Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
жекшемби, 19-январь, 2020 Бишкек убактысы 08:57

Кыргызстан

Садыркуловдун өлүмүнүн сабактары

Медет Садыркулов.

Президенттик администрациянын мурдагы башчысы, Кыргызстандын чоң саясатындагы «көмүскө башкаруучу» атыккан Медет Садыркуловдун ырайымсыз түрдө өлтүрүлгөнүнө бүгүн он жыл толду.

«Бакиев менен эч маселем жок»...

«Курманбек Салиевич экөөбүз жакшы иштедик. Администрациянын алдында абдан чоң милдеттер болгон. Анын баарын аткарууга аракет кылдык. Бир топ чоң иштерди жасадык. Аны эл билет. Курманбек Салиевич өзү да рахматын айтты. Ошон үчүн эч кандай маселе жок», - деп «Азаттыктын» суроолоруна 2009-жылдын башында президенттик аппараттан кызматтан кеткен учурунда жооп берген Медет Садыркуловдун каза болгонуна бүгүн 10 жыл толду.

Үч ай мурун гана Бакиевге ыраазылыгын билдирип жаткан Медет Садыркуловдун жана анын эки сапарлашы - Стратегиялык изилдөөлөр институтунун экс-жетекчиси Сергей Слепченко менен айдоочусу Кубат Сулаймановдун сөөгүнүн калдыктары 2009-жылдын 13-мартында Аламүдүн капчыгайындагы жолдун чекесинде өрттөнүп кеткен автоунаанын ичинде табылган.

Бул кабар өлкөгө желдей тараары менен расмий бийлик «Медер Садыркулов автокырсыктан мерт болду» деп жарыялаган. Бирок ошондо эле бул маанидеги расмий кабарга көпчүлүк ишенген эмес. Анткени буга негиз болчу абдан көп жагдайлар бар эле.

Ал кезде ачык айтылбай, оппозициянын гана үзүл-кесил маалыматтары берилип турган. Садыркуловдун үзөңгүлөшү, азыркы парламент депутаты Искендер Гаипкулов жада калса ал кездеги президент Курманбек Бакиев да сыр бербей, саясатчынын өлүмүн жашырууга аракет кылганын белгилейт.

Садыркулов менен каза болордон бир күн мурун Алматыга баратып телефондон сүйлөшкөн Гаипкулов досунун каза болгону жөнүндө Бакиевдин жанында отуруп уккан.

Искендер Гаипкулов.
Искендер Гаипкулов.

«13-март күнү эртең менен ал кезде мен жетектеген Эсеп палатасынын иши боюнча отчет берейин деп президентке киргем. Президентке отчет берип чыксам эле Медет Чокановичтин жардамчысы чалып, ушундай суук кабарды айтты. Ал учурда Бакиев эч нерседен кабары жоктой эле отурган. Мен Садыркуловду президентке жеткирбестен Жаныш Бакиевдин командасы жок кылганбы деп ойлоп калам», - деген Искендер Гаипкулов Садыркуловдун өлүмү азыркыга чейин түйшөлткөнүн кошумчалады.

Саясий чөйрөдө МЧС деген ылакап атка конгон Садыркулов боюнча суроонун жандырмагы табышмактуу өлүмдөн бир жылдан соң же тагыраагы 2010-жылы бийлик алмашкандан кийин чечилди. Анда Медет Садыркуловду өзү кызмат кылган мурдагы президент Курманбек Бакиевдин жакындары ырайымсыздык менен өлтүргөнү ачыкка чыкты.

Мындан 10 жыл мурун болгон окуянын сабагы бүгүн кандай болду? Бул суроого жооп берүүдөн мурун Медет Садыркуловдун таржымалына токтололу.

Медет Садыркулов ким болгон?

Медет Садыркулов кесиби боюнча тарыхчы болчу. Эмгек жолун мугалимдиктен баштап, Кыргызстан эгемендик алган учурда аткаруу бийлигине өтүп, район акими, Салык кызматынын, Эсеп палатасынын төрагасы болуп иштеген. Кийин мурдагы президент Аскар Акаевдин администрациясында жетекчилик кызматтарды ээлеген.

2000-2005-жылдары Кыргызстандын Ирандагы элчилик кызматын аркалаган.

2005-жылдагы март окуяларынан кийин ал кездеги президент Курманбек Бакиевдин командасына кошулуп, алгач администрация башчысынын орун басары, кийин жетекчиси болуп калган. Мына ушул учурда Медет Садыркуловдун кыргыз саясатындагы орду бекемделип, Курманбек Бакиевдин эң жакын адамдарынын бирине айланган.

Ал кезде Бакиевдер үй-бүлөлүк башкаруу системасын түптөгөнү боюнча дооматтар айтылып, оппозиция жигердүү каршылык көрсөтүп жаткан эле.

Мына ушундай кырдаалда Медет Садыркулов оппозицияны алсыратууга жардам берген. Жардам гана бербестен, ошол кездеги Бакиевдерге каршы чыккандарды бөлүп-жарган жүрүштөрдүн авторлорунун бири болгонун ошол кездеги оппозициянын өкүлдөрү да эскеришет.

Бакиев бийлигинин даңазалуу «Ак жол» саясий партиясынын да башкы түзүүчүсү, идеологу да дал ушул Садыркулов болгону өз убагында көп айтылган. Маселен, 2010-жылга чейин оппозицияда болгон саясатчы Азимбек Бекназаров Садыркулов ашынган бакиевчи болгон деп эсептейт.

Азимбек Бекназаров.
Азимбек Бекназаров.

«Ал ашынган бакиевчи болчу. Бакиевдердин жанында жүрдү, бийлигин бекемдеди. Инилерине, балдарына кызмат кылды. Аны шылдыңдап, колдонгонуна карабай ошол жакты жактады. Ал эми аны апрель ыңкылабына жакындатууга эч кандай негиз жок», - деген Бекназаров оппозиция Садыркуловго деле ишеним артпаганын белгилейт.

Бирок кийин Курманбек Бакиевдин жана анын үй-бүлөсүнүн бийлиги күчүнө кирип, башкарууга мүмкүн болбой калганын түшүнгөн кезде өзү бир кезде каршы күрөшкөн оппозициядан көмөк алууга аракет кылган.

Ал 2009-жылдын башында кызматын тапшырат. Ошондон кийин дароо эле ал кездеги оппозициячыл саясатчылар менен жолугушууларды өткөргөн. Саясатчы Эмилбек Каптагаев дал ушул оппозиция менен кызматташтыгы Садыркуловдун көзүн тазалоого негиз болгонун «Азаттыктагы» маектеринин биринде айткан эле:

«Мен маркум Медет Садыркулов менен ошол кырсыктан мурда, 12синде жолуккам. Экөөбүз бир жарым сааттай сүйлөшкөнбүз. Ошондо ал: «Азыркы бийлик болбой калды, бул бийликтин келечеги жок, жакында чоң процесстер башталат, бул бийлик, заман өзгөрөт», - дегендей сөздөрдү айткан эле. Азыркы саясат боюнча көп пикир алышкан элек. Ошого таянып, мен Садыркулов бийликке реалдуу түрдө коркунуч туудуруп калган деп айта алам».

Медет Садыркулов Бакиевдерге кандай коркунуч туудурушу мүмкүн эле? Анын шакирттеринин бири, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Алишер Мамасалиевдин айтымында, Садыркулов Бакиевдин тизгинин тартууга мажбурлоочу планды түзүп келген. Ал план бийликтин ичиндеги көздөй кадрлардын Бакиевдерге каршы чыгып, бийликке сес көрсөтүшүндө болчу.

Алишер Мамасалиев.
Алишер Мамасалиев.

«Садыркулов Бакиевдерге каршы жаңы оппозициячыл аянтча түзүүнү каалаган. Жаңы саясий долбоорду ишке ашырууга аракет кылган эле. Ушундан улам Садыркулов менен Жаныш Бакиевдин ортосунда карама-каршылык келип чыккан. Ал кезде «Ак жол» партиясында Садыркуловду колдогон 20га жакын депутат бар болчу. Анын ичинде мен да бар элем. Ошол учурда вице-премьер Элмира Ибраимова бийликтин саясатына каршы экенин айтып, кызматтан кеткен. Бизде деле депутаттар арасында партиядан чыгуу боюнча сөздөр жүрө баштаган эле. Ал эми Садыркулов болсо жаңы саясий күчтү түзүү боюнча бардык топтор менен сүйлөшүү жүргүзгөн», - деп Мамасалиев ошол күндөрдү эскерди.

Бирок Садыркулов өлтүрүлгөн соң ал план ишке ашпай, анын ишенген шакирттери жада калса устатынын табышмактуу өлүмү жөнүндө ачык маселе көтөрө алган эмес. Ошого карабай Алишер Мамасалиев бул өлүм Бакиевдердин бийлигинин чыныгы жүзүн ачып, ыңкылапты жакындатканын айтууда.

Ошол эле кезде Садыркуловдун өлүмүнүн сабагы эмне болду деген суроо турат. Депутат Искендер Гаипкулов «акыры баары ачыкка чыкты. Бул окуя кайсы учур болбосун бийликти бир колго топтоо, аны сактап калуу үчүн ыплас жолдорго баруу эртеби-кечпи жаман аяктаары жөнүндө сабак болушу керек» деген ойдо.

Ушундай эле пикирди колдогон тарыхчы, коомдук ишмер Алмаз Кулматов болсо анын мисалы мамлекеттик кызматкерлерге бир адамдын бийлигин чыңдаш үчүн кызмат кылуу туура эмес экендигин көрсөткөнүн белгилейт:

Алмаз Кулматов.
Алмаз Кулматов.

«Бир жагынан анын өмүрүн текке кетпеген өмүр десек деле болот. Ал бийликти чыңдоого аракет кылды. Бирок акыр аягында аны түшүнүп, оңдогонго аракет кылган учурда өмүрүнөн ажырады. Ошол эле маалда бийлик кыска убакытка максатына жетип, элди, оппозицияны тынчтандырганы менен анын узакка созулбаганы да сабак алчу окуя болду».

Медет Садыркулов баштаган үч адамдын өлүмү боюнча кылмыш иши 2010-жылдан соң тергелип, күнөөлүүлөр аныкталды. Соттун чечими менен бул кылмыш боюнча 20дан ашык адамга айып коюлган. Ага ылайык, Садыркуловду өлтүрүү планын ошол кездеги президенттин иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын башчысы Жаныш Бакиев жетектегени аныкталган. Соттун чечимине ылайык, Курманбек Бакиев 24 жылга, ал эми Жаныш Бакиев өмүр бою сыртынан кесилген. Учурда бул иш боюнча соттолгон 7 киши издөөдө жүрөт.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Бизди узатып дүйнө калат бири кем...

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз эл акыны Шайлообек Дүйшеев кыш күнүнүн бир кечинде Таш-Дөбө айылындагы үйдө отуруп, орус акыны Сергей Есениндин ырларын которгон экен. Окурмандардын сынына койдук.

* * *

Кар акырын тартып барат түндүгүн,

Көктөгү Ай үшүйт таппай өнөгүн.

Бурганактан тереземдин бүлбүлүн,

Курчап турган кашааларды көрөмүн.

Дебейм эми, болбогонду болтурам,

Маңдайыма жазылганды жашаймын.

Мен кайрадан өз төрүмдө олтурам,

Мен кайрадан жанындамын апамдын.

Тиктейт дагы көздөн жашы куюлат,

Үн да катпайт, чыкпайм такыр оюнан.

Алдындагы чайнектен чай куюлат—

Алаар менен түшөт чыны колунан.

Кагылайын, ак көңүлүм, жакшынам,

Кайдагыны ала бербе көңүлгө.

Качкан жокмун гармон менен бактыман,

Айтып берем азыр өзүм жөнүндө.

Көптү көрдүм, көп жерлерди кыдырдым,

Көптү сүйдүм, көптөн сынып, аксадым.

Хулиган болдум, чектим, ичтим, жыгылдым,

Бирок сендей мен эч кимди таппадым.

Тоңгон жерин меш жылытып денемин,

Чечип салып ботинкамды, күрмөмдү.

Кайра баштан мен тирилип келемин,

Кайра баштан таап балалык дүйнөмдү.

А айнектин арты бороон түрүлгөн,

Башы айланып алай менен дүлөйдүн.

Маа алманын гүлдөрү окшоп күбүлгөн,

Биздин бакты басат жалаң күрөндү.


* * *

Көгүш туман. Мейкин боорунан

Лимондой сары ай жарык.

Жүрөктү эзген жумшак оорудан

Эске түштү жылдар айланып.

Кардын жаашын айыл күтүнүп,

Кар тилеген ушул эменден.

Мыштумакты* ылдый түшүрүп,

Үйдөн чыгып кеткен элем мен.

Келдим кайра туулган жериме,

Кимдер эстеп, кимдер унутту?

Кууп чыгышкан беле мени же,

Же куучирен белем туруктуу?

Дымактуумун бүгүн ого эле,

Чыкчырылам кундуз тумакчан.

Эске келди Абам, Чоң Апам,

Эске келди мүрзө тыяктан.

Ошол жакка биз да барабыз,

Тынчый түштү курган жүрөгүм.

Ошон үчүн элге таянып,

Ошон үчүн элди сүйөмүн.

Ыйлай жаздап, сезип катамды,

Токтой калдым оңдоп тумакты.

Мындан кийин үйдү, апамды,

Көрбөй кала турган сыяктуу.

*Мыштумак—мышыктын терисинен тигилген тумак деген сөз

Орус акыны Сергей Есенин.
Орус акыны Сергей Есенин.


* * *

Биз дагы эми байланбайбыз акырга,

Бизди узатып дүйнө калат бири кем.

Балким мен да жолго чыгам жакында,

Көр-жеримди жыйнап алып чириген.

Катар тарткан кайыңдардын айлында,

Каамытталган демин сезем Мекендин.

Ал тарапка бараткандар алдында,

Арманымды айталбастан кетермин.

Бул жарыкта болгондордун баарысы

Жан дүйнөмдө мунарыктап калкыган.

Сүйүптүрмүн эскисин да, жаңысын,

Терегин да, розасын да аңкыган.

Көп ойлордун изи калды кылымда,

Кимдигимди ырларыман түшүнгөм.

Бактылуумун жер үстүндө чынында

Дем алганым, жашаганым үчүн мен.

Бактылуумун аялдарды көп өптүм,

Уйпаладым гүлдү, чөптү сайрандап.

Айбанаттар жыгылганда жөлөштүм,

Атты башка чапкан жокмун тайраңдап.

Кыйбасам да таштайм байкуш денеми,

Ак куулардын үнү да жок жолдогу.

Кетип бара жаткандарга мен эми,

Коркконумду билдирбесем болгону.

Көрбөйм эми, талаа-түзүң, тегизиң,

Жүрөк да жок сагынычты жеңгенге.

Элге рахмат! Тирек болгон мен үчүн,

Бактылуумун чогуу жашап келгенге.

* * *

Качан барба түнөргөн көк, дымыган,

Кусам, ызам көөдөнүмдү тиреген.

Ушуларды карап ичтен улугам,

Сүйгөм бирок, кайра каргап-шилегем.

Жол боюнда бактар куурап, көндүм кош,

Калдырттаган арабалар аралап.

Эми алардын бирин дагы көргүм жок,

Эстегенде жүрөгүмдөн кан агат.

Алачыгың алтын менен курсаң да,

Жаккан отуң мурдагыдай болбоду.

Алай-дүлөй алмаң гүлдөп турса да,

Айылдарың таз кейпинен оңбоду.

Бүгүн мына, көңүлдө жок талпынуу,

Арак кууган жашың менен карыңын.

Каңгыганын, кайрат-күчүм аркылуу,

Караганга көнүп бүттүм баарынын.

Жетет эми! Сен ишенген жалган ой,

Аңыздарды соко менен айдашың.

Жакыр, жүдөө, кейпиң Русь, кандай оор,

Кайың, талың, канталалуу там-ташың.

Мен өзүмдүн билбейм эмне болорун,

Антсе дагы жаңы доорго көнсөм дейм.

Өксүк, чыла, чочко сиңген корооңун,

Өскөн Русь болгондугун көрсөм дейм.

Моторлордун, көчөлөрдүн үргөнүн,

Бороон-чапкын, добул, селдин жүргөнүн

Кандай болгон күндө дагы каалабайм,

Ат бышкырган мас араба үндөрүн.

* * *

Тоодон дагы, сары өрөөндөн дагы ары,

Жол кыштакка кирип барып жоголгон.

Токой менен кечтин кызыл жанары,

Чалкандардын кол-бутуна оролгон.

Ал тарапта чиркөөлөргө сыйынган

Асман улам көгөргөндөн көгөрөт.

Жол жээгинде чөптөр жерге жыгылган,

Көл деминен чыккан желге жөлөнөт.

Талаада--жаз, жүрөктөгү, ырдагы,

Жолдордогу жашыл мейкин агылган.

Куса болом, сүйөм анын турналуу

Монастрын бийик тоого салынган.

Сүйрөйт туман күндүн кызгылт кечтерин,

Көпүрөгө түшкөн жарык күйүүдө.

Келет байкуш менин өткөн-кеткеним,

Жүгүнгөнү крест менен сүйүүгө.

Монастрда рух күчтүү, коопсунсаң,

Накылдарын жан-дилиңден угасың.

Жаратканды тике карап тооп кылсаң,

Небак өлгөн жан дүйнөңдү туясың.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Казак" үй камагынан абакка кайтты

Иллюстрациялык сүрөт.

Ош шаарында үй камагына чыгарылган кримчөйрөнүн өкүлү Умар Маратов 17-январда кайра кармалды.

Бул ирет ал экс-мэр Айтмамат Кадырбаевдин аталаш иниси Улан Раимбековду токмоктоого шек саналууда. Бул окуя аймактагы криминогендик жагдайды эске салды.

Ош шаардык милициясы уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү экени айтылган, «Казак» каймана атын алып жүргөн Умар Маратовду 17-январь күнү кармады.

Шаардык ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Замир Сыдыковдун айтымында, ал мурдагы мэр Айтмамат Кадырбаевдин аталаш иниси Улан Раимбековду токмоктоого катышкан.

- 11-январга караган түнү Ош шаарынын Түштүк-Чыгыш кичи районунда каракчылык фактысы катталган. Тергөө иштеринин жүрүшүндө алынган далилдердин негизинде аталган жаран кармалды. Учурда ал убактылуу кармоочу жайга 48 саатка киргизилди.

Сыдыков «Казак» аралашкан иш «Карактоо» беренеси менен тергелип жатканын билдирди. Окуя болгон күнү жабырлануучунун акчасы жана травматикалык тапанчасы тонолгонун кошумчалады.

Ал арада «Азаттыкка» анонимдүү булактар Улан Раимбеков тосмо арыз жазганы кабарланды. Анда мурдагы мэрдин тууганы "Казактын" окуяга тиешеси жоктугун, үч милиция кызматкери мажбурлап арыз жаздырганы" айтылган.

Ош ШИИБинин маалымат катчысы Замир Сыдыков тосмо арыз келип түшкөнүн ырастады. Бирок арыз кылмыш жоопкерчилигинен бошотууга негиз болуп бербесин кошумчалады.

- Тосмо арызы кылмыш ишине тиркелген. Бирок арыз кылмыш жоопкерчилигинен бошотууга негиз болуп бере албайт. Ишти тергеп бүткөн соң, сотко өткөрүп беребиз. Аны (тосмо арызды) сот чечет.

Улан Раимбековдун тосмо арызы.
Улан Раимбековдун тосмо арызы.

16-январь күнү ушул эле окуяга катыштыгы бар деген шек менен Өзгөн жана Алай районунун эки тургуну кармалып убактылуу кармоочу жайга киргизилген.

Раимбеков болсо 11-январга караган түнү Ош шаарында сабалган. Окуя болгон күнү жаагы сынып, оозу жырылып, «оор абалда» облустук ооруканага жеткирилген. Буга чейин анын жакындары «Азаттык» радиосуна Раимбековду «Казак» баштаган топ сабаганын айтышкан эле.

Бул окуялар аймактагы уюшкан кылмыштуу топтун кадимки аракеттери экенин, алардын баш көтөргөнүнө көп болгонун бир нече жылдан бери жактоочу болуп иштеген Айсалкын Карабаева айтты:

- Криминалдар мурдатан эле болгон. Азыр эле күчөп кеткен жери жок. Алардын таасирин көрүп жатасыздар. Кылмыш иштеринин канчасы жабылып жатат. Канчалаган жабырлануучулардын акчасы өнбөй калууда. Тескерисинче, жабырлануучуларга басым көрсөтүү жолу менен эки-үч күн ичинде тосмо арыздар жазылат. Коркутуу-үркүтүү жолу менен ушундай нерселер болуп жатат.

Коомчулук арасында бийлик уюшкан кылмыштуу топторго карата чечкиндүү чара көрбөй, керек болсо шайлоодо курал катары колдонгону үчүн алар ээн-эркин өз билгенин кылып жатканы байма-бай айтылып келет.​

Буга чейин серепчи Төлөгөн Келдибаев бийликти криминалга каршы күрөш тууралуу ооз ачпайт деп сынга алган.

Төлөгөн Келдибаев.
Төлөгөн Келдибаев.

- Бизде буга чейин президенттик, парламенттик шайлоолор өтүп келген, - деди ал. - Ошонун ичинен бир да талапкер уюшкан кылмыштуу топторго каршы күрөшөм деп айткан эмес. Экинчиден, Акаевдин, Бакиевдин тушунда күчөгөн кылмыштуу топтор 2010-жылы Роза Отунбаева президенттикке келгенде таасирин, күчүн жоготуп, айрымдары тышка чыгып кетүүгө аргасыз болгон эле. Тилекке каршы, андан кийинки бийликке келгендердин тушунда кайра жанданып, өзүн ишенимдүү алып жүрө башташты. Өз ара тирешип, таасир талашып жатат. Буга коом да кадыресе карап калды. Президент Жээнбеков коррупцияга каршы күрөшөм деп жатат, бирок криминалга каршы күрөш тууралуу ооз ача элек.

«Казак» деген каймана аты бар Умар Маратов бир канча ирет «Уурулук» жана «Каракчылык» беренелери менен соттолуп чыккан. Эки ай мурда жашы жете элек 16 жаштагы кызды зордуктоого шек саналып, 8-январында үй камагына чыгарылган.

Анын ишин караган Ош шаардык сотунун судьясы Айнура Сулайманова 17-январь күнү ээлеген кызматынан мөөнөтүнөн мурда бошотулду. Буга судьянын баңгизат ташуучуга байланыштуу ишти кароодо мыйзамсыз чыгарган токтому себеп болгон. Мындан тышкары судьяны кызматтан алууда «Казакты» үй камагына чыгаруусу да эске алынганы айтылууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигрант эненин наристеси чарчап калды

Мигрант эненин наристеси чарчап калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:41 0:00

Бетти канжалатуу спорт эмес

Ат-Башыда өткөн эрежесиз мушташ. (Архивдик сүрөт)

Спорт деген сөздүн мааниси, дегеле спорттун маани-маңызы тууралуу бир аз изденип көрдүм.

Жалпылап алганда эс алуу, жарышуу, алаксуу (күнүмдүк иштерден) максатында жасалган, дене-бойдун жана акыл-эстин жетилгендигин талап кылган кыймыл-аракеттердин жыйындысын спорт деп атоо туура болчудай.

Өзгөчө зомбулукка, зөөкүрлүккө тиешелүү эч кандай өңүтү деле жок экен. Футбол, волейбол, сууда сүзүү же шахмат сыяктуу спорттун түрлөрүндө ансыз деле күч колдонууга, зөөкүрлүк кылууга муктаждык жок. Айтайын дегеним, спорттун бул түрлөрүнөн: «Балким адамды зөөкүрлүккө жетелейби?» деп кам санабаса да болот.

Биздин өлкөдө спорттун түрү катары жекеме-жеке мушташуунун (MMA) түрлөрү көп жайыла баштаганы маалым. Көңүл буруңуздар, өнүгүп бара жатканын айтпадым, кеңири жайылып баратканын гана айттым.

Спорттун бул түрү биздин өлкөдө эс алуу, жарышуу же балким акыркы чара катары өзүн-өзү коргоо максатында үйрөтүлбөй калды. Бара-бара спорттун бул түрү жеке кызыкчылыктарды мыйзамсыз жолдор менен коргоо, башкаларга үстөмдүк кылган белгилүү бир күчтүн ээси болуш үчүн көп жаштарды кызыктырчу болду. Бул аябай кооптуу болуп баратат.

Спорт клубуна барып бир канча ай машыккан соң муштуму кычышканда өзү менен жакшы келише албаган бирөөнү дароо беттен ары чаап, жерге сулап калганда да тепкилеп салганды спорт менен машыгуунун максаты катары көрүп калышты окшойт.

Илимий негиз

Психологиялык, социологиялык изилдөөлөрдүн негизинде агрессиянын себептери катары бир канча негизге токтолсо болот.

1. Биринчиден, агрессия адамдын табиятындагы табигый түрткүдөн (impulse), өзгөчө эркектеги тестостерон гормонунан улам пайда болору айтылат экен. Дүйнөдөгү бардык кишилердин табияты окшош экенин эске алганда, бул негиз эмне үчүн өзгөчө кээ бир өрөөндөрдө агрессия салыштырмалуу көбөйүп баратканына жооп бере албайт. Анткени зомбулук табияттагы түрткүдөн улам келип чыга турган болсо, бардык аймакта бирдей деңгээлде болушу керек эле да.

2. Кайсы бир тоскоолдукка учуроо да агрессиянын көбөйүшүнө дагы бир негизги себеп катары каралат экен. Адам табиятынан бактылуу болууну каалайт. Бул үчүн белгилүү жетишкендиктерге (жакшы жашоо шарт, жакшы киреше, өзү сүйгөн кесипти аркалоо, сүйгөн адамы менен бирге болуу ж.б) жетүүнү самайт. Так ошол койгон максаттарына бараткан жолдо кандайдыр бир тоскоолдуктар менен беттешсе, ал адамда каршы чыгууга, зомбулукка, күч колдонууга окшогон кубулуштардын пайда болушу табигый көрүнүш.

Бул негиз, балким, биздин коомдо аң-сезимсиз балбандардын көбөйүп баратканына белгилүү деңгээлде жооп боло алат. Мамлекет менен жарандын ортосундагы алакага байланыштуу бир мисал келтире кетейин. Мамлекет жарандарына салык төлөө, кылмышка барбоо, билим алуу, аскердик кызмат өтөө сыяктуу белгилүү бир шарттарды коёт. Бул шарттарды орундаткан учурда ал жок дегенде орто стандартта жашоо деңгээлине жетиши күтүлөт.

Жаран мамлекеттин айткандарын орундаткан учурда, мамлекет түзүп берген шартта бир айлык эмгек акысы бир апталык минималдуу (орточо эмес) жашоосун камсыз кылбаса, бул тоскоолдук катары кабыл алынышы толук мүмкүн. Ошол эле учурда жогорку билими жок, мыйзамга каршы иштерге аралашкан, жемкорлукка тиешеси бар, мыйзам алдында жооп бере турган жагдай жаралган учурда жоопкерчиликтен качыш үчүн, керек болсо «каралар» аркылуу күч колдонгонго чейин барган кишилердин (канчалык киши экени башка кеп) материалдык жактан түйшүксүз, керек болсо элитага зөөкүрлүк кылган, башкаруу органдарына сөз өткөрө алган абалда жашашы да тоскоолдук катары кабыл алынышы мүмкүн.

Соттон калыс чечим чыкпай калышы, укуктук нормалар белгилүү гана адамдарды көзөмөлдөгөнгө жарап калышы да тоскоолдук катары кабыл алынышы мүмкүн.

Ушул жерде тийиштүү доордун илим чөйрөсүнүн гиганттарынан Ибн Халдундун «...эгерде мамлекет кирешенин (экономикалык мыйзамдарга ылайыктуу таризде) бөлүштүрүлүшүн калыс жүргүзбөсө, элде нааразылык башталат, адамдар мамлекетке болгон милдетин так орундатууну каалабай калат. Натыйжада чыккан башаламандыктан улам мамлекеттер, цивилизациялар кулайт...» деген пикирине шилтеме бере өтүүнү туура көрдүм.

3. Дагы бир маанилүү фактор катары медианын таасирин атап өтсө болот. Жекеме-жеке мушташтын, анын каармандарынын ЖМК аркылуу өтө эле популярдуу болуп баратканы маалым.

Мисалы, ошол сегиз бурчтуу тордун ичине кирип, жырткыч сыяктуу бири-бирин төпөштөп, бети-башына кан шыбалып уткан соң эки колун көтөргөндү өтө чоң жетишкендик катары коомдук аң-сезимге жайылтуу туура эмес. Тим эле жеңген тарапты глобалдык масштабтагы коркунучту, адамзаттын пайдасы үчүн жер менен жексен кылып сулата чапкан каармандай кылып жарнамалоо жаштардын аң-сезиминин калыптанышына таасир этпей койбойт.

Менин оюмча, спорттун бул түрүнүн өнөр же чеберчилик катары баркы жок. Болгону материалдык бир аз кирешеси бар. Бирок биздин жетилип келе жаткан жаш жигиттерибиз учурдагы спорт чебери болгон агаларын көрүп алданбашы керек.

Спорттун бул форматынан уюштуруучу фирма, жарнама уюмдары, алдын-ала акча коюп кумар ойноткон фирмалар сыяктуу шылуундар балким канааттандырарлык киреше табышат. Ал эми бул балбандары арзыбаган акча, жасалма аброй үчүн короз мушташтагы короздор сыяктуу күүлөп салып койсо ден соолугун, келечегин коркунучка салып мушташа берет. Чыныгы спорт чебери болгусу келген киши мындай абалга өзүн ылайык көрбөйт деп ойлойм.

Тыянак

Көрүнүп тургандай, коомдо зомбулуктун, күч колдонуунун көбөйүшү бир гана зөөкүрдүн айынан эмес, коомдук бир топ бытырандылыктын айынан болуп жатканы көрүнүп турат.

Демек, коомдогу зомбулуктан улам бир топ киши, бир топ бийлик бутагы өзүн жооптуу сезүүгө тийиш. Ислам тарыхынан Умар бин Хаттаб халифа болуп турган кезде анын халифалыгындагы бир койду бир карышкыр жеп кетсе ал үчүн да кыяматта жоопко тартыларын дайыма көңүлүнө түйүп жашаганы бизге сабак болор бекен? Бүгүн адилетсиздикке кабылып какшаган кыргыз жараны үчүн кимдин, канчалык деңгээлде тынчы кетет болду экен!? Эски ажолордон бири «...эл караңгы, кедей болсо буга мен күнөөлүү эмесмин» деп ачык айтып койгон эле...

Албетте, булар комплекстүү маселелер. Зөөкүргө барып зөөкүрлүк жаман экендигин айтуу менен ал токтоп калбайт. Жогорудагы айтылгандардан улам бул бир топ коомдук маселе менен байланыштуу жана алардын алдын алуу да так ошол коомдук маселелерди чечүү менен гана мүмкүн болот. Бул үчүн ар бирибиз, өзгөчө бийлик ээлери, милдетибизди так аткарууга тийишпиз. Болбосо Кудайдын жараткандарынын арасынан эң куттуусу болгон адамдын убалын, кусурун кенемтелөө эч убакта мүмкүн болбойт!

Элмурат Кочкор уулу

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаныбарларды жакага түшүргөн жагдай

Иллюстрациялык сүрөт.

Январь айында өзгөчө коргоого алынган эки ак илбирс жакага түшүп келген жеринен табылды. Анын бири аңчынын огунан жарадар болгону айтылып, аны аткандарга издөө салынды.

Жапайы айбандар калктуу конушка түшүп жаткан окуя Кыргызстанда биринчи жолу катталган жок. Буга чейин аркар, кулжа, тоо текелерди жол жээгинде жүргөн жеринен тасмага түшүрүп, Интернетке жайылткандар болгон.

Экологдор бул көрүнүштү табияттагы тең салмактуулуктун бузулганына байланыштырууда. Алардын айтымында, жапайы жандыктар байырлаган тоо-ташта алардын жеми азайып жатат. Бирок расмий органдар бул жүйөгө макул эмес жана жапайы жандыктардын саны мурдагыдан кыйла көбөйгөнүн белгилешет.

10-январда Таластагы Көк-Ой айылында бактын башына чыгып кеткен ак илбирсти жергиликтүү тургундар кармап, Айлана-чөйрөнү коргоо агенттигине өткөрүп берген.

Өзгөчө коргоого алынган бул жаныбарга Кыргыз мамлекеттик агрардык университетинин ветеринардык клиникасында операция жасалып, анын башына тийген бытыранын 18 калдыгы алынды. Азыр анын абалы жакшырып, эт жегенге жарап калды. Ал арада ак илбирсти дарылоого акча топтоо үчүн банктык эсеп ачылды.

Көп өтпөй Жумгалда да жергиликтүү тургундун короосуна кирип кеткен ак илбирс кармалганы маалым болду.

Бишкек шаарына алынып келген бул жандык Ысык-Көлдөгү Ананьево айылында жайгашкан реабилитациялык борборго жеткирилди.

Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттигинин басма сөз катчысы Бакытбек Рысалиев аталган ак илбирстер тууралуу буларды айтып берди:

- Жумгалдан табылган ак илбирстин бир эле азуусу калыптыр. Биздин божомолубузда анын жашы 12де. Өзүңөр билгендей, ак илбирс 17 жыл гана жашайт. Мындан улам карылыгы жетиптир деген жыйынтык чыгардык. Эми реабилитациялык борбордо болот. Талаага коё бере албайбыз. Анткени өз алдынча тамак таап, жанын багып кете албайт. Ал эми Таластан табылган ак илбирстин саламаттыгына көз салып жатабыз. Эгер оңолуп кетсе, эркиндикке кое беребиз.

Таласта ак илбирсти аткандарды азыр Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарба агенттигинин кызматкерлери күч органдары менен чогуу издеп жатат.

Ак илбирс - Кызыл китепке кирген жана өзгөчө коргоого алынган жаныбар. Расмий маалыматка караганда, Кыргызстанда 324 ак илбирс бар. Аны аткандарга 1,5 миллион сомдук айыппул каралган.

Ак илбирстердин минтип жакага түшүп жатканын, адистер ар кандай жоромолдоп жаткан чакта дүйнөгө аты чыккан Марко Полонун жол жээгинде ээн-эркин оттоп жүргөнү тууралуу тасмалар Интернетте жайыла баштады.

Муну корукчулар кайберендин саны көбөйүп, жапайы аңчылардын саны кескин кыскарганы менен түшүндүрүп жатышат. Маселен, үч жыл мурда аркар-кулжанын Кыргызстандагы саны 17 миңдин тегерегинде болсо, ушул таптагы расмий маалымат боюнча алардын саны 20 миңге чукулдаган. Бул 2018-жылдагы жүргүзгөн санактын жыйынтыгы. Ал эми 2019-жыл боюнча кайберен санактын жыйынтыгы чыга элек.

Аңчылыкка каршы мыйзамды колдойсузбу?
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00


Жаратылыш ресурстарын сарамжал пайдалануу департаментинин Нарындагы өкүлчүлүгүнүн башкы адиси Аскат Жакшылыков буларды айтты.

- Аркар-кулжанын басымдуу бөлүгү Ысык-Көл менен Нарын облусунда болот. Ылдый түшүп жатканы тоодо тоюттун жоктугунан эмес, алардын саны көбөйүп жатканынан улам деп билсек болот.

Анткен менен эл арасында тымызын аңчылык тыйыла электигин танууга болбойт. Ушул жумада Интернетте Ысык-Көлдүн Сырт өрөөнүндө аркарды аткан адам егерлерди барымтага алганы тууралуу кабар тарады.

Биотүрдүүлүктү сактоо, өзгөчө корголуучу аймактар департаментинин Ысык-Көл башкармалыгынын башчысы Төлөгөн Үсөнбаевдин айтымында, окуя 2019-жылдын 26-ноябрында болгон.

Анда Б. Т. аттуу жаран аркар аткан жеринен кармалып, егерлер анын ок атуучу куралын алган. Мындан кийин жергиликтүү тургун үйүнөн башка курал алып келип, эки егерди үч сааттай барымтага алган. Бул убакытта алар тарткан сүрөттөрдү жана видео далилдерди уюлдук телефонунан өчүрткөн.

- Кийин адистер өчүрүлгөн видео жана сүрөттөрдү калыбына келтирген. Далилдердин бар экенине карабай, милиция чара көрбөй жатат, - деди Төлөгөн Үсөнбаев.

Окуя боюнча Жети-Өгүз райондук ички иштер бөлүмү иш козгогон. Бирок егерлерди барымтага алган адам азыркыга чейин ээн-эркин жүрөт. Ысык-Көл облустук милициясы азырынча бул иш боюнча маалымат бере элек.

Марко Поло деген ат менен белгилүү аркар-кулжага аңчылык кылууга Кыргызстанда уруксат берилген. Бирок ал үчүн мергенчи мамлекетке 700 миң сом төлөп бериши керек. Ал эми тоо текелерге мергенчилик кылууга уруксат алуунун баасы 100 миң сом. Өкмөт 2018-жылы 80 кулжа, 320 тоо теке атууга уруксат берген.

Экологдор жыл сайын кайберен атууга тыюу салуу керектигин айтып, коңгуроо кагып келишет. Алардын айтымында, мындай кадамга барбаса, тоону байырлаган жырткычтардын жеми жок калып, калктуу конуштарга түшө башташы ыктымал.

Алсак, 2019-жылы мал киндиктүү Нарын облусунда карышкырдын келтирген зыяны 10 млн. сомдон ашканы эсептелген.​

2019-жылы октябрь айында аркар-кулжа атууга тыюу салган мыйзам долбоору парламентте талкууланып, колдоо тапкан эмес. Ага 109 депутаттын 82си каршы добуш берген.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек ара чыры: жоопкерчилик жана милдет

Кыргыз-тажик чек арасы. 11-январь, 2020-жыл.

16-январда Баткенде чек ара маселеси боюнча өткөрүлгөн координациялык кеңешмеде Бишкектен барган бийлик өкүлдөрү чек арага байланыштуу акыркы окуяларда жергиликтүү кызматкерлердин жоопкерчилигин козгоду.

Башкы прокурор аларга «шалаакылык» беренеси менен иш козгосо болорун эскертти. Вице-премьер-министр жергиликтүү жетекчилерди "элди дүрбөлөңгө салат, митингге чыгат" деп күнөөлөдү.

Ошол эле кезде борбордук бийлик өз милдетин так аткара албай, жоопкерчиликти жергиликтүү жетекчилерге оодарып жатат деген пикирлер да айтылууда.

Башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов кыргыз-тажик чек арасы боюнча 16-январда Баткен шаарында өткөн координациялык кеңешмеде жергиликтүү бийликтин ишин сындап, аларды жетиштүү иштей албай жатасыңар деп зекиди.

- Биздин президентибиз Сооронбай Шарипович чек арага чын жүрөгү менен күйүп жатат. Тажикстандын президенти менен сүйлөшүп, «маселени чечели» деп жатат. Бизди ошондуктан «маселени жеринде барып көрүп, чечкиле» деп жөнөттү. Бул жакта жергиликтүү бийлик «баарын Бишкек чечет» деп отурат. «Бишкек чечет» деген менен бул жактагы жетекчилердин да жоопкерчилигин көтөрүш керек да! Мыйзамдын талабы боюнча «мыйзам аткарылбаса, жетекчи жоопкерчиликке тартылат» деген жери бар. Жазык кодексинде «Шалаакылык» деген берене турат. Ишти козгоп туруп тергөөчүнүн кабинетине саргайтып күттүрүп коём.

Координациялык кеңештин жыйыны. 16-январь, 2020-жыл
Координациялык кеңештин жыйыны. 16-январь, 2020-жыл


Башкы прокурорго окшоп эле жергиликтүү бийликке күнөө койгон вице-премьер-министр Жеңиш Разаков чек ара боюнча Бишкектеги митингге катышкан айыл өкмөт башчыларына жана туугандарына тили өтпөгөн жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнө карата кызматтык иликтөө жүргүзүүнү сунуш кылды.

- Бизде элди дүрбөлөңгө салып жаткан жетекчилер бар. Ошону толук кызматтык иликтөө жүргүзүп, губернаторго бериңиз. Мамлекеттик саясатка, президенттин саясатына каршы чыккан жетекчилер менен... Бир жуманын ичинде кызматтык иликтөө жүргүзүп, губернаторго маалымат бериңиз, ал мага маалымат берет. Айыл өкмөт башчысы эл шайлаган жетекчи да. Силер отурасыңар!

Жогорку Кеңештин депутаты, Баткен губернаторунун мурдагы орун басары Карамат Орозова борбордон Баткенге барган жетекчилердин жоопкерчиликти жергиликтүү бийликке жүктөгөнүнө кошулбайт. Ал борбордук бийликтен үмүтү үзүлгөн эл аргасыздан өз аракеттерин көрүп жатат деп эсептейт.

- Чек ара маселеси боюнча жергиликтүү бийликтин ыйгарым укуктары чектелүү. Коопсуздукту сактоо, туруктуулукту сактоо укук коргоо органдарынын түздөн-түз иши болуп эсептелет. Алардын чек арада коопсуздукту сактоодо, туруктуулукту камсыз кылууда иши жетишсиз болуп жаткандыктан элдин баары кыйналгандан көчөгө чыгып жатат. Анан барып алып элди, жергиликтүү бийликти күнөөлөгөнү алардын алсыздыгы деп эсептейм. Алар чек ара боюнча чындыкты айткандарды камай баштады. Мунун баарын туура эмес деп эсептейм.

Баткендеги координациялык кеңешмеде Тажикстан менен чектеш жайгашкан Максат айылынын башчысы Сапарали Адинаев Бишкектеги чек арага байланышкан митингге катышканы да сынга алынган.

Адинаев «Азаттык» радиосуна берген маегинде 8-январдан тарта эмгек өргүүсүндө экенин, Бишкекте окуп жаткан уулу ооруп, аны дарылатканы келгенин билдирди. Ошол эле учурда ал парламент депутаттарына чек ара маселесин жеткирүүнү максат кылганын жана Жогорку Кеңештин алдында митингде сөз сүйлөөгө мажбур болгонун белгиледи:

- Координациялык кеңешмедеги сөзгө анчалык деле бушайман болгонум жок. Мен элим-жерим үчүн жүрөгүм күйүп, чындыкты айтам. Бишкектеги музыкалык мектепте уулум окуйт, ошол катуу ооруп калгандыктан бул жакка келгем. Мындан тышкары Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаевге элдин көйгөйлүү маселесин айтайын деп камданып жаткам. Ошол митингге тушташ келип калдым. Ал жерде сүйлөйүн деп деле ойлогон эмесмин, бирок элин үнүн жеткириш үчүн сүйлөгөнгө туура келип калды. Бул эми ага чейин деле президент, премьер-министр Баткенге барганда айтып жүргөн эле сөздөр болчу. Максатым элдин үнүн жеткирүү.

15-январда Ак үйдүн алдында кыргыз-тажик чек арасы боюнча маселени чечүүнү талап кылып, 100дөй киши акцияга чыккан. Анда Баткенде чек ара чырына байланыштуу камакка алынган Көк-Таш айылынын төрт тургунун бошотуудан тышкары, вице-премьер-министр Жеңиш Разаковду кызматтан кетирүү талабы да коюлган.

Чек араны чечүүнү талап кылгандар акцияга чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:13 0:00

Акцияны уюштургандардын бири, Чек ара коомдук бирикмесинин мүчөсү Аскат Оморов бийлик чек арадагы аймактарга күчтүү кадрларды жолотпой жатат, ошондуктан сын айткандары туура эмес деген ойдо.

- Чечкиндүү кадрлар бар, аларды эч ким колдобой, кайра үстүнөн басып жатышат. Ошондой болуп жатса, алар да иштегиси келбейт. Баары эле бул жакты карап турат экен, чек арачысы деле, милициясы деле, администрациясы деле «Жеңиш Парпиевич көзөмөлдөйт, өзү чечсин» деп шылтоолоп. Бирок бул жерде борбордун күнөөсү – чечкиндүү кадрларды колдобой жатканында болуп жатпайбы.

Вице-премьер-министр Жеңиш Разаков Тажикстан менен чек ара маселесин сүйлөшүүдө кыргыз делегациясын жетектеп жатат.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек. 10-11-январдагы Баткен районунун Көк-Таш айылындагы акыркы чек ара чырынан кийин эки тарап Кыргызстандын Баткен району менен Тажикстандын Исфара шаарынын ортосундагы бир нече жерден окшош жана аянты бирдей тилкелерди өз ара алмашуу боюнча макулдашылган варианттарды иштеп чыгууну караштырып жатат.

Баткен шаарында чек арадагы кырдаал боюнча өткөн координациялык кеңешмеге вице-премьер-министр Жеңиш Разаков, башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) төрагасы Орозбек Опумбаев, Мамлекеттик чек ара кызматынын жетекчиси Уларбек Шаршеев, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров жана Баткен облусунун жергиликтүү бийлик органдарынын жетекчилери катышты. Кеңешмени вице-премьер-министр Жеңиш Разаков алып барды.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөндөр өөнөлгөн акчасын кайтарып алат

Түркмөн манаты.

Швейцария түркмөн коррупционерлеринен конфискацияланган 1 миллион 300 миң долларды Түркмөнстанга кайтарып берет.

Бирок ал каражаттар түркмөн бийлигинин колуна тийбейт. Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо долбоорлорун каржылоого берилет.

Швейцариянын Тышкы иштер министрлиги ири акча Түркмөнстандын кайсы коррупционеринен жана качан алынганын ачыкка чыгарган жок. Тек гана акча Түркмөнстанда саясий кызматтарды аркалаган чиновниктерден алынганын билдирип, жалпы суммасын гана ачыкка чыгарды.

"Мыйзамсыз табылган мүлктөрдү кайтаруу саясатынын негизинде Швейцария камакка алынган 1 миллион 300 миң АКШ долларын Түркмөнстанга кайтарат. Бул каражат Бириккен Улуттар Уюмунун Түркмөнстандагы саламаттыкты сактоо программасын каржылоого багытталат", - деп айтылган билдирүүдө.

Мындай макулдашууга Швейцария, Түркмөнстан жана БУУнун Өнүктүрүү программасы 15-январда Берн шаарында кол коюшту. 1 миллион 300 миң доллар эми кургак учукка каршы дары-дармектерди сатып алууга жумшалмакчы.

Расмий билдирүүгө караганда Түркмөнстанга кайтчу каражат саясий кызматкерлердин мыйзамсыз байышына каршы күрөш боюнча Швейцария өкмөтүнүн атайын программасынын алкагында конфискация болгон. Түркмөнстанда саясатчылар мыйзамсыз жолдор менен чыгарган каражаттын кайра өлкөгө кайтарылышы биринчи жолу болуп жатат.

Негизи эле түркмөн чиновниктеринин ири коррупциялык иштери тууралуу эл аралык маалымат каражаттарында маал-маалы менен айтылып жүрөт.

Маселен, учурда Германиянын MAN компаниясынын жооптуу кызматкерлеринин бири «Түркмөннефть» мамлекеттик компаниясынын чиновниктерине ири өлчөмдө пара берүүгө айыпталууда. Анын соту өткөн жылдын декабрында башталган. Немис прокуратурасынын маалыматына караганда, MAN компаниясы 2002-2007-жылдар аралыгында түркмөн чиновниктерине пара катары 8,4 миллион евро берген.

2010-жылы Германиянын Daimler компаниясы Түркмөнстандын эң жогорку даражалуу чиновниктерине пара бергени үчүн айыпталган. Тагыраагы, 2000-жылы машина куруучу Daimler концерни Түркмөнстандын мурдагы президенти Сапармурад Ниязовдун туулган күнүндө ага баасы 300 миң евролук чопкутталган "Мерседес" белек кылганы далилденген. Дал ошол 2000-жылдын башында түркмөн бийлиги менен Германиянын Daimler концернинин ортосунда жогорку даражалуу чиновниктерге люкс классындагы бир нече машина алуу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жаткан.

Айтылуу "Мерседес" үлгүсүндөгү машиналарды чыгарып, бүт дүйнөгө сатып келаткан бул компания ушул сыяктуу коррупциялык келишимдердин айынан 2010-жылы бир эле АКШга 185 миллион доллар айып төлөп берүүгө аргасыз болгон.

Ал арада Кыргызстан эки президентин коррупцияга айыптап тактан кулатканы менен качып кеткен мурдагы чиновниктерден эч нерсе өндүрө албай келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Казакты" үй камагына чыгарган сот иштен кетти

Иллюстрациялык сүрөт.

Мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков 17-январда талаштуу чечим чыгарган Ош шаардык сотунун судьясы Айнура Сулайманованы иштен бошотту.

Буга чейин Соттор кеңешинин тартип комиссиясы Сулайманованы жумуштан четтетүү боюнча чечимин президентке жолдогон. Буга судьянын баңгизат ташуучуга байланыштуу ишти кароодо мыйзамсыз чыгарган токтому себеп болгон. Мындан сырткары cоттун «Казак» деген каймана атын алып жүргөн кылмыштуу топтун мүчөсүн үй камагына чыгарып жибергени да коомчулукту нааразы кылган.

Судьянын маңзат ташуучуга чыгарган "жумшак" чечими

17-январда президент Сооронбай Жээнбеков Ош шаардык сотунун судьясы Айнура Сулайманованы мөөнөтүнөн мурда кызматтан бошотту. Буга чейин Соттор кеңешине караштуу тартип комиссиясы Сулайманованы иштен бошотуу тууралуу жыйынтыкка келген.

Комиссиянын басма сөз катчысы Наргиза Сыдыгалиева буга Ош шаардык прокуратурасынын судьянын үстүнөн жазган арызы себеп болгонун "Азаттык" радиосуна билдирди.

Прокуратуранын арызы 2019-жылдын 12-декабрындагы комиссиянын отурумунда каралып, Сулайманованы мөөнөтүнөн мурда иштен бошотуу чечими кабыл алынган.

- 12-декабрдагы кезектеги жыйында Ош шаардык прокурорунун сунушу канааттандырылып, макулдук берилген. Мөөнөтүнөн мурда бошотууга макул болушкан. Президентке сунушталат, андан кийин президент өз алдынча карап, макулдугун берет же бербейт, - деген Сыдыгалиева президенттин жарлыгы чыкканга чейин берген интервьюсунда.

"Азаттык" иштен бошогон судья Айнура Сулайманова менен байланышууга аракет кылды, бирок андан майнап чыккан жок.

Президенттин сайтында Сулайманованын кызматтан алынышына өзгөчө оор кылмышка айыпталган адамдын ишин кароодо мыйзамсыз токтом чыгарганы себеп болгону жазылган. Башкача айтканда, судья соттук экспертизанын корутундусу жоктугуна карабастан, медициналык мүнөздөгү мажбурлоо чараларын колдонуу жөнүндө токтом чыгарган.

Жогору турган сот инстанциясы соттук актыны жокко чыгарды. Ишти кайрадан кароонун натыйжасында соттун өкүмү менен бошотулган адам 110 миң сом айыпка жыгылып, 10 жылга эркиндигинен ажыратылган. Бүгүнкү күндө бул өкүм күчүнө кирген.

Судьянын чуу жараткан экинчи чечими

Буга чейин судья Айнура Сулайманованын «зордуктоого» жана «ээнбаштыкка» шек саналып жаткан, «уюшкан кылмыштуу топтун активдүү мүчөсү», «Казак» деген каймана ат менен таанымал Умар Маратовду үй камагына коё бергени коомчулукта кызуу талкуу жараткан.

Сулайманова Маратовдун туруктуу жашаган жери бар экенин эске алган жана соттон качып кетүүгө себептери жок деген жүйө менен 8-январда үй камагына чыгарган.

Наталья Никитенко.
Наталья Никитенко.

Соттун бул чечими Жогорку Кеңеште сынга алынып, депутат Наталья Никитенко 16-январдагы жыйында өкмөттү криминал менен күрөшүүгө чакырган:

- Сот Ошто «Казак» деген каймана аты бар уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсүн үй камагына чыгарды. Бул киши бир катар кылмыш ишинде, анын ичинде жашы жете элек 16 жаштагы кызды зордуктоого шек саналып жатат. Милициядан уюшкан кылмыштуу топтор тарабынан басымды сезип жатканын айтышууда. Мындай шартта эмне үчүн ушундай чечим кабыл алынды? Жогорку сот буга көңүл бурушу керек. Соттордун тартип комиссиясы чечим кандай негизде кабыл алынганын текшериши зарыл. Криминал менен реалдуу күрөшүүгө убакыт келди.

Милиция кармайт, сот бошотуп жибереби?

Ош шаардык милициясынын басма сөз катчысы Замир Сыдыков кылмышкерлер кармалганы менен иш сотко жеткен учурда алар бошонуп кетип жатканына нааразы болду.

- Эртең чыгып эле кылмыш жасарына биздин көзүбүз жетет. Соттор "тигиндей экен, чыгарып ийдик" деп актанып жатышпайбы. Биз кантип эле коё берели. Күнү-түнү аңдып, үч-төрткө чейин суукта титиреп туруп зорго кармаган адамды коё бермек белек? Баары соттон көз каранды экен.

Ал эми Ош облустук сотунун басма сөз катчысы Бекзат Осмонкулов көпчүлүк учурда ачылган иштер тергөөчүлөр тарабынан «жеңил кылмыш» деп бааланганы үчүн судьяларга шектүүлөрдү кармоого негиз жок болуп каларын түшүндүрдү. «Казактын» үй камагына коё берилиши тууралуу буларды айтты:

- "Судья өзүнүн ички туюмуна, айыпталуучунун качып кетпей турганына ишенсе, каралып жаткан иштин башка жагдайларына таянып, токтом кабыл алса болот" деп мыйзамда көрсөтүлгөн. Бирок бул чечимдин канчалык туура кабыл алынгандыгы териштирилип жатат.

Мамлекеттик органда иштегендер интервьюдан сырткары сүйлөшкөндө Ош шаардык сотунун судьясы Айнура Сулайманованын мөөнөтүнөн мурда кызматтан алынганына "Казакты" бошотуп жибергени түздөн-түз таасир эткенин айтышты.

Соттор кеңешине караштуу тартип комиссиясына 2019-жылы судьяларга каршы 863 арыз түшкөн.

Анын ичинен Тартип комиссиясы 456сын артка кайтарып, 167 арыз боюнча сотторго тартип жазасын берүүдөн баш тарткан.

32 судьяга алдын-ала эскертүү, 11ине эскертүү берилген. Беш судьяга сөгүш жарыяланып, эки судьяны мөөнөтүнөн мурда кызматтан алууга, ал эми үч сотту кылмыш жоопкерчилигине тартууга уруксат берген. Сотторго каршы дагы 135 арыз каралып жатат.

"Азаттыктын" архиви: Сот реформасынын өксүгү эмнеде?, 11-декабрь, 2019-жыл.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бекназаров Мадумаровго жооп берди

Бекназаров Мадумаровго жооп берди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:58 0:00

Жерүйдүн күмөн санаткан келишими

Жерүй кени.

Кыргызстандын жарандык активисттери жана коомдук ишмерлер тарабынан Жерүй алтын кенин элге, мамлекетке кайтаруу маселеси көтөрүлүүдө.

Кенди сатууда өлкөнүн кызыкчылыгы эске алынган эмеспи? Бул иште мурдагы мамлекет, өкмөт башчыларынын тиешеси канчалык? Жеке менчик компанияга берилген алтын кенин кайтарып алуунун мыйзамдуу жолу барбы? Ушул ж.б. маселелерди «Арай көз чарай» берүүбүздө талкуулайбыз.

Талкууга Тоо кенчилер жана геологдор бирикмесинин төрагасынын орун басары, профессор Дүйшөнбек Камчыбеков жана жарандык активист Айбек Мырза катышты.

«Азаттык»: Айбек мырза, Жерүй алтын кенинин ишине байланышкан маселе эмне үчүн бүгүн көтөрүлүп жатат? Анын тагдыры чечилип жатканда эмне үчүн азыркы активисттер унчуккан эмес?

Айбек Мырза.
Айбек Мырза.

Айбек Мырза: - Биринчиден, 2019-жылы 29-ноябрда Кыргызстандагы улутчул-мекенчил күчтөрдүн курултайында тоо-кен тармагындагы, анын ичинде Жерүй боюнча маселе катуу коюлган.

Чечиле турган маселелер боюнча бийликке кайрылганбыз. Экинчиден, президент Жээнбеков Коопсуздук кеңешинде тоо-кен тармагы боюнча маселе көтөрүп, бул тармак көзөмөлдөн чыгып кеткенин айткан, «андагы коррупциялык көрүнүштөргө күрөш жарыялайм, элди колдоого чакырам» деген. Биз президенттин демилгесин колдоп жатабыз. Үчүнчүдөн, Жерүй боюнча маселелерге бийлик көңүл бурбаганы элди бушайман кылууда.

Дагы бир маселе, 2015-жылы Жерүй боюнча түзүлгөн келишимдин адилеттүүлү жана мыйзамдуулугу күмөн санатат. Керек болсо муну «кылымдын аферасы» деп атасак болот. Ага да фактылар бар.

Мисалы, УКМКнын мурдагы жетекчиси Бусурманкул Таабалдиев «президенттин тапшырмасы, Жерүй маселеси менен чалып жатам» деп орусиялык компаниянын жетекчиси менен сүйлөшкөнү Коопсуздук кеңешинде кеп болгон.

Бул ошол учурдагы президенттин (Атамбаевдин) тиешеси бар экенин далилдеген факт. Экинчиден, Бабановдун «Бажаев деген инвесторду Таласка мен алып келдим, ал ток бала» деп айтканы бар. Ушул фактылардын баары күмөндүү ойлорду жаратат. Анан эмне үчүн 5 миллиард долларлык кору (запасы) бар алтын кенинде Кыргызстандын үлүшү жок? «Элге тие турган үлүштү Атамбаев, Бабанов, Бажаев үчөө бөлүшүп алдыбы?» деген да суроо жаралат.

«Азаттык»: Айрым пикирлерде сиздердин аракеттерди «парламенттик шайлоо алдындагы саясий күчтөрдүн шыкагы менен болуп жатат» деп баалагандар бар?

Айбек Мырза: Жерүй маселесин беш жылдан бери эле көтөрүп келатабыз, курултайда да козголгон, шайлоого эч тиешеси жок. Ушул маселени байма-бай көтөрүп жүргөнүм үчүн кылмыш иши козголуп, сегиз жолу суракка чакырылдым. Менин мындай позициям үчүн ар кандай коркутуу, куугунтук болуп жатат. Күч органдарына «менден коркпогула, тескерисинче мени башкалардын коркутуусунан коргогула» деп айтып жатам.

«Азаттык»: Дүйшөн мырза, жарандык коомдун «Жерүй» боюнча коюп жаткан маселелери канчалык жүйөлүү, канчалык негиздүү десек болот?

Дүйшөнбек Камчыбеков.
Дүйшөнбек Камчыбеков.

Дүйшөнбек Камчыбеков: - Геология боюнча адистер мындан беш жыл илгери Жерүй боюнча келишимдер, башка документтер даярдалганда эле каршы чыкканбыз.

2015-жылдагы келишимде мамлекеттин үлүшү тууралуу жазылган эмес. Аны да биз көтөрүп чыкканбыз.

Себеби, бир нече компаниялар 1993-жылдан бери Жерүй менен иштөөгө ниеттерин билгизип келген. Өлкөнүн башка аймактарында кенди иштетүү ниетин билгизген чет элдик компаниялар Кыргызстанга 40тан 70% чейин үлүшүн түшүнүү менен берип келишкен. Биз өз сунуштарыбызды өкмөткө, жалпыга маалымдоо каражаттары аркылуу элге билгизип келгенбиз. Сунуштарыбызды Жерүйдү азыр иштетип жаткан компанияга да айтып жатабыз.

Жакшыбы же жаманбы Кыргызстандын Кумтөрдө 27%, кытайлык «Алтынкен» компаниясында 40%, кытайлыктардын Терек-Сайдагы компаниясында 25%, «Макмалда» 30% үлүшү бар.

«Эмне үчүн Жерүйдө Орусиядан келген компанияда Кыргызстандын бир тыйындык үлүшү жок? Эмне үчүн ошол кезде келишим түзүп жаткан бийлик башындагылар Кыргызстандын үлүшүн кошкон эмес?» деген суроолорду коюп эле келатабыз. Ушуга жооп тапсак, баары айкын болот.

Ал кездеги жетекчилер «Кыргызстан 100 миллион доллар алды» деп мактанган. Эми салыштырып көрөлү, Терек-Сайда үч алтын кени бар, түрктөр иштетет. Ал жердеги алтындын кору 10 тонна. Алар Кыргызстанга 20 миллион доллар акча төлөп беришти, андан сырткары 25% Кыргызстанга үлүш беришти. Мындан сырткары «Кыргызалтын» алардын башкаруусуна да катышат. Ал эми Жерүйдөгү алтындын запасы Терек-Сайга караганда 10 эсе көп - болгону 100 миллион доллар төлөдү, үлүш да берген жок, башкаруусуна да катышпайбыз.

Илимий изилдөөлөргө, геологиялык чалгындоолордун маалыматына таянсак, Жерүйдөгү жердин алдындагы алтындын өлчөмү 100 тонна. Анын 80 тоннасы таптаза алтын. Ошол 100 тонна алтындын эл аралык биржадагы баасы 5 миллиард долларга бааланууда.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден көрүңүз)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлдабекова: Парламенттин сапаты шайлоочунун колунда

Шайлдабекова: Парламенттин сапаты шайлоочунун колунда
please wait

No media source currently available

0:00 0:43:10 0:00

Элчиликтин элеги, элдешүүнүн «белеги»

Бекназаров Мадумаровго жооп берди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:58 0:00

Кыргызстандын Малайзиядагы жаңы элчиси Азимбек Бекназаров элчилик кызматка президенттин сунушу менен баратканын билдирип, балдарынын мамлекеттик кызматка орношуусунун себептерин ачыкка чыгарды.

Бекназаров президент Сооронбай Жээнбеков кызматташып жатканы үчүн анын сунушун кабыл алганын билдирди.

Буга чейинки өлкө башчылар башкалардын ою менен эсептешпей келгенин айтып, элчилик кызматка барууга эмне үчүн макул болгонун мындайча түшүндүрдү:

- Президенттин сунушун кабыл алууга эки себеп болду. Ал «үй-бүлөлүк башкарууну сындырам» деп жатат. Мындан тышкары, ал Кудайдан коркот. Экинчиден, саясаттан алыстап элчи болоюн дедим. Бирок саясаттан таптакыр кетпейм

Бекназаров эки жылда Сооронбай Жээнбеков авторитардык бийликке каршы чоң иштерди жасады деп эсептей турганын кошумчалады. Мындай кийинки кадамдары да реформа кылууга ишенимдүү болуп калды деген пикирде.

Ал эми балдары болсо өз аракети менен ишке орношуп, ийгиликке жетишип жатат деп эсептейт. Ушундан улам саясатчы бийлик кызмат берүү менен анын оозун басып кое албайт деген пикирин билдирди:

- Мен сатылган жокмун. Мен кылдаалдан туура пайдаланып жатам. Жаштарга мүмкүнчүлүк берейин дедим. Бирок ошол жаштардын башында өзүм турам. Мен саясатчылар бийликке келгенде эле оозун жаап алгандарга каршымын. 2005-жылы да башкы прокурор болуп турганда, андан кийин 2010-жылы да оозумду жапкан эмесмин. Менин оозумду эч ким жаба албайт. Мен саясий күрөшүм токтобойт.

Бекназаров мындай билдирүүнү саясатчы, «Бүтүн Кыргызстан» партиясынын лидери Адахан Мадумаровдун сынынан кийин жасады. Мадумаров бир күн мурда «бийликке сын айткандар өкмөт менен соодалашууга барып, саясий принцибин жоготуп жатат» деп айткан.

Адахан Мадумаров.
Адахан Мадумаров.

- Чек ара маселесин Айбалаевден алтоо болсо да чече албайт. Ал жерди коргоо үчүн күрөшкөн жок. Урпактарынын келечеги үчүн күрөшүп жатат. Мен муну бир жыл мурда эле айткам. Мына жакында эле кызы Улуттук банкка кызматка кириптир. Кыйкырып демократ болуп жүргөндөрдү өзүн элчи кылып, бир баласын бир кызматка, экинчисин дагы бир жакка дайындап койду эле - болду, ал айтып жүргөн реформа тууралуу талаптарына чекит коюлду. Ушундан улам саясаттан, саясатчылардан элдин көңүлү калды.

Мадумаров кеп кылган Баткендин мурдагы губернатору Мамат Айбалаев болсо балдарынын жетишкендигине бийликтин тиешеси жок деп эсептейт. Ал балдарынын кайсы окууну бүткөнүн түшүндүрүп, Баткендеги чек ара маселеси тууралуу оюн өзгөртпөй турганын билдирди:

Мамат Айбалаев.
Мамат Айбалаев.

- Кызым МГУну бүткөн. Франциядан окуган. Эми Улуттук банкка конкурстун негизинде ишке алынды. Ага бийликтин тиешеси жок. Ал эми менин принцибин тууралуу Адахан мырза кам санабай эле койсо болот. Мен Баткендин жери тууралуу оюмду ачык эле билдире берем.

Азимбек Бекназаровдун саясаттагы кийинки кадамдарын кадимки эле нерсе катары көргөн саясатчылар да бар. 2010-жылдан кийин бийликте болгон Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү Кеңешбек Дүйшөбаев бийлик кызмат берүү аркылуу кайсы бир саясатчы менен «соодалашууга» барышын мыйзам ченемдүү көрүнүш катары баалады:

Кеңешбек Дүйшөбаев.
Кеңешбек Дүйшөбаев.

- Ар кимдин өз чечими, өз ою бар. Бирок Бекназаров тууралуу айтсам, ал чоң саясатчы экенинен күмөнүм жок. Ал өз ишин, саясатын жүргүзүп жатат. Балдары да оокат кылышы керек да. Алардын кызматка иштеп жатканынан мыйзамга каршы иш көргөн жокмун. Анан «атасы саясатчы экен» деп аларды кызматка жолотпой куугунтукташ керекпи?

Деген менен Бекназаровдун элчилик кызматка дайындалышынан улам коомдо «Дипломатиялык билими жана тажрыйбасы жок адам кантип элчилик кызматты аткарат? Оппозициячыл айрым пикирлерди айткан эле адам элчиликке кете береби?» деген пикирлер айтылып жатат. Айрым саясатчылар Бекназаров бийлик менен ачык эле саясий соодалашууга барганын айтып чыгышкан.

Ал эми саясат таануучу Эмилбек Жороев өлкөдөгү оппозициялык күчтөрдүн жүрүшү азыркы бийликтен да көз каранды экенин эске салды:

Эмилбек Жороев.
Эмилбек Жороев.

- Тилекке каршы, ушундай «соодалашуу» маанилүү маселелер көтөрүлбөй калышына алып келет. Бирок бул жаңылык деле эмес. Шайлоонун алдында мындай нерселер боло берет. Бирок кайсы бир саясатчынын дарегине эч нерсе деп айта албайм. Антсе да жалпылап айтканда, биздин саясатчылардын саясий туруктуулугу жок.

Убагында жарандык активист болуп жүргөн Эдил Байсалов 2019-жылы Кыргызстандын Улуу Британиядагы элчиси болуп дайындалганда «бийлик менен соодалашууга барды» деп сындап чыккандар болгон. Ал өзү мындай пикирлерди четке каккан.

Мындан тышкары 2018-жылы оппозициялык маанайдагы жарандык активист катары белгилүү болгон Дайырбек Орунбеков эмгек жана социалдык өнүгүү министринин кеңешчиси, андан мурдараак дагы бир оппозициячыл активист болуп жүргөн Мавлян Аскарбеков Бишкек шаарынын Биринчи май районунун акиминин орун басары болуп дайындалган.

Ошол убакта да социалдык тармактарда муну бийликтин оппозициялык күчтөрдү өзүнө тартуу аракети катары баалагандар чыккан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ирандагы учак кырсыгы ачык иликтенүүдө

Кырсык болгон жерден тартылган сүрөт.

Украиналык эксперттер Иранда кыйраган учакты иликтеп бүтүп, бир бөлүгү мекенине кайтты. Эксперттердин дагы бир бөлүгү сөөктөрдүн өздүгүн ДНК анализдин жардамы менен аныктап, аны жакындарына өткөрүп беришмекчи.

Иранда кыйраган украин учагынын эки кыймылдаткычы тең күйбөгөнү эч кандай аспабы эле көрүнүп турат. Анда ыштын, сыныктын же жарылуунун изи жок. Болгону кыймылдаткычтын айрым бөлүктөрү кыйшайып калган. Муну эксперттер өз көзү менен көрүп, корутунду чыгарып жатышты.

- Эки кыймылдаткычтын тең ичиндеги бардык баралары бүтүн. Кыймылдаткычтар күйгөн эмес, - деген бүтүмгө келип жатышты алар.

Украинанын Коопсуздук жана коргоо кеңешинин катчысы Алексей Данилов Иран аткан ракета учкучтар отурган кабинага тийип жарылганын ырастады.

Алексей Данилов.
Алексей Данилов.

- Украин бийлигинде учак сырткы чабуулдан улам кулаганына далилдер бар эле. Иран бийлиги ошол далилдерден улам күнөөсүн мойнуна алганга аргасыз болду, - деди ал.

Кырсыктан 176 киши каза болгон. Эксперттер учактагы отургучтарга сайылып калган ракетанын сыныктарын да таап чыгышты.

Азыр Иранда Украинанын ДНК аркылуу анализ кылуучу эксперттери гана калды. Украинанын Коопсуздук кызматы учактын кыйрашына байланыштуу үч багытта тергөө жүргүзө баштады. Алар - «Атайылап киши өлтүрүү», «Аба транспортунун коопсуздук эрежелерин бузуу» жана «Мүлктү жок кылуу» беренелери. Ал арада Ирандын расмий өкүлү Али Равии билдирүү жасап:

- Украин учагына ракетанын атылышы, 176 кишинин каза болушу - АКШнын Иранга каршы саясатынын кесепети, - деди.

Буга чейин Иранда Ислам революциясынын сакчылар корпусунун өкүлү Ирандын ракета чабуулунан коргонуу бөлүмүнүн оператору жарандык учакты канаттуу ракета деп ойлоп алганын мойнуна алган:

- Оператордо чечим кабыл алууга болгону 10 гана секунд болгон. Ушундай шартта ал туура эмес чечим кабыл алган.

«TL groups» иликтөө компаниясынын улук талдоочусу Стивен Залага Американын канаттуу ракетасы болжол менен 30 метр бийиктикте учарын, ал эми Украинанын учагы андан алда канча бийикте баратканын билдирди. Анын айтымында учактын кыйрашына технологиялык жана усулдук каталар да себеп болгон. Мисалы, Ирандын ракета чабуулунан коргонуучу жабдыктары жарандык учак менен чыныгы ракетаны айрып тааный албайт. Ага карабай Ирандын бийлиги АКШнын аскер базаларына ракета менен чабуул койгондон кийин да өлкөнүн аба жолдорун ачык бойдон калтырган. Башкача айтканда жарандык учактардын учуп-конушун токтоткон эмес.

Иран өкмөтү «Украинанын «Боинг 737» учагы абага көтөрүлгөн соң аскердик база тарапка карай бурулганы да шектүү болгон» деп билдирүү тараткан. «Flightradar24» сайтындагы ачык булакта украин учагы кадимки багыты менен гана баратканын көрсөтүп турат.

Иран дүйнөлүк коомчулукта кыйла тоталитардык режимди карманган өлкө катары таанылган. Ага карабай Иран бийлиги жарандык учакты армиясы атып алганын мойнуна алып, эл аралык эксперттерди кырсык болгон аймакка киргизди.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткендеги жыйында ачуу сөздөр айтылды

Баткен шаарында өтүп жаткан координациялык кеңешме. 16-январь, 2020-жыл.

16-январда Баткен шаарында кыргыз өкмөтүнүн координациялык кеңешмесинде чек ара маселелери талкууланды.

Баткен шаарында чек арадагы кырдаал боюнча өткөн координациялык кеңешмеге вице-премьер-министр Жеңиш Разаков, башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) төрагасы Орозбек Опумбаев, Мамлекеттик чек ара кызматынын жетекчиси Уларбек Шаршеев, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров жана Баткен облусунун жергиликтүү бийлик органдарынын жетекчилери катышты. Кеңешмени вице-премьер-министр Жеңиш Разаков алып барды.

Кеңешмеде Тажикстан менен чектеш жайгашкан Баткен облусунун аймагында коомдук коопсуздукту, тартипти камсыз кылуу, чек ара аймагында кызматташтыкты бекемдөө жана түшүндүрүү иштерин жүргүзүү өңдүү маселелер талкууланды. Чек ара аймагындагы кырдаал боюнча адегенде өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров маалымат берди:

Акрам Мадумаров.
Акрам Мадумаров.

- 2019-жылы кыргыз-тажик чек арасында 14 ирет чыр-чатак чыгып, анын 11и Баткен районунун, үчөө Лейлек районунун аймагында катталган. Чек арада чыккан чатактын сегизинде жергиликтүү эки эл тарабынан ок атылган. Чек ара аймагында тажик жарандары тарабынан 37, кыргыз тараптан 10 мыйзамсыз курулуштарды салуу катталган.

Кеңешмеде кыргызстандык жарандар арасында менчик турак жайды тажикстандык жарандарга сатып кетүү уланып жаткандыгы тууралуу сөз болду. Муну белгилеген вице-премьер-министр Жеңиш Разаков чет элдик жарандарга сатылып жаткан турак жайды мыйзам чегинде кайра кайтарып алуу жараянын жандантууну жергиликтүү бийликке тапшырды:

Жеңиш Разаков.
Жеңиш Разаков.

- Биз бул жакта чек араны бир метрине чейин талашып жатабыз, а кээ бир жарандар ал жердеги үйүн сатып кетип жатат. Бул эмне деген көрүнүш?! «Эртең сатылат экен» деп күтүп отура бербешибиз керек. Бул маселени элге алып чыгыш керек. Эл айтыш керек, үйүн сатып жаткандарга, «чек арадан үйүңдү сатып кеткениң - бул чыккынчылык» деп. «Мамлекетке, чек арага жасаган чыккынчылыгың» деп айтыш керек. Жергиликтүү бийлик, системалуу жумуш аткарбай жатасыңар.

Кеңешмеде Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев Тажикстан менен чектеш жайгашкан Максат айыл өкмөтүнүн башчысы Сапарали Адинаевдин Бишкектеги митингде жүргөнүн маалымдады. Лейлек районунун акими айыл өкмөт башчысы учурда мыйзамдуу эмгек өргүүсүндө жүргөнүн айтып, мындай учурда ал каалаган жерге барууга укугу бар экенин билдирди. Вице-премьер-министр Жеңиш Разаков митингде жүргөн айыл өкмөт башчысына карата кызматтык иликтөө жүргүзүүнү талап кылды:

- Бизде элди дүрбөлөңгө салып аткан жетекчилерибиз бар. Ошону толук кызматтык иликтөө жүргүзүп, губернаторго бериңиз. Андай кызматкерлер элди башкарып.. андай болбойт. Мамлекеттик саясатка, президенттин саясатына каршы чыккан жетекчилер менен... Бир жуманын ичинде кызматтык иликтөө жүргүзүп, губернаторго маалымат бериңиз, ал мага маалымат берет. Айыл өкмөт башчысы эл шайлаган жетекчи да. Силер отурасыңар!

Вице-премьер-министр Баткенде жана Бишкекте чек ара маселеси боюнча митингге чыккандар жетекчилик кызматтагылардын туугандары экенин белгилеп, эки акимдин орун басарларын зекиди:

Өзүң акимдин орун басары болуп турсаң, сенин туугандарың митингде жүрүшөт.

- Өзүң акимдин орун басары болуп турсаң, сенин туугандарың митингде жүрүшөт. Туугандарыңа тилиң өтпөсө, анда жыйынтык чыгарыш керек. Мен айтып жаткан нерсе ушул. Жетекчи деген толук кандуу болушу керек да. Сен бул жерде «түшүндүрүү иштерин жүргүздүк» деп атасың, ал жакта туугандарың митингде жүрүшөт. Кызык көрүнүш бул!.. Эки акимдин орун басарынын жоопкерчилигин караңыздар, катуураак караңыздар. Мен да өз сунушумду айтам.

Кеңешмеде башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов да жергиликтүү бийликтин ишин сындады. Ал мыйзам боюнча шаарлар менен райондордо жергиликтүү бийлик күч органдары менен кошо координациялык кеңешмелерди өткөрүп турушу керек экенин айтып, 2019-жылы Баткенде мындай кеңеш аз өткөрүлгөнүн билдирди.

Өткүрбек Жамшитов.
Өткүрбек Жамшитов.

- Ызы-чуунун баары Баткен районунда болот. Ал жакта эмне үчүн төрт эле жолу кеңешме болгон? Жетекчилердин жоопкерчилиги эмне үчүн көтөрүлбөйт? А биздин президентибиз Сооронбай Шарипович чек арага жүрөгү менен жан тартып жатат. Тажикстандын президенти менен сүйлөшүп, «маселени чечели» деп жатат. Бизди ошондуктан «маселени жеринде барып көрүп, чечкиле» деп жөнөттү. Бул жакта жергиликтүү бийлик болсо «баарын Бишкек чечет» деп отурат. «Бишкек чечет» деген менен бул жактагы жетекчилердин да жоопкерчилигин көтөрүш керек да! Мыйзамдын талабы боюнча «мыйзам аткарылбаса жетекчи жоопкерчиликке тартылат» деген жери бар. Жазык кодексинде «Шалаакылык» деген берене бар. Ишти козгоп туруп тергөөчүнүн кабинетине саргайтып күттүрүп коём, - деди Жамшитов.

10-январда кыргыз-тажик чек арасында чыккан чыр жол тосуу менен коштолуп, 15-январда Баткенде жана Бишкекте митингдердин өтүшүн шарттаган.

11-январда Баткен районунун Көк-Таш айылында жол тосуу акциясына байланыштуу Жазык кодексинин «Массалык башаламандык» жана «Ээнбаштык» беренелери боюнча кылмыш иши козголуп, анын негизинде шектүү катары төрт киши камакка алынган.

Буга нааразы болгон жергиликтүү тургундар 15-январда Бишкекте жана Баткенде митингдерди уюштуруп, анда бийликке чек арага байланышкан бир нече талаптарды коюшкан. Алардын арасында камакка алынган төрт кишини бошотуу, вице-премьер министр Жеңиш Разаковду кызматтан алуу жөнүндө талаптар да коюлган.​

Анын алдында уюштурулган кыргыз-тажик өкмөт аралык комиссиясынын жыйынында тараптар алты пункттан турган протокол кабыл алышкан.

Ошондуктан кеңешмеде акыркы чек ара чатагына байланыштуу жергиликтүү тургундардын аракеттери тууралуу да маселе көтөрүлдү. Ички иштер министри Кашкар Жунушалиев буларды айтты:

Кашкар Жунушалиев.
Кашкар Жунушалиев.

- 11-январда Көк-Таштагы акыркы окуяда бардык күчтөр турса, ага карабастан атайын чыр-чатак чыгарып таш менен ургулап жатышат. Турат го, ошол жерде күч кызматкерлери! Сиздерди кайтарып турушат, ошолор. Өзүбүздүн жарандарды кармап, алардын жасаган ишин тергөө бизге да кыйын. Бирок мыйзамдуу мамлекетте мыйзамдуулук болбосо, анда эртең эмне болобуз? Азыр эми «камалган балдарды чыгарып бергиле» деп жүрүшөт. Биз түшүнүп турабыз. Аны биз мыйзамдын чегинде карайбыз.

15-январдагы акциянын катышуучуларынын бири Кыргызстан менен Тажикстандын өкмөт мүчөлөрүнүн сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгы менен кол коюлган протоколдун кээ бир пункттарына макул эмес экенин билдирди.

Жерди алмашуу менен чечиш керек. Ошондо айылдардын арасы алыс болот.

- Биз тажик туугандар менен бир арыктан суу ичип, бир жолдон басабыз. Ошондуктан чыр көп чыгат. Жаш балдардын келишпестиги мамлекеттик деңгээлге чыгып жатат. Жерди алмашуу менен чечиш керек. Менин үйүм тажик жаранынын үйү менен жанаша турат. Мен алар менен көп сүйлөшөм. Алар да жер алмашууга ынанып турушат. Ошондо айылдардын арасы алыс болот. Чыр чыкпайт. Бирок ал аймактарга камера орнотуунун кереги жок.

Координациялык кеңешменин акырына чейин катышууга журналисттерге уруксат берилген жок. Кыргыз өкмөтү кийинчерээк тараткан маалыматка караганда, координациялык кеңешме күч түзүмдөрүнүн жетекчилерине, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына чек ара аймактарында коомдук коопсуздукту жана тартипти камсыз кылуу боюнча комплекстүү иш жүргүзүүнү, ошондой эле тажик тарап менен сүйлөшүү процесси боюнча эл арасында маалымат берүүнү тапшырды.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дача СУда калгандардын үмүтү

Дача СУда калгандардын үмүтү
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:19 0:00

Ясинанын өлүмү кудаларды жаатташтырды

Иллюстрациялык сүрөт.

Ак-Суу райондук ооруканасында 10-январь күнү чарчап калган наристенин чоң энеси милицияга арыз менен кайрылды. Жабырлануучу бул кадамга секелектин көкүрөгүндөгү жана далысындагы көгала тактарды көргөндөн кийин барган.

Дарыгерлер бала ооруканага өтө оор акыбалда жеткирилгенин, ал эми баланы багып жүргөндөр наристенин тубаса илдети болгонун айтышууда.

Ысык-Көл облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Сталбек Усубакуновдун айтымында, чарчап калган кыздын жакындары күбө катары сурак берип жатат. ​

Мигрант эне иш издеп кеткен

Жарык дүйнөдө аз эле жашап, чарчап калган Ясинанын 23 жаштагы энеси Жылдыз былтыр 17-декабрда Түркияга иш издеп кеткен.

33 жаштагы күйөөсү өлгөндөн кийин анын төрт жаштагы уулу кайын- журтунда калып, кызын өзү алып кеткен экен.

Келиндин таажеңеси Жылдыз Жамансариева үй-бүлөнүн тагдыры тууралуу буларды айтып берди:

- Жылдыз - менин бир тууган кайнежемдин кызы. 11-классты бүтүп жатканда маркум күйөө бала ала качып кеткен. Мурда эки аял алган экен, «тийбей эле койсоң болмок» деп ызылдадык. Кыз отуруп калды. Күйөө бала иччү экен, кыз үч-төрт жолу качып келди. Күйөөсү каза болордун астында да келген. Арак ичип алып бычак менен коркуткан экен.

Жылдыз күйөөсү каза тапкандан кийин кайын-журтуна барып, кара кийип отурууга аргасыз болгон.

- Кыркына чейин отурду. Андан кийин «кетем» дегенинен кайын-журту «кызы менен баласын бербейбиз» деп чыкты. «Талашпайбыз» деп үйдөн чыгып баратсак, кайнежеси бешикте уктап жаткан баланы чечип келип колубузга карматып койду. Баланы жакшы эле карап жатканбыз. Жылдыз кызынын жүрөгүндө тешик бар экенин айтып жүрчү. Бишкекке чейин алып барып көрсөтүшүптүр, - деди Жылдыз Жамансариева.

Жылдыз кайындарынан кеткенден кийин энеси Нина, кызы Ясина менен кошо таякеси Аликтин Бозучук айылындагы үйүндө жашап турган.

Иштеп каражат табуу максатында кызын таажеңеси менен энесине калтырып декабрь айында Түркияга кеткен.

Жылдызга кызынын чарчап калганы тууралуу кабар берилген. Бирок келиндин кайтып келер-келбеси азырынча белгисиз.

Ясинанын таенеси менен сүйлөшүүгө мүмкүн болгон жок. Кан басымы жогорулап ооруканага алып кетишкенин айтышты.

Наристе чарчап калган күндү Жылдыз Жамансариева минтип эскерди:

- Эжем «убагы келди, жуунталы» деп калды. Жуунткандан кийин баланын ичи өтүп кетти, аны тазалап, шымын кийгизип атсам, колдору тырышып чыкты. Анан куса баштады, мен коркуп кеттим. Бетине суу чачтык, андан мурда жөтөлүп жаткан. Машине таап, ооруканага жеткиргенге чейин абалы оорлошуп кетти. Оозунун тегереги көгөрүп кеткенде коркуп, эсине келтириш үчүн чапкылаганбыз. Сабаган эмеспиз. Баланын денеси назик да, кармаган кезде көгөрүп калса керек.

"Неберемди алып калам десем беришкен эмес"

Ясинанын чоң энеси Шайыркүл Буланбаева Кичи-Өрүктү айылында турат.

Шайыргүл Буланбаева.
Шайыргүл Буланбаева.

Ал небереси чарчап калгандан кийин «өлүмдүн себептерин аныктап бергиле» деп милицияга кайрылган.

- Баланын чарчап калганын мага дароо айтышкан эмес, - дейт ал. - Бүгүн тергөөчүгө келсем, баланын денесинде көгала тактар бар экенин айтышты. Бала эмнеден өлгөнүн аныктап беришсе деп турам. Жалгыз уулумдан калган эркек бала колумда. Булардын айыбы жок болсо эмнеге «кызыңар ооруканада» деп айтышкан жок? Чарчап калганын кеч угуп жатпаймынбы. Алып барып тоок көмгөндөй эле көөмп салышкан экен.

Шайыркүл Буланбаева келиндин жакындарынын үй-бүлөлүк зомбулук тууралуу айткандарын четке какты. Ал уулу каза тапкандан кийин келиндин төркүндөрү небересин талашып алып кеткенин айтууда.

- Баламдын кыркы өткөндөн кийин кызы менен уулун ажыратпай чогуу багып алам дегем. Бирок Жылдыздын тайлары болбой "алып кетебиз" дешти. Ошол жерде отурган сакалдуулар дагы "эмчектен чыга элек баланы энесинен ажыратпа, жазында ал" дешти. Жылдызды балам эч убакта сабаган эмес. Мен алар менен бирге турчумун. Мурда эки аял алып, экөө тең төрөбөгөнү үчүн ажырашкан. Жылдызды болсо ала качып алган эмес, Орусияда жүрүп келсем, экөө жашап аткан экен. Кудагыйым Түп районунун Вычка айылында турчу, чогуу мен ошол жер менен катташып жүрдүм. Азыр таажеңесимин деп жаткан Жылдыз биз менен мурда байланышкан эмес, булар кийин эле пайда болду. "Баламды иччү" деп айтып жатышат, айылда жүргөндө шерине, той-топурга барганда ичпесе аракеч эмес эле. Кант диабети менен ооручу, ошонун айынан каза тапкан.

Чоң эненин арызынын негизинде учурда кыздын өлүмү териштирилип жатат.

Бул тууралуу Ак-Суу райондук ички иштер бөлүмүнүн башчысынын орун басары Мирлан Акунов билдирди:

- Бир жаштагы кыз денесинен жараат алып, жандандыруу бөлүмүнө жаткырылган. Бул окуя боюнча биздин Ак-Суу районунун ички иштер бөлүмүнүн ыкчам тергөө тобу ооруканага барып териштирүү ишин жүргүзгөн. Алар кыздын оозунун тегерегиндеги жана далысындагы ар кандай көлөмдөгү көгала тактарды аныкташкан. Бул боюнча соттук-медициналык экспертиза дайындалып, азыркы учурда жыйынтыгы чыга элек. Териштирүү жүрүп жатат.

Бир жаштагы наристени багып жаткан таенеси менен таажеңеси «тумоолоп жатат» деп 10-январда түнкү саат экиден өткөндө Ак-Суу райондук ооруканасына алып келишкен.

Райондук оорукананын башчысы Эркинбай Урманаевдин айтымында, бала ооруканага түшкөн учурда эс-учунан танган абалда болгон.

Эркинбай Урманаев.
Эркинбай Урманаев.

- Бизге келгенде абалы өтө оор болчу. Денесинде, буттарында бир аз тактар бар эле. Биз «грипп, мээнин шишиги, мээнин комага түшүшү» деп жаздык. Мээнин иштешин жакшырта турган дары-дармектерди куйдук, жардам берген жок. Эртеси облустук бириккен ооруканадан медиктерди чакырдык, консилиум болду. Азыр соттук-медициналык экспертизага жибердик, алар анализди бир айдын ичинде чыгарышы керек.

Кыргызстанда буга чейин да миграцияда жүргөн ата-эненин балдары ар кандай себептерден улам чарчап калган учурлар катталган.

Учурда Ак-Суу району боюнча ата-энеси миграцияда жүргөн 1188 бала каттоодо турат. Анын 893үнүн ата-энеси тышкы мигранттар болсо, 295и ички миграцияда жүрөт. Райондук акимият 832 ата-эне мигрант каттоого алынганын кабарлады.

Мигрант эненин наристеси чарчап калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:41 0:00

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Cloud, Cloud Computing деген эмне?

Айдана Өмүрбаева, программист.

«Cloud» кыргызча «Булут» деп которулат.

Акыркы учурда мага «Cloud, Cloud Computing, Cloud Services деген эмне?» деп суроо бергендер көп. Албетте, санарип доорунда ар бир Интернет колдонуучу бул терминдерди укпай койбосо керек. Төмөнкү маалыматтарды окуп, билип алуу өз жемишин берет деп ишенем.

Жөнөкөй тил менен айтканда, Cloud (Булут) - бул көзгө көрүнбөгөн, колго кармалбаган булут сыяктуу, компьютер, диск, USB флешка сыяктуу файл жана ар кандай маалымат сактачу жай.

Cloud аркылуу сакталган тиркеме же сүрөт колдонуучунун телефон же компьютеринде эмес, Интернетке уланган серверлерде болот. Аларга ар ким өзүнүн Cloud аккаунтунан Интернет аркылуу кире алат. Вебсайт, тиркеме сыяктуу сиз Интернеттен окуп жаткан маалыматтардын басымдуу бөлүгү Cloud кызматында сакталат жана Cloud Services аркылуу окурмандарга жетүүдө.

Cloud Computing - бул IT ресурстарын Интернет желеси аркылуу кардарларга/колдонуучуларга жеткирүү. Маалыматтар физикалык же виртуалдык серверлерде сакталат жана алар Cloud Computing кызмат көрсөтүүчүсү тарабынан тейленип, башкарылат.

Cloud Computing өзүнө толгон-токой технологияларды жана кызматтарды камтыйт. Тейлөөчүлөр Cloud Computing колдонууда суроо-талапка жараша же болбосо «pay-as-you-go» төлөмүн сунуш кылышат.

IT инфратүзүм курууну көздөгөн компаниялар өздөрүнө физикалык дата борборлорду (Physical Data Centers), серверлерди куруп же сатып алуу ордуна Cloud Computing сунуш кылган computing power, storage жана database сыяктуу технология кызматтарын Интернет аркылуу колдоно алышат.

Учурда атактуу Cloud Computing Provider болуп AWS, Microsoft Azure, Google Cloud, IBM Cloud, Oracle Cloud, iCloud ж.б. эсептелет. Cloud платформаларда жеке же бизнес аккаунт ачса болот жана Cloud аркылуу сактаган маалыматтарга же ресурстарга Интернет аркылуу гана кирүүгө мүмкүн.

Cloud Computing түзүмүнүн кандай түрлөрү бар?

Учурда Cloud Computing түзүмүнүн негизги үч чоң кызматы бар.

  • Software as a Service (SaaS) мисалы – Microsoft 365,
  • Platform as a Service (PaaS) мисалы – salesforce.com,
  • Infrastructure as a Service (IaaS) мисалы – Rackspace.

Cloud Computing түзүмүнүн ыңгайлуулугу эмнеде?

Cloud аркылуу колдонуучулар түрдүү технологияларга «access» алат. Аны менен бирге ойго келбеген нерселерди курууга жана инновацияны тездетүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.

Cloud сизге керектүү ресурстарды дароо кошо калганга өтө ыңгайлуу. Алар Computing, storage жана database сыяктуу жөнөкөй кызматтардан тартып Machine Learning, Internet of Things (IoT), Data Lakes, Analytics ж.б. толтура кызматтарды өзүнө камтыйт.

Идеяларыңызды ишке ашырууда керектүү технология кызматтарын бир нече мүнөттөрдө эле кошо аласыз. Бул бизнесте жаңы эксперименттерди сынап көрүү жана кардарлардын пикирлерин талдоо мүмкүнчүлүгүн түзүп, бизнести кийинки деңгээлге чыгарууга негиз боло алат десем болот.

Cloud Computing түзүмүнүн дагы бир артыкчылыгы - бул кардардын суроо-талабына жараша кызматтардын өйдө-ылдый чоюлгандыгы. Ал функциянын жардамы менен бизнестин келечектеги белгилүү мөөнөттө болчу онлайн жигердүүлүгүн тейлөө жөнүндө ойлонууга негиз жок.

Веб-сайтка колдонуучулар көп кирип, серверлер көтөрө албай жабылып калыптыр деген жагдай болбошуна толук кепилдик берет. Алдын-ала кыйчалыш учурда керек болчу ресурстарды тандап койсоңуз эле серверлер бизнестин агымына карап өйдө-ылдый чоюлуп турат.

Cloud Computing түзүмүн кимдер колдонот?

Cloud түрдүү индустрия жана ар кандай көлөмдөгү компаниялар тарабынан колдонулат. Алар email, disaster recovery, data backup, virtual desktops, software development жана testing, big data analytics жана customer-facing web applications сыяктуу түрдүү багыттарда колдонушат.

Саламаттык Сактоо компаниялары Cloud түзүмүн бейтаптарын «жекече мамиле» менен дарылоо ыкмаларын иштеп чыгууга кеңири колдонуп келишет. Финансылык кызмат көрсөткөн компаниялар аны онлайн мыйзам бузуунун алдын алууга (Live Fraud Detection) жана аны токтотууга колдонуп келишет. Ал эми видео оюндарын жасагандар болсо Cloud Computing түзүмүн өздөрүнүн онлайн оюндарын дүйнө жүзүндөгү миллиондогон оюнчуларга жеткириш үчүн колдонушат.

Жумуштагы популярдуу Cloud Computing кызматтары

Өзүңүздөр күбө болуп жаткандай акыркы жылдары маалымат сактоо жана ага жеткилик алуу ыкмасында аябагандай чоң эволюция болду.

Ага NoSQL дата базасынын өнүгүшү жакшы мисал боло алат. Азыркы учурда жумушта документтерди бир компьютерге же флешкага сактабай Cloud менен сакташат. Себеби, Cloud аркылуу сакталган файл ж.б. маалыматтарга дүйнөнүн Интернетке кошулган бардык жеринен каалаган убакта кирип колдонуу мүмкүнчүлүгү бар. Анын баары Cloud технологиясынын жардамы менен ишке ашырылат. Бирок ошол эле учурда Cloud Storage маркетинин чоңдугу тандооңузду татаалдатпай койбойт.

Cloud Storage кантип иштейт?

Азыркы учурда маркетте түрдүү компаниялар бар жана алардын көпчүлүгү акысыз (чектелүү өлчөмдө) Cloud storage сунуш кылышат.

Cloud Storage Интернет аркылуу иштейт. Ал колдонуучулардын кошулушун камсыз кылат жана каалаган жерге файл же маалымат жүктөп алууга мүмкүнчүлүк берет. Мисалы, файлды же маалыматты лептоп, таблет же смартфон ж.б. жүктөп алууга болот. Андан сырткары Cloud Storage колдонуучулары башкалар менен бир убакта документтерди оңдой алат. Ал функция кеңседен сырткары иштөөнү алда канча жеңилдетет десем болот.

Тандаган кызматка жараша Cloud Storage баасы ар кандай. Жеке колдонуучу катары көпчүлүк компаниялардан чектелүү өлчөмдөгү Cloud Storage акысыз колдонууга болот.

Мисалы, Apple iCloud 5GBка чейин акысыз берет. Жүктөлгөн маалыматыңыз 5GBтан ашкан соң акча төлөй баштайсыз. Негизинен Cloud Storage төлөмдөрү кызматтарга жараша айлык же жылдык моделинде болот.

Cloud Computing технологиясынын кандай коркунучтары бар?

Чоң компанияларга жүздөгөн санариптик «storage device» керек. Алар кардарлардын маалыматын сакташ үчүн Cloud Computing системаларында аз дегенде суроо-талаптан эки эсе көп сандагы «storage device» болушу зарыл.

Керектелүүдөн сырткаркы «storage device» техникалык мүчүлүштүктөргө даярдык болуп саналат. Андан сырткары Cloud системасы кардарлардын маалыматынын көчүрмөсүн башка жерде да сактайт. Мындай маалыматтын көчүрмөсүн башка жерде сактоо практикасы «redundancy» деп аталат.

Cloud Service тейлөөчүлөр мынча көп маалыматты кантип сакташат?

Физикалык серверди «бул жерде өз алдынча операциялык системада иштеп жаткан бир канча кызмат бар» деп алдап же ишендирип койсо болот. Бул ыкма физикалык серверге болгон талапты азайтат жана ал виртуализация деп аталат. Бул ыкма серверлердин кубаттуулугун мүмкүн болушунча арттырат. Ошондо жөнөкөй серверлерди виртуалдаштыруу жолу менен алардын көлөмүн чоңойтсо болот.

Айдана Өмүрбаева, @kg_usa

DevOps Engineer, Relativity LLC, USA

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дача СУ: авиакырсыктын ачылбаган сыры

2017-жылы 16-январда таңга жуук түркиялык "Боинг-747-400" жүк ташуучу учагы Бишкектин четиндеги Дача СУ айылына кулаган.

16-январда Сокулук районунун Дача СУ айылындагы авиакырсыкка үч жыл болду.

16-январда Сокулук районунун Дача СУ айылындагы авиакырсыкка үч жыл болду.

2017-жылы 16-январда таңга жуук түркиялык жүк ташуучу "Боинг" учагы Бишкектин четиндеги Дача СУ айылына кулап, 39 кишинин өмүрүн алган. Коомчулукта учак кырсыгы мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин учурунда толук иликтенбей калган деген пикирлер айтылып келет.

Учак кырсыгынын үч жылдыгына байланыштуу президент Сооронбай Жээнбеков апаатта жакындарын жоготкон балдар менен жолукту.

Сооронбай Жээнбеков Дача СУда жакындарын жоготкондор менен жолукту. 16-январь, 2020-жыл.
Сооронбай Жээнбеков Дача СУда жакындарын жоготкондор менен жолукту. 16-январь, 2020-жыл.

Президенттин басма сөз кызматы кабарлагандай, Жээнбеков тиешелүү мамлекеттик органдар жана жергиликтүү бийлик тарабынан алардын ар кандай социалдык-тиричилик маселелерин чечүүгө дайыма көңүл буруларын билдирди.

2017-жылы 16-январда "Гонконг–Бишкек-Стамбул" багытында баратып, «Манас» аба бекетинин жанындагы Дача СУ конушуна таңга маал кулаган учак 39 кишинин, анын ичинде балдардын өмүрүн алган.

Набыт болгондордун 35и жергиликтүү тургун, төртөө экипаж мүчөсү болгон. Мындан тышкары ондогон турак жай кыйраган.

Окуяны үч жыл мурда өкмөттүк мекемелер да, депутаттык комиссия да иликтеген. Ага карабастан коомчулукта кырсыктын себеби, андагы жүктүн ээси, адамдарды куткаруу учурундагы аракеттер боюнча күмөндүү суроолор жоопсуз бойдон калып келет.

Учактагы жүктүн арасынан кыргыз тилиндеги нускамалардын табылганы да көптөгөн суроолорду жараткан. Учакта 85 тоннадан ашык жүк болгону расмий айтылган.

Кырсыкта набыт болгондорду эскерип, куран окутканы келген жаран күнөөлүүлөр аныкталбаганына кейиди. Ал «Азаттыкка» маек берип, бирок атын атагысы келген жок.

- Мен ушул окуяны көргөн кишимин, бийликтер ошонун (жүктүн) ээсин таппагандарына жүрөгүм ооруйт. Муну табыш үчун кошумча мээнин, кошумча дипломдун кереги деле жок. Ал (күнөөлүү) адамдар тирүү. Мына 40 адам өлдү. Бул келечек муун үчүн сабак болушу керек. Мындай окуяны жашырбай, ээсин (жүктүн) табыш керек. Жакында Иран бир учакты атып салганын мойнуна алып, ошолордун жазасын катуу беребиз деп жатат. Бизде болсо жашырып коюшат. Бул жерде 40 адам өлүп жатса, Атамбаев басып да келбей койгон.

2017-жылы учак кырсыгынан кийин Транспорт прокуратурасы Кылмыш-жаза кодексинин 280-беренесинин («Темир жол, аба же суу транспортунун кыймылынын жана аны пайдалануунун коопсуздук эрежелерин бузуу») 3-бөлүгү боюнча иш козгоп, кийин ал токтотулган.

Былтыр апрелде башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов депутат Бактыбек Райымкуловдун суроосуна жооп берип жатып, иш кайра жандандырылып, тергеле баштаганын парламентте кабарлаган.

- 2019-жылдын 14-январында ИИМдин токтому жокко чыгарылып, сотко чейинки өндүрүш иши болуп жатат. «Боинг-747» учагы Гонконг-Стамбул боюнча багыт алып, «Манас» эл аралык аэропортунан май куюу максатында кайрылып келген. Кырсык ошондо болуп жатат. Бүгүнкү күндө иш жандандырылып, ИИМ тергөө иштерин жүргүзүп жатат, - деген Жамшитов.

Дача СУ конушуна кулаган учактан уюк телефондорду алып алышкан деп, былтыр Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин кызматкерлерине да кылмыш иши козголгон.

Бирок укук коргоо органдары 39 адамдын өмүрүн алган кырсыкты иликтөө кандай жүрүп жатканы тууралуу андан бери маалымат тарата элек.

Дача СУнун бүгүнкү абалы.

Дача СУда калгандардын үмүтү
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:19 0:00

Башкы прокуратура тергөөнү Ички иштер министрлиги жүргүзүп жатканын, анын ичинде сотко өткөн эпизоддор бар экенин айтып, кенен маалыматты ИИМ бере турганын маалымдады.

Ал эми Ички иштер министрлиги бул иштер тууралуу «Азаттыктын» суроолоруна жооп бере элек.

Жогорку Кеңештин депутаты Бактыбек Райымкулов бул кырсыктын тегерегиндеги күмөндүү суроолорго чекит коюлушу керек деп эсептейт.

- Дача СУнун иши толук аягына чыга элек. Тергөө иштери бүтө элекпи, мен ал жагын билбейт экем. Бирок бул аягына чыгышы зарыл. Учурунда күч менен эле жаап коюшкан да.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин саясий каршылаштары жүк аткезчилик менен ташылып келаткан деп эсептешип, анын териштирилбей калышын ошол кездеги бийликтин кызыкчылыгына байлап жүрүшөт.

Жарандык активист Адил Турдукулов учак кырсыгын иликтөөгө азыркы бийликтин жетиштүү убактысы болгонуна карабастан, ага чекит коюла электигине токтолду.

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- Ошол кезде бизде да учак, анын ичиндеги жүк Атамбаевге тиешелүүбү деген күмөн саноолор болгон. Атамбаев бийликтен кетип, азыркы президент жана бийлик менен чатакташып кетти. Атамбаевдин бул жүккө жана учакка тиешеси болсо, азыркы бийлик сөзсүз түрдө ошол компроматты чыгарууга жана далилдүү фактыларды элге көрсөтүүгө өзү кызыкдар болушу керек эле. Бирок андай кылбаганынын себеби, Атамбаевдин ал жүккө тиешеси жок экендигин тастыктайт. Экинчиден, бийлик эмне үчүн бул жүктүн артында ким турганын айтпай жатат. Бул бажы тармагындагы аткезчиликти тейлеген адамдар азыркы бийлик менен чырмалышып, схемаларды азыр да улантып келе жатканынын белгиси. Мен ушундай деп эсептейм.

Дача СУ кырсыгында жабыркагандарга жардам берүү максатында ачылган атайын эсепке элден да 100 млн. сомдон ашуун акча чогулганы расмий кабарланып, бирок ал кандай тартипте бөлүштүрүлгөнү тууралуу ачык маалымат берилген эмес.

Дача СУ конушундагы кайгылуу окуянын бир жылдыгында кырсыкта каза тапкандардын урматына эстелик ачылган.

Авиакырсыктын эки жылдыгында тартылган видео. 15-январь, 2019-жыл

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Күйөөм мени өрттөдү...". Бензиндин жалынына күйгөн келиндин баяны

«Азия Ньюстун» редактору сурак берди

Асланбек Сартбаев.

"Азия Ньюс" гезитинин редактору Асланбек Сартбаев Аскер прокуратурасына сурак берип чыкты.

Кыргыз тилдүү «Азия Ньюс» гезитинин редактору Асланбек Сартбаев Аскер прокуратурасына 15-январда сурак берди.

Ал «Азаттык» радиосуна комментарий берип жатып, тергөөнүн купуялуулугу боюнча тил катка кол коюп бергенин билдирип, кайсы иш боюнча суракка чакырылганын ачык айткан жок.

Бирок редактор беш саатка созулган сурак «Азия Ньюс» гезитине чыккан материалга байланыштуу болгонун жана психологиялык басым менен коштолгонун билдирди:

- Тергөөнүн кызыкчылыгы деп тилкатка кол койдуруп алышты. Эч нерсе айтпай, интервью бербешимди эскертишти. Бир саатка созулган сурак маалында мага моралдык-психологиялык басым жасалды. Суроолор журналисттик ишмердигиме, гезитке чыккан материалдарга байланыштуу болду. Бирок кимдир-бирөөнүн атын ачык айтканга мүмкүн болбой жатат.

Журналистти суракка алууга негиз болгон жагдайлар боюнча Аскер прокуратурасы комментарий бере элек.

"Азаттыктын" кабарчысынын бул орган менен байланышууга жасаган аракетинен майнап чыккан жок.

Асланбек Сартбаевден башка "Азия Ньюс" гезити менен кызматташып жүргөн журналист Динар Турдугулованы да Аскер прокуратурасына суракка чакыруу аракети болгон.

- Мага расмий чакыруу келген жок. Тергөөчүлөр телефон чалышты. Алар "14-15-январда келип кете аласызбы" дешти. Ал учурда убактым жок экенин айткам. Анда 16-январда келиңиз деген. Бирок расмий түрдө чакыруу жок болсо, кантип бармак элем?, - деп суроо салды журналист.

Динар Турдугулова да кайсы иш боюнча тергөө органдары чакырып жатканы тууралуу кабары жоктугун кошумчалады.

Бирок Сартбаев сурак берип жаткан маалда бир катар маалымат каражаттары жана жарандык активисттер журналист вице-премьер-министр Жеңиш Разаковдун арызы боюнча суралып жатканын айтып чыгышкан.

Маселен, жарандык активист Адил Турдукулов Сартбаев суракка кирердин алдында вице-премьер-министр Разаковдун жазган арызы боюнча прокуратурага чакырылганын айтканын билдирди:

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- Мен Асланбек менен эртең менен сүйлөшкөм. Анда тергөөгө кирип бараткан учурда Жеңиш Разаковго байланыштуу сурак берип жатканын айткан. Эми бул суракка алуунун басым катары эле санайм. Анткени, буга чейин Разаков "Азия Ньюс" гезитине каршы 10 миллион сом доо талап кылган. Ошол учурда гезит токтоп калат деп ойлосо керек, бирок бул гезит чиновниктин кемчиликтерин сындаганын токтоткон жок, - деди Турдукулов.

Ал эми 24.kg агенттиги Асланбек Сартбаев ички иштер министринин мурдагы орун басары Курсан Асановго козголгон кылмыш ишине байланыштуу экенин өз булактарына таянып жазып чыкты.

Бирок ​Курсан Асановдун адвокаттары бул маалыматтан кабары жок экенин "Азаттыкка" билдиришти.

Сартбаев болсо тергөөгө берген тил катынан улам маалыматты төгүндөй да, ырастай да албасын айтууда.

Негизи вице-премьер Жеңиш Разаков менен "Азия Ньюс" гезитинин ортосундагы пикир келишпестик бир жылдан бери уланып келет.

Былтыр март айында «Азия Ньюс» гезити вице-премьер-министр Жеңиш Разаков тууралуу макала басып, анда ал Тажикстанда кармалып чыкканын жазган.

Басылма буга далил катары Разаков 2010-жылы Баткен облусунун ички иштер башкармалыгынын кылмыш иликтөө бөлүмүнүн башчысы болуп турган учурда жетекчисине жазган түшүнүк катын жарыялаган.

Гезиттин редактору Асланбек Сартбаев түшүнүк кат гезиттин ишенимдүү булактарынан алынганын билдирген.

Жеңиш Разаков бул макалага байланыштуу «ар-намысыма шек келтирди» деп гезитти былтыр август айында 10 млн. сомго сотко берген. Сот бул ишти карап редакцияны Разаковго 1 млн. сом төлөп берүүгө милдеттендирген.

Жеңиш Разаков буга чейин "Азаттыкка" курган маегинде "Азия Ньюс" гезити өзү жөнүндө бир нече жолу жалган маалымат тараткандыктан сотко кайрылууга мажбур болгонун билдирген.

- Мен жөнүндө таратылган маалыматтар боюнча УКМК текшерип, эч кандай байланышым жок экени боюнча тыянак чыгарган. Анан мындай ушактар эмне себептен чыгып жатат деген суроону да өзүмө берип келем. Анткени мен бирөөнү каралап, ушак тараткандан алысмын. Аны жаман көрөм. Балким менин ордум бирөөгө керек болуп жатабы? Эми сотто урматтуу "Азия Ньюстун" редактору кайсы анык булактардан алганын айтса, балким биз ошол кишилерди билебиз.

Асланбек Сартбаев акыркы күндөрү суракка алган алгачкы журналист эмес.

Соңку жумада эле Ош шаардык милициясына "Клооп" порталынын журналисттери сурак берип чыккан. Буга Бажы кызматынын мурдагы төрага орун басары Райымбек Матраимовдун иниси Руслан Матраимовдун жеке жашоосуна шек келтирүү боюнча жазган арызы себеп болгон.

Бир катар медиа адистер мындай аракетти сынга алып, укук коргоо органдарын кызматынын аша чапты деп айыптап чыккан.

Бул ирет да журналисттин суракка чакырылып, басымга кабылганын айтып чыгышын медиа коомчулук кооптонуу менен кабыл алууда.

Маселен, "Журналисттер" коомдук бирикмесинин төрагасы Марс Тулегенов:

- Сартбаевди кайсы иштин алкагында тергөөгө чакырганы боюнча менин маалыматым жок. Бирок маалымат каражатынын өкүлүнө тергөө маалында кысым көрсөтүү аракети болсо туура эмес. Кайсы иш боюнча суралып жатканын ачык айтса, коомчулук үчүн так болмок.

Тулегенов журналисттер да айрым маалыматтарды толук тактабай коомчулукка жарыялап жиберген учурлар болуп жатканын белгилеп, эркин пресса жоопкерчиликтүү болушу зарыл экенин кошумчалады:

Марс Тулегенов.
Марс Тулегенов.

- Чынын айтканда, журналисттер айрым учурда текшерилбеген маалыматтарды чыгарып, анын аркасынан доо арыздар болуп жатканы моюнга ала турган нерсе. Бул аларды жамандагандык эмес. "Журналисттер" бирикмеси сөз эркиндигинин сакталышына кам көрүп, журналисттерге карата укук бузууларга каршы иш алып барып келебиз. Бирок айрым катачылыктарды да айта кетүү керек.

Жеңиш Разаковдун доо арызы "Азия Ньюска" карата алгачкы иш эмес.

Былтыр Октябрь райондук соту ички иштер министри Кашкар Жунушалиевдин да «Азия Ньюс» гезитине каршы доо арызын канааттандырып, гезитке 1 млн. сом айып салган.

Мындан сырткары гезит Ички иштер министрлигинин 7-башкармалыгынын мурдагы жетекчиси Бакыт Матмусаев менен да соттошуп, ага 15 миң сом төлөмөр болгон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дача-СУ айылындагы авиакырсыкка үч жыл

Кой-Таш окуясы: тергөө аяктады

Кой-Таш. 2019-жылдын август айы.

2019-жылдын 7-8-августундагы Кой-Таш окуялары боюнча козголгон кылмыш ишин тергөө аяктады. Эми шектүүлөрдүн адвокаттары кылмыш ишинин материалдары менен тааныша баштайт.

Эксперттер мындан аркы соттун жүрүшү ачык болушу керектигин айтып жатышат. Ал эми саясат талдоочулар болсо соттун чечими саясаттагы кылдаалга көз каранды болушу мүмкүн экенин эске салышты.

Адвокат Замир Жоошевдин айтымында, мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге жана анын тарапташтарына козголгон кылмыш ишин тергөөдөн кийинки материалдары менен жактоочулар тааныша элек. Качан колдоруна тиери да так айтылган эмес.

Замир Жоошев.
Замир Жоошев.

- Тергөө аяктады. Бирок ишти колубузга берише элек. Даяр эмес экен. Балким ушул аптада берилеби же жокпу белгисиз. Негизи тергөө аяктаганда 50 том болобу, баарын тизип коюш керек. Адвокаттар кайсы тому болбосун алып таанышканы оң. Алар бизге жакынкы күндөрү “чакырабыз” деп айтышкан.

Буга чейин Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссия "Кой-Таш окуясына Алмазбек Атамбаев жана анын тарапташтары жооптуу" деген тыянакка келген.

Комиссия Алмазбек Атамбаев президент Сооронбай Жээнбековго ачык кысым көрсөтүү менен ошол кездеги премьер-министр Сапар Исаков, УКМКнын төрагасы Абдил Сегизбаев, анын орун басарлары Болот Сүйүнбаев, Дамир Мусакеев, ички иштер министри (ИИМ) Улан Исраилов жана ошол кездеги башкы прокурор Индира Жолдубаева аркылуу бийликке таасир этүүнү көздөгөн деп эсептейт.

Комиссияны жетектеген төрөганын орун басары Бакытбек Райымкулов комиссиянын корутундусунда камтылган фактыларды текшерүү жана чара көрүү милдети өкмөткө, тийиштүү укук коргоо органдарына тапшырылганын айтып, андан кийинки маалыматы жок экенин белгиледи:

- Биз корутундуну бергенбиз. Калганын тергөө иштери аныктайт. Биз ага кийлигише албайбыз, - деди Райымкулов.

Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссиянын мүчөсү, Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова Кой-Таш окуясына байланышкан соттук отурумдар ачык болушу керек деген пикирде:

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Бул өтө саясатташкан маселе болгондон кийин сот максималдуу түрдө ачык болушу абзел. Анткени бийлик элди ынандырышы керек. Болбосо эл ичинде “саясий конфликт болду” деген көз караш кала берет. Бирок “сот жабык өтөт экен” деген маалыматтар айтылып жатат. Андай болсо элдин бийликке карата шек саноосу күчөй берет.

ИИМдин маалыматына караганда "бийликти күч менен басып алууга аракет кылуу", "калайман башаламандык уюштуруу", "барымтага алуу" “атуучу куралды уурдоо же опузалап алуу”, “тергөөгө каршылык көрсөтүү”, “адамды коркунуч абалда калтыруу” жана “адамдын ден соолугуна зыян келтирүү” беренелери боюнча козголгон кылмыш иштин алкагында мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган 14 киши кылмышка шек саналууда.

Кой-Таш окуясы боюнча 39 факт менен сотко чейинки өндүрүш жүрдү. Бул иштин алкагында Алмазбек Атамбаев жана анын бир нече тарапкери камакка алынган.

Алардын арасында президенттик аппараттын мурдагы жетекчиси Фарид Ниязов, анын жансакчысы Канат Сагынбаев, экс-депутаттар Равшан Жээнбеков жана Мээрбек Мискенбаев бар.

Парламент депутаттары Ирина Карамушкина, Асел Кодуранова, КСДПнын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева жана Алга Кылычев үй камагында отурушат.

Саясат талдоочу Марс Сариев бул ишке байланыштуу соттун өкүмү саясаттагы кырдаалга жараша чыгышы мүмкүн деп эсептейт:

Марс Сариев.
Марс Сариев.

- Кырдаал курчуп кетиши мүмкүн. Ошондуктан Атамбаевге жана анын тарапташтарына Орусиянын позициясы кандай болору сөзсүз эске алынат. Менимче тышкы саясат таасирин тийгизет. Анын үстүнө бийликтин азыркы акыбалы жакшы эмес. Экономикалык өсүш жок. Күзүндө парламенттик шайлоо болот. Мына ушунун баары эске алынат.

Былтыр 7-8-августта Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) жана Ички иштер министрлиги (ИИМ) Чүйдүн Кой-Таш айылында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо операциясын жүргүзгөн. Анда бир офицер курман болуп, 200дөй адам жабыркаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Зомбулукка каршы жазаны күчөтүү сунушталды

Үй-бүлөлүк зомбулуктан коргоо тууралуу мыйзам долбооруна редакциялык өзгөртүү долбоору парламентте кызуу талкуу жаратты.

Жыйында үй-бүлөдөгү зордук-зомбулук статистика боюнча жыл сайын өсүп баратканы айтылып, укук коргоо органдарынын кылмышкерди жазалоо жана кылмыштын алдын алуу боюнча иши чабал экени сынга алынды.

Акыркы жыйырма күндө күйөөсүнүн колунан үч аял өлүп, бирөө оор абалда ооруканага түшкөн.

Парламентте “Үй-бүлөлүк зомбулуктан сактоо жана коргоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу” мыйзам долбоорун 2020-жылдын 1-январынан тарта күчүнө кирген Жоруктар, Бузуу жана Жазык кодекстеринин ченемдерине ылайык келтирүү жолдору талкууга коюлду.

Ички иштер министринин орун басары Памирбек Асанов бул тууралуу мындай маалымат берди:

- Мыйзам долбоору тарабынан 18 беренеге өзгөртүү киргизилип жатат: 11 беренени Жоруктар боюнча кодексинин "Убактылуу коргоо" термин бөлүгүнө ылайык келтирүү, 7 беренени Жазык процессинин кодексине, Жоруктар боюнча кодексине, Бузуулар кодексине ылайык келтирүүгө байланышкан өзгөртүүлөр киргизилүүдө.

Талкуу учурунда ички иштер министринин орун басары Памирбек Асанов 2019-жылы "убактылуу коргоо" ордери 6145 үй-бүлөгө берилгенин, жалпы эле үй-бүлөлүк зомбулук боюнча 8159 арыз катталганын, анын ичинен 554 иш сотко жеткенин, 7045 жабыркоочу тергөө амалдары жүрүп жатканда зомбулук кылган адамга кечирим берип, арызын кайтарып алганын, учурда 560 иш тергелип жатканын маалымдады.

Жаңы мыйзам эрежелери боюнча үй-бүлөлүк зордук-зомбулукка учураган жаранга "убактылуу коргоо" ордери аймактык тескөөчү тарабынан үч күндөн отуз күнгө чейин мөөнөткө берилет.

Депутат Дастан Бекешев талкуу учурунда үй-бүлөлүк зордук-зомбулук эмнеден улам келип чыкканына кызыкты.

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

- Силер үй-бүлөлүк зордук-зомбулуктарды иликтеп жатканда мотивдерди иликтейсиңер да туурабы? Айтыңызчы, зомбулук эмнеден башталат?, - деген суроо узатты Бекешев ички иштер министринин орун басарына.

- Үй-бүлөнүн начар шарты ошондой зомбулуктарды пайда кылат. Көбүнчө түшүнбөстүк келип чыгып, күйөөсү аялы менен урушуп кетет. Көбүнчө ушундай мотивдер болуп жатат..., - деп жооп узатты ага Памирбек Асанов.

Негизинен депутаттардын көпчүлүгүн укук коргоо органы тарабынан "убактылуу коргоо" ордерин алган, зордук-зомбулук болушу мүмкүн деп эсептелген алты миңден ашык үй-бүлөдөгү мындай абал эмнеден улам келип чыкканы тууралуу иликтөөлөр кызыктырды.

Бирок аларды Памирбек Асановдун жогорудагыдай жооптору канааттандырган жок.

Вице-спикер Аида Касымалиева Ички иштер министрлигинин өкүлү парламентке даярдыксыз келгенин сындап, парламентте да үй-бүлөлүк зордук-зомбулукка көңүлкош мамиле болуп жатканын белгиледи:

- Январь айында эле он күндө эки аял каза тапты. Болгондо да мыкаачылык менен. Азыркы айтканыңыз такыр туура эмес. Бул жерде аналитика керекпи деген суроого баланыкындай жоопторду берип жатасыз. Зордук-зомбулукка көбүнчө аялдар тушугат. Аялдар өлүп жатат. Эгер ичкилик эле себеп десек, анда акесин же атасын уруп өлтүрмөк. Эркек эркекти өлтүрмөк. Аялдарды ура берсе болот дегендей маанай бар. Аялды өлтүргөндөн кийин аларды күнөөлөп жатышат. Аны бул жердеги "Ошол аялдар өзү күнөөлүү беле?" деген да суроолордон билсе болот.


Касымалиеванын пикиринде, үй-бүлөлүк зомбулуктун күчөп жатканына укук коргоо органдарынын да күнөөсү бар.

- Ички иштер министрлигинин айынан ушундай абал келип чыгып жатат. Сиздер арыз жазганы келген аялдарга да ушундай мамиле кыласыздар. Сиздер үчүн бул кылмыш эмес. Мына, 8159 арыздан 554 иш гана сотко өтүптүр. Зомбулук боюнча канча адам соттолду? Бул жерде эжелеп окуп отурасыздар. Бул абдан уят. Даярданып келбейсиздерби...

Депутаттар Элвира Сурабалдиева менен Рада Туманбаева жаңы мыйзам долбоору боюнча үй-бүлөлүк зомбулук кылган жаран жеңил жазага тартыларын, айып төлөп же коомдук жумушка тартылуу менен гана чектелерин айыптап, зомбулук үчүн жазаны катаалдаштыруу зарылдыгын сунуштады.

Ал эми депутат Айнуру Алтыбаева укук коргоо органдарынан зомбулуктун алдын алуу механизмдерин иштеп чыгууну, зомбулук кылган күйөөлөр же аталар үчүн керек болсо өлүм жазасын киргизүүнү өтүндү.

Айнуру Алтыбаева.
Айнуру Алтыбаева.

- Бүгүн үй-бүлөлүк зомбулук үчүн жазаны катаалдаштыруу керек. Энесинен ажыраган кызын зордуктаган атага эң катаал жаза берилиши керек. Керек болсо өлүм жазасына тартуу, өмүр бою абакка кесүү зарыл. Аялын өлгүчө сабаган, үй-бүлөсүн чилдей тараткан эркектер жазанын оор түрүнө тартылсын. Бизде үй-бүлөлүк баалуулуктар жоголду. Мамлекеттик каналдарда бул тууралуу жакшы берүүлөр дээрлик жок. Жаштарга түшүндүрүү иштери жүргүзүлбөйт.

Ички иштер министринин орун басары Памирбек Асанов бул багытта депутаттарга жооп берип жатып, зордук-зомбулук боюнча жаза-чараны катаалдаштырган долбоор иштелип чыкканын, ал экинчи этапта сунушталарын билдирди.

Жыйынтыгында депутаттардын басымдуу бөлүгү укук коргоо органынын өкүлүнө үй-бүлөдөгү зордук-зомбулуктан коргогон мыйзамдарды өркүндөтүүнү жана жазаны күчөтүүнүн жол-жобосун изилдөөнү тапшырды.

Ички иштер министрлигинин маалыматына караганда үй-бүлөлүк зомбулукка чалдыккандардын саны жыл сайын өсүп баратат. Тактап айтканда, 2012-жылы бул боюнча - 2415 окуя катталса, 2017-жылы - 7114гө, ал эми 2019-жылы бул көрсөткүч - 8159га жеткен. Акыркы жыйырма күн ичинде эле эркектердин зомбулугунан үч аял өлүп, бирөө оор абалда ооруканада жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек араны чечүүнү талап кылгандар акцияга чыкты

Чек араны чечүүнү талап кылгандар акцияга чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:13 0:00

Мигрант айылына мектеп салып берди

Мигрант айылына мектеп салып берди
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:32 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG