, Ирактагы бир канча аймакка сокку урду. Пентагон анын ичинде АКШнын аскерлери жайгашкан эки база бар экенин кабарлады.

Коргоо министрлигинин өкүлү Жонатан Хоффман «ракеталар Ирандан атылганы анык» деп билдирди. Анын айтымында, Айн-Асад жана Эрбил аскердик базаларына сокку тийген.

Бул базаларда АКШнын жана «Ислам мамлекети» террорчул тобуна каршы операция жүргүзгөн коалициянын аскерлери жайгашкан.

«Биз учурда аскердик чыгым боюнча алгачкы талдоо жүргүзүп жатабыз. Кырдаалды баалаганга жараша америкалык персоналды, өнөктөштөрдү коргош үчүн керектүү чара көрөбүз», деп айтылат АКШнын Коргоо министрлиги тараткан билдирүүдө.

Ал эми Кошмо Штаттардын президенти Дональд Трамп «Твиттердеги» баракчасына чыгым эсептелип жатканын билдирип, «азырынча баары жакшы» деп жазды.

«Биздин армия дүйнөдөгү эң кубаттуу жана эң жакшы жабдылган» деп айтылат президенттин «Твиттердеги» эки саат мурунку постунда.

Ошондой эле Трамп кырдаал боюнча АКШ убактысы боюнча эртең менен билдирүү жасай турганын белгилеген.

Бир нече саат мурун Ирандын Ислам революциясынын сакчылар корпусунун өкүлү аскердик базага коюлган чабуулду генерал Касем Сулейманинин өлүмү үчүн өч алуу деп баалаган.

Иран тарап бул операция «Шейит кеткен Сулеймани» деп аталарын жана анын максаты мындан ары адам өлүмүн көбөйтпөш үчүн аймактан АКШ аскерлерин чыгаруу экенин билдирүүдө.

Ирандын мамлекеттик телеканалы Ислам революциясынын сакчылар корпусу Ирактагы америкалык базаларды аткылаганын маалымдады.

Ирандын таасирлүү генералы Касем Сулаймани 3-январда Багдадда америкалык авиациянын соккусунан курман болгон соң Тегеран менен Вашингтондун тиреши ого бетер курчуп кеткен.

Иран Сулейманинин өлүмү үчүн өч аларын эскерткен. АКШнын президенти Дональд Трамп эгер Тегеран америкалыктарга кол сала турган болсо Кошмо Штаттар Ирандын 50дөн ашык объектисине, алардын арасында маданий жайларга «өтө чукул жана өтө кубаттуу сокку урууга даяр турат» деп опузалаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Австралияны азапка салган өрт

Австралияны азапка салган өрт
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:05 0:00

Алматыдагы учак кырсыгы 12 өмүрдү жалмады

Алматыдагы учак кырсыгы 12 өмүрдү жалмады
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:51 0:00

Алматыда 100 киши түшкөн учак кулады

Алматыда 100 киши түшкөн учак кулады
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:24 0:00

Алматыда жүргүнчү ташыган учак кулады

Бүгүн 27-декабрда эртең менен "Bek Air" авиакомпаниясына таандык "Fokker-100" учагы Алматынын аэропортунан Нур-Султанды көздөй сапар алган. Бир нече убакыттан кийин Гүлдала айылынын четине кулап түшкөн. Ичинде, баштапкы маалыматка караганда, 95 жүргүнчү жана экипаждын беш мүчөсү болгон.

Шахтадагы өлүм: эки ача тыянак

Иллюстрациялык сүрөт.

Лейлектик Арзыкул Жапаров тогуз ай мурда көмүр кенинде каза болгон инисинин өлүмүнүн чыныгы себеби жашырылып жатканын айтып «Азаттыкка» кайрылды. Кендин жетекчилиги муну куру доомат деп атады.

Арызданган тарапта өлүмгө өндүрүштүк жараян себеп болгонун тастыктаган документтер бар, бирок Мамлекеттик экотехинспекциянын жергиликтүү башкармалыгы андан кабарсыз.

Баткен облусунун Лейлек районундагы Коргон айылынын тургуну Арзыкул Жапаров бир тууган иниси, 29 жаштагы Нооруз Жапаров 2019-жылдын 30-мартында шахтада көмүр газына ууланып каза болгонун айтууда. Маркум эки жарым жылдан бери Сүлүктү шаарында «Т.Марипов» жоопкерчилиги чектелген коомунун шахтасында иштечү.

- Район аралык соттук-медициналык экспертизанын бир айдан кийин берген бүтүмүндө иним жүрөк оорусунан өлгөнү жазылган, - деди Арзыкул Жапаров. - Бул тыянак Кызыл-Кыя шаардык химиялык-экспертизанын жыйынтыгынын негизинде жазылган. Бирок Ош шаардык химиялык экспертиза мекемесине тапшырылган канда маркум ууланганы белгиленген.

Ал иниси иске ууланып каза болгонун Бишкек шаарындагы соттук-медициналык экспертиза бөлүмүнөн да тастыктатканын «Азаттыкка» айтып, бир таңгак документтерди көрсөттү:

- Инимдин жүрөгү оорубаганын бир эмес, бир канча жолу тастыктап берсек да, жергиликтүү экотехинспекциянын адистери аны өзгөртүүгө макул болбой жатышат.

Арзыкул Жапаров инисинин өлүмүнө байланыштуу иштин жыйынтыгын шахтанын жетекчилиги өз пайдасына чечкен деп шек санайт. Анын божомолу боюнча, шахтанын жетекчилиги райондук соттук-медициналык экспертиза бөлүмү жана Мамэкотехинспекциянын жергиликтүү башкармалыгы менен сүйлөшүп алган.

«Т.Марипов» ишканасынын жетекчиси Өмүрзак Юнусов муну куру доомат катары сыпаттады:

- Нооруз Жапаровдун өлүмүнө байланыштуу Мамлекеттик экотехинспекция жетекчилигинин буйругу менен комиссия түзүлгөн. Комиссияда төрт киши иштеген. Алардын чечими ушундай болгон. Ал менин чечимим эмес да! Муну комиссиядан сураш керек.

Арзыкул Жапаровго комиссиянын корутундусу берилген. Андагы чечим соттук-медициналык экспертизанын тыянагына таянуу менен чыгарылганы белгиленген.

Мамэкотехинспекциянын Баткен облустук башкармалыгынын жетекчиси Бердимурат Жалилов:

- Бул чечим туура эмес экенин бизге эч ким айтып келген жок, - деди. - Мага кайрылышсын. Дарегибиз: Баткен шаарынын Садыков көчөсүндөгү 50-үй.

Ноорузбектин артында үч баласы калды. Маркумдун агасы Сүлүктү шаарынын прокуроруна арыз жазган. Прокуратура арызды 2019-жылдын 24-сентябрында Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине каттап, шаардык милицияга жиберген. Териштирүү жүрүп жатканын Баткен облустук прокуратурасы тастыктады.

Мамлекеттик экотехинспекциянын маалыматына караганда, 2018-жылы Кыргызстанда тоо-кен тармагындагы ишканаларда 20 кырсык катталып, жети жумушчу каза тапкан, 13 жумушчу оор жараат алган.

2019-жылдын октябрына чейин алты кырсык катталып, үч жумушчу каза тапты жана үчөө оор жараат алды. 10-декабрда Сүлүктү шаарындагы шахтада газга ууланып төрт киши каза болду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көмүр шахтасындагы кырсык иликтенет

Баткендеги көмүр кендеринин бири.

10-декабрда Баткендин Сүлүктү шаарындагы шахтада газга ууланып төрт киши каза болду. Мамлекеттик экотехинспекция кырсык катталган шахтада коопсуздук эрежелери сакталбаганын айтты.

Кырсыкка байланыштуу өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев атайын жыйын өткөрүп, шахталардагы коопсуздук эрежелерине көзөмөлдү күчөтүүнү тапшырды.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматы боюнча, кырсык 10-декабрда саат бештер чамасында Сүлүктүдөгү «Ормон» аттуу көмүр казган шахтада болгон.

Министрликтин басма сөз катчысы Элмира Шерипова окуя тууралуу буларды айтты:

- Баткен облусунун Парча-Тоо тилкесинде жайгашкан “Ормон” аттуу шахтанын ичинен газ чыккан. Анын натыйжасында төрт киши каза болгон. Куткаруучулар алардын сөөгүн шахтадан чыгарышып, туугандарына өткөрүп беришти.

Мамлекеттик экотехинспекциясынын Баткен аймактык башкармалыгынын башчысы Бердимурат Жалилов кабарлагандай, кырсык болгон шахтаны ушул жылдын жаз айларында текшеришкен.

Анда мыйзам бузган он факт келтирилген. Аларды жоюу үчүн шахтада көмүр казган “Ормон” жоопкерчилиги чектелген коомуна бир ай мөөнөт беришкен экен. Бирок айрым талаптар аткарылган эмес. Мындан улам инспекция аларга 3 миң сом айып салган:

- Биз эскертүү берип келгенбиз. Кырсыктын негизги себеби - желдетүү системасынын жоктугу, аба алмашуу болгон эмес. Кырсык 215 метр тереңдикте болгон, - деди Жалилов.

Экотехинспекция окуяны иликтөө үчүн ички комиссия түздү. Алар 15 күндүн ичинде кырсыктын чоо-жайын иликтеп чыгышат. Анын жыйынтыгы менен тийиштүү чаралар көрүлөт.

Сүлүктү шаарында эмгекке жарамдуу жаштардын көбү ушундай шахталарда иштейт. Жергиликтүү калктын айтымында, шахталарда коопсуздук чаралары дээрлик каралган эмес.

Көмүр казгандар 200 метр тереңдикте иштешет. Сүлүктү айылынын тургуну Арзыкул Жапаров жумушсуздук ушундай тобокелдикке түртүп жатат деди:

- Айла жоктон иштеп жатабыз. Буга чейин биздин айылга жол салынып, ошол жерде иштедик. Ал жумуш бүткөндөн кийин кайра эле шахтада иштөөгө туура келди. Үй-бүлөнү багышыбыз керек да. Бирок шахтада жумушчулар үчүн эч кандай шарт түзүлгөн эмес.

Кырсыктардын алдын алуу көмүр шахталарын жабуу менен чечилбейт. Адистер көмүр кендерин иштетүү ыкмаларын, жол-жоболорун үйрөтүү менен адискөй кадрларды даярдоону колго алуу зарыл дешет.

Жогорку Кеңештин депутаты Махабат Мавлянова мындай кырсык катталган учурда коопсуздукту көзөмөлдөгөн мамлекеттик мекемелердин жетекчилерин жоопко тартыш керек деген пикирде:

Махабат Мавлянова.
Махабат Мавлянова.

- Өкмөт көзөмөлдү күчөтүп жатат. Бирок биз коррупциядан арылбай жатпайбызбы. Текшерүүчү органдар ишкерлерден пара алып коюшат. Ушундан улам көп нерселер көз жаздымда калып кетүүдө. Ошондуктан адам өмүрүн алган фактылар катталган учурда жергиликтүү органда иштегендерди жоопко тартмайынча маселе чечилбейт.

Баткен облусунда жыл сайын 300 миң тоннадан ашык көмүр өндүрүлөт. Бирок техникалык коопсуздук эрежелери сакталбагандыктан жана адистердин жетишсиздигинен жер алдындагы жумуштар киши өмүрүн алган учурлар көп катталат.

Буга чейин октябрь айында Кызыл-Кыя жана Сүлүктү шаарындагы көмүр шахталарында өз алдынча көмүр казып жаткан алты адам газга ууланып каза болгон.

Баткен облусу боюнча көмүр казууга 215 лицензия берилген. Учурда анын 65инен көмүр казылат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иш издеп баратып ажал тапкан мигранттар

Иллюстрациялык сүрөт

Орусияга ишке бараткан кыргызстандыктар жол кырсыгына кабылды.

Жол кырсыгынан каза тапкан төрт кыргызстандыктын биринин сөөгү 9-декабрда Кыргызстанга жөнөтүлөт. Калган үч маркумдун тек жайын аныктоого, документтерин даярдоого убакыт керек. Кыргызстандын Оренбургдагы консулу Таалайбек Жандар уулу буларды айтты:

- Бир маркумдун туугандары табылды. Документтери жанында экен. Калган үчөөнүн денеси катуу күйүп кеткендиктен туугандары таанып, документтерин даярдаш керек.

8-декабрда Оренбург облусунун Казан-Оренбург-Акбулак жолунун 76-чакырымында «Тойота Превна» каршылаш тилкеде келе жаткан «Мерседес Спринтер» кичи автобусу менен кагылышкан. Кырсыкта 29, 34, 35 жана 38 жаштагы төрт кыргыз жараны каза таап, дагы үч кыргыз жабыр тарткан. Консулдун билдиришинче, ооруканадагы бир адамга операция жасалды, экинчиси стационарга которулду, үчүнчүсү реанимацияда жатат. Кырсыкка кабылган Ысык-Көл, Нарын облусунун тургундары Орусияга иш издеп келатышкан.

- Эки машине тең күйүп кеткен экен. Үч бала эптеп сыртка чыккан. Үчөө ошол жерден күйүп кеткен, төртүнчүсүн терезеден чыгарып жаткан маалда үзүлгөн. Ошентип төрт жигит каза болуп, үчөө ооруканада жатат. Эгер дарыгерлер уруксат берсе, алар менен жолугуп, чоо-жайын сураштырып көрөбүз, - деди Таалайбек Жандар уулу.

Ал эми «Мерседес Спринтерде» бараткан Өзбекстандын жараны ооруканада жатат.

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев Тышкы иштер министрлигине, Саламаттык сактоо министрлигине жана Өзгөчө кырдаалдар министрлигине жол кырсыгынан жабыркагандарга зарыл болгон жардам көрсөтүүнү тапшырды.

Милдеттүү камсыздандыруу аракети

Өкмөт чет өлкөдө каза болгондордун сөөгүн мекенине жеткириш үчүн 2018-жылдын июнь айынан бери 50 миң сомдон жардам бөлүп келет. Мамлекеттик миграция кызматынын Москвадагы өкүлчүлүгүнүн башчысы Майрамбек Бейшенов буларды айтты:

- Компенсация боюнча быйыл 279 арыз түшүп, 275и боюнча чечим чыкты. Жалпысынан 2019-жылдын ноябрь айына чейин 13 290 000 сом төлөндү. Төрт арыз боюнча документтери толук болбой калып, жөлөкпул берилген жок. Толуктап келишсе, дагы деле ала алышат. Ал эми 2018-жылы 191 арыз каралып, 8 миллион сомдон ашык жардам берилди.

Мындай жөлөкпулду адам каза болгонун тастыктаган расмий маалымдама, паспорт жана тууганчылыгын аныктаган документ менен алууга болот.

Орусиядагы кыргыз диаспорасынын өкүлдөрү чет жакта кырсыктагандарга көмөк көрсөтүш үчүн мигранттардын өмүрүн камсыздандыруу демилгесин бир топтон бери көтөрүп келатышат. Чет жакка ишке чыгып бараткан жарандарды өз өмүрүн камсыздандырууга милдеттендирүү менен сөөк жеткирүү көйгөйүн гана чечпестен, көпчүлүк учурда багар-көрөрүн жоготкон үй-бүлөгө материалдык жардам көрсөтүүгө болоорун белгилеп келишет.

Толкунбай Акматов
Толкунбай Акматов

Былтыр ноябрда Сооронбай Жээнбековдун буйругу менен президентке караштуу Чет өлкөдөгү мекендештер менен байланыш кеңеши түзүлгөн. Кеңештин мүчөсү Толкунбай Акматов мигранттардын өмүрүн камсыздандыруу демилгеси анда да көтөрүлгөнүн белгилейт:

- Орусияда иштеген камсыздандыруу компаниялары менен сүйлөшүп, алардын ишин карап көрдүк. Башында өкмөттүк эмес эле, мигранттардын фондун түзүү тууралуу ой болгон. Бирок кийин адам фактору таасир этип, ар кандай алдамчылыкка жол берилбесин деп, өкмөттүк болсо туура болот деп чечкенбиз. Бир жараныбыз чет жакка чыгарда 200 сомду камсыздандырууга төлөп берсе, кийин кырсыкка кабылган, каза болгондорго 100-150 миң сомдон жардам көрсөтүүгө болот экен. Бул демилгени президентке караштуу кеңештин жыйынында да айтканбыз. Бирок өкмөт "Конституцияда "жарандар чет жакка тоскоолдуксуз чыгууга укуктуу" деп жазылган, милдеттүү камсыздандырууга болбойт" деген позицияда турат. Депутаттар шайлоо алдында элге жаман көрүнүп албайлы деп, мындай мыйзам долбоорун көтөрүп чыккан жок. Бир жагынан элде да өкмөткө ишенич жок. "Ал акчаны ким жеп коёт?" деп чочулагандар андан көп. Мыйзам кабыл алып, ушундай фонд түзүп, анын коомдук кеңешине ишеничтүү адамдар кирсе, ошондо иш жүрөбү деп ойлойм. Антпесе, талаш-тартыш менен эле бир орунда турабыз.

Кыргызстандын Мамлекеттик миграция кызматы мигранттардын өмүрүн камсыздандыруу боюнча мыйзам долбоорун иштеп чыккан. 2020-жылдын 1-сентябрына чейин Конституцияга өзгөртүүлөрдү киргизүүгө мүмкүн болбогондуктан, бул иш убактылуу токтоп турат. Бул тууралуу Миграция кызматынын жетекчисинин орун басары Самат Токтоболотов билдирди.

Орусиянын органдарынын маалыматына ылайык өлкөдө 750 миңден ашуун кыргызстандык иштеп жүрөт. Орус жарандыгын алган 500 миңдей кыргызстандык бар.

Орусиядагы кыргыз элчилигинин маалыматы боюнча быйыл жыл ичинде Москва шаары менен облусунан Кыргызстанга 136 адамдын сөөгү жөнөтүлгөн. Ал эми сентябрда ТИМдин башчысынын орун басары Азамат Усенов жети айда Орусиядан 430 мигранттын сөөгү келгенин кабарлаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Кумтөрдүн» эки жумушчусу табыла элек

Кырсыктан кийинки сүрөт (социалдык тармактардан алынды).

Кумтөр алтын кенинде жер көчкүдө калган эки кызматкер 1-декабрдан бери табыла элек. Ушул тапта дайынсыз болуп жаткандарды 100дөй куткаруучу издөөдө. Ошол эле кезде экологдор көчкү жүргөн аймак кыймылдап турарын айтып жатышат.

Өкмөт кырсык тууралуу тараткан маалыматта дайынсыз жоголгон эки жумушчу тоо-кен бөлүмүнүн мастери Өмүрбек Ишенбеков жана бульдозердин айдоочусу Жолдош Жунушев экенин белгиледи.

Учурда аларды издөө иштери уланып жатат. Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин басма сөз катчысы Элмира Шерипованын айтымында, азырынча жоголгондордун изи табыла элек.

- Жалпысынан 94 куткаруучу тартылган, - дейт ал. - Анын ичинен 64ү Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин куткаруучусу. Мындан тышкары «Кумтөр» ишканасынын альпинисттери, кинологдору издеп жатышат. 35 оор жүк ташуучу техника иштеп жатат. Кырсык болгон жердин жылышы саатына үч сантиметрди түзүүдө. Азыркы учурда окуя болгон жерде радиациялык фон нормадан ашпайт – саатына 21-28 мкр.

Учурда бул окуяны өкмөттүн тиешелүү органдарынан түзүлгөн комиссия иликтеп жатат. Кырсык болгон аймакта иш токтотулду. Тагыраагы ачык аянтта казуу иштери токтоп, ал эми алтын өндүрчү фабрика ишин улантууда.

Ошол эле кезде премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев дайынсыз кеткен жумушчуларды издеш үчүн бардык күчтөрдү тартууну жана окуянын себептерин иликтөөнү тапшырды.

«Кумтөр Голд Компани» ишканасынын жетекчилиги тараткан маалыматка караганда, кырсык кенди иштетүүгө жараксыз катмар үйүлгөн аймакта болгон. Ал аймакта жер кыймылда болуп турат жана саатына кеминде үч сантиметрдей жылат. Мамлекеттик экотехинспекция кырдаалды териштирип жатканын билдирди.

Экологдор ишкана коопсуздук жаатында жетиштүү чара көрбөгөнү үчүн азыркыдай кырдаал түзүлгөн деп эсептешет. Алар коомдук ишмерлерди жана эркин эксперттерди мамлекеттик комиссияга кошуп, окуя болгон жерди текшерүү зарыл экенин билдиришүүдө. Болбосо кырсыктын масштабы, себептери боюнча көп маалымат жабык бойдон калышы мүмкүн.

Тоо-кен илими боюнча адис, эколог Рыскул Усубалиев өкмөт буга азыр олуттуу маани бербесе, мындай окуя дагы кайталанбайт деп эч ким кепилдик бере албай турганын айтты:

- Кумтөрдөгү тоо инженерлери жана техниктери кен иштетүүгө жараксыз катмардын өлчөмүн ченеп турушу керек болчу. Белгилүү бир чекке жеткенден кийин ал жерге топурак төгүүнү токтотушу керек. Менин оюмча ушул маселелерге мониторинг жүргүзүлбөй калган.

Деген менен «Кумтөр Голд Компани» ишканасынын профсоюздар кеңешинин мүчөсү Калыс Рысбаев ишканада техникалык коопсуздук эрежелери жогорку деңгээлде сакталганын айтып жатат. Ал 1-декабрда болгон кырсыкка баа берүү азырынча эрте деп эсептейт.

- Ишканада атайын геологдордон, инженерлерден турган бөлүм бар, - деди ал. - Алар 24 саат бою байкоо салып турат. Жандооч аркылуу да карап турушат. Ал эми 1-декабрда болгон кайгылуу окуяга баа бериш оор болуп турат. Иш-чаралардын жыйынтыгы менен гана тыянак чыгара алабыз.

Кумтөр кениндеги кырсык 1-декабрь күнү таңга маал катталган. Лысый өрөөнүндөгү жер катмары көчүп түшкөн. Көчкөн жер катмарынын узуну 450 метр, туурасы - 570 метр жана бийиктиги - 50 метр, ал эми жалпы көлөмү - 12 млн. 825 миң куб метр.

Кумтөр - Борбор Азиядагы эң ири алтын кендердин бири. Аны канадалык «Центерра Голд» компаниясы иштетет. Кумтөр иштетиле баштаган 1990-жылдардын башынан тартып эле кен боюнча түзүлгөн келишимдин айланасында талаш утур-утур козголуп, азыркыга чейин уланып келет. Ошол эле кезде кендеги экологиялык жана техникалык эрежелер сакталбай жатканы боюнча активисттер бир нече жолу маселе көтөрүшкөн.

Бул кенде 2016 жана 2017-жылдары адам өлүмү менен аяктаган кырсыктар болгон. Дегеле Кыргызстандын кендеринде адам өмүрүн алган мындай окуялар байма-бай катталып турат. Өндүрүштүк кырсыктар көбүнчө көмүр кендеринде, андан кийин алтын казган жерлерде болот.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Үйү өрттөнгөндөр, камсыздандыруунун кайгысы

Үйү өрттөнгөндөр, камсыздандыруунун кайгысы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:52 0:00

«Кумтөр» эки жумушчусун издеп жатат

Кырсыктан кийинки сүрөт (социалдык тармактан алынды)

Кумтөр алтын кенинде жер көчкүдөн кийин эки кызматкер дайынсыз болууда.

Кумтөр кениндеги кырсык 1-декабрь күнү таңга маал катталган. Анда Лысый өрөөнүндөгү жер катмары көчүп түшкөн. Кырсык болгон жерден тартылган сүрөттөрдө көчүп түшкөн топурак бир нече автоунааны басып калганын көрүүгө болгон. Кырсыкка күбө болгон нөөмөттөгү жумушчулар менен байланышып, маалымат алуу аракетибизден майнап чыга элек.

Кендеги көчкү жумушчулар иштеп жаткан учурда жүргөн. Жумушчулардын ичинен экөө дайынсыз жоголгону эвакуациялоо маалында белгилүү болгон. Компания дайынсыз кеткен жумушчулардын ысымдарын ачык айткан жок. Ал эми өкмөт кырсык тууралуу тараткан маалыматта дайынсыз жоголгон эки жумушчу тоо-кен бөлүмүнүн мастери Өмүрбек Ишенбеков жана бульдозердин айдоочусу Жолдош Жунушев экенин белгиледи. Өкмөт кырсык тууралуу төмөнкүдөй маалымат таратты:

“Өндүрүштөгү зарылчылыкка байланыштуу токтоосуз эвакуациялоо тууралуу сигнал түшкөндөн кийин тоо-кен бөлүмүнүн мастерлеринин бири О. Ишенбеков "Форд пикап" үлгүсүндөгү кызматтык унаа менен бульдозердин машинисти Ж. Жунушовду коопсуз аймакка алып чыгышы мүмкүн. Бирок тоо-кен өндүрүшү бөлүмүнүн эвакуацияланган кызматкерлери чогулган жерде тоо-кен бөлүмүнүн мастерлеринин бири О. Ишенбеков жана бульдозердин машинисти Ж. Жунушов жок болуп чыккан, алар рацияга да жооп берген эмес”.

Премьер-министр Мухаммадкалый Абылгазиев дайынсыз кеткен жумушчуларды издөө үчүн бардык күчтөрдү тартууну жана окуянын себептерин иликтөөнү тапшырганы белгилүү болду.

Учурда дайынсыз кеткендерди издөө иштери жүрүп жатат. Бул операцияны жетектеп жаткан өзгөчө кырдаалдар министринин орун басары Калыс Ахматовдун айтымында, азырынча бул аракеттерден майнап чыга элек:

- Азыркы мезгилде кырсыкка кабылгандардын жерин аныктоо жана издеп, куткаруу иштери жүргүзүлүп жатат. Өндүрүштүк өзгөчө кырдаал боюнча тиешелүү органдар иликтей баштады.

Бул операцияга 26 куткаруучу, “Кумтөр Голд компанинин” куткаруу кызматынын ондон ашык кызматкери тартылган. Кырсыктан соң кендеги ачык аянтта казуу иштери токтотулду. Тагыраагы, карьерде иш токтоду, ал эми алтын өндүрчү фабрика иштеп жатат.

“Кумтөр Голд" компаниясы мындай билдирүү таратты:

Компания издөө жана куткаруу иштери соңуна чыкмайынча жана жаңыланган тоо-кен иштеринин планы даяр болмоюнча тоо-кен иштери кайра качан башталары боюнча маалымат бергенден баш тартат”.

Өкмөт көчүп кеткен бош катмары кендин негизги өндүрүш объекттерине коркунуч туудурбай турганын, борбордук карьерден, калдыктарды сактоочу жайдан жана Петров көлүнөн алыс экенин билдирүүдө. Ошондой эле "көчкөн катмарда зыяндуу заттар жок жана курчап турган чөйрөгө коркунуч жаратпайт" деп кабарланды.

Кумтөр - Борбор Азиядагы эң ири алтын кендердин бири. Аны канадалык “Центерра Голд” компаниясы иштетет. Кумтөр иштетиле баштаган 1990-жылдардын башынан тарта эле кен боюнча түзүлгөн келишимдин айланасында талаш утур-утур көтөрүлүп, азыркыга чейин уланып келет. Ошол эле кезде кендеги экологиялык жана техникалык эрежелер сакталбай жатканы боюнча активисттер бир нече жолу маселе көтөргөн.

Кыргызстандын тоо-кенчилер бирикмесинин төрага орун басары Дүйшөнбек Камчыбековдун айтымында, “Кумтөр Голд компани” жана өлкөнүн тиешелүү органдары кырдаалга өз убагында көз салып турушу керек болчу:

- Бул жерде мөңгүлөрдү ордунан жылдырып, кен казып жаткан учурда абдан тыкыр көзөмөлдөш керек болчу. Ал жерде тоо тектерине, мөңгүлөрдүн кыймылына көз салган кызматтар абдан так иштеши керек. Азыр карап көрсөк, кар деле катуу жаай элек, же ысык болуп эрип кетчү деле шарт жок. Ошондуктан бул жерде көп жылдан бери топтолуп турган катмар жылып кеткендей. Ага жакшы көзөмөл болбой калган.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, экологиялык активист Эркингүл Иманкожоева айтылган талаптарга көңүл бурбаган үчүн азыркыдай кырдаал түзүлгөн деп эсептейт:

Эркингүл Иманкожоева
Эркингүл Иманкожоева

“Азыр коомдук ишмерлерди, көз карандысыз эксперттерди кошуп, мамлекеттик комиссия түзүп, жеринен таанышыш керек. Болбосо, кырсыктын масштабы, себептери боюнча көп маалымат жабык бойдон калышы мүмкүн. Ошондуктан премьер-министрге кайрылдым. Анткени азыркы кырдаалды иликтеп, кырсык канчалык олуттуу болгонун, кесепети кандай болушу мүмкүн экенин аныктабаса, кийин кеч болуп калышы мүмкүн.

Иманкожоева быйыл күчүнө кирген Кумтөрдү иштетүү боюнча стратегиялык келишимди кайра карап чыгуу зарылдыгын айтууда.

Стратегиялык келишим демекчи, Кумтөрдөгү кырсыктан бир күн мурун “Центерра Голддун” президенти Скотт Перри Кыргызстанга келип кеткен. Перри премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев менен жолугуп, алар келишимди аткаруу шарттарын талкуулашкан.

Мухаммедкалый Абылгазиев «Centerra Gold Inc.» компаниясынын президенти Скотт Перри менен жолугушууда тартылган сүрөт.
Мухаммедкалый Абылгазиев «Centerra Gold Inc.» компаниясынын президенти Скотт Перри менен жолугушууда тартылган сүрөт.

Өкмөт тараткан маалыматка ылайык, 2018-жылдын 9 айында ишканада 9,5 тонна алтын өндүрүлсө, быйыл ушул убакыттын аралыгында 14 тоннадан ашкан. Жылдын аягына чейин алтынды өндүрүүнү 18,2 тоннага чейин жеткирүү болжолдонуп жатат. Кумтөр кени Ак-Шыйрак тоо кыркаларында жайгашкан.

“Центерра Голд” компаниясына караштуу "Кумтөр Голд компани" кен казууга уруксат алган тилкелер Петров (68,5 чарчы чакырым), Давыдов (11,6 чарчы чакырым), Борду (5,9 чарчы чакырым), Лысый (5,5 чарчы чакырым) жана Сары-Төр (3,3 чарчы чакырым) мөңгүлөрүнүн аймагында жайгашкан. Бул беш мөңгү Ак-Шыйрак массивинин аянтынын 23,3% пайызын түзөт. Эки жыл мурун парламент Суу кодексине киргизген өзгөртүүлөргө ылайык, "Кумтөр Голд компани" Лысый менен Давыдов мөңгүлөрүн казууга уруксат алган болчу.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кырсыктаган жоокерди санаа жеп тынды

Иллюстрациялык сүрөт.

Ошто 17-ноябрда асынып алган аскер кызматкери Орозбек Турдубаев анын алдында жол кырсыгына кабылганы маалым болду.

Окуядан кийин ал эки күн дайынсыз болуп, 17-ноябрь таңга жуук ата-энесинин үйүнүн жертөлөсүнөн асынып турган абалда табышкан. Аскер кызматкеринин автоунаасы менен кагылышкан экинчи автоунаанын айдоочусу учурда ооруканада дарыланып жатат.

Орозбек Турдубаев Куралдуу күчтөрдүн Башкы штабынын Ош шаарындагы №97480 аскер бөлүгүндө келишимдик негизде иштеп жүргөн.

Ош облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Жеңиш Аширбаевдин айтымында, Орозбек Турдубаев 14-ноябрга караган түнү Ош-Эркештам жолунун 6-чакырымында карама-каршы тилкеге чыгып, алдыда келаткан автоунаа менен кагылышкан. Окуя Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестрине жол кырсыгы катары катталган.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Кара-Суу райондук ички иштер бөлүмүнүн тергөө кызматкерлери териштирүү иштеринен кийин Орозбек Турдубаевди үйүнө коё берет. Жеңиш Ашибаевдин маалыматы боюнча, текшерүүдөн кийин маркум Орозбек Турдубаев спирт ичимдигин ичкени аныкталган.

- Окуя болоор замат тергөө тобу жерине барып териштирип, эки айдоочу спирт ичимдигин ичип-ичпегенин билүү үчүн медициналык текшерүүдөн өткөргөн. Жыйынтыгында Орозбек Турдубаев спирт ичимдигин ичкени аныкталган. Бул боюнча түшүнүк кат жазып берип үйүнө кеткен. Ошол жол кырсыгынан үч күндөн кийин үйүнүн жертөлөсүндө асынып алганы тууралуу милицияга кабар түшкөн. Азыр себептери такталып жатат. Соттук-медициналык экспертиза дайындалган.

Маркумдун атасы Жумабай Абдрахманов уулу жол кырсыгына кабылганын ырастады. Уулу ошол жол кырсыгынан кийин материалдык чыгымды төлөп берүүнү ойлонуп, кабатыр болуп жүргөнүн айтты:

- Уулум жумушунда кагаз ишине тың болчу. Ага иштеген ишинде кысым болгон эмес. Орозбек жол кырсыгынан кийин ойлонуп отуруп эле өз жанын кыйды. Ал ошол күндөрү жумушуна да барбай койду. Артынан командири да келген. "Этият кылып, көзөмөлдөп тургула" деп эскертип кетти эле. Ошол күнү да кеч уктаганбыз. Мен байкабай калыптырмын. Эртеси издеп, жертөлөдө асынып алганын көрдүк. Беш баламдын кичүүсү эле. Жакында үйлөнөм деп үйдү оңдоп-түзөп жаткан. Ал иштеген жерде бир взводдун башчысы болуп калды эле. Жумушундагы аскер башчыларына дообуз жок.

Куралдуу күчтөрдүн Башкы штабынын басма сөз катчысы Гүлзат Жарашева аскер кызматкеринин асынып каза болгондугу тууралуу Ош шаардык гарнизонунун Аскер прокуратурасы иликтөө жүргүзүп жатканын билдирди.

- Азыр көп деле маалыматыбыз жок. Аскер прокуратурасы иликтөөнү жүргүзүп жатат. Иликтөө жүрүп жатканына байланыштуу биз эч нерсе айта албайбыз.


Соңку бир ай аралыгында күч түзүмдөрүндө иштеген бир нече кызматкердин өлүмү катталды. 10-ноябрь күнү Кой-Таштагы №73809 аскердик бөлүктө кызмат кылган офицердин асынып турган сөөгү өзү жашаган кызматтык үйүнөн табылган.

Укук коргоочу Азиза Абдирасулова күч түзүмдөрүндөгү катталган өлүмдүн себебин жарандык көзөмөлдүн жоктугу менен түшүндүрдү.

- Азыр жарандык көзөмөл, байкоо жок болуп калды. Биз 2014-2016-жылдары үч жыл жарандык көзөмөл жүргүзгөнбүз. Аскер бөлүктөрүнө барганбыз, ЖАМКтын жоокерлеринин шартын көзөмөлдөгөнбүз. Анын жыйынтыгында аскерде каза болгондордун саны кыйла азайган. Ал эми азыр ошол долбоорду кайталап жаш жоокерлерди, аскер кызматындагы үстөмдүктү көзөмөлдөөгө аскер жетекчилиги жол бербей жатат. Акыркы айларда эле күч түзүмдөрүндө каза болгондордун саны көбөйдү. Ошондуктан жарандык көзөмөл сөзсүз керек.

4-5-ноябрь күндөрү Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын №3 түзөтүү мекемесинде кызмат өтөп жаткан эки жоокер каза болгон. Расмий маалыматта алардын жүрөгү кармап калган деп айтылат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кызды майып кылган кырсык же кылмыш

Ооруканада жаткан Нурайым Шайбекова.

Аксы районунда бети-башы жанчылып, эки көзү көрбөй калган 35 жаштагы Нурайым Шайбекова эки айдан ашык убакыттан бери ооруканада жатат.

Жакындары Нурайымды айылдаштары токмоктоп, зордуктаганын айтып, тергөө калыс жүрбөй жатканына даттанууда. Бирок бул факты ички иштер органдарында жол кырсыгы катары катталып, сотко чейинки өндүрүш иши ачылган.

Оор абалда ооруканага жаткырылган Нурайым Шайбекованын ден соолугу калыбына келе баштаганы менен эки көзү көрбөй калды. Азыр аны карыган апасы багып жаткан чагы. Нурайым дарыланып жаткан Жалал-Абад облустук клиникалык ооруканасынын бет-жаак хирургия бөлүмүнүн башчысы Абдыкадыр Исаев бейтаптын абалы боюнча буларды айтты:

- Бейтап биздин ооруканага Ош шаарынан бир ай мурда которулган. Анын бет сөөктөрү, баш сөөгү сынган. Сол далы (белкүрөк) сөөгү, чыканак мууну да сынган. Көрүү нервинин параличи болуп, эки көзү көрбөй калган. Биз болгон жардамыбызды берип, дары-дармек жагынан камсыз кылдык. Бир жума мурда аларды ооруканадан чыгарганбыз. Бирок барар жери жок болгондуктан дагы эле бейтапканада жатат.

Нурайым Шайбекова - Аксы районунун Кош-Дөбө айылынын тургуну. Айылда 62 жаштагы карыган апасы менен жалгыз турат. Ушул жылы 4-сентябрдын кечинде үйүнөн айылдашы чакырып кетип, кийин аны жакындары Аксы райондук ооруканасынын жандандыруу бөлүмүнөн табышкан. Апасы Гүлжан Шайбекова окуя тууралуу буларды айтып берди:

Гүлжан Шайбекова.
Гүлжан Шайбекова.

- Ошол күнү түндө кимдир-бирөөлөр анын телефонуна кайра-кайра телефон чалып жаткан. Кечкисин эки бала машинеге салып кеткен экен. Түндө кызымдын телефон номеринен бирөө чалып, ал ооруканага түшүп калганын айтты. Аксы райондук ооруканасына кызым эс-учун жоготкон, оор абалда түшүптүр. Бизге эмне болгону белгисиз болчу. Орган кызматкерлери жана дарыгерлер да жол кырсыгынан кийин ушундай абалга келгенин билдиришкен. Бир жарым айдан кийин кызым эсине келгенде баарын бизге айтып берди. Ал балдар айылдын сыртына алып барып, оозуна шарап куюп кыйнап, зордукташыптыр. Беттерин бычак менен тилишкен. Окуяны жаап-жашыруу максатында машинени тоголотуп жибериши мүмкүн. Ошондой кырсык болсо эмнеге балдардын бири да жаракат алган эмес? Мага ошол жагы бүдөмүк болуп турат. Карыган кезде мени карайт деген кызымды эми өзүм карап калдым. Жок дегенде көзү көрүп калса деп тилеп отурам.

Өзүнө келе албай оор абалда жаткан Нурайымды алгач Жалал-Абад облустук клиникалык ооруканасына, андан кийин Ош шаарындагы бейтапканага которушкан. Ал жакта бет-жаагына операция болуп, бир айдан кийин гана эсине келген. Туугандары Нурайым жол кырсыгына кабылбаганын ал эсине келип айтып берген соң гана билишкен. Анын эжеси Гүлайым Шайбекова бул окуя жаап-жашырылып жатат деп эсептейт.

Нурайым Шайбекова кырсыкка чейин.
Нурайым Шайбекова кырсыкка чейин.

- Милиция бул окуяны башында автокырсык катары каттап, жаап коёбуз деген максат болгон, - деди ал. - Эгерде кыз өзүнө келбесе балким ошентип коюшмак. Тергөө да болбой, биз ар кайсы жакка кайрылып, ызы-чуу салгандан кийин гана жандана баштады. Айыпталып жаткандардын орган кызматында иштеген таасирдүү жакындары бул иштин жабылышын каалап жатышат. Жакшынакай кызды майып кылып койгон адамдар жооп бериши керек. Ошол күндөн тартып ооруканадан башыбыз чыкпай жатат. Бир адам келип сурап койгон жок. Өлкөдө мансаптуулар менен акчалууларга мыйзам иштебейби? Биз бул иштин калыс тергелишин камсыз кылып бериш үчүн президентке кайрылабыз. Урматтуу Сооронбай Шарипович, биздин ыйыбызды жана үнүбүздү угуп коюңузчу!

Аксы райондук ички иштер бөлүмү окуяны Жазык кодексинин 297-беренеси («Автомототранспорт каражаттарынын кыймылынын жана аларды эксплуатациялоонун коопсуздук эрежелерин бузуу») менен каттап, сотко чейинки өндүрүш ишин ачкан. Жалал-Абад облустук милициясынын басма сөз кызматкери Нурдин Жээнтаев жабырлануучу айткан зордук-зомбулук фактысы азырынча далилдене элек экенин айтты:

- 2019-жылдын 5-сентябрь түнү саат 02:00 чамасында Аксы районунун Кош-Дөбө айылынын тургуну Айтмырзаев Маратбек өзүнүн автоунаасы менен Кош-Дөбө - Кербен жолунда келатып жол кырсыгына кабылган. Натыйжада жүргүнчү болуп келаткан Аксы районунун Кош-Дөбө айыл аймагынын Чие айылынын тургуну Шайбекова Нурайым жол кырсыгынан жаракат алып, Аксы аймактык ооруканасынын жандандыруу бөлүмүнө жеткирилген.

Бул окуя боюнча автотехникалык экспертиза дайындалып, 30-сентябрда корутунду чыгып, анда «автоунааны башкарууда жол кырсыгын болтурбай коюуга мүмкүнчүлүгү болгон, жол эрежелерин сактаган эмес» деген таризде жыйынтык чыккан.

Ушул жылдын 15-октябрында окуяга байланыштуу Аксы районунун Кош-Дөбө айылынын 42 жаштагы тургуну кармакка алынган. Жээнтаев ар тараптуу тергөө амалдары жүрүп жатканын билдирди:

- 14-октябрда Шайбекова Нурайым окуя боюнча сурак кылган учурда «Марат зордуктады» деп билдиргендиктен, бул фактыны аныктоо боюнча соттук-медициналык экспертиза дайындалып, тиешелүү күбөлөр сурака алынган. Бирок экспертизанын корутундусу чыга элек. Күбөлөрдүн көрсөтмөлөрүнүн негизинде учурда бул толук далилдене элек. Ошого карабастан 15-ноябрда Аксы районунун Кош-Дөбө айылынын тургуну Айтмырзаев Маратбек тергөөгө суракка чакырылып, 98-берененин негизинде убактылуу кармоочу жайга киргизилген. Сотко чейинки өндүрүш ишинин алкагында жана жаңы ачылган жагдайлар боюнча объективдүү чечим кабыл алуу максатында толук, ар тараптуу тергөө амалдары жүргүзүлүүдө.

Айыпталып жаткан Маратбек Айтмырзаевдин агасы Кубатбек Айтмырзаев коюлуп жаткан дооматтардын баарын четке кагууда. Ал кырсык болгон күндөн тартып жабыркаган Нурайымга жардам берип келе жатканын айтат.

- Бул жерде катуу жол кырсыгы болду. Аны көргөндөр жана жардам берген аксакалдар да бар. Бул маселени тынч чечип, моралдык жана материалдык чыгымдарды төлөп берели дедик. Кыздын апасы менен жолугушуп, Оштогу дарылануусун жана операцияларын төлөп бердик. Баш-аягы 100 миң сомдук дары сатып бериптирбиз. Аксакалдарды жиберип, туугандарды ортого салсак да макул болушкан жок. Биз кудайдан корккон, башка пендеге зыяны тийбеген эле адамдарбыз. Бул үй-бүлө биздин айылда туруп, өзүнүн турак жайы жок. Аны да эске алып, кызын майыптыкка чыгарып, жазында жер алып, чакан болсо да там салып берели деген ниетибизди айттык. Бирок маселенин баары сот аркылуу чечилгени турат.

Тергөө ишине ишенбеген Нурайымдын апасы президент Сооронбай Жээнбеков баштаган бийлик өкүлдөрүнө кат аркылуу кайрылды. Өзүнүн үйү болбогон үй-бүлө келаткан аптада ооруканадан батирге чыгарыла турган болду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көкөйгө тийген жол кырсыктары

Иллюстрациялык сүрөт.

17-ноябрь жол кырсыктарынан каза болгондорду эскерүү күнү.

2005-жылдын октябрында Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясы A/RES/60/5 резолюциясы менен ноябрдын үчүнчү жекшембисин Жол кырсыктарынан мерт болгондорду эскерүүнүн дүйнөлүк күнү (World Day of Remembrance for Road Traffic Victims) деп жарыялаган.

Кыргызстанда бул күнгө карата Чүй облустук ички иштер башкармалыгы жана облустук жол кыймылынын коопсуздугун камсыз кылуу башкармалыгы эскерүү иш-чарасын өткөрдү. Ага студенттер жана мектеп окуучулары катышты.

16-ноябрда саат 10:00дө жолдордогу автоунаалар бир мүнөткө токтотулду. Мындан тышкары жол кыймылы коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын стационардык бекеттериндеги мамлекеттик желектер төмөн түшүрүлдү.

Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) сайтындагы маалыматка ылайык, жыл сайын дүйнө жүзүндө жол кырсыктарынын айынан 1,35 миллион адам каза табат. БУУнун маалыматына ишенсек, жол кырсыктары дегеле жалпы калк арасында өлүмдүн себептеринин арасында 8-орунда, 1 жаштан 29 жашка чейинкилердин арасындагылардын өлүмүнүн себептеринин ичинен 1-орунда турат.

Кызык жери, кирешеси аз өлкөлөрдө дүйнөдөгү транспорт каражаттарынын үлүшү 1% болсо да өлүмдүн себептеринин 13% түзөт. Ошол эле учурда кирешеси көп мамлекеттерде дүйнөдөгү транспорт каражаттарынын 43% болгонуна карабастан жол кырсыктары өлүмгө себеп болгон жагдайлардын 7% гана түзөт.

Башкача айтканда, кирешеси көп мамлекеттерде транспорт көп болсо да өлүмгө азыраак себеп болот, ал эми жарды мамлекеттерде тескерисинче.

Кыргызстандын Ички иштер министрлигинин басма сөз кызматы тараткан маалыматка ылайык, 28-октябрда ички иштер органдарынын 9 айдагы ишмердигинин жыйынтыгы боюнча коллегиясында айтылгандай, ушул жылдын алгачкы тогуз айында 4694 жол кырсыгы катталды.

Бул өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 12,3 пайызга көп. Жол кырсыгынан баш-аягы 529 киши каза болуп, былтыркыга салыштырмалуу 9,2 пайызга жогорулады. Өткөн жылы 484 адам өлгөн. Ал эми жараат алгандар 6353төн, 7265ке көбөйүп, үлүшү 14,3 пайызга жогорулады.

Машине көп, жоопкерчилик жок

Өз максаттарына жол кырсыктарын азайтууну камтыган «Коопсуз шаар» долбоорунун биринчи этабы быйыл февралда башталып, анда «Вега» компаниясы 35 миллион долларга 110 көзөмөл камера-комплексин орноткон. Ошого карабай жогорудагы статистика көңүл жубатпай жатканын адистер ар кандай чечмелешүүдө.

Алардын айтымында, мунун ар кандай себептери бар. Алардын бири - транспорт каражаттарынын көптүгү. Мамлекеттик каттоо кызматынын маалыматына караганда, соңку тогуз жылда Кыргызстанда машинелер үч эсе көбөйдү.

2010-жылы 444 миң машине катталган болсо, бүгүнкү күндө 1 миллион 348 миңге жетти. Милиция автопарк көбөйгөнү менен жол инфратүзүмү оңолбой жатканын, ошонун айынан жол кырсыктары көбөйгөнүн белгилөөдө.

Ири шаарларда абал айрыкча оор. Бишкекте, мисалы, жолдор 40 миң машинеге ылайык болсо, 420 миң автоунаа катталган.

Жол кырсыктарынын азайбай жатканынын экинчи себебин Жол коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын мониторинг бөлүмүнүн башчысы Нурбек Молдогазиев мындайча түшүндүргөн:

Нурбек Молдогазиев.
Нурбек Молдогазиев.

- Камералар коюлган жерлерде жол эрежелерин бузуу, жол кырсыктары бир топ азайды, б.а. 45 пайызга чейин азайды. Ал эми камералар жок жерде, чоң-чоң трассаларда тилекке каршы жол кырсыктары азайган жок, жабыр тарткандар, адам өлүмү да көп болууда.

Үчүнчү себебин айрым өкмөт мүчөлөрү жол кырсыктарын каттоонун жаңы тартиби менен да байланыштырууда. Вице-премьер-министр Жеңиш Разаков 13-сентябрда Жогорку Кеңештин «Өнүгүү-Прогресс» фракциясынын жыйынында депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып:

Жеңиш Разаков.
Жеңиш Разаков.

- Мурда бизде жол кырсыктарын каттоо тартиби башкача болчу. Автоунаалар сүзүшүп эч ким жабыркабаса, тараптар сүйлөшүп алышып, алар катталчу эмес. Азыр кырсык болсо эле Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине катталып жатат, - деп түшүндүргөн.

«Азаттык» бул күнгө быйыл коомчулукта резонанс жараткан айрым жол кырсыктарын окурмандардын эсине сала кетүүнү туура тапты.

Акынды алып тынган кырсык

11-ноябрга караган түнү Кочкор-Балыкчы жолунда төкмө акын Акжолтой Канатбек уулунун жана анын келинчегинин өмүрүн алган жол кырсыгы болгон. Анда «Норд-Бенц» менен «Субару Импреза» үлгүсүндөгү машинелер кагышкан.

Акжолтой Канат уулу.
Акжолтой Канат уулу.

Нарын облустук милициясы кабарлагандай, баштапкы маалымат боюнча «Субару Импреза» жолдун каршы тилкесине чыгып кеткен. Бул машинеде бараткан айдоочу жана үч жүргүнчү ошол жерден мүрт кетип, бир адам оор абалында Кочкор райондук ооруканасынын жандандыруу бөлүмүнө жаткырылган. Каза болгондордун арасында төкмө акын Акжолтой Канатбек уулу жана келинчеги бар.

Тебеленген мектеп окуучусу

3-октябрда Бишкекте мектептен чыгып үйүнө бараткан 5-класстын окуучусу автобустун дөңгөлөгүнө тебеленип каза болгон. Милициянын маалыматына караганда, окуучу автобустун алдыңкы эшигинен чыгып баратып кийими эшигине илинип калган. Ошол учурда айдоочу автобусту бир нече метрге чейин айдап кетип, бала арткы дөңгөлөгүнө тебеленип калган. Факт боюнча кылмыш иши козголуп, автобустун айдоочусу камакка алынды.

17 жашында мүрт кеткен төрт жигит

9-сентябрда Бишкекте Чыңгыз Айтматов проспектисиндеги автокырсыктан каза болгон төрт бала тең 17 жашта болгон.​ Алар «Шкода Октавия» автоунаасында баратышкан. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги тараткан маалыматка караганда, андан тышкары кырсыктан жети киши жабыркаган. «Шкода Октавия» жеңил унаасынын айдоочусу Айтматов проспектиси менен түндүктү көздөй кетип баратып, карама-каршы тилкеде келаткан №8 автобус менен сүзүшкөн. Анын кесепетинен жеңил машинедеги төрт киши ошол жерде мүрт кеткен.

Беш кишинин өмүрүн алган авария

Бишкек-Нарын-Торугарт жолунун Чүй облусундагы Ивановка айылынын тушундагы жол кырсыгынан беш адам каза болгон. Кырсык 25-октябрда түштөн кийин болгон. Батыштан чыгышты көздөй бара жаткан «Тойота-Камри» үлгүсүндөгү автоунаа жол четине коюлган парапетти сүзгөн. Анын жыйынтыгында үч адам мүрт кетип, экөө ооруканага жаткырылган. Бирок алар ооруканадан үзүлгөн. Каза тапкандардын арасында балдар да бар.

Жаш клубдун канатын кайрыган каргаша

Ильич Иманбеков оюн учурунда.
Ильич Иманбеков оюн учурунда.

22-августта таңкы саат жетилер чамасында, Бишкек-Ош жолунун 197-чакырымында 22 жаштагы футболчу Ильич Иманбековдун өмүрүн алган жол кырсыгы болгон. Кырсык учурунда автобуста команданын 14 оюнчусу, алардын машыктыруучусу жана команданын администратору бар эле.

Камактагы саясатчынын кайгысын күчөткөн окуя

22-август күнү кечки саат 22:45 чамаларында, Көк-Жар конушунда жол кырсыгы болгон. Баштапкы маалымат боюнча С.Э. аттуу жаран айдап бараткан автоунаа мотоциклди сүзгөн. Камактагы саясатчы Садыр Жапаровдун 27 жаштагы уулу Дастан Садыр уулу айдап баратып кырсыктаган мотоциклде 20 жаштагы кыз да учкашып бараткан. Ал кыз ооруканага жаткырылса, 26-августта Дастан Садыр уулу эсине келбей каза тапкан.

Чуусу чубалып бүтпөгөн авария

Жогорку Кеңештин депутаты Алиярбек Абжалиевдин уулу, Бишкек шаардык кеңешинин депутаты Темирлан Токобеков катышкан жол кырсыгы быйыл 7-июлда таңга жуук Бактуу-Долоноту айылында болгон. «Lexus» жана Токобеков отурган BMW Х7 машинелери кагышып, «Lexus» автоунаасынын ичиндеги төрт киши тең мерт болгон. Депутаттын уулу да жабыркап, ооруканага жатып чыккан.

Суусамыр суусуна кулаган аппарат башчы

Молдакун Абдылдаев.
Молдакун Абдылдаев.

30-июнда беш кишини салып бараткан автоунаа Суусамырга жакын жолдо Көкөмерен суусуна кулап кеткен.

Кыргыз өкмөтүнүн Чүй облустук өкүлчүлүгүнүн аппарат башчысы 59 жаштагы Молдакун Абдылдаев үй-бүлөсү менен сууга агып, мерт болгон. Эки күндөн кийин Молдакун Абдылдаев менен айдоочусунун сөөгү табылган.

Төрт өмүрдү алган табышмактуу кырсык

Бишкек -Торугарт жолунда 9-майда төрт адамдын өмүрүн алган жол кырсыгы боюнча сот процесси башталды. Укук коргоо органдары кырсыкта эки машиненин тең айдоочулары каза болгонун кабарлаган. Бирок жакындары каза тапкан Кемин районунун тургундары бул маалыматты четке кагып, экинчи автоунаанын айдоочусу тирүү экенин жана айыпты өлгөн адамга жүктөп, жазасыз калуу аракетин көрүп жатканын билдиришүүдө.

Нарындагы үч кишинин ажалы

27-февралда Нарын районунун Орто-Нура айылында жолдо «Ауди» жана «Мерседес-Бенц Спринтер» автоунаалары кагышып, үч киши набыт болду. Үчөө тең «Ауидинин» жүргүнчүлөрү болгон. Нарын облустук ИИБнин маалыматы боюнча маркумдардын баары Орто-Нура айылынын тургундары болгон. Мындан тышкары дагы үч киши түрдүү жаракат алып, ооруканага жеткирилген. Алардын бири «Ауди» автоунаасынын айдоочусу.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Төрт өмүрдү алган табышмактуу кырсык

Төрт өмүрдү алган табышмактуу кырсык
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:33 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG