Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
дүйшөмбү, 30-март, 2020 Бишкек убактысы 18:24

Кыргызстан

Шадиевдин мүлкү шек жаратты

Аскарбек Шадиев.

Бишкектин Биринчи май райондук соту мурдагы биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиевди он жылга сырттан эркинен ажыратып, үй-мүлкүн конфискациялоо тууралуу чечим чыгарды.

Ал Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыкка бөлүнгөн акчага байланыштуу жана чек араны мыйзамсыз өткөнү үчүн "күнөөлүү" деп табылды. Эми мурдагы чиновник менен анын жакындарына катталган 1,8 миллиард сомдук үй-мүлк мамлекетке чегерилет. Коомчулукта Шадиев мындай көп мүлктү кайдан тапкан деген суроого баш катыргандар көп.

Аскарбек Шадиев апрелде Кыргызстандан чыгып кетип, эл аралык издөөгө алынган. Анын иши боюнча соттук териштирүүлөр айыпталуучунун катышуусуз өттү.

Мурдагы биринчи вице-премьер-министр жана Жогорку Кеңештеги "Бир бол" фракциясынын мурдагы депутаты Аскарбек Шадиевге карата сот чечими 25-декабрда чыкты. Ишти караган соттук коллегиянын төрагасы Эмил Кайыпов Шадиевди бардык айыптар боюнча "күнөөлүү" деп тапты. Ага ылайык, мурдагы чиновниктин үй-мүлкү мамлекеттин карамагына өткөрүлүп, өзү он жылга күчөтүлгөн тартиптеги колонияда жазасын өтөшү керек. Соттун чечиминде Шадиев жана анын жакындарынын конфискациялана турган мүлктөрүнүн тизмеси жазылган. Алардын жалпы суммасы – 1 миллиард 852 миллион сомдон ашык.

Шадиевге таандык экени айтылып жаткан "Ала Арча" соода борбору.
Шадиевге таандык экени айтылып жаткан "Ала Арча" соода борбору.



– «Карвен четыре сезона», уставдык капиталы 33,33%;

– «Аква Инвест Плюс», уставдык капиталы 50%;

– «Карвен Групп», уставдык капиталы 50%;

– Орто-Сай айылында жайгашкан «Ала-Арча» комплексиндеги эки жеке турак үй,

– Бишкектин Манас проспектисиндеги 11/1 (он бир бөлчөк бир) даректеги кеңсе;

– «Тойота Лэндкрузер 150» үлгүсүндөгү жолтандабас;

– Коммерциялык банктардагы Шадиевге тиешелүү 5954 доллар (404 миң 872 сом);

– Коммерциялык банктардагы Шадиевдин жубайы Асел Шадиевага таандык 57 069 доллар (3 млн 880 миң 692 сом) жана 290 миң 535,99 сом;

– «Трейд Инвест» («Ала-Арча» соода оюн-зоок борбору), уставдык капиталы 100%;

– «Ларель», уставдык капиталы 50%.

Соттун чечиминен кийин эл арасында мынчалык чоң суммадагы байлыкка таң калгандар көбөйдү. Шадиевдин мүлкү айрыкча социалдык тармактарда кызуу талкууга түштү. Айрымдары ал мурдатан бизнесте жүргөнүн, ийгиликтүү ишкер экенин айтып чыгышты.

Эки миллиард сомго жакын байлыкты Аскарбек Шадиев жана анын үй-бүлөсү маңдай тер менен тапканына ишенбегендер да бар. Мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу боюнча эксперт Бакыт Рыспаевдин пикиринде, Шадиевдин байлыгы Кыргызстанда мамлекеттик кызмат оңой жана мыйзамсыз баюунун булагына айланганын айгинеледи:

- Кыргызстан эгемендик алгандан бери Аскарбек Шадиев бийликке ыңгайлуу болгон чиновниктин үлгүсүн көрсөттү. Акаев, Бакиев, Атамбаевдин учурунда чоң кызматтарда жүргөнү - бийликтеги адамдын тилин таап, коюн-колтукка кирүүнү оңой өздөштүрүүнүн белгиси. Ал ушундай жолдор аркылуу байлык топтоду деп ойлойм. Анткени, мынча көп байлыкты бизнес кылып, өз эмгеги менен таба албайт. Шадиев мүлктү кызматта туруп топтогон же башка да жолдору болушу мүмкүн. Мамлекеттин эсебинен мыйзамсыз байыган чиновниктердин мүлктөрүн чогултса, Кыргызстандын ар бир облусундагы ички жолдорду оңдоого жетет. Андай каражат 10-15 эле кишиден чыгышы мүмкүн. Бизде чоң кызматка барып, бизнес кылса ыңгайлуу болоорун билгени үчүн көп адамдар бийликке жулунушат. Шадиев да мунун бир мисалы.

Аскарбек Шадиевдин өзү жана анын жакындары конфискациялана турган мүлктөр тууралуу комментарий бере элек. Шадиевдин Кыргызстандагы үй-бүлө мүчөлөрү менен байланышууга мүмкүнчүлүк болбоду.

Анын адвокаты Учкун Каримов сотто айыпталуучунун күнөөсү далилденбеди деген негизде аны актоону өтүнгөн. Буга Аскарбек Шадиевге коюлган айыптар "мыйзамсыз жана негизсиз" деген жүйө келтирген. Сыйлыкка байланыштуу иште Шадиев күбө катары өткөнүн, андыктан анын чек арадан өтүшүнө эч кандай тоскоолдук болбогонун айткан. Каримов райондук соттун чечиминин үстүнөн жогорку инстанцияга даттана турганын "Азаттыкка" билдирди:

Шадиевге таандык экени айтылган "Ала Арча" соода борбору.
Шадиевге таандык экени айтылган "Ала Арча" соода борбору.

- Чечимди соттун жүрүшүндө уктук. Бирок колубузга ала элекпиз. Он күн ичинде колго тиет. Ошондон кийин толук таанышып туруп, туугандары менен кеңешип чечим кабыл алабыз. Эгерде шаардык сотко арыз жазсак, чечим туурабы же жокпу ошол инстанцияда каралат.

Ошол эле маалда Учкун Каримов Шадиевдин бул мүлктөрү кайдан чогулганы тууралуу түшүндүрмө берген жок. Ал эми УКМК буга чейин "Азаттыкка" "Шадиев качканга чейин мүлкүнүн көбүн сатып жиберген" деп билдирген.

Жалпысынан мурдагы аткаминерге карата үч кылмыш иши козголгон. Анын бири - КМШнын парламент аралык ассамблеясынын Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыгына 2017-жылы Жогорку Кеңеш бөлгөн 30 миң доллардын уурдалышы менен байланыштуу. Чуулгандуу бул иш ачыкка чыккандан кийин Аскарбек Шадиев Кыргызстандан табышмактуу жагдайда качып кеткен. Анын эртеси Шадиевге 304-берене ("Кызмат абалынан кыянат пайдалануу") менен иш козголгон. Көп узабай 346-берене менен "чек арадан мыйзамсыз өткөн" деген негизде экинчи иш ачылган. Андан кийин 183-берене ("Кылмыштуу кирешелерди легалдаштыруу же адалдоо") боюнча үчүнчү кылмыш иши козголуп, сырттан айып тагылган. 25-декабрда Биринчи май райондук соту Шадиевди алгачкы эки берененин негизинде күнөөлүү деп тапты.

Кыргызстанда мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин баары 2004-жылдан тартып топтогон байлыгы, тапкан-ташыган кирешеси тууралуу декларация толтурат. Бирок аткаминерлердин мал-мүлкүн жаап-жашырып, ачык көрсөтпөгөнү жыл сайын ачыкталып келет. Мамлекеттик кадр кызматынын мурдагы жетекчиси Чолпонкул Арабаев Шадиевдин иши мамлекеттик кызматкерлерге сабак болушу керек деп эсептейт:

- Муну өзгөчө жогорку мамлекеттик, саясий кызматтагылар эске алышы керек. Азыр 500дөн ашык мамлекеттик кызматкерлердин декларациясы туура эмес деп, административдик жаза алганы айтылып атпайбы. Ошондой болгон учурда жогорку кызматтагы аткаминерлер өздөрү эле арыз жазып, иштен кеткени оң. Болбосо иште алдыга жылыш мүмкүн эмес.

Айта кетчү жагдай, сот Аскарбек Шадиевдин байлыктары мыйзамсыз топтолгон деп таап, аларды мамлекетке чегергени менен мурдагы депутатка карата "Мыйзамсыз баюу" беренеси менен иш козголгон эмес. Азырынча экс-вице-премьер Дүйшөнбек Зилалиев Кылмыш-жаза кодексине 2011-жылы киргизилген “мыйзамсыз баюу” беренеси менен камалган биринчи аткаминер.

"Азаттыктын" архиви: 16-май, 2018-жыл

Аскарбек Шадиев Кыргызстанда жүргөн кезинде Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлык үчүн бөлүнгөн акчанын уурдалып кеткенине өкүнөрүн айткан, бирок өзүнүн жоопкерчилиги тууралуу дооматтарды четке кагып келген.

УКМК Аскарбек Шадиевдин Тажикстан аркылуу АКШга чыгып кеткенин эки айдан кийин ырастаган. Ага издөө жарыялаган, бирок атайын кызмат аны экстрадициялоо аракеттери тууралуу ушу кезге чейин маалымат бере элек.

Борбордук шайлоо комиссиясы Шадиевди депутаттык мандаттан 2-ноябрда ажыраткан.

Шадиев: 30 миң доллардын уурдалганына өкүнөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:54 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Биз эми өзгөрөбүз

Иллюстрациялык сүрөт.

Дарыгерлер менен мугалимдерди төбөбүзгө көтөрүп урмат кылып жүрө турган доор келе жатканы тууралуу ойлоном.

Биздин эки революцияны, Акаевдин жана андан кийинки Бакиевдин бийлигинин кулашын… Аларды «Акүйдөн» кубалап чыккан «жапайыларыбыздын» же элдин эмнени эңсегени… ошолордун жонун тепсеп бийликке келгендердин берген убадалары… «Ата-Бейиттин» алдындагы «Бала-Бейит»… андагы кырчынында кыйылган жигиттердин бейиттери… сүрөттөрү… өсүп турган теректер…

Бийликтин тизгинин кармап, анын үзөңгүсүнө бутун коюп бараткандардын балдардын сөөгүн коюп жаткандагы элге берген анттары…

Келиңиздер, ар бирибиз ичибизден балдарга бата кылып, өткөндөрдү кайра баштан эстеп чыгалы?

Өнүккөн өлкө экениңе да карабай, өнүкпөгөн өлкө экениңе да карабай, Жер үстүндөгү адамдардын баарысынын үшүн бирдей алып, башына бирдей келген коронавирус биздин буга чейинки көз караштарыбызды эми өзгөртүүгө тийиш. Биз баарыбыз өзгөрүүгө тийишпиз. Биз эми курулай атак-даңктын, ач көздүктүн, миллиарддаган акча-тыйындын, көр дүйнө жыйгандын, бири-бирибизди көралбастыктын «кулдугунан» бошонушубуз керек. Биз эми өзгөрөбүз.

Дарыгерлер менен мугалимдерди төбөбүзгө көтөрүп урмат кылып жүрө турган доор келе жатканы тууралуу ойлоном.

Ар бириңиздерге ойлонуп көрүш үчүн улуу классик Виктор Гюгонун «Куугунтук жегендер» аттуу романынан төмөнкү жерин которуп сунуш кылууну туура көрдүм.

Улуу жазуучунун мындан эки кылымдай мурдагы же 1830-жылдагы француз революциясы жөнүндө жазганы…

ЖАПАЙЫЛАР

(Виктор Гюго)

Жапайылар…Булар кимдер экендигин түшүндүрө кетели. Революциялык башаламандыктын алгачкы күндөрүндө корккон жана үрөйү учкан эски Парижди басып алууга даяр турган самтыраган, кыжырданган, ачууланган, союлчан, жаалданган бул адамдар эмнелерди каалашты эле? Алар мындан ары эзүүнү таптакыр токтотууну, бөтөн зордукту токтотууну, согушту токтотууну, чоң кишилерге жумуш берүүнү, балдарга билим берүүнү, аялдарга камкордук көрүүнү, эркиндикти, теңдикти, бир туугандыкты, бардыгы бирдей нандуу болушун, дүйнө жүзүндөгү жер үстү бейиш болушун каалашкан. Прогрессти каалашкан. Кембагалдыктын жетер жерине жетип бүткөн, кедейликтен бөлөк жогото турган эч нерсеси калбаган, өтө коркунучтуу, айласыз ач-жылаңач, колдорунда союлу бар, көздөрүндө жек көрүүсү, ооздорунда ыза менен каргышы бар бул адамдар кымбат, ыйык, бакубат, керемет, бейпил турмушту талап кылышкан. Ооба, булар жапайылар болушкан, бирок цивилизацияны каалаган жапайылар болушкан.

Алар өз укуктарын, өз талаптарын жүрөк түшүргөн коркутуу жолу менен болсо да, баскынчылык жолу менен болсо да орноткусу келген; алар адам баласынын тукуму бейиште жашашын каалашкан. Алар бир караганда жырткычтарга окшоп турушкан, бирок адамдарды азап-тозоктон куткаруучулар болушкан. Кара чүмбөткө жамынып алып жарыкты талап кылышкан.

Ушул кыжырданган жана жаалданган, бирок жамандык үчүн эмес, жалаң жакшылык үчүн кыжырданган жана жаалданган адамдардан башка дагы сыпаа жылмайышкан, кийимдерине алтын жалатылган ленталар менен жылдыздарды тагынышкан, ак чачылуу шайы байпак кийишкен, сары мээлейчен, лакталган туфлийчен, өткөн доорлорун колдорунан чыгаргылары келбеген жана кандай болгон күндө дагы аларды сактап кала берүүнү эстетип турган мармар таш каминди айланта курчаган үстөлү бар: орто кылымды, өзүлөрү үчүн ыйык кылып алгандарынын укугун, фанатизмди, наадандыкты, кулчулукту, өлүм жазасы менен согушту, сылык сүйлөмүш болуп кылычты, тозоктун оту менен адамдын башын кесчү жайды даңктагандар да бар эле.

Эгерде биз цивилизацияны максат кылган жапайылар менен жапайычылыкты максат кылган цивилизациялуу адамдардын кимисин тандап аласыңар десе, сөз жок биринчисин тандап алмакпыз.

Бирок, жараткандын жазмышына байланыштуу өзгөрүүнүн балким башка да жолу бар. Өткөндөрдү сактап калыш үчүн же болочок жыргал үчүн баарын эле талкалап жок кылып же баарын эле туңгуюкка кулатып салуунун зарылдыгы жок. Деспотизмдин (жеке бийлөөчүлүк) да, террорчулуктун да кереги жок. Биз прогресске арабанын жолу менен баргыбыз келет.

Буга Кудай жардам берет. Биздин жолубуздун бирдей эместигинин баарын, тең эместигинин баарын теңдеп тура турган бир гана Кудай—Кудайдын бардык саясатынын маңызы ушунда.

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Роза Айтматова: Рыскулбек байкем - ГУЛАГдын курмандыгы

Роза Айтматова: Рыскулбек байкем - ГУЛАГдын курмандыгы
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:56 0:00

Баары үмүт арткан Бишкек ишсиз отурат

Жогорку Кеңеш. 26-март, 2020-жыл.

2020-жылы Кыргызстанда экономикалык өсүш болорунан үмүт кылбай эле койгон оң. Эң ири үч шаарды карантин каптап, көчөлөрү жымжырт.

Баарынан баш калаага оор болду, өлкөнүн ишенген иштемчил шаары. Чакан бизнес токтоп, банкроттук коркунучунда. Өнүккөн өлкөлөрдүн жолоюна түшүп, ишкерлерди колдоого акча бөлүп берүүгө бюджеттин чама-чаркы чак.

Кыргызстандын экономикасына Бишкектин тийгизген таасирин аныкташ үчүн ашкан акылдын деле кереги жок.

  • 2019-жылы мамлекеттик бюджеттин кирешеси 167 млрд. сомду түздү, анын 60 млрд. сомун Бишкек чогултуп берген. Опол тоодой акчанын 8,5 млрд. сомун гана баш калаа өзүндө калтырат, калганы өлкөнүн башка керектөөлөрүнө жумшалат.
  • Республиканын тышкы соодасынын көлөмү 6,8 млрд. долларды түзөт, анын 4 млрд. доллары Бишкекке тиешелүү.
  • Өлкөгө 851 млн. доллар түз чет элдик инвестиция келсе, анын 367 млн. доллары Бишкекке багышталган каражат.


2020-жылды Бишкек жакшы баштаган. Баш калаанын экономикасынын реалдуу өнүгүшү эки ай ичинде 4,9% көтөрүлгөн. Бардык тармактарда – текстил өндүрүшүнөн жабдууларды орнотууга чейин - өнүгүү байкалган болчу. Мэрия жыл аягына дейре буга чейин ойго кирбеген 10,1 млрд. сом жыйнайбыз деген үмүтү бар эле.

Шаар жетекчилиги эми башка белгилеген божомолдорун кайрадан карап чыгууга мажбур. Жаңы эсептерди эрикпей тактап чыгууга убакыт жок. «Азыр биз социалдык маанилүү товарлардын баасына байкоо жүргүзүү менен гана чектелип калдык», - дейт Бишкек мэриясынын экономика жана инвестициялар департаментинин директорунун орун басары Сато Караш.

Кризис кирип келди

Жугуштуу оорунун залалынан Бишкек менен өлкө экономикасы кандай зыян тартканын так эсептеп чыгыш мүмкүн эмес. Балакеттүү оору дагы канча турары да белгисиз. Андан дүйнөлүк экономика өзгөчө жапа чегүүдө.

Кристалина Георгиева.
Кристалина Георгиева.

Эл аралык Валюта Фондунун (ЭВФ) башчысы Кристалина Георгиева бул кризис 2009-жылдагы апааттан да оор болорун, өнүгүп бараткан өлкөлөр бул апааттан өзгөчө жабыр тартышарын эскертүүдө. Анын айтымында, азыркы учурдун абдан оор мүшкүлү - банкрот болгондор менен жумуштан айдалгандардын үйөр толкуну. Жаалданган мына ушул ээн баш күч баштагы калыбына келе албай араң жан турган коом турмушун ала салдырып кетиши мүмкүн.

ЭВФтин эсебинде экономикасы жаңыдан көтөрүлүп келаткан өлкөлөрдүн кризистен чыгышы чыгышы үчүн бери дегенде 2,5 триллион доллар акча керек. Кристалина Георгиева экономикасы өнүгүп бараткан өлкөлөрдү банкрот менен дефолтторду азайтыш үчүн «эң ири» программаларга каражат аябаганга чакырды.

Кыргызстанда андай каражат дээрлик жок. Жыл сайын өкмөт бюджеттин 15-20 миллиард сомдук таңкыстыгын сырттан келчү жардам акча менен же кымбат мамлекеттик баалуу кагаздардын эсебинен жаап келатат. Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев Кыргызстан экономикасынын учурдагы абалын «аябай эле оор» деп атады. Ошондон улам ал 2020-жылдын жыйынтыгында республикалык бюджет болжолдонгон 163 миллиард сомдун 28 миллиардын ала албай калышы ыктымал экенин айтууда.

Жугуштуу оору күчөп жаткан чакта салыктарды азайтууну же албай коюуну өкмөт ойлоно элек. Экономика боюнча вице-премьер-министр Эркин Асрандиев мамлекеттин чама-чаркын «олуттуу баалоого» чакырды.

Бекерчи Бишкек

Өкмөт акчаны кайдан чогултары да белгисиз. Бишкектеги чакан ишкерликтин баары банкроттук коркунучунда. Баш калаада 7,3 миң чакан жана орто бизнес ишканалары бар (республика боюнча 12 миң). Бүтүндөй тармактар кирешесиз калды: мейманканалар, туристтик компаниялар, коомдук тамактануу, сода жайлары, сулуулук салондору, авто жуугучтар, таксопарктар...

«Биз жок дегенде тамактарыбызды ташып берет болушубуз керек деп ойлогонбуз, - дейт тай кафесинин башчысы Сумсарбек Мамыралы. - Бирок бардык жерде блокпосттор турат, такси жүрбөйт, биз эмне кылышыбыз керек? Тааныштарым аркылуу «тамак-аш менен медикаменттерди жеткирип берүүгө» уруксат алууга аракет кылдым, бирок мага өткөрмө беришкен жок. Кызматкерлеримдин баарын акча төлөнчү өргүүгө жөнөттүм, бирок апрелден тартып мүмкүн мага алардын баарын иштен бошотууга туура келет. Ушул бойдон тура берсе мен кафени жабам. Ай сайын үч миңден ашуун доллар жоготуп жатам. Буга чыдаш мүмкүн эмес. Анан да насыя деген бар. Насыяны болсо үйдү күрөөгө коюп алгам, ал жерде апам жашайт».

Бишкектин чакан бизнеси азыр арасат турат: тартып аткан чыгымдары азырынча өтө чоң эмес, ошондон жабыла элек, ошол эле мезгилде кризис соңуна чыгып баратат деп да эч ким айта албайт. Айла жок күтүүгө туура келет, жагдайды карап туруш гана калды.

«Маанайды көтөргүң келет, а бирок азыр кандайдыр бир план түзө коюш кыйын. Убакыттын өтүшүн күтөсүң. Баарын жаңыдан башташ керек. Соода 90-95% түштү. Азыр адамдар эң зарыл деген нерселерди гана сатып алышууда, болушунча үнөмдөөгө өтүштү. Бул жагдай дагы канчага созулары белгисиз. Жашаш керек», - дейт аялдардын бут кийим дүкөнүн кармаган Назгүл. Ал ижарага алган жайдын ээси жакшы учур келгенге чейин ижара акысын төлөбөй эле тура беришине макул болду.

Жугуштуу оорунун эмгек базарына кандай таасир этерин баалаш кыйын. Кыргызстанда көбүнесе айлыкты конверт менен алышат. Расмий статистикага ишенсек, миллион кишини батырган Бишкекте 6 миң киши гана жумушсуз. Эмгек базары эмитен эле кризиске капталууда.

«Өзүм баш болуп беш кызматкерим менен жумушсуз калдык. Марттан тартып кыскартуу тизме боюнча жүргүзүлүп атат, 50% кыскартылды, анан 80%, артынан 90%. Мага СМС жазган кыз ири салондор да карантинге жабыла баштаганын жазды. Мен да жаптым. Өзгөчө абал киргизилгенге чейин эле жапканбыз», – деп билдирди биз менен болгон аңгемесинде маникюр салонунун ээси Айдана. Ал азыр да ижарага алган жайы үчүн айына 18 миң сомдон төлөп жаткан кези.

Келечек бүдөмүк

Кыргыз бийлиги коронавирус менен күрөшүүнүн «Кытай жолун» тандап алды, экономикага зыян келерине карабай катаал карантинди киргизди. Өзгөчө абал режими мурда белгиленгендей 15-апрелге чейин созулат, бирок ал дагы узартылышы деле мүмкүн.

Жакын арада Бишкектин экономикалык жигердүүлүгүн калыбына келтирүү мүмкүн эмес. Жагдайды жаман жагына түрткөн дагы бир нерсе - баш калаа вирусту жайылтуунун салыштырмалуу очогуна айланып баратканы.

(Макаланын түп нускасын бул жактан окусаңыз болот).

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сузакта өзгөчө абалдын запкысын тарткан бүлө

Сузакта өзгөчө абалдын запкысын тарткан бүлө
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:40 0:00

Кыргызстанда коронавирус дагы 10 кишиден табылды

Ошону менен республикада коронавирусту жуктургандардын саны 94 кишиге жетти.

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча 30-мартка карата коронавирус илдетин жаңы жуктурган 10 учур аныкталды. Алардын бардыгы Жалал-Абад облусунан чыккан.

Бул адамдар обсервацияга алынды жана дарыгерлердин көзөмөлүндө жатышат. Алар менен байланышта болгондорду аныктоо иштери жүрүп жатат.

Буга чейин Кыргызстанда вирус табылгандардын көпчүлүгү ооруну четтен жугузуп алса, акыркы күндөрү өлкөнүн аймагында илдетке кабылгандар көбөйүп жатат.

Кыргызстанда үй карантинин сактоо боюнча жана коронавирустун жайылышына каршы киргизилген чектөөлөрдү бузган жарандардын жоопкерчилик чаралары күчөтүлүп, айып салынат. Бул тууралуу Коронавируска каршы республикалык ыкчам штабдын жыйынында айтылды.

Айыппулдун өлчөмүн, кандай тартипте төлөнөрүн өкмөт тактай элек.

Жыйында биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов өлкө жарандарын жоопкерчиликтүү болуп, карантинди сактоого чакырды.

«Өзгөчө абал жана өзгөчө кырдаал режимдери киргизилген аймактарда калк көчөлөрдө ээн-эркин жүрүүнү улантууда. Бул инфекциянын жайылышын шарттаган көйгөйлүү маселелердин бири. Бардык чектөөлөрдү аткаруу зарыл. Биз баштагыдай эркин сүйлөшүп, ар түрдүү жерлерге каалагандай барып жүрө албайбыз», - деди Боронов.

Ошондой эле жыйындын жүрүшүндө тиешелүү мамлекеттик органдарга жарандарга дааватка чыгууга тыюу салуу тапшырылды.

Бул аптада бардык эл аралык, анын ичинде Орусиядан келүүчү каттамдар токтотулганы да кабарланды.


Ал арада Кыргызстанда өзгөчө абалдын талаптары күчөдү. Борбор калаанын коменданты Алмазбек Орозалиев Бишкек шаары 30-марттан тартып күчөтүлгөн көзөмөлгө өтүп жатканын билдирди.

Орозалиевдин айтымында, борбор калаанын көчөлөрүнө кошумча 400дөй патрулдук кызматкер чыгат:

"Алар санитардык-карантин эрежелерин бузгандарга карата чара көрүшөт".

30-мартка караган түнү Кыргызстандын аймагында коменданттык саат талабын бузган 148 адам кармалып, милиция бөлүмүнө жеткирилди.

Жалпысынан өзгөчө абал жарыяланган беш күндүн ичинде өлкө аймагында түнкүсүн көчөдө жүргөнү үчүн 1087 адам кармалды.


Дүйнө жүзүндө COVID-19га 665 миңден ашуун киши кабылды.

Ал эми илдетке чалдыккандардын саны жагынан АКШ алдыда. 29-марттагы маалыматтарга караганда, өлкөдө 124 миңден көп киши вирусту жугузуп алган.

Нью-Йорк штатында көрсөткүчтөр абдан жогору болуп жатканына карабай, президент Дональд Трамп Ак Үйдүн коронавируска каршы штабынын сунушутарына таянып, карантин киргизүүгө каршы экенин билдирди. 27-мартта Трамп пандемиянын айынан кыйын абалга туш болгон экономикага жардам берүү үчүн 2 триллион доллар бөлүү тууралуу мыйзамга кол койгон.

Ал арада вирус алгач пайда болгон Кытайдын Ухань шаары эки айлык изоляциядан кийин ачылып, кадыресе турмушка кайтууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзгөчө абалдын талаптары күчөйт

Бишкектин көчөлөрүнө кошумча 400 патрулдук кызматкер чыга баштайт.

Бишкек шаары 30-марттан тартып күчөтүлгөн көзөмөлгө өтүп жатат. Бул тууралуу борбор калаанын коменданты Алмазбек Орозалиев билдирди.

Орозалиевдин айтымында, борбор калаанын көчөлөрүнө кошумча 400дөй патрулдук кызматкер чыгат:

"Алар санитардык-карантин эрежелерин бузгандарга карата чара көрүшөт".

30-мартка караган түнү Кыргызстандын аймагында коменданттык саат талабын бузган 148 адам кармалып, милиция бөлүмүнө жеткирилди.

Жалпысынан өзгөчө абал жарыяланган беш күндүн ичинде өлкө аймагында түнкүсүн көчөдө жүргөнү үчүн 1087 адам кармалды.


Коронавируска байланыштуу Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларынын, Ош облусунун Ноокат, Кара-Суу райондорунун, ошондой эле Жалал-Абад облусунун Сузак районунун аймактарына 25-марттан 15-апрелге чейин өзгөчө абал киргизилген.

Бул аралыкта аталган аймактарда коменданттык саат учурунда (кечки саат 8ден таңкы 7ге чейин) көчөдө адам да, автомашина да жүрбөшү керек.

Түштүккө дарыгерлердин экинчи тобу жөнөтүлдү

Ал арада дарыгерлердин экинчи тобу Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарына жөнөп кетти.

Эпидемиологиялык абалга байланыштуу Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарына барып иштөө ниетин билдирген дарыгерлердин экинчи тобу Бишкектен жөнөп кетти. Бул тууралуу 30-мартта Саламаттыкты сактоо министрлиги кабарлады.

Коронавирус көп катталган облустарга жөнөгөн доктурлардын экинчи бригадасы. 30.03.2020
Коронавирус көп катталган облустарга жөнөгөн доктурлардын экинчи бригадасы. 30.03.2020


Мекеменин маалыматына караганда, алар аталган облустардагы эпидемияга каршы жана дарылоо иш-чараларына катышат.

“Жогорку квалификациядагы медицина кызматкерлери бир айга жөнөп кетишти. Алар облустук клиникалык ооруканаларга жардам берет” деп айтылат министрликтин маалыматында.

Дарыгерлер бригадасы жеке коргонуу жана тамактануу үчүн зарыл каражаттар менен толук камсыз болду. Аларга кошумча айлык төлөнүп берилет.

25-мартта Жалал-Абад облусуна Бишкектен сегиз доктурдан турган бригада барган.

Ал арада министр саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев Жалал-Абадда коронавирустан айыккандар бар экенин айтты. Бул тууралуу ал Ош, Жалал-Абад облусунда коронавирус аныкталган адамдарды дарылаш үчүн Бишкектен кошумча медициналык бригада жөнөтүү учурунда билдирди.

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча инфекционист, пульмонолог, анестезиолог–реаниматологдордон турган тогуз дарыгер коронавирус жуктуруп алган бейтаптарды дарылоого бир ай бою көмөктөшөт.

Алар менен жолуккан саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев дарыгерлер үчүн бардык шарттар түзүлгөнүн, эң башкасы ооруну жугузуп албай өз милдетин так аткаруу зарыл экенин билдирди.

Кыргызстанда 30-мартка карата 84 адам коронавирус жугузуп алганы аныкталган. Алардын ичинен 39 адам Жалал-Абад облусунда, 31 адам Ош облусунда, эки адам Ош шаарында, бир адам Баткен облусунда, Чүй облусунда эки, Бишкек шаарында сегиз жана Нарын облусунда бир адам катталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан: коронавирус дагы 26 кишиден аныкталды

Ошону менен республикада коронавирусту жуктургандардын саны 84 кишиге жетти.

Бул адамдар обсервацияга алынды жана дарыгерлердин көзөмөлүндө жатышат. Алар менен байланышта болгондорду аныктоо иштери жүрүп жатат.

Жаңы аныкталгандардан эки адам Чүй облусунда, төртөө Бишкек шаарында, бир адам Нарын шаарында, алтоо Ош облусунда, 13 адам Жалал-Абад шаарында жашайт. Бул тууралуу Саламаттык сактоо министрлигинин штабынын жетекчисинин орун басары Касымбек Мамбетов билдирди.

"Бүгүнкү күндө 84 киши болуп калды. Жаңы катталган 26 киши менен байланышта болгондорду тактап, үй карантинине ала баштадык", - деди Мамбетов.

Ошентип республикада коронавирусту жуктургандардын саны 84 кишиге жетти. Алардын ичинен үч киши жандандыруу бөлүмүндө жатат.

Учурда республика боюнча обсервацияда жаткан адамдардын саны – 4886 киши. Үй карантининде жаткан адамдардын саны – 3338 киши.


Буга чейин Кыргызстанда вирус табылгандардын көпчүлүгү ооруну четтен жугузуп алса, акыркы күндөрү өлкөнүн аймагында илдетке кабылгандар көбөйүп жатат.

Чет өлкөлөр демекчи, 27-мартта дүйнөнүн ар кыл бурчтарында СOVID-19ду жугузган беш кыргыз жараны катталган. Алардын үчөө Пакистанга дааватка барып жугузуп алса, бирөө Сауд Арабиясынын Жидда шаарында ооруканада. Дагы бир кыргызстандык Испанияда ооруп калганы маалым болду.

Кыргызстандын бийлиги коронавирусту жайылтпаш үчүн бардык аракеттер көрүлүп жатканын билдирүүдө. Анын алкагында 25-марттан бери баш калаа Бишкек баштаган үч шаар менен төрт райондо өзгөчө абал режими уланууда. Бирок буга карабай режимди сактабагандар четтен чыгып жатканын бийлик өкүлдөрү айтып чыгышты.

Эгер мындай кете берсе 24 сааттык коменданттык саат киргизүү муктаждыгы жараларын Саламаттык сактоо министрлиги эскертти.

Карантин бизнести онлайнга көчүрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:06 0:00


29-мартта коменданттык саат тартибин бузган 150 адам кармалды. Алардын ичинен 115 адам Бишкек шаары, 15и Ош шаары, сегизөө Жалал-Абад шаары, бирөө Сузак району, бирөө Ноокат району, 10 адам Кара-Суу району боюнча райондук ички иштер бөлүмдөрүнө жеткирилди. Бул тууралуу Ички иштер министрлиги кабарлады. Кармалгандар арасында түшүндүрүү иштери жүргүзүлүп, коменданттык сааттын аякташы менен бошотулушту. Төрт күндүн ичинде өлкө аймагында 939 жаран коменданттык саатты бузганы үчүн кармалган.

Өзгөчө абал менен карантин режиминен улам жүз миңдеген адам көчөгө чыга албай калды. Ушундан улам базарда, кафе-ресторандарда күнүмдүк жумуш кылып, киреше тапкан калктын аялуу катмары азык-түлүктөн каржала баштаганы тууралуу маалыматтар келип жатат.


Ал эми дүйнөдө коронавирустан каза тапкандардын саны 30 миңден ашты. Өлүмдөрдүн үчтөн бир бөлүгү Европага туура келет. Италияда жана Испанияда 29-мартта 800дөн ашык адам вирус козгогон оорудан көз жумду.

Дүйнө жүзүндө COVID-19га 665 миңден ашуун киши кабылды.

Ал эми илдетке чалдыккандардын саны жагынан АКШ алдыда. 29-марттагы маалыматтарга караганда, өлкөдө 124 миңден көп киши вирусту жугузуп алган. Нью-Йорк штатында көрсөткүчтөр абдан жогору болуп жатканына карабай, президент Дональд Трамп Ак Үйдүн коронавируска каршы штабынын сунушутарына таянып, карантин киргизүүгө каршы экенин билдирди. 27-мартта Трамп пандемиянын айынан кыйын абалга туш болгон экономикага жардам берүү үчүн 2 триллион доллар бөлүү тууралуу мыйзамга кол койгон.

Ал арада вирус алгач пайда болгон Кытайдын Ухань шаары эки айлык изоляциядан кийин ачылып, кадыресе турмушка кайтууда.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карантин учурундагы билим жана тамаша

Кыргызстанда 25-марттан тарта үч шаарда жана үч райондо өзгөчө абал режими иштей баштады. Мындан улам айрым мугалимдер, тренинг өткөндөр онлайн иштөөгө өтүштү.

Кыргызстандыктар ушу тапта өзгөчө абалга байланыштуу үйүндө карантинде жакындары менен отурган кези.

Маселен, укук коргооочу Азиза Абдирасулова карантин учурунда небересине, короо-жайына көңүл буруп калганын айтууда:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

"Жакындарыма көптөн бери көңүл бурбай калдым эле. Ушул күндөрдү ошого сарптадым. Неберем, абышкам менен үйдө ойноп, эс алып жатабыз. Короо-жайды тазалап, картошка айдадык. Уулум, келиним да жанымда. Ошентип баарыбыз чогуу үйдөбүз", - деди укук коргоочу.

Ошол эле учурда карантин маалында ишин үй шартында улантып жаткандар да бар. Көпчүлүк мекемелер кызматкерлери үчүн аралыкта иштөөгө шарт түзүп берди.

Карантин учурунда элдин көбү Интернетке байланып, буга жараша онлайн билим берүү жана тренингдер да көбөйдү. Билим берүү жана илим министрлиги 8-апрелден тартып орто мектептин окуучуларын аралыктан окутууга даярданып жатат.

Бирок министрлик жана жалпы билим берүү тармагы аралыктан окутууга даяр эместигин адистер белгилешүүдө. Алардын бири - билим берүү боюнча эксперт Кеңешбек Сайназаров бир канча педагогдор менен биргеликте ZOOM программасы аркылуу аралыктан окутуунун шарттары жана эрежелери тууралуу онлайн вебинар даярдай баштады.

"YouTube" жана "Фейсбук" социалдык тармактарында түз көрсөтүлүп жаткан вебинар мугалимдердин даярдыгы жана окуучулардын билимин аралыктан текшерүү маселесин талкуулайт.

Сайназаров соңку кризистен пайдаланып, онлайн окутууну жөнгө салууга кезек келгенин айтууда:

Кеңешбек Сайназаров.
Кеңешбек Сайназаров.

"Бул учур биздин онлайн билим берүүгө даяр эмес экенибизди ачык эле көрсөттү. Ошон үчүн биз ушундай сабактарды баштадык. Кызыгы, ага болгон муктаждыкты дароо эле байкадык. Түз эфир учурунда мугалимдер кошулуп , активдүү суроолорду берип жатышты. Жалпысынан жогорку окуу жайлардын студенттерине сабак беребиз. Ушул кризистен пайдаланып, онлайн билим берүүгө өтүп алсак да болот. Бирок ал учурда окуучулардын кайтарымдуулугу же тагыраагы аларга ТВ аркылуу берген билимди текшерүү зарылчылыгы пайда болот".

Аталган вебинарды бир күндө 20 миңден ашуун адам көргөн. Айтмакчы, медиа адистери карантин башталгандан бери KYRNETте көрүүчүлөрдүн саны өскөнүн айтышкан. Ушундан улам окутуу, тренингдер мектеп окуучуларына эле эмес, ар кандай тематика, маселен SMM, туура тамактануу жолдору же фитнес тренер менен машыгуулар да өтүүдө.

Ал эми Инстаграмда атактуулар, блогерлер өзүн-өзү өнүктүрүү боюнча 40 күндүк марафон башташты. Түз эфирде кеңеш айткандардын бири - ишкер, "Курак" форумунун теңтөрагасы Айжан Чыныбаева. Ишкер марафон жана үйдө отурган кезде убакытты туура пайдалануу боюнча кеңештери менен бөлүштү:

Айжан Чыныбаева.
Айжан Чыныбаева.

"Марафон адамдарга өзүн-өзүн өнүктүрүү тууралуу кеңештерди берет. Анын алкагында бир канча спикерлер ар кандай багыттар боюнча күнүгө Инстаграмда түз эфирде колдонуучулардын суроолоруна жооп берет. Негизи эле карантин учурунда үй-бүлө өзүн-өзү алаксытуу үчүн ар кандай пайдалуу иштерди алдын-ала пландап алса болот. Чогуу отуруп кино көрүп, кийин аны же окулган китеп тууралуу талкуу уюштуруп дегендей. Бул чоңдор жана балдар үчүн кызыктуу, алардын ой жүгүртүүсүнө жакшы көнүгүү. Ошол эле тазалыкты сактоо боюнча мисалы, балдар бир күнү чоңдор бир күнү үйдү жыйнайт деп бөлүштүрүп алыңыз. Болушунча күндү кызыктуу өткөрүүгө аракет кылыңыз”.

Ушул эле Инстаграмда "Үйдө отур" хэштеги менен атактуулар ролик, пост жазып таратып, колду жууп, дезинфекция кылуу боюнча дүйнөлүк челленжди колдоп кетишти.

Адистер коронавируска байланыштуу кырдаал, үйдөн чыкпай отуруу шарты адамдарга ар кандай таасир этерин эскертип, убакытты туура өткөрүү, стресске кабылбоо боюнча ар кандай сунуштарды айтып жатышат. Алар стресс иммунитеттин күчүн жоготуп, мунун өзү ооруну жугузуп алуу коркунучун жогорулатарын белгилешет. Ушундан уламбы, вирус тууралуу маалыматтарды ар кандай тамашага айландырган учурлар да арбын.

Вайнерлер үчүн карантин эң көп тамашага алынган темага тез эле айланды. Жогорудагы вайндын автору, актер Актан Рыскелдиев мындай тамашалар элди терс кабарлардан алаксытып, ошол эле маалда үйдө отуруп, эрежелерди сактоого чакырат дейт:

"Эң башкы кеңеш - үйдө отур. Үйдө отуруп дүйнөнү сактай аларыңа ишен деп жатабыз да. Ошон үчүн биз да болушунча элге ушундай кеп-кеңештерди берип жатабыз".

25-марттан тартып өлкөдөгү айрым аймактарда анын ичинде Бишкекте коменданттык саат киргизилди. Социалдык тармактарда кызуу талкууга алынган бул видеонун автору өкмөттүн эрежеси аткарылып жатканын текшергиси келгенби, айтор кечки саат тогузда Бишкектин ээн көчөлөрүн телефонго тарта баштаган.

Автордун бул видеосун патрулдук автоунаа менен келген милиция кызматкерлери токтотуп калды. Сыягы, бул адам өзгөчө абалды бузуп, милиция кармап кеткен адамдардын катарына кошулду окшойт.

Ушундай тамаша аралашкан билдирүү, посттор социалдык тармактарда тарап жатат. Өлкөнүн айрым аймактарында өзгөчө абал 15-апрелге чейин кабыл алынганын эске салабыз. Адистер бул убакты билим алуу, китеп окуу же дагы башка пайдалуу иштерге жумшоону сунуш кылышат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Беттин көркү нур менен

Иллюстрациялык сүрөт.

"Сөз дайра" берүүсүндө бет, кеп, кепе деген сөздөрдүн маанисин чечмелейбиз.

«Бет» деген сөздү чечмелейли. «Бети сууктан үшүп кетти». «Бети албырып чыкты». «Бети купкуу боло түштү». «Бетинин нуру өчүп калыптыр».

* * *

«Эр жигит эл четинде, жоо бетинде». «Бети ачылары менен душман алсыз болуп калат». «Келин кайнатасынын үйүнө барганда бетин басып жүгүнүп кирди». «Көлдүн бети көйкөлүп турат». «Жердин бети көөп келатты». «Быйыл деги эле Күндүн бетин көрбөдүк».

* * *

«Бети жок неме экен, бир кесим этке таарынып, оозуна келгенди оттоп жүрөт, ооруп калган окшойт» дейт. «Ал айткан сөз 7-томдо, 132-бетте» дейт. «Анын колу жабыла ат коюп жөнөп калышты» дейт. «Бет бактырбай бороон боздоп туруп алды» дейт.

* * *

«Балам эми китепти өз бет алдынча окуп калды» дейт. «Бетме-бет чыга калды» дейт. «Экөө акыры бет маңдай кезигишти» дейт. «Анын адаты, бет алды сүйлөй берет» дейт.

* * *

Эми «кеп» сөзүнө келели. «Кеп сал», «кеп айт», «кеп ур». «Жип кессең - узун кес, кеп салсаң - кыска сал» деген макал айтылат. «Кеп урушуп отурдук» дейт, кеп салышып отурдук дегенди билдирет.

* * *

«Кептен кеп чыгып, ал кайдан келип, кайда баратканын бүт айтып берди» дейт. «Айткан кептин учуна чык» дейт. «Кеп жебеген кежир экен» дейт. «Кеп-сөзгө келбеген иттиги бар эле» дейт. «Кепке да, эпке да келбеди» дейт. «Керүүдөгү талдайсың, кеп айттырсак кандайсың?» деген ыр саптары жазылып калган.

* * *

«Кеп» сөзүнүн экинчи мааниси - «Кеби кетип калган үй экен» десе, «кейпи начарлап, эскирип калган үй дегени. «Кеп жыгач» дейт. «Өтүкчү ултарчу өтүгүнүн кеп жыгачын колуна алды» дейт. «Кеп баштык» дейт. «Кеп такыя» дейт. «Эчкини кеп союп, чанач кылды» дейт. «Кеп дөңгөч» дейт. «Агай тарых музейине жапайы айбанаттардын кебин жасаган» дейт.

* * *

«Кеп» сөзүнүн үчүнчү мааниси - «кепкең үй экен» десе, кең үй экен дегени. «Ичи кепкенен» дейт. «Кеңиптир, кепкең жолуңуз» дейт.

* * *

Төртүнчү мааниси - «Кепе шалаш» дейт. «Там кепе» дейт. «Жер кепе» дейт. «Ат кепе» дейт. «Уй кепе» дейт. «Тоок кепе» дейт. «Кепе-сепе экен» деп коёт. «Чөп кепе» деп да коёт.

* * *

«Кепер» дегенди көбү азыр биле беришпейт. Организмдеги өтө ысыкты - кыргыз табыптар «кепер ысык» деп, тескерисинче организмдеги өтө суукту - «кепер суук» деп коюшкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Санаага салган насыя, жолдо калган студенттер

Маевка, 27-март, 2020-жыл

Дүйнөнү бейпайга салып жаткан коронавируска байланыштуу түзүлгөн кырдаал «Азаттык» радиосуна кайрылгандардын санын да көбөйттү.

"Эл үнү" программабызга кайрылгандардын көбүн "Ишсиз, маянасыз отуруп калган кезде банктан алынган насыяны кантип төлөйбүз?" деген маселе түйшөлтүүдө.

Ошондой эле чет өлкөлөрдөн өз мекенине кайта албай, жардам сураган жарандарыбыздын кайрылууларына орун беребиз.

Суроо узаткандардын бири Марат Кошалиев:

- Кредитти кантип төлөйбүз? Мисалы, биздин үй-бүлөдө мен эле иштеп бала-чакамды багам. Азыр карантин учурунда кантебиз?

Кыргызстандын биринчи вице-премьер-министри Эркин Асрандиев 26-марттагы брифингде төмөнкүчө жооп берди:

- Түзүлгөн кырдаалга байланыштуу Улуттук банк тарабынан коммерциялык банктарга бардык төлөмдөрдү, анын ичинде негизги сумма жана үстөк төлөө мөөнөтүн үч айдан кем эмес мөөнөткө узартуу боюнча сунуш берилген. Андан тышкары «насыя өз убагында төлөнбөгөнү үчүн айып пул салынбайт» деген так чечим кабыл алынган. Демек, төлөө мөөнөтү өтүп кетсе дагы эч кандай айып пул салынбайт.

Беш балалуу эне Маматова Манира «өзгөчө абал учурунда көчөгө чыга албай, балдарыбызга жөлөк пул алууга документтерди чогулта албай жатам. Аны өткөрүү мөөнөтү узартылабы?

- Беш баланынын апасымын. Эч жерде иштебейм. Жөлөк пул алып, күнүмдүк оокат ашыбызды эптеп келатканбыз. Жөлөк пулдун мөөнөтү марттын онунда бүттү. Кайрадан документ чогултуп тапшырууга кырдаалга байланыштуу үйдөн чыга албай калдым. Балдарым жаш. Кичүүсү бир жаш төрт айлык. Биздин абалыбызды түшүнүп, өкмөт кол сунуп, жардам берет деген үмүттөмүн. Кырдаалга байланыштуу азык-түлүк да камдай албадык. Кандай кылсак болот?

Эмгек жана социалдык коргоо министринин орун басары Ализа Султанбекова төмөнкүдөй жооп узатты:

- Биз азыр өкмөткө буйрук даярдап сунуш киргиздик. Ал буйрукта көрсөтүлгөн жөлөк пулдун мөөнөтү ушул күндөрү бүтүп жаткандарга узартылары белгиленген. Азырынча айтыш эрте. Эч кандай кам санабай эле койсун, бул айдыкын толук төлөп бердик, кийинки айдыкын төлөп бергиче ал буйрук кабыл алынып калат деген үмүттөмүн.

Өз атын атагысы келбеген жаран атайын эсепке түшүп жаткан каражат кандай пайдаланылып жатканына кабатыр экенин билдирди.

- Коронавируска каршы күрөшүү үчүн атайын ачылган эсепке которулган акча боюнча айтайын дегем. Азыр бул жерге 11 миллион сомдон көп акча чогулду деп айтып атышат. Бирок биз баарыбыз эле андан көп акча которулганын билебиз. Ушул боюнча силер иликтөө жүргүзүп көрсөңүздөр.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиевдин жообу:

- Бул каражаттар үчүн Финансы министрлигинде атайын эсеп ачылган. Андан тышкары эки мамлекеттик банк: Айыл банк менен РСК банкта дагы эсептер ачылган. Ал эки банкка түшкөн акча күн сайын Финансы министрлигинин эсебине которулуп турат. Бүгүнкү күнгө карата 35 миллион 294 миң сом чогулду. Башка жарандарыбыз, айрым ишкерлерибиз да салымдарын өз алдынча кошуп жатышат.

Ошол эле маалда бул акча кайда коротулаары тууралуу дагы көп суроолор пайда болууда. Мен силерге айтып кетейин, өз ыктыяры менен берип аткан каражаттарды «бир гана эсепке топтогула” деп биз айта албайбыз. Анткени муну жарандарыбыз өз эрки менен жасап жатышат. Мен жогоруда айткан эсептерден тышкары, башка банктарда өз демилгелери менен башка да эсептер ачылышы мүмкүн. Биз буга тыюу сала албайбыз. Ошондуктан интернетте «15 миллион, 5 миллион, үч миллион сом которулду» деп жүрөт. Анын баары сөзсүз эле ошол Финансы министрлигинин эсебине түшүп атат деген ой туура эмес.

Үч эсепке канча акча түшсө биз ошого гана жооп бере алабыз. Финансы министрлигинде ачылган эсеп жана анда топтолгон каражат боюнча коомдук байкоочу кеңеш түзүлүп атат. Ага эки депутат жана коомчулуктан эки-үч адам кошулат. Аны коомчулук өзү сунуштап атат. Ал кеңешмеге ким киргенин жакын арада жарыялайбыз. Ошол кеңешме күн сайын топтолгон каражатты көзөмөлдөп, каякка, эмнеге корогонун, канча сомго эмне сатып алынганына байкоо салып турат. Ошондой эле биз интернетке да жарыялап турабыз.

Эң негизги максат каражат даректүү муктаж болгон адамдарга, медициналык кызматкерлерге түз жетиш керек. Бул каражаттын колдонулушу болушунча ачык-айкын болушу зарыл.

Ара жолдо калган студенттер

Польшада жана Түркияда окуган кыргыз жарандары «өлкөгө келе албай жатабыз, Билим берүү министрлиги көмөк көрсөтө алабы?” деп суранышты. Алардын бири Түркиядан чалган Абдуллах Иминов абалын мындайча түшүндүрдү:

- Кыргызстандын жаранымын. Азыр Түркияда студентмин. Бул жакта коронавируска байланыштуу университеттерде окугандар каникулга таркатылды. Мындан улам биз жашаган жатаканалар жабылды. Ошентип чет өлкөлүк студенттер көчөдө калдык. Биздин жашай турган жерибиз жок. Кыргызстанга учуп кетели деп билет алсак, авиакаттамдар токтоп калды. Бишкек-Стамбул чартер каттамдары жүрүп жатканын уктук. Кантип кетиш керек? Эмне кылсак болот?

Билим берүү жана илим министрлигинин Эл аралык бөлүмүнүн башчысы Чынара Мааткеримованын жообу:

- Билим берүү министрлиги Коопсуздук кеңешинин чечимдерин аткаруу максатында 16-19-март күндөрү Кыргызстандын чет мамлекеттердеги элчиликтерине жана кырктан ашуун мамлекеттин Билим берүү министрликтерине кат жөнөтүп, ал жактарда окуган кыргызстандык студенттердин тизмелерин сураганбыз. Онго жакын өлкөдөн тизмелерди алдык. Анын ичинде Польшадагы студенттер бар. Биз алар менен байланыштабыз. Андан тышкары ал тизмелерди биз Коопсуздук кеңешине, республикалык штабга жана өкмөт аппаратына тапшырабыз. Өкмөт Тышкы иштер министрлигине жана Транспорт министрлигине тапшырма берип, чет жактарда калган студенттерди алып келүүнүн жолдорун караштырат.

"Азаттык": Ал эми жолдо калган студенттердин тагдыры кандай болуп чечилет?

Чынара Мааткеримова: Бүткүл дүйнө чек араларын жаап атат. Ар бир өлкө авиакаттамдарды, жол каттамдарын токтотту. Ошондуктан авиакаттамдар ачылган күндөрү Тышкы иштер министрлиги иштеп чыгат болуш керек. Жол ачуу маселеси, асманды ачуу маселесин, биз чече албайбыз. Мүмкүн болгондо топтоп чыгарып кетиши ыктымал.

Вьетнамда калган мигранттар

Вьетнамдын Нячаң шаарында мейманканаларда иштеген 20дан ашуун кыргызстандык учурда өз мекенине кайта албай турат. Бул тууралуу алардын бири Кутман Молдакунов «Азаттыкка» билдирди.

- Кыргызстанга кайталы деп болгон акчабызга билет алганбыз. 26-мартта Вьетнамдан Новосибирскиге, ал жактан Бишкекке учмакпыз. Аэропортко барганыбызда, «S-7 Airlines» компаниясы «алгач бортко орусиялыктарды гана алабыз, орун калса силерди батырабыз» деп айтышты. Бирок биз батпай калдык. Эми Орусия чет жактан баргандарды кабыл албай тургандыгы кабарланууда. Эмне кыларыбызды билбейбиз. Биз турист эмеспиз, бул жакта иштеп, тапканыбызды Кыргызстанга салып келатабыз.

Тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Уланбек Дыйканбаевдин 27-мартта берген жообу:

- Жардам, албетте, болот. Бирок бул бир күндө же бир саатта чечиле турган маселе эмес. Республикалык штабга бардык мамлекеттик органдар тартылган. Кандай негизде жардам беребиз, баары макулдашылып, такталып чечилет. Четтеги жарандарыбыз Кыргызстандын чет өлкөлөрдөгү элчиликтери жана консулдуктары менен байланышта болуп турушу керек.

"Азаттык" радиосунун "Эл үнү" программасына +996-550-98-87-55 номери аркылуу кайрылсаңыз болот.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айылдык кеңештин катчысын атып салышкан

«Ата-Бейит».

Мурзабек Тазабек уулу - алгачкы муун интеллигенттердин бири. Айылда агартуу, чарба жагында иштеп жүргөн кезинде камакка алынып, 1938-жылы атылып кеткен.

Анын үй-бүлөсү көргөн азап-тозокторду айтып отурса узун сөз. 1958-жылы акталган.

Сталиндик репрессиянын курмандыктарын «Эскерүү китебинде» Мурзабек Тазабек уулу жөнүндө кыскача маалымат берилген.

Архивдик маалымат

«Аты-жөнү: Тазабеков Мурзабек, 1896-жылы Кыргыз ССРинин Ысык-Көл областындагы Жети-Өгүз районундагы Жаргылчак селосунда туулган.

Улуту: кыргыз.

Жашаган жери: Кыргыз ССРинин Ысык-Көл областындагы Жети-Өгүз району, колхоздун мүчөсү.

Камакка алынган: 5-март, 1938-жыл, антисоветтик агитациясы үчүн.

Өкүм: 13-март 1938-жыл, эң жогорку жазага өкүм чыгарылган.

Эскертүү: 27-апрель, 1989-жылы акталган».

Мурзабек Тазабеков Көл кылаасындагы Жети-Өгүз районундагы Кичи-Жаргылчак айылындагы алгачкы агартуучу, биринчи мугалим, арабча жазганды, окуганды билген сабаттуу адам болгон.

Кичине кезинен Жети-Өгүз, Кызыл-Суу, Каракол жакта медреседен окуп, кат таанып, бир топ жыл айылындагы балдарды окуткан. Кийин совет бийлиги келгенде «Үлгүлүү жаш» колхозунун текшерүү комиссиясынын төрагасы, 1938-жылы Ак-Терек айылдык кеңешинин катчысы болуп иштеген. Ушул жылы аны «революцияга каршы үгүт жүргүзгөн, совет бийлигин жактырбаган жат элемент» деп, «улутчул» деген айып коюп, Фрунзеде «үчилтиктин» өкүмү менен камалганына бир ай толо электе атып салышкан. Ошентип 39 жаштагы чарба кызматкери айыпкер аталып, оор күнөөгө кириптер болгон. Андайларга аёо болчу эмес, баарына РСФСР Кылмыш кодексинин 58-беренеси колдонулган. Совет бийлиги ойго кирбес опуртал айып менен өз элин кызыл кыргынга салган.

Мурзабек Тазабек уулу кантип жок кылынганы жакындарына деле белгисиз бойдон калган. Билгендердин айтымында, эрте жазда малчылардын ал-абалын билип келгени тоого барып, андан кайтып келип НКВД издеп келгенин угат да, «күнөөм жок болсо эмнеге чакырды экен» деп айылдык кеңештин кеңсесине кеткен бойдон кайрылган эмес. Ошол күндөн тартып аялы Турсун азап тартып, күйөөсүн көрүп келиш үчүн үч айлык кызын көтөрүп жөө-жаландап башында Караколго, кийин Фрунзеге чейин каттаган. Мурзабек Тазабек уулунун үй-бүлөсү кандай азаптарга туш келгени кызы Бурулуш Мурзабекованын 2013-жылы Бишкектен чыккан «Менин атам (Тагдыр)» деген эскерүү китебинде кенен-кесир баяндалган.

«Контурдун үй-бүлөсү», «контурдун кызы» деген уйгактай жабышкан жалаадан корунган кызы кандай тоскоолдуктарга кабылганы өкүнүч менен эскерилген.

«Комсомолго өтөрдө өмүр баянымды айтардан мурда эмне дээримди билбей, кыска гана «атам өлгөн» дей салып, атамдын «чыккынчы, душман» экенин классташтарым билип коюшпасын деп, эки бетим ысып чыкканы али жадымда. Кийин жогорку окуу жайын бүтүп, КПССтин катарына өткөндө деле атабыздын кылган ишине нааразы болуп, ата мээримине куса болуп турсак да, сезимибизде бир чоң күч жек көрүүгө мажбур кылчу. Атабыздын эмне иш кылганын 3-4 жаштагы бала кайдан билет элем», - деп жазат Бурулуш Мурзабекова.

Бурулуш энеге окшоп атасынан эрте ажырагандар ал кезде көп болчу. Алардын атасын жаңы бийлик душман катары жок кылып, сөөгү кайсы жерде жашырылганы да жабык сыр бойдон калган. Бир жубантчу нерсе - совет бийлиги анын жакындарын кодулап, туугандарын абакка тыгып, балдарын жетимдер үйүнө өткөрткөн жок.

Караколдун жөө жолу

Ал кезде «эл душмандарынын» жакын туугандары опсуз азапка туш келишкен, аялдары сүргүнгө айдалып, балдары жетимдер үйүнө өткөрүлүп, канча тагдырлар жок жеринен күйүп кетти. Мурзабек камалып кеткенден кийин Турсун апа жөө-жалаңдап Караколго канча каттады? Эч кимге арызын айтпай башына туш келген азапты көтөрдү. Убакты-сааты болуп калганда балдарына алардын айрымдарын айтып берчү. Жаргылчак айылы менен Караколдун ортосу картадан жакын көрүнгөнү менен жөө кишиге итапкан жол.

««Кичи-Жаргылчактан жөө чыкканыбызда, Шалбаага чейин тынбай жүрүп отуруп, ошол жерден өргүп алып, эртеси Караколго эрте кирип барчубуз. Атаңа тамак-аш, кийим-кече алып баратканда колумда кичинекей эмчектеги бала. Ошондо буттун таманы мөлтүрөп, жерди басуудан заарканып, суй жыгылчубуз. Айлыбыздан Абылкасым деген адам да кошо айдалбадыбы, анын аялы Акжолтой экөөбүз бирге бараар элек, - деп көзүнүн жашын төгүп, терең улутуна андан аркы кебин уланта турган. - Атаңдан кеткен боюнча кат-кабар алган жокпуз. Караколдун түрмөсүндө отурганда нечен курдай жөө барган күндөр болду, ал кезде кайдагы унаа, кайдагы ат, болгон мал-мүлктү конфискациялап алса...

Биз менен кошо күйөөлөрүнө тамак кийиргени жазуучу Аалы Токомбаевдин аялы, дархандык Жунуштун аялы да барар эле. Эч бирөөбүздүн алып барган азык-түлүгүбүздү алмак түгүл иттер менен арсылдатып кубалап, машине менен суу чачып, түрмөнүн эшигине да жолотушчу эмес. Үйүбүздүн маңдайында бир чети кошуна, бир чети Азарбектин тукумдары деп эсептелген ошол кездеги «Үлгүлүү Жаш» колхозунун башкармасынын төрагасы Момокеев Жумадылдан баланы догдурга алып барууга машине сурасам «контрдун үй-бүлөсүнө ат берүүгө болбойт го» деп тескери басып кетпедиби. Ошентип жүрүп 3 айлык Шааркан деген кызыма суук тийип, эти ысып-күйүп, үйгө жетип-жетпей чарчабадыбы. Ошондогу Шаарканым тирүү болсо, сенден эки жаш кичүү болот эле», - деп энем оор үшкүрүп, качанкы өткөн бактысыз тагдырын эске түшүргөндө, көзүн жашка толтуруп, үнсүз отуруп калчу, маркум», деп эскерет Бурулуш Мурзабекова.

Советтик идеологиялык үгүт машинеси ал кезде эл чарба жетишкендиктерин, жети жылдык пландын аткарылышын, советтик жашоо жыргалын күн-түн калктын кулагына куюп, жаркын турмуштун ары жагында эчен бейкүнөө жандар атылып, жок кылынып турганын айтчу эмес. Социализм тарых тактысынан шыпырылып түшкөнчө кандуу кылмышын жашырып, катаал сырды катып келди. Мурзабектин бир уул, эки кызы бар эле. Уулу Мукайыл мектепти аяктагандан кийин чарбалык иштерге аралашып, 50 жашка жетпей каза болуп калган. Энесинин колундагы Шааркан деген үч айлык чүрпөсү түрмөгө жөө-жалаңдап каттаган кезде суук тийип чарчап калды. Турсун эне Караколдон Фрунзеге которулган күйөөсүнө тамак-ашын көтөрүп алып Жаргылчактан Балыкчыга чейин кеме, калган жолун жүк ташуучу машинелерге түшүп келген. Атайын келип жарытылуу жооп ала албай, «алыска айдалган, кат жазууга укугу жок дегендердин катарына кошулган экен» деп айылына кайтып кеткен.

Жакындарынын дайынын билбей ар кайсы мекемелердин босогосун жырткан андайлар ал кезде толтура эле. Кандуу жазалоонун арааны ачылып, адам өмүрү түккө арзыбай турган кез. Мурзабек Тазабек уулу НКВДнын кызматкерлери 1938-жылдын 5-мартында үйүнө издеп келип таппай калышканда тоого качып кетсе аман калар беле? Анын асманында кара булут айланып, тагдыры калтыс учурга капталганын айылдык кеңештин чабарманы Үсөн ата аялына эскертип, «тоого качып кетсин, жабык машине менен көк шапкечендер келишти, келүүчүлөр келди, кеңсеге барбасын, айткыла» деп какшап кеткен экен. «Айыбы жок адамды кантип эле камап, атып койсун» деген баёо ишенимге алданган Мурзабек сөз укпай койгонун Турсун апа өкүнүч менен эскерип жүрүп өтүп кетти: «"Менин эмне кылган күнөөм үчүн камайт экен же ичип-жегеним бар бекен, барайынчы" деп кеңсеге барып бербедиби. Ошол түндөн кийин үйгө кылчайган жок...»

Армандуу балалык

1953-жылы 5-мартта «бардык элдер менен адамдардын улуу атасы» Сталин көз жумган. Тагдырдын тамашасын караңыз - ошондон 15 жыл илгери, 1938-жылы 5-мартта колхоз иштери менен жүргөн Мурзабек Тазабек уулун камакка алышкан. Сталин өлгөндө 1-курстун студенти Бурулуш Мурзабекова өксүп-өксүп ыйлаган. Бир жылдан кийин ал турмушка чыгып, үйүнө төркүлөп келгенде атасынын өлгөнүн угузушкан. Атасынын айыбы жоктугун, ал деле башкаларчылап ак жеринен аёосуз жазага кабылып атылып кеткенин кызы кийин билген. Атасынын жок кылынганын балдары 16 жыл өткөндөн кийин угуп отурушпайбы. Анын кайсы жерде атылганы, сөөгү кайда жашырылганы жакындарына белгисиз бойдон калды. Билим алууга дилгир Мукайыл Мурзабеков арызданып жүрүп атасынын качан атылганын акыры тапкан.

«Көрсө, атамды камалгандан бир айга жеткирбей,1938-жылы 27-мартта эле атып салган тура. Муну мен 1990-жылдын апрель айында атамдын акталгандыгы жөнүндөгү КГБдан, прокуратурадан жиберилген официалдуу дүмүрчөктөрдөн билдим. Өмүр бою бетибизге кара көө болуп келген «контр» деген сөздөн, «контрдун үй-бүлөсү» деген жийиркеничтүү сөздөн кутулдук. Көрсө элдеги «ак ийилет, бирок сынбайт» деген накыл сөз анык экен.

Атам менен абакта бирге олтурган, кийин бошонуп келген Сарыгул, дархандык Жунуш аталардан сураштырсак, түрмөдөгүлөрдү ит ордуна көрүп, жырткычтарча мамиле кылып, кыйнаган тура, кээси таяктын уусу өтүп өлүптүр, балким, атам деле таяктан өлгөндүр...

Атабыздан эрте жетим калыптырбыз. Энебиз бизди, карыган кайын энесин багам деп жүрүп көкүрөгү тешилиптир. Соко айдап, эгин бастырыптыр. Кыскасы согуш убагындагы энелерге таандык оор түйшүктү тартып, алдыңкы колхозчу, звеньевой болуп жүрүп, кийин эс алууга чыгып, картайганда өлдү», деп жазат Бурулуш Мурзабекова эскерүү китебинде.

Атасы камакка алынгандан кийин тестиер Мукайыл апасынын жардамчысы болуп калган. Бурулуш атасынан төрт жашында калган. Мурзабек Тазабек уулу кадимки Солтобай ырчынын тукумдарынан болгон. 1916-жылкы Үркүндө Тазабек ыстарчындын көзү өтүп, балдары Мурзабек, Ысабек, Мааданбек көпчүлүк эл менен Кытайдагы кыргыз качкындардын азап-тозогун башынан кечирген. Тазабек ата уулу Мурзабекти айылдагы казыналык медреседен окуткан. Ал киши оокат-турмушу жетиштүү адам болгон. Уулу Мурзабек көргөн-билгенин кагазга түшүргөн кадыресе жамакчы акын болгон. Анын Сары-Жазга бир топ мергенчилер менен аңчылыкка барып жалгыз аяк жолунан башка катнашы жок алыскы тоо арасындагы жашоо-турмушту жазган узун сюжеттүү ыры сакталып калган. Булардан тышкары ал чоң атасы Солтобайдын айтымындагы бир топ элдик поэмаларды жазып алып кыргыз эл оозеки чыгармаларын чогултуу ишине кол кабыш кылган. Ал эми анын өзүнүн кол жазмалары камакка алынганда жок болуп кеткен. Айтса, ошол отузунчу жылдарга чейин Мурзабек Тазабек уулу айылындагы мергенчилер биримдигинде аңчы болуп азыраак иштеп калган.

Мурзабек Тазабек уулу 1937-1938-жылдары өзгөчө күчөп кеткен кандуу жазалоонун курмандыгы болду. Анын апыл-тапыл камакка алынып, бир айга жетпей атылып кетиши бир топ түкшүмөл суроолорду жаратат. Камакка алынгандан кийин көпкө кармалбай «үчилтиктин» өкүмү менен эң оор жазага кабылышы айылдык карапайым инсандын «жалпы тизме үчүн» гана садагага чабылганын айгинелеп турат. Артында калган жалгыз уулу Мукайылдын талыкпаган аракети менен иш-аракетинде кылмыштын жоктугуна байланыштуу көп жылдан кийин толук акталган. Жалгыз уулу Мукайыл кыйла жыл бою партиялык уюмдун катчысы, кызы Бурулуш ардактуу эс алууга чыкканча мектепте кыргыз тили жана адабиятынан мугалим болуп иштеди. Анын атасына тургузган эстелиги «Менин атам (Тагдыр)» эскерүү китеби болуп калды. Китепте Мурзабек Тазабек уулунун айрым чыгармалары да топтолгон.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ат-Башыда ангус баккан фермер

Ат-Башыда ангус баккан фермер
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:53 0:00

Жетим бала айылына кайтты

Иллюстрациялык сүрөт.

Амангелди Мисиров өмүрүн чыгармачылыкка арнаган инсан. Анын каармандары да өзүндөй жөнөкөй, турмуштук көрүнүштөн адабий формага көчүрүлгөн тагдырлар.

Кыргыз аңгемесинин классикасынан автордун “Шумпай турбайсыңбы!” деген чакан баяны тууралуу кеп кылганы турабыз.

“Жетим кекчил, өгөй өөнчүл”

Бул аңгеме карапайым кыргыз баласынын турмушу жөнүндө. Согуш учуруна туш келген жетимчилик, кыйын заманда өлбөстүн күнүн көрүп адам катарына кошулган азаматтын башынан кечиргендери чыгарманын сюжеттик негизин түзөт.

Эркебай апасынан аябай эле эрте калды. Жыл айланбай атасы башка аял алып, жетимчиликтин оор жылдары башталды. Кичинекей баланын эңсегени кара курсакты кантип тойгузуш, анан оюн болчу. Жаңы келген апасы загара нандан бир сындырым бербей ачка калтырды. Согуш маалы, оокат-аш жетишсиз. “Атаң келгенде эле жейсиң” деди өгөй апасы. “Жетим кекчил, өгөй өөнчүл”, Эркебай энесин жаман көрүп, чыбыгы менен эчкинин куйругуна сайып жиберди.

Эчки чунаңдап секирип, сүт төгүлүп калды, кечки тамак жок. Тентек бала эски көңдөбөдөн сөөлжан кармап, чегиртке тутуп, аларды ичке жипке тизип алып тооктордун алдына таштайт. Ичке жиби менен жемди жутуп алган тооктор муунуп, айласы кетет. Анын баары Эркебайга оюн. Курбалдаштарын ээрчитип алып сай боюна барып ысыкта ылаалап турган эшектин чандырына ит чымындарды коё берет. Эркебай мунусун “эшек бий” деп атап койгон, мөңкүгөн жаныбардын азабы балдарга күлкү. Ошон үчүн аны айылдыктар “шумпай” деп алышты. Чачы өсүп жүдөп жүргөн байкушка ал ат куп жарашып калды.

Эркебайдын эңсегени курсакты жакшы тойгузуп алуу болчу, согуш маалы, эгин тартыш, баары кан майданга жөнөтүлчү, көпчүлүк эл ачка. Колхоздун орулгандан калган анча-мынча буудайын уурдамай, кармалсаң өлдүң, бир баштык дан үчүн канчалар камалып кетишти. Кароолчу жокто курсагы ач балдар кылканы курсагы сайганына карабай кызыл баштарды коюнга солоп үйүнө келишет. Жанын оозуна тиштеп таап келген данын апасы жаргылчакка тартып, эчкинин сүтүн катыктап жарма жасап берет. Эркебайдын жакшы көргөн тамагы ошол. Бир жолу кароолчу чалдан сурап алып келген данынан жасалган жарманын даамы өмүр бою эсинен кетпей, канча ирет эстеп жүрдү. Эки улактуу эчкини оттотуп келүү Эркебайдын милдетине кирчү.

“Эркебай эчкилерин жол менен айдабай дайыма мүрзөлөрдүн чети менен айдайт. Апасынын мүрзөлөрдүн четине коюлганы эсинде. Апасы жаткан жерин карап өтөт. Апасы көзүнө элестейт. Ак жоолук, кызыл ала көйнөк. Жылмая караган өңү көз алдына келгенде ыйлагысы келет. Бирок чунак эчки ыйлата койбой алдыга жүткүнөт. Бала ага болбой токтой калып “оомийин” деп бетин сылаганга үлгүрөт. Апасын ушул жерге койгондо кишилер “оомийин” дешкен. Эмне анткенин деле билбейт, Болгону “апам билсе керек” деп ойлоп коёт. Тез эле шыбак аралаш эрмендин жыты келген чөптүү жерге келгенде эчкилердин энесин бир түп шыбакка бекем байлайт да, тээ алыска көз чаптырып отура берет”.

Балалык сезими аны алыскы мунарыкка басылган башка турмушка чакырып, көңүлүн өйүйт. Кандай турмуш болду экен? Бала эчкисин алып келген дөбөдөн бет алдындагы талаа, көйкөлүп тегиз чыккан шалыпая бир укмуш кооз көрүнөт. Күрүч талаасындагы суулар жылтырап, андагы тосток көз бакаларды жайма-жай терип жеп жүргөн илегилектер. Шумпайды белгисиздик арбап, батышты карап отура берет. Ойго басырылып, белгисиз бир санаага түшүп калган бала кеч киргенин да байкабайт.

Ошондой күндөрдүн биринде кечки иңирде эчкилерин айдап үйүнө келсе атасы “мен да согушка баратам” деп отуруптур. Бала атасын жакшы көрчү, чуркап келип анын тер жыттанган моюнуна асылды. Анысына атасы биралдын жашый түшүп, уулун өөп жатканда көз жашы бетине таамп кетти. Атасы “маңдайга жазганын көрөрмүн” деп согушка кете берди. Ата-баланын эзиле түшкөнүнө таң калган апасы “сиз келгенде Эркебайды инилүү кылабыз” деп ийбеспи. Ошол кечте атасы аялына, артында калып жаткан жалгыз уулуна өзгөчө мээримин төгүп, Эркебайдын үстү-башын жаңыртып кой деп чөнтөгүнөн акча алып берди. Баланын оюна койсо ал түнү уктабай эле коймок. Уктап кетиптир, анан эртең менен турса атасы да, апасы да жок, үйдө өзү эле калыптыр. Атасын эми узакка көрбөй калышын ойлоп бала күчүн көз жашынан чыгарды.

Эски тебетей, чоң өтүк

Кечинде ыйлагандан көзү тостоюп шишиген апасы төмөнтөн келди. Экөө очок боюнда отурушканда атасынын колунда тагынып жүрчү саатын берди. Жакшы буюм экен, ошол саатты карап бала окууга каттай баштады. Бопураган ысык чаңда мектепке чейин анын кичинекей бутунун изи калат. Балдардын баары эле ал кезде мектепке жылаңайлак барышчу. Бытырайган кичине буттардын изинин үстүнөн кээде ийрелендеген жыландын изи калчу. Бала аны аттап өтөрдө изге түкүрүп койчу. Эмне экенин деле билбейт, укканы боюнча ошентчү. Анткен менен шумпай сабакты жакшы окуду, башкарманын баласы экөө дос болуп калды. Чүпүрөк баштыгына сала барган загара нанын башкарманын баласынын буудай нанына алмаштырып алчу. Башкарма буудай нан жейт экен. Кичинекей баласынын буудай нан алып келгенине жетине албаган энеси мактаганы же какшыктаганын билдирбей: “эсен болсоң болду, сен кор болбойсуң” деп койчу. Шумпай суукта атасынан калган эски тебетей менен талпылдаган чоң өтүктү кийип мектепке каттап жүрүп төртүнчү класска көчкөн чагында томолой жетим калды.

“Мектептен келсе үй толгон коңшу-колоңдор, Бала үйгө чуркап кирди. Апасынын эки колунан эки аял бек кармап коё бербейт. Келин байкуш жулунуп жоолугу желкесине түшүп көзүнүн жашы он талаа...

Баланы көрө салган аялдардын бирөөсү Эркебайды кучактай калып:

- Эми чындап жетим болдуң го, шордуу, - деп ыйлап жиберди. Эркебай атасынан ажыраганын түшүнүп озондоп кирди..

Кийин укса атасы Ленинград деген жерде каза болуптур. Эки-үч күн топураган элдин да эми аягы үзүлгөн”.

Бир үйдө калган эне-бала, апасы күндө эзилип кошок кошот, атасын жоктоп ыйлайт. Аны угуп отуруп Эркебайдын да жашы он талаа, өпкөсү көөп болбой калганда шуу үшкүрүп көз жашын шакмар жеңи менен аарчыйт. Апасы экөө күйүт менен дагы бир жылды өткөрүштү. Жай ортолоп калган кезде алардыкына бүкчүйгөн бир кара кемпир келип кара кийип отурган кызын алып кетти. Жасанып алган бир кишиге араба айдатып алыптыр. Эркебай түшүндү, кара кемпир кызын ушуга берет окшойт. Шумпай келгендерди жалт карап, кайгыдан биротоло көңүлү калган неме бирөө бирдеме десе эле ыйлап ийчүдөй буулугуп отурду. Кемпир болсо капкайдагы сөздөрдү жебиреди, кызым бир жыл отурду, бирөөнүн баласы бала деле болбойт, аны ээрчитпейт. “Иттүү конок батса да, биттүү конок батпайт”. Баланы таякеси багат деди. Апасы боор батырышып калган баласына тик багып карай албай, арабакечтен жазганып, унчуга албады. Арабакечи болсо арыдан-бери эшиктеги эчкилердин бирин арабага байлап коюптур. Жарыбаган буюм-тайымы арабага жүктөлгөндөн кийин бирөө тартып алчудай түйүнчөгүн бооруна кысып, эмне кыларын билбей деңдароо турган баласын өөп коюшка жарабай апасы кете берди. Үңкүйүп отуруп калган таякеси чочугансып “Жалгыз жаткандан коркпойсуңбу?” деп сурады.

“ – Эмнеден коркмок элем. Бул үйдө желмогуз бар беле. – Эми апа дейин деп дей албай. – Ал төркүнүнө кеткенде жалгыз эле жатчумун.

- Анда үч-төрт күндөн кийин биротоло көчүрүп кетем, - деди таякеси жалгыз калган эчкини эшегине өңөрүп жатып.

- Үйчү?

- Колхоз сырттан келген мугалимдерге үй таппай жүрөт, башкарма ошолорго беребиз деген.

Өзүнөн башка эч ким жок. Үй эңгиреп калды, жалгызсырады. Буулукту. Көзүнө жаш тегеренип ыйлап кирди. Эч ким жок жерде каалашынча өксөп-өксөп ыйлап жатып уйкуга киргенин да билбей калды. Ойгонду. Маңдайындагы шыпка көзү түшүп тургусу келбей бир топко чейин жатты. Эртеси кошуна кемпир келиптир, жеңине эки жумуртка, бир сындырым нан салып алыптыр. Келиним көрбөсүн десе керек”.

Таякеси кечикти, ага чейин мектепте окуткан эжекеси келип Эркебайды балдар үйүнө алып бармай болду. Ал жерден деле жолу болбоду. Эжесинин сүйлөшүп койдум деген башчысы орун жоктугун айтып, кечигип барган төрт-беш бала менен убактылуу бир аялдын үйүндө жатып турушун тапшырды. Шумпай ал жерден да жолу болбой эртеси эле айылына баса берди. Ире-шире күүгүмдө үйүнө жеткен кезде курсагынын аябай ачканын сезди. Кайрадан уурулук кылып зыкым келиндин тандырдан жаңы үзүлгөн ысык нанынан экөөнү коюнуна сала коюп аз жерден ичин күйгүзүп ала жаздады. Ошол күнү таякеси келип шумпайды алып кетти. Чоюн башкарманы ошол жерден көргөн.

Ленинграддагы жашоо

Мектептен жетинчи классты аяктагандан соң колхоздун арабакечи болуп иштеди. Аттарын семиз багып, арабасын майлап айылдагы кадырлуу кишилердин бири болуп калган чагында аскерге чакыруу кагазы келди. Атасы согушта курман болгон жерге келип, таза кийим кийип, курсагы тоё тамак жеп, аскердик турмушка тез эле көнүп кетти. Ленинградды көрдү, суу аскеринин үч жылдык кыйынчылыгы деле билинбей, чоң шаардан биротоло турук алып, аскер дарыгерлик окуусун бүтүп, жергиликтүү кызга үйлөнүп киши катарына кошулду. Иши да, үй турмушу да жакшы болду, бир гана тууган жерге сагынычы күчөп, чыдай албай койду. Балдары менен орус аялы айылына барбай коюшту.

Шумпай чогулткан акчасына келишкен ак “Волга” сатып алып айылына өзү жалгыз келди. Бул жерде баары өзгөрүп, машинедеги жашамал кишини эч кимиси тааныбады. Бала кезинде ойночу дөңсөөсүн эңсеп келсе арыда бир аксакал чөп чаап жаткан экен.

Бүшүркөгөн аксакал “текшерип келчү чондорбу, азыркы чоңдордун кимдин эмне иш кылып атканы менен иши деле жок, ким болду экен” деп турган. Экөө учурашты, кыйлада барып “шумпай” келгенин уккан чал баягы Чоюн башкарма экен. Эркебай шумпай эч нерсесин жашырган жок.

“Келем. Уулум да, кызым да жогорку билимдүү болушту. Энеси менен тирилигин кыла беришет. Менсиз күнү өтпөй калмак беле? Жашымда жетим калган менен деле кудайдын кудурети менен өлбөй эле жүрөм. Алар энесин эптеп карап алышар. Менден да кабар алып турушар эси болсо. Ата журтка келбесе болбойт экен. Айрыкча жаш улгайган сайын ата журтум түшүмө көп кирип, көп ойлончу болдум. Түш көргөн сайын айылымда эле жүрө берем. Балалыгым эстен кетпейт”.

Тууган жерине биротоло келген шумпайга Чоюн башкарма: “Ырас болуптур сага ылайык сулуу жубан бар, бир кыздуу ошого үйлөнтүп коём” деди. Шумпай анысына да макул болду. Ушул дөбөдө бала кезинде Эркебай эчкилерин откозгону келип, алыска-алыска сугулуп карачу. Ошол алыска колу жетти, билимдүү болду, турмушту тааныды. Атасы түбөлүк жайын тапкан жерде иштеди. Жаш өйдөлөгөн сайын туулган жери аны өзүнө чакырып, кусалыгы арылбай туруп алды. Баарын таштап айылына баса берди, эми канча өмүрү болсо, аны туугандарынын арасында өткөрүүнү чечти. Жакшы эле иш го, шаарга кеткендердин баары эле карыганда айылына кайтып атыптырбы!

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карантин бизнести онлайнга көчүрдү

Карантин бизнести онлайнга көчүрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:06 0:00

Ката жазган кеңешчи кызматтан көтөрүлдү

Жогорку Кеңеш.

Кыргызстанда коронавируска байланыштуу кырдаалдын фонунда маанилүү кадрдык дайындоолор болду.

Жогорку Кеңештин аппарат жетекчиси Самат Ибраев кызматтан кетип, анын ордуна Алмазбек Сабырбеков бекитилди. Парламенттин жаңы аппарат жетекчисинин аты былтыр спикер премьер-министрге жиберген толгон-токой катасы бар чуулуу катта аталган. Аптанын башында Талантбек Иманов Кыргызстанда стратегиялык маанидеги «Дастан» заводуна директор болуп дайындалды.

Төрага аппарат жетекчисин алмаштырды

Жогорку Кеңештин аппарат жетекчиси Самат Ибраев 23-мартта кызматтан кетип, анын ордуна Алмазбек Сабырбеков дайындалганы үч күндөн кийин - 26-мартта гана расмий жарыяланды. Парламенттин сайтына чыккан маалыматта Ибраев жумуштан өз ыктыяры менен кеткени жазылган.

Алмазбек Сабырбеков.
Алмазбек Сабырбеков.

41 жаштагы жаңы аппарат башчы 2019-жылдын март айына чейин спикер Дастанбек Жумабековдун кеңешчиси болуп эмгектенген. Ал былтыр коомчулукта талкуу жараткан окуядан соң кызматтан алынган. Анда Жумабековдун кол тамгасы коюлган, премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевге жолдонгон кат эң жөнөкөй грамматикалык жана стилистикалык эрежелерди сактабай, ката жазылганы коомчулуктун катуу сынына кабылган.

Парламенттин басма сөз кызматы бул документте чын эле одоно каталар бар экенин мойнуна алып, төраганын иш кагаздарын жүргүзүүгө жооптуу кызматкер - анын кеңешчиси Алмазбек Сабырбеков кызматынан бошотулганын кабарлаган.

Сабырбековдун Жогорку Кеңештин сайтына чыккан өмүр баянында ал 2017-2019-жылдары төраганын кеңешчиси, 2019-2020-жылдары спикердин жардамчысы болуп иштегени көрсөтүлгөн. Ушул жерде «Ал былтыр чуулуу каттан кийин спикердин кеңешчисинин кызматынан кетип, кайра эле төраганын жардамчысы болуп дайындалганбы?» деген суроо жаралды.

Ибраим Нуракун уулу.
Ибраим Нуракун уулу.

«Алмазбек Сабырбеков спикердин кеңешчисинин кызматынан кеткенден кийин төраганын иш кагаздары боюнча коомдук башталыштагы жардамчысы болуп иштеп жүргөн. Бир аз убакыт өткөндөн кийин төраганын жардамчысынын орду бошоп, спикердин жардамчысы болуп дайындалган», - деп жооп берди парламенттин басма сөз кызматынын жетекчиси Ибраим Нуракун уулу.

Алмазбек Сабырбеков былтыр 7-мартта кызматтан алынган. Ал кийин спикерге канча убакыт коомдук башталышта жардамчы болуп жүргөнү жана качан жардамчысы болуп расмий дайындалганы тууралуу так маалымат жок. Сабырбеков өзү азырынча комментарий бере элек.

Ал эми Жогорку Кеңештин мурдагы аппарат жетекчиси Самат Ибраев кызматтан кетишинин себебин айта элек. Депутат Дастан Бекешев Ибраев уулунун окуясына байланыштуу кызматта отурганга моралдык укугу жок болчу деп эсептейт. Буга чейин Болгариянын айрым сайттары Кыргызстанда алдамчылыкка байланыштуу шек саналып жаткан Данияр Ибраев Болгариядан башпаанек сураганын жазган. Маалымат боюнча ал Самат Ибраевдин уулу.

Парламенттин аппарат жетекчилирине байланыштуу акыркы окуялар боюнча мурдагы спикер, депутат Чыныбай Турсунбеков пикири менен бөлүштү.

«Аппарат башчы бүтүндөй Жогорку Кеңештин ишин камсыз кылат. Ал - иш кагаздарын тууралап, расмий иш-чаралардын баарын кыймылдатып турган өтө чоң кызмат», - деди Турсунбеков.

«Кыргызстандын» жоопкерчилиги

Жогорку Кеңештин аппарат башчысын жана анын орун басарларын төрага дайындайт. Алмазбек Сабырбеков 2017-жылы «Кыргызстан» фракциясынын катчылыгында консультант болуп иштеген. Спикер Дастанбек Жумабеков да ушул фракциядан. Айрым депутаттар ушундан улам жаңы аппарат жетекчинин иши үчүн «Кыргызстан» фракциясы жоопкерчилик алаарын эскертип жатышат. Фракциянын мүчөсү Нурбек Алимбеков бул боюнча комментарий берди:

Нурбек Алимбеков.
Нурбек Алимбеков.

«Мен билгенден Алмазбек Сабырбеков - кесипкөй адам. Ал Жогорку Кеңеште 10 жылдан бери иштейт. Тажрыйбасы да жетиштүү болсо керек. Ал эми ката жазылган катта канчалык күнөөсү бар экенин айта албайм. Катты Алмазбек Сабырбеков өзү жазганын да билбейм. Ошол кезде жоопкерчиликти өзү мойнуна алып эле кетип калды окшойт деп ойлойм».

Бекешевдин сунушу

Жогорку Кеңештеги жаңы дайындоого кошул-ташыл Кыргызстанда коронавируска байланыштуу парламенттин аракети да сынга алынып жатат. Депутат Дастан Бекешев өлкөдөгү эпидемиологиялык жана экономикалык оңой эмес кырдаалда парламент четте карап турбашы керек деп эсептейт.

Ал президентке жана парламент төрагасына быйыл Кыргызстанда пландалган жергиликтүү кеңештердин жана парламенттин депутаттарын шайлоо өнөктүктөрүн токтотуп, келерки жылы чогуу өткөрүүнү сунуш кылды:

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

«Депутаттар ушундай кырдаалда жөн эле үйдө отурбай, чукул чара көрүшү керек. Мисалы, Бюджеттик кодексте «кырдаалга жараша бюджетти бекитиш керек» деп жазылып турат. Андан тышкары өзүбүздүн чыгашаларды азайтышыбыз керек. Ал эми шайлоо өнөктүгү шайлоого 91 күн калганда башталат. Бирок биз даяр эмеспиз. Анткени парламентке өтүү чегин 9дан жети пайызга түшүрүү маселеси дагы эле чечиле элек. Азыркы кырдаалда конституциялык мыйзамдарды өзгөртүүгө да тыюу салынган. Эгерде биз шайлоонун мөөнөтүн жылдырсак - депутаттар андан ары бир тыйын албай иштеши керек».

Жогорку Кеңеш акыркы жолу 24-мартта кезексиз жыйынга чогулуп, президенттин коронавируска байланыштуу айрым аймактарга өзгөчө абал киргизүү тууралуу жарлыктарын колдоп берген. Мындан тышкары, депутаттар 15-апрелге чейин өлкө аймактарына чыгып, жергиликтүү тургундар арасында коронавируска каршы түшүндүрүү иштерин жүргүзүү тууралуу чечим кабыл алышкан. КСДПнын мүчөсү Адил Турдукулов парламентерийлердин бул чечимин колдобой турганын айтты:

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

«Депутаттар ушундай шылтоо менен шайлоо алдында элге жакшы көрүнгүсү келип жатат. Муну мамлекеттин акчасы менен үгүт кылуу аракети катары эсептесе болот. Жогорку Кеңеш өз функциясын жакшы түшүнбөй жатат. Алар биринчи иретте мыйзам чыгарып, өкмөттү көзөмөлдөшү керек. Аймактарга чыгып коронавирус боюнча элге түшүндүрүү иштерин кылуу - депутаттардын иши эмес. Аны адистер жасашы керек. Депутаттар аймактарга барып алып эмнени түшүндүрмөк эле?».​

Кыйчалышта дайындалган кадр

Коронавируска байланыштуу кырдаалдын фонунда Кыргызстанда стратегиялык маанидеги «Дастан» заводунун директору Таалайбек Темиралиев 23-мартта кызматтан кетип, анын ордуна милдетин аткаруучу болуп Талантбек Иманов дайындалды. Ал буга чейин «Дастан» заводунун коммерциялык директору болуп эмгектенип келген.

Айрым жалпыга маалымдоо каражаттары Имановду 2010-жылга чейин энергетика тармагынын «көмүскө кожоюну» атыккан Алексей Ширшовдун жакын адамы деп жазып чыгышкан. «Кыргызстан жаштар федерациясы» кыймылынын лидери Айбек Теңизбаев акыркы кадрдык дайындоолор күмөн жаратып жатканын билдирди:

«Элдин ою башка жакка бурулуп турганда учурдан пайдаланып жаңы дайындоолор болушу мүмкүн. Анткени кандай кадр келди - ага көңүл бурулбай калат.
Айбек Теңизбаев.


«Элдин ою башка жакка бурулуп турганда учурдан пайдаланып жаңы дайындоолор болушу мүмкүн. Анткени кандай кадр келди - ага көңүл бурулбай калат. Ушундан улам керектүү адамдарды кызматка коюп алышы мүмкүн. Ооба, кандай гана кырдаал болбосун жаңы дайындоолор болот. Бирок негизги маселе - кандай кадрлар келип жатат? Маселе ушунда турат».

25-марттан тартып Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларынын, Ош облусунун Ноокат, Кара-Суу райондорунун, ошондой эле Жалал-Абад облусунун Сузак районунун аймактарына өзгөчө абал киргизилди.

Өзгөчө абал киргизүү боюнча президент кол койгон жарлыкта «мындай режим учурунда жүйөлүү себептер боюнча бошотулган учурларды кошпогондо, кызматкерлердин өз ыктыяры боюнча иштен бошонушуна тыюу салынат» деп жазылган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мураталиев обсервацияда жаткандарды сындады

Мураталиев обсервацияда жаткандарды сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:34 0:00

Кристиан менен Мануелла Оштон чыга албай калды

Мануелла Зелла, швейцариялык турист.

Коронавируска байланыштуу аба каттамдары токтоп, анын айынан Кыргызстанга келген чет өлкөлүктөр да мекенине кайта албай жаткан кези.

Швейцариялык Кристиан Дагелин менен Мануелла Зелла ​ Кыргызстанга 2-мартта келген. Дээрлик бир жылдан бери дүйнө кыдырып жүргөн кыз-жигит 25-марттан тартып өзгөчө абал киргизилген Ош шаарында камалып турушат.

Кристиан Дагелиндин маалыматына караганда, Кыргызстанда алардан сырткары онго жакын швейцариялык калып калган. Аларга элчилик азырынча Кыргызстанда туруп турууга кеңеш берген.

«Нетфликс» көрүп, «YouTube» көрүп убактыбызды өткөрүп жатабыз.

«Азыркы учурда Швейцариянын элчиликтери Түштүк Америкада швейцариялыктар көп болгондуктан ал жактан чартердик рейстерди уюштуруп алып келип жатат. Бирок Борбор Азияда жарандары аз болгону үчүнбү, андай рейстерди уюштура элек. Келечекте уюштурушу мүмкүн. Бизге элчилик «өзүңөр да карап тургула кандайдыр бир рейстер ачылып калышы мүмкүн» деген маалымат берди», - дейт ал.

Соңку күндөрү алар үчүн керектүү буюмдарды сатып алуу оорчулук жаратууда. Бирок алар убакытты кызыктуу өткөргөнгө аракет кылып жатышат. «Карантинден улам бардык жакты жаап салгандан кийин керектүү нерселерди сатып алуу кыйындашып калды. Тамак-ашпы же башка буюмдарбы. Бирок бул жердеги адамдар аябай жардам берүүдө. Эң башкысы биздин интернетибиз бар», - дейт Зелла. ​

««Нетфликс» көрүп, «YouTube» көрүп убактыбызды өткөрүп жатабыз. Өзүбүздү жакшы сезип атабыз», ​- деп анын сөзүн улады Кристиан.

Тамак жеткирип берүү кызматы иштесе жакшы болмок

Туристтердин айтымында, карантиндин шарттары күн өткөн сайын катаалдашып, алар тамактанган жайлар да жабылып, акыркы күндөрү тамак жеткирип берген кызматтар да иштебей калган.

Кристиан Дагелин менен Мануелла Зела Кытайда. Жеке архивден.
Кристиан Дагелин менен Мануелла Зела Кытайда. Жеке архивден.

«Бул жерде тамакты түрлөп жасай албайбыз. Бизге тамакты үйгө алдырып жеген оңой болот эле. Күн өткөн сайын бардык кафе-ресторандар да жабылып, «биз иштебей жатабыз» деп жооп беришүүдө», - дешти туристтер.

Кристиан Дагелин менен Мануелла Зелла ондогон мамлекетти 2019-жылдын май айынан тартып кыдырып келатышат. Алар Орто Азия мамлекеттерине Жибек жолу аркылуу саякатташ үчүн Кыргызстанга келишкен. Өз өлкөсүндөгү жакындарын сагынгандарын жана алар менен байланышуусун Кристиан төмөндөгүчө эскерди.

Швейцариядагы кырдаал Кыргызстандагыдан да кыйла оор.

«Туугандарыбызды, албетте, сагынып жатабыз. «Skype» жана «WhatsApp» аркылуу байланышып жатабыз. Бирок биздеги, Швейцариядагы абалды билебиз. Ал жакта кырдаал Кыргызстандагыдан кыйла оор. Биз баргандан кийин карантинге алынышыбыз мүмкүн. Баргандан кийин социалдык аралыкты сактайбыз, кучактай албайбыз».

Туризм менен алектенген ишкерлер биротоло үмүт үзүлгөнүн жана быйыл туристтик сезон болбой турганын айтышкан. Буга чейин Кыргызстан туристтер үчүн эң кызыктуу өлкөлөрдүн бири деп аталып келген.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматы боюнча 27-мартка карата Швейцарияда коронавирус жуккандардын саны 11 миң кишиден ашып, 200гө жакын адам каза болду. Ал эми Кыргызстанда болсо илдетти жугузгандардын саны 58 кишиге жетти.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Коронавирус өпкөмдү калемпирдей ачыштырды"

Коронавируска чалдыккан бейтап Франциянын Страсбург шаарынан Германиянын Пфорцхайм шаарына тик учак аркылуу жөнөтүлгөнү жатат, 24-март 2020-жыл.

Дүйнө жүзүндө өпкөнү сезгенткен COVID-19 вирусунан 128 миңдей адам айыгып чыкты. Оорунун симтомдору кандай? Бейтаптар кантип дарыланып жатышат? Учурда ооруканада жаткан жана илдеттен айыгып чыккан адамдар өздөрү айтып беришет.

Коронавирустун симптомдору кандай?

Австрияга барып келгенден көп өтпөй COVID-19 вирусуна кабылган Украинанын 49 жаштагы жараны Вадим Какошкин дээрлик он күндөн бери Житомир шаарындагы ооруканада дарыланууда. Ал күн сайын “Фейсбукка” видео жүктөп, өзүнүн саламаттыгы жана ооруканадагы шарттар тууралуу айтып берүүдө.

Житомир шаарынын тургуну Вадим Какошкин.
Житомир шаарынын тургуну Вадим Какошкин.

“Температуранын көтөрүлүшү - коронавирустун баштапкы жана негизги симптомдорунун бири. Меники 38,2 градус болду. Эгер сиздин дене табыңыз 37, 37,2 болсо же 37,4 градуска жетсе да тынчсызданууга эрте деп ойлойм. Экинчиден, тамагым кызарып, ачышып жатты. Бир аз оорутту. Илдет күчөгөндө бүткөн боюм салмактанып, ооруй баштады. Андай деле тынымсыз кургак жөтөл болгон жок. Болгону маал-маалы менен жөтөлүп калып жаттым. Булар негизги симптомдор”, - деди Вадим.

Испанияда жашаган дагы бир украин жараны Олеся Диденко 9-март күнү Францияда жүргөн кезинде коронавирустун алгачкы белгилерин байкаган. Өзүн жаман сезе баштаганда Испанияга кайтып келген. Ал бир сааттын ичинде саламаттыгы кескин начарлаганын айтып, “Инстаграмга” видео жүктөдү.

Испанияда жашаган украиналык Олеся Диденко.
Испанияда жашаган украиналык Олеся Диденко.

“Дене табым көтөрүлө баштады. Болгондо да тез көтөрүлдү. Көзөмөлдөгөнгө жетишпей калып жаттым. Чыйрыгып, башым ооруй баштады. Бүткөн боюм ооруп чыкты. Булчуңдарым, белим ооруду. Аңгыча эле жөтөл башталды. Тамагым кургагандыктан шилекейди жутуп, нымдап тургум келип жатты”, - деди Диденко.

Ал эми 25 жаштагы британ жараны Коннор Риид коронавирустан айыгып чыккандардын бири. Ал COVID-19 вирусун декабрь айынын соңунда Кытайдын адеп эпидемия башталган Кытайдын Ухань шаарында жүрүп жуктуруп алган. Мурда-кийин кыйнаган оорусу болбогондуктан, анын үстүнө Ухандагы бейтапканаларда орун жетишпей жаткандыктан дарыгерлердин көрсөтмөсү менен үйүндө дарылана баштаган. Бирок өтүшүп пневмонияга айланганда ооруканага барууга аргасыз болгон.

Ухан шаарында коронавируска чалдыккан Коннор Риид.
Ухан шаарында коронавируска чалдыккан Коннор Риид.

Башында суук тийгенсип, мурдум бүтүп, жөтөлүп жаттым. Өтө кооптуу сезилген жок. Анан грипптин симптомдору пайда болду. Өзүмдү жүк ташуучу машина сүзүп кеткендей эле сезе баштадым. Алсырап, жаман болуп, жарыктан жана добуштардан кыйналып жаттым. Жаным жер тартып туруп алды. Анда деле өмүргө өтө коркунуч туулгандай сезилген жок. Бирок пневмония башталганда маселе олуттуу экенин түшүндүм. Өпкөмдүм жарымы эле иштеп жатты. Жетиштүү дем алалбай, кагаз баштык менен дем алып жаткандай угулуп жатты. Өпкөмө бир нерсе кирип алып, чыкпай жаткандай сезилди”, - деп айтып берди Коннор Риид “Reuters” агенттигине

Нидерланддын Роттердам шаарында кардарлар менен иш алып баруу тармагында иштеген Анна Витковска коронавирусту коомдук транспортон жугузуп алгам деп жоромолдойт. Ал азыр үйүндө дарыланып жатат. “Настоящее время” телеканалына курган маегинде илдеттин белгилери адеп башталган учурду мындай сүрөттөдү:

Коронавирустан айыгып бара жаткан Анна Витковска.
Коронавирустан айыгып бара жаткан Анна Витковска.

“Менин башым ооруп үйгө келдим. Түн жарымында ойгондум. Дене табым 40 градуска жетиптир. Дем алалбай жаттым. Дем алганда өпкөмө ачуу калемпир кирип жаткандай сезилди. Козголо албадым, сүйлөй да албадым. Бул үч-төрт күнгө созулду”.

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму билдиргендей, дене табынын көтөрүлүшү, чарчаңкы тартуу жана кургак жөтөл СOVID-19дун кеңири тараган симптомдору. Коронавируска чалдыккан бейтапта дене-баштын оорушу, мурундун бүтүшү, мурундан суу агышы, тамак оору же ич өткөк сыяктуу ар кандай белгилер болушу мүмкүн. Бул симптомдор адатта өтө билинбейт жана аз-аздан башталат.

Саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматына ылайык, айрым бейтаптар инфекцияны жугузуп алса да, аларда эч кандай симптомдор байкалбайт, өздөрүн жаман сезбеши мүмкүн. Орто эсеп менен COVID-19 вирусун жугузган алты кишинин бирөө үчүн илдет оор өтөт жана дем алууда кыйынчылык жаралат.

Коронавирус кандай аныкталат?

Дүйнөлүк саламатыкты сактоо уюму билдиргендей, адамда COVID-19 вирус бар же жок экени лабораториялык шартта аныкталат. Бир катар өлкөлөр, анын ичинде Түштүк Корея менен Сингапур илдетти аныктоо үчүн өздөрү иштеп чыккан ыкчам тесттерди колдонушууда.

Украинанын Житомир шаарында дарыланып жаткан Вадим Какошкин интернетке жарыялаган видеолорунун биринде өзүндө коронавирус кандай аныкталганын айтып берди:

“Биринчиси ыкчам ыкма. Манжадан кан алышат. 10-15 мүнөт кетет. Желимден жасалган чакан тесттин ичинде суюктук болот. Медкызматкер индикатор канчалык көтөрүлгөнүнө жараша тыянак чыгарат. Мага экспресс-тесттин тактыгы 30% экенин, аны акыркы жыйынтык катары карабаш керектигин дароо эле айтышкан. Экспресс-тест менден коронавирусту тапкан жок. Андан соң мурундун тереңирээк жагынан жана тамагыман үлгү алышты. Бул тест ПЦР (Полимераз чынжыр реакциясы) деп аталат. Жыйынтыгы орточо 24 сааттын ичинде даяр болот. Бул тест аркылуу менде коронавирус табылды”.

Коронавирус инфекциясына чалдыккан бейтап, Милан шаарындагы оорукана, 27-март 2020-жыл.
Коронавирус инфекциясына чалдыккан бейтап, Милан шаарындагы оорукана, 27-март 2020-жыл.

COVID-19 вирусун Францияда жузугуп алганын жоромолдогон Олеся Диденко Испанияга келери менен тиешелүү саламаттыкты сактоо мекемелерине телефон чалган. Дарыгерлер ага эч жакка барбай турунуу сунуштап, кайра байланышка чыгарын билдиришкен. Эки сааттан кийин да эч ким чалбаганы үчүн жана үйүнө барып вирусту балдарына жугузуп алуудан кооптонгону үчүн өзү ооруканага барган.

“Госпиталда жети сааттай мага эч ким деле көңүл бурган жок. Алар протоколго ылайык тесттен өтүшү керек болгон адамдардын катарына кирбей турганымды айтышты. Себеби, мен Италиядан же Кытайдан келген жокмун. Анын үстүнө менде оорулуу адам менен түз контакт болгон эмес. Симптомдорума карабастан кандан анализ алып, рентген гана кылышты. Алар рентгенден пневмония жок экенин айтышты. Бирок кандан вирус табылды. Сизде коронавирус бар, бирок тест кылбайбыз дешти”, - деп билдирди Олеся.

Нидерланддын медиктери да өнөкөт оорусу болбогон же аялуу топко кирбеген бейтаптарды коронавируска байланыштуу атайын тесттен өткөрүүгө ашыгышкан жок. Муну Роттердамда өз үйүндө дарыланып жаткан Анна Витковсканын айткандары да ырастап турат:

“Алар менден коронавируска байланыштуу анализ алышкан жок. Өпкөмдү, температурамды текшеришти. Адаттагыдай эле текшерүү болду. Тобокел тобуна кирбегеним үчүн тесттен өткөрүшкөн жок. Эгер мен астма, диабет, рак сыяктуу оорулардан жапа чегип жүргөн болсом, анда аялуу топко кирмекмин. Менден анализ алышмак. Салыштырмалуу жаш болгонум үчүн жана деним сак болгондуктан дарыгерлер “сенде 90% короновирус бар, бардык симптомдор дал келет, үйүңөн чыкпай дарылан” дешти".

Коронавирусту аныктаган ыкчам тест.
Коронавирусту аныктаган ыкчам тест.

Дүйнө өлкөлөрү вирустун жайылышына жараша кайсы адамдан кандай анализ алуунун өз алдынча жоболорун иштеп чыгышты. Ооруларды көзөмөлдөө жана алдын алуу боюнча европалык борбор сунуштагандай, дем алуу органдарынын курч инфекциясы менен бейтапканага түшкөндөр, катуу грипп болуп ооруп жаткандар, өпкө же жүрөк оорулары сыяктуу өнөкөт илдеттери бар карыялар биринчи кезекте тесттен өткөрүлүшү керек.

Коронавирустан кандай дарыланып жатышат?

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму баса белгилегендей, COVID-19 инфекциясына каршы вакцина да, сыноодон өткөн так дарылануу курсу жок. Бирок бейтаптарга симптомдорду жеңилдетүүчү дары-дармектер берилет. Мисалы, дене табын түшүрүүчү, ооруну басаңдатуучу дарылар сунушталышы мүмкүн.

Европанын бир катар өлкөлөрүндө, анын ичинде Чехияда жана Испания да абалы канааттандырларлык бейтаптар көбүнчө үйүндө дарыланып жатышат. Олеся Диденко үй карантиндин шартында кантип дарыланып жатканын айтып берди:

“Температурам жогору болгонуна карабай мага ибупрофен, парацетамол берип үйүмө жөнөтүштү. Эки жумадан бери үйдө башкалар менен аралашпаганга, бөлмөмдөн чыкпаганга аракет кылып жатам. Бир жумадай дене табым жогору болуп турду. Жаман нерсе болуп жатканын түшүндүм. Себеби көкүрөк тушум оорутуп жатты. Анан жөтөл кете баштады. Бирок жалпы абалым дале начар. Күндө жаңы бир нерселер чыга калат. Мисалы, бүгүн кулагым катуу ооруду. Мурдум бүтпөгөндөй эле сезилсе да, дем алалбай жатам. Дарыгерлердин сунушу менен мен ибупрофенди токтотуп, парацетамол, какырыкты чыгарган дары жана C витаминин ичип жатам”.

Польшадагы оорукана.
Польшадагы оорукана.

Европа өлкөлөрүнөн айырмаланып, мурдагы советтик республикалардын көбүндө коронавирус илдетине чалдыккандар атайын жайда дарыланып жатышат. Украинада COVID-19 инфекциясына чалдыккандарга кандай дары-дармек берилип жатат?

“Украинада симптомдоруна жараша дарылап жатышат. Температура болсо парацетамол, жөтөлүп жатсаң амброксол беришет. Башың ооруса балким ибупрофен беришсе керек. Менин башым ооруган жок. Мен тастыкталган бир дарылануу курсунан өткөн жокмун”, - деп билдирди житомирдик Вадим Какошкин.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму билдиргендей, көпчүлүк адамдар (80%) атайын дарылануу курсу жок эле, жардамчы дары-дармектер менен айыгып кетишет. Тактап айтканда, андай адамдардын иммунитети вирусту жеңип чыгат. Бирок улгайган адамдар жана гипертония, жүрөк оорулары же диабет сыяктуу өнөкөт илдети бар бейтаптар катуу ооруп калышы мүмкүн. Температурасы көтөрүлүп, жөтөлүп, деми кысылган адамдар дарыгерге кайрылышы керек.

Дем алалбай жаткан бейтаптар ооруканада өпкөнү кычкылтык менен камсыз кылуучу аппаратттарга туташтырылат.

Фаусто Руссо.
Фаусто Руссо.

38 жаштагы италиялык Фаусто Руссо андай аппарат менен алты күн жаткан.​

“Ошол учурду түшүндүрүү кыйын. Убакыт өтпөйт, кандай укташты да билбейсиң. Мындай оор учурду өмүр бою эстеп жүрөт окшойм. Алты күндөн кийин шлемди алышты. Себеби, өпкөнүн иши жакшырыптыр. Анан кычкылтык менен камсыз кылган беткап кийгизишти. Дарыгер муундардын ревматоиддик артрит оорусуна каршы колдонулган эксперименталдык дарыны ичип көрөсүңбү деп сурады. Мен макул болдум. Мага дарыны капельница менен беришти. Андан эки-үч күн өткөндөн кийин 60-70% өзүмө келип калдым”, - деп билдирди Фаусто Руссо

Андыктан адистер дарылоо курсу ар бир адамдын организмине жана абалына жараша болорун, өз алдынча же өзүмбилемдик менен дарылануунун кесепети оор болорун эскертишет. Азырынча коронавирус илдетине чалдыккан адамдар канча убакыт ичинде айыгып чыгаары так эмес.

Украиналык Вадим ооруканага түшкөндөн берки 10 күндөн кийин температурасы калыбына келип, өзүнө жакшы сезип баратканын жазды. Испанияда жашаган Олеся Диденко вирус аныкталгандан кийин эки жума өтсө деле өзүн начар сезип жатканын билдирди. Ал эми Уханда илдетке чалдыгып, пневмонияга өтүшүп кеткен британ жараны Коннор Риид бир ай дегенде гана өзүнө келген.

Булардын баары абалы жакшырып, маек курууга жараган бейтаптар. Ошол эле учурда организми коронавирусту жеңип чыга албагандардын саны азайбай жатат. 27-марттагы статистикага ылайык, дүйнөдө бул илдеттен 25 миңдей адам каза тапты.

Учурда дүйнөдөгү алдыңкы изилдөө борборлору жана фармацевтикалык компаниялар COVID-19 вирусуна каршы вакцинанын үстүнөн иштеп жатышат. Март айынын ортосунда АКШнын Сиэтл шаарындагы "Kaiser Permanente" изилдөө борбору коронавируска каршы вакцинасын сыноодон өткөрө баштады. Анда вакцинанын баштапкы дозасы биринчи жолу адамга сайылды. Бирок компаниянын өкүлдөрү мындай экспертимент башталганы менен вакцина сыноодон ийгиликтүү өтүп, коомчулуктун калың катмарына жеткиче бир жылдан көп убакыт керек экенин айтып жатышат.

Коронавирустан кантип сактанабыз?

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму билдиргендей, өпкөнү сезгенткен COVID-19 оорулуу чүчкүргөндө же сүйлөгөндө чачыраган шилекей, майда бөлүкчөлөр аркылуу башка адамга жугушу мүмкүн. Абага аралашкан тамчылар жанында турган адамдын оозуна же мурдуна кириши ыктымал. Ал тамчылар чоң аралыкка жете албайт. Бир метрдей жерге жетип, ылдый түшөт. Ушул себептен адамдан адамга вирус негизинен жакын турганда жугат.

Кол менен көп нерсени кармагандыктан, вирус адамдын колунда калышы мүмкүн. Ошондуктан көздү, мурунду, оозду кол менен аарчыбаш керек. Коронавирустун жайылышын алдын алуу үчүн колду самын же спирт кошулган каражаттар менен жакшылап жууп, тазалап турууну унутпоо зарыл. Ошондо гана вирустан арылса болот.

Мындан тышкары Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму коронавируска байланыштуу түрдүү жоромолдорго ишенбөөгө да чакырат. Маселен, Коронавирус улгайган адамдарга гана жугат деген чындыкка дал келбейт. Бул илдетке “бардык курактагы” адамдар чалдыгат. Коронавирус кайсы бир климаттык шартта гана тарайт деген да чындыкка коошпойт. Эл аралык адистердин пикиринде, коронавирус ысык жана нымдуу климатта да жайыла берет. Суук да вирусту жок кыла албайт. Айтмакчы, ысык мончо коронавирустун алдын алат деген да жалган түшүнүк. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму билдиргендей, суу канчалык ысык болбосун, адамдын дене табы 36,5-37 градустун тегерегинде кала берет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айтматов таануу: Уяңдыктын кесепети

Чыңгыз Айтматов (1928--2008).

Заманабыздын залкар ойчулу жана жазуучусу Чыңгыз Айтматов (1928--2008) тууралуу кыска блог.

Чыңгыз Төрөкул уулу Айтматов... Анын өмүр жолун жана чыгармачыл мурасын аздектебеген ала-тоолук айдыңдар жокко эседир?

Кыргызстанда Чыңгыз Айтматовдун адабий жана публицистикалык мурасын изилдеген абдан көп диссертациялар корголду, монографиялар, макалалар, эсселер жазылды, 2017-жылы Кыргызстандын Улуттук илимдер академиясынын Чыңгыз Айтматов атындагы тил жана адабият институту даярдаган үч томдук атайын энциклопедиялык жыйнак да чыкты, көркөм жана даректүү тасмалар жаралды. Коомдук академия катары Эл аралык Айтматов академиясы үзүрлүү иш алып барууда.

Айтматов таануу жаатында кээ бир жаңы өңүттөр иликтенүүдө (маселен, Эсенбай Нурушевдин “Айтматология: «Жамийла» жана улуттук эрос” деп аталган китеби, америкалык калемгер Жефф Лили (Jeff Lilley) мырза жазган Чыңгыз Айтматов менен Азамат Алтайдын “кансыз согуш” маалындагы тагдырларын салыштырган китеп, академиктер Абдылдажан Акматалиев, Абдыганы Эркебаев, профессор Лайли Үкүбаеванын ж.б. эмгектерин караңыздар).

Айтматовдордун ата-бабасы, анын ичинде Төрөкул Айтматов тууралуу жазуучунун кенже карындашы, профессор Роза Төрөкул кызы Айтматованын, тарыхчы Моймол Жусупованын жана башкалардын эмгектери жарык көрүп келет.

Өлкөдө 2019-жылы манас таануу жана айтматов таануу тармактарын изилдөөгө багытталган атайын академия да негизделди. Бишкекте Айтматовдун үй-музейи иштеп жатат...

Арийне, Чыңгыз Айтматовдун дүйнөлүк адабияттагы кайталангыс жолу, анын өз мекениндеги микрокосмос менен чектелбестен, дүйнөлүк көйгөйлөрдүн макрокосмосуна терең үңүлө алгандыгы тууралуу анын өз Атажуртундагы адабият таануучу жана башка адистерге караганда, чет өлкөлөрдөгү айрым адистер ынанымдуураак чагылдырууда деген пикир да жок эмес. Орусиялык илимпоз, филология илимдеринин доктору, теги болгар Георгий Гачевдин (1929-2008) эмгектери да бул пикирди далилдегенсийт.

Балким, бул –– Кыргызстандагы көптөгөн адистердин өз жергиликтүү тажрыйбасына негизделгендиги, орус тилинен бөлөк чет тилдерди анчейин биле бербегендиги, ал эми Гачев сыяктуу сырткаркы адистердин Ала-Тоодон алысыраак мейкиндиктен салыштырма бийигирээктен туруп көз чаптыра алгандыгы менен байланыштуудур?

Айрым кыргыз адистеринин чектелүүлөрүнө башка бир жагдай да таасир тийгизген болушу ажеп эмес. Бул - далай адистерибиздин совет доорундагы идеологиялык эана методологиялык алкактын көрүнбөй жипсиз байлаган салтынан постсоветтик доордо деле алыстай албагандыгы менен байланыштуу жагдай.

Бул адистердеги дал ушул чектелүүчүлүк алардын мурдагы тоталитардык доордун көп өңүттөрү боюнча Чыңгыз Айтматовдун өзүнөн пикирин ачык суроо далаалатына саясий жана идеологиялык табу (тыюу) салган сыяктуу.

Дагы бир жагдай –– кыргыздын улууну урматтоо салты, карыянын көңүлүнө тийе тургандай көйгөй жөнүндө эч убакта андан сурабоого аракеттенүү, кадырмандан ыйбаа кылуу салты менен байланыштуу. Балким, кайсы бир ыңгайсыз суроолорду “кийинчерээк берээрмин” деп өзүн-өзү алдоо да кыйла рол ойноду көрүнөт.

Айтор, Чыңгыз Айтматовдун өз тагдырына байланыштуу айрым жагдайлар жөнүндө жеке баасын биз анын чет элдик маектештери менен баарлашуусунан улам гана билип калдык.

Маселен, украин журналисти, философия илимдеринин кандидаты Валентин Иванович Пустовойт (1953––2016) менен маегинде Чыңгыз Айтматов өзүнүн сталиндик жазалоолордун тебелендисинде калган үй-бүлөдөн экенин эскерет. Мектепте, -- жазуучунун ырасташынча, -- аны “эл душманынын” баласы катары билишчү:

“Бир жолу кайсы-бир комсомолдук жетекчи келди да, менин бул класста калууга акым жок экенин, чыгып кетүүм керектигин айтты. Мен мектептин ээнсиреген короосуна жалгыз чыктым... Сабак өтүлүп жатты... Дубалга жөлөнүп, эмне кыларымды билбей тура бердим... Анан коңгуроо кагылды. “Эми каякка башымды катуум керек?” деген ой кетти. Анан короого бир кыз биринчилерден болуп чуркап чыкты. Ал биздин класста окучу. Баш чайкап, эки жакты элеңдеп карап жатты. Анан мени көрө калды да, чуркап келип: “Жүрү, класска кетели, сага эми кирүүгө болот”, –– деп айтты”.

Чыңгыз Айтматов, профессор Илзе Циртаутас жана Мухтар Шаханов. 18.7.1997.
Чыңгыз Айтматов, профессор Илзе Циртаутас жана Мухтар Шаханов. 18.7.1997.

Чыңгыз Айтматовдун сталинизм доорундагы капсалаңдуу окуяларга туш келген бала чагы, өз сүйүүсү, ж.б. жөнүндө анын ыймандай сырлары камтылган дагы далай маалыматты казак акыны, үзөңгүлөшү Мухтар Шаханов менен дилден чыккан баарлашуусунан да таба алабыз (Айтматов Ч.Т., Шаханов М. Аскада калган аңчынын ыйы (Кылым кыйырындагы сыр ачуу). –– Бишкек, 2001.).

Албетте, айтматов таануу жаатында баары-жоктун баарын тең эле сырткаркы авторлор таап турган дегенден да алыс болушубуз ылаазым.

Чыңгыз Айтматовдун эл оозунда жашыруун гана айтылып келген сүйүүсү тууралуу алгач кыргыз журналисти Жаныбек Жанызак жарыялагандыгын өзгөчө белгилешибиз керек. Аны айрым айтматов таануучу адабиятчылар сотко беребиз деп чыгышканда, Чыңгыз Айтматов өзү аларды тыйып койгон...

1990-жылдардагы бул окуя табу болуп келген темалардын бирин калайыкка ачыктоонун башаты болуп калган. Эми залкар жазуучунун сүйүүсү тууралуу жалкоолор гана жазбай жүрөт...

1999-жылы 28-мартта ал кездеги Би-Би-Си Кыргыз кызматынын продюсерлери болгон Арслан Капай уулу Койчиев экөөбүз Улуу Британиянын Кэмбриж университетине келдик.

Арслан Капай уулу Койчиев, Чыңгыз Төрөкул уулу Айтматов жана Тынчтыкбек Чоротегин. Кэмбриж шаары, Улуу Британия. 28.3.1999.
Арслан Капай уулу Койчиев, Чыңгыз Төрөкул уулу Айтматов жана Тынчтыкбек Чоротегин. Кэмбриж шаары, Улуу Британия. 28.3.1999.

Мында славян таануу боюнча эл аралык илимий жыйындын атайын бир отуруму жалаң Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылыгын (асыресе, анын орус тилдүү адабяитка зор салымын) талдоого арналды.

Ал кездеги Кыргызстандын Улуу Британиядагы элчиси Роза Отунбаева эжеке ошол илимий отурумдун алдында бизге чыгаан жазуучубуз менен маек курууга мүмкүнчүлүк түзүп берди.

Бул –– асмандагы Айга капысынан жакындагандай эле ажайып окуя болду. Редакциялык суроолорду жаадырып бүткөн соң, Чыңгыз Айтматов менен дээрлик эки сааттай баарлашып отурдук. Кинорежиссёр Замир Эралиев агабыз бизди сүрөткө да тартып алды!

Роза эже кийин Чыңгыз агайдын: “Бул жигиттер менен баарлашым жагымдуу болду”, – деген баасын айтканда, төбөбүз көккө жеткендей эле болду окшойт.

Албетте, башка суроолордун арасында көөнө кыргыз тарыхы, элибиздин кылымдар карыткан жазма маданияты тууралуу да өзүмдү канааттандырган жоопту алган элем. Бул маселелердин кыйласын кийинчерээк Чыңгыз Айтматов менен Мухтар Шахановдун баарлашуу китебинен учураттым. Анда, ал түгүл, байыркы кыргыздар хун доорунда Чыгыш Теңир-Тоону байырлагандыгы жөнүндөгү соңку илимий адабияттан Чыңгыз Айтматов да мыкты кабардар болгондугу айгинеленет.

Балким, Батыш Европанын өтө маанилүү бурчунда, Белгиянын ордо шаарында элчилик кызматты аркалоо менен Чыңгыз Айтматов Кыргызстандын геосаясий турумун Бишкекте жүргөндөгүдөн алда канча таасын көрө алгандыр?

Айтор, “Азаттыктын” кабарчысы, акын Шайлообек Дүйшеев менен маегинде Чыңгыз Айтматов бабалардан таберик болгон эгемендикти көз карегиндей сактоо зарылдыгын баса белгилеген. Ал Кыргызстан бир гана шерик мамлекеттин этегине эрмешпестен, көп нуктуу дипломатияны жүргүзүү аркылуу эгемендикти чыңдоонун кошумча аргаларын издөөсү керектигин, менимче, кыйыр айткан.

Айтмакчы, Чыңгыз Айтматов Маскөөдө иштеп жүрүп, бир эле учурда Кыргызстан Жазуучулар биримдигинин жетекчиси болуп турган кезде, 1989-жылы 3-июнда бул уюмдун баш кеңсесиндеги жыйын залында (азыркы тапта мында Кыргызстан Жогорку Соту жайгашкан) Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты (Ассоциация молодых историков Кыргызстана) деген чыгармачыл уюмубуздун уюштуруу жыйынын кыргыз тилинде өткөргөнбүз. Коомдук жайлардын ичинен ушул жыйын залында гана синхрондук котормо жабдуусу бар эле. Жыйындын жүрүшү кыргызчадан орус тилине дароо которулуп жатты (бул окуя кыргыз тили мамлекеттик тил макамын алаардан 110дой күн мурдараак болгонун айта кетүү эп).

Жыйындын ачылыш аземине патриарх жазуучулардын бири, кадырман аксакалыбыз Түгөлбай Сыдыкбеков, кытайлык кыргыздардын залкар манасчысы Жусуп Мамай да келип, бата беришкен.

Кыргызстан Жазуучулар биримдиги экинчи кабаттагы бул чоң жыйын залды жаш кыргыз тарыхчыларына акысыз эле сунуштады (бул дагы Чыңгыз Айтматовдун бизге кыйыр колдоосу болду деп санайм. Акын Асан Жакшылыков агай бул жаатта анын биримдиктин төрагасы катары макулдугу алынгандыгын мага айткан эле).

Эми залкар жазуучубуз менен мындан 21 жыл илгерки Улуу Британиядагы жолугушуума кайра учкай кайрылсам...

Ошондо... украин калемгери Валентин Пустовойт узаткан сыяктуу суроолор көөдөнүмдө турганы менен, алардын айрымдарын берүүгө эч даай алган жокмун... Атамдай болгон кишиге жеке керт башына тиешелүү делген татаал суроолорду узатуудан эмнегедир тартындым...

Баса, заманбап түркмөн жазуучусу, айтылуу диссидент, коомдук ишмер Худайберды Халлы агабыз Чыңгыз Айтматовдун көзү өткөн соң айрым түркмөн калемдештери “мени менен Айтматов акылдашып турчу эле” дегенге чейин жалган маалымат камтылган эскерүүлөрдү жазып чыгышканын мыскылдап жазганы бар.

Ошол 1999-жылы Кэмбрижде жана Лондондо орун алган кыска мөөнөттүк жолугушуулардан кийин бир-эки ирет Бишкектеги коомдук жайларда учурашып калганым болбосо, чынын айтуум керек, кеңири маек куруу үчүн кайрадан Чыңгыз Айтматов агайым менен жолугуу шыбагасы мага эч тийген жок...

Биз өзүбүз сүйгөн инсанды тим эле түбөлүк жашай тургандай элестетебиз, аны жамандыкка, кайтпас сапарга эч ыраа көрбөйбүз...

Атаганат, уяңдыкты, айбыгууну четке коюп, тартынбастан Чыңгыз агайыбыз менен дидарлашып, баарлашууга нечен ирет умтулсам болмок экен!.. Аттиң, чечкиндүүлүк кылганымда, залкар жазуучубузга жана ойчулубузга тынбай жолугуп, чиеленишкен доорлор, тогошкон кылымдар, ал замандаш болгон, бирок биз көрө албай калган тарыхый инсандар жөнүндө арбын суроо узатып, дилим менен бөлүшөт белем!..

Аттиң, кеменгер инсаныбыз дагы көп жыл жашай турганында эмне!..

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

COVID-19 Кыргызстанда 58 адамга жетти

Бишкектеги санитардык пост.

Кыргызстанда коронавирус жугузуп алгандар дагы 14 кишиге көбөйүп, 27-мартка карата ооругандардын жалпы саны 58 адамга жетти. СOVID-19 вирусу жаңы табылгандардын көпчүлүгү илдетти өлкө ичинде жугузуп алган.

Кыргызстанда СOVID-19 вирусун жугузуп алгандардын саны дагы 14 кишиге көбөйгөнүн Бишкектеги басма сөз жыйынында Саламаттык сактоо министрлигинин өкүлү Айнура Акматова кабарлады. Анын айтымында, вирус жаңы аныкталган адамдар - Ош жана Жалал-Абад облусунун тургундары.

Айнура Акматова.
Айнура Акматова.

«Алардын жетөө Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, ал эми жети адам Ош облусунун аймагында. Тактап айтканда, Кара-Суу районунда бир, Ноокат районунда үч жана Өзгөн районунда үч адам. 17 адамдын ичинен ону аялдар, ал эми төртөө эркектер. Беш киши умрадан келген, ал эми тогузу мурдагы байланышта болгондордун арасында аныкталды», - деди Акматова.

Ошентип, Кыргызстандын аймагында коронавирусту жугузуп алгандар 58 адамга жетти. Саламаттык сактоо министрлиги бейтаптардын абалы туруктуу экенин, мурда реанимацияга түшүп калган алты адамдын ичинен бешөө жакшы болуп, жалпы бөлүмгө которулганын билдирүүдө.

Буга чейин Кыргызстанда вирус табылгандардын көпчүлүгү ооруну четтен жугузуп алса, акыркы күндөрү өлкөнүн аймагында илдетке кабылгандар көбөйүп жатат.

Чет өлкөлөр демекчи, 27-мартта дүйнөнүн ар кыл бурчтарында СOVID-19ду жугузган беш кыргыз жараны катталган. Алардын үчөө Пакистанга дааватка барып жугузуп алса, бирөө Сауд Арабиясынын Жидда шаарында ооруканада. Дагы бир кыргызстандык Испанияда ооруп калганы маалым болду.

Кыргызстандын расмий бийлиги коронавирусту жайылтпаш үчүн бардык аракеттер көрүлүп жатканын билдирүүдө. Анын алкагында 25-марттан бери баш калаа Бишкек баштаган үч шаар менен төрт райондо өзгөчө абал режими уланууда. Бирок буга карабай режимди сактабагандар четтен чыгып жатканын бийлик өкүлдөрү айтып чыгышты.

Эгер мындай кете берсе 24 сааттык коменданттык саат киргизүү муктаждыгы жараларын Саламаттык сактоо министрлиги эскертти. Ал эми Ички иштер министрлигинин маалыматы боюнча, өлкө аймагында өткөн түнү режимди бузган 241 адам аныкталып, жазага тартылды.

Өзгөчө абал менен карантин режиминен улам жүз миңдеген адам көчөгө чыга албай калды. Ушундан улам базарда, кафе-ресторандарда күнүмдүк жумуш кылып, киреше тапкан калктын аялуу катмары азык-түлүктөн каржала баштаганы тууралуу маалыматтар келип жатат.

«Менин бир көзүм жакшы көрбөйт. Ден соолугум начар болгонуна карабай базарга чыгып, тамак-аш, нанга тыйын тапчу элем. Азыр базар жабылды, көчөгө баса албай калдык. Үйүмдө эч нерсе жок, ачка калдык», - деди «Азаттыкка» кайрылган Бишкектин тургуну.

Коронавирус жалпы кыргыз экономикасына кедергесин тийгизип, анын кесепети күндөн-күнгө сезилип жаткан чагы. Өлкөнүн финансы министри Бактыгүл Жээнбаева пандемиядан улам макро жана микро экономикалык мүмкүнчүлүгү азайып жатканын айтып чыкты. Анын айтымында, өлкөнүн төлөм балансында 400 миллион долларлык айырма чыгып жатат.

Ушундан улам президент Сооронбай Жээнбеков Эл аралык Валюта Фонду (ЭВФ), Дүйнөлүк банк, Евробиримдик жана Азия өнүктүрүү банкы сыяктуу институттардан жардам сурады. Булардын ичинен ЭВФ Кыргызстандын суранычына жооп кайтарып, 120,9 миллион доллар насыя бермей болду. Финансы министри Бактыгүл Жээнбаева бул насыянын чоо-жайын төмөнкүчө түшүндүрдү:

Бактыгүл Жээнбаева.
Бактыгүл Жээнбаева.

«Коронавирус пандемиясынын натыйжасында келип чыккан төлөм балансынын кечиктирилгис муктаждыктарын канааттандырыш үчүн 80,6 миллион доллар тез каржылоо ыкмасы боюнча жана 40,3 миллион доллар тез насыялоо ыкмасынын алкагында берилди. Жыйынтыкта 120,9 миллион долларды түздү. Бул каражат COVID-19 пандемиясынын натыйжасында келип чыккан төлөм балансына мөөнөттүү керектөөлөрдү канааттандырыш үчүн жактырылды».

Мындан сырткары кыргыз өкмөтү жардам бергиси келген жарандар үчүн эсеп ачкан. Бул эсепке 44 миллион сомдой акча топтолгону белгилүү болду.

Дүйнөнү дүрбөлөңгө салган коронавирусту жугузуп алгандар жарым миллиондон ашты. Акыркы суткаларда бул вирусту жугузуп алгандардын саны боюнча АКШ алгачкы орунга чыкты. Ал эми каза болгондор 24 миңге жакындады.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен Казакстан менен Өзбекстанда бирден адам вирустан улам көз жумду.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Нарын: ордо жөн эле оюн эмес

Нарын: ордо жөн эле оюн эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:37 0:00

Катаны моюнга алуу - ийгиликтин жарымы

Ирандан кайтып келаткан ооган качкындары. 17-март, 2020-жыл.

«Дос күйдүрүп, душман сүйдүрүп айтат». Кыргыз эл макалы.

«Эгерде мугалим туура эмес нерсени айтып жатса, аны угуп олтурган окуучулары мугалимине каршы чыкпаса, ал окуучулар адеп-ахлаксыз болуп эсептелет. Эгерде окуучулары мугалимдин катасын далилдеп берген учурда мугалим катасын моюнга албаса, анда мугалим адеп-ахлаксыз болуп эсептелет». Абу Ханифа (Имам Азам).

«Адамдар алдангысы келет. Анткени акыйкаттан, жашагандан коркушат. Аларга жалган сүйлөсөң, сени жактырышат, балким эң көп сени жактырышат. Бирок чындыкты айтсаң сенден алысташат, балким жийиркенишет». (Чарлз Буковски).

«Сын-пикирге орун жок жерде мактоо эч кандай баркка ээ эмес». (Пьер Бомарше).

«Туура сын-пикир акылдууларды күчкө толтурат, акмактарды ачуулантат». (Наполеон).

Диний чындыкка сынчыл ой жүгүртүү менен гана жетсе болот. Эч бир илимпоз, аалым, шейх жаңылбай турган адам эмес. Акыйкатка жетелеген эң ишеничтүү жол көрсөтүүчү - бул акыл. Бул усул, дин душмандары тарабынан эмес, Куран тарабынан пендеге сунушталган принцип экендигин кеп кылып эле келе жатам.

Эң кызыгы, мындай маңыздагы жазууларым адатта көп реакцияга кабылбаганы менен, конкреттүү бир окуяга байланыштырып, ушул эле принципти кайталаганымда аябай катуу, жек көрүүгө малынган, адептик чектен чыккан каршылыкка кабылдым. Демек дагы эле сын-пикир айтуу, аны кабыл алуу, эң маанилүүсү - андан сабак алуу маданияты отурукташа элек экенин дагы бир жолу аңдадым.

Негизи диний чөйрөдө иш алып баруу оор. Анткени диний маанидеги нерсенин туура же туура эмес экенин тажрыйбанын негизинде көрсөтүп бериш кыйын. Мисалы, «муну кылсаң бейишке киресиң, муну кылсаң мынча сооп болот же Курандагы тиги аятты минтип түшүнүү эң туура болот» деген диний принциптин натыйжасын акыретте гана текшерсе мүмкүн. Так ошондон улам кээ бир диний лидерлер адатта илимий негизге таянбай сүйлөсө да артынан жүз миңдеген же миллиондогон адамдарды ээрчите бериши мүмкүн. Кыскасы диний мааниде жыйынтык чыгаруунун туура же ката экендигин аныктоо акыретке калган. Бул болсо тарыхта диний лидерлердин жоопкерчиликсиз иш алып барышын шарттаган эң негизги себептердин бири болгон жана бүгүн да ошондой.

Мисалы, дарыгердин айтканы менен дарылоонун натыйжасы бири-бирине туура келбей калса дароо белгилүү болот. Оорукчан аркылуу дарыгердин дареметин текшерип көрүүгө мүмкүнчүлүк бар. Же бир инженер чийип берген чийменин негизинде курулган үй күтүлгөн натыйжаны бербесе, инженердин деңгээли дароо белгилүү болот. Бирок адатта бул артыкчылык диний чөйрөгө туура келбейт.

Бирок соңку окуялар бул абалды бир аз өзгөрттү окшойт. Коронавирус илдети кээ бир катмарлар тарабынан алгач мусулман эмес коомдордо пайда болушун Кудайдын мусулман эместерге каарданышы, мусулмандарга зулумдук кылгандардан өч алышы, капырларга каршы чыгып, мусулмандарга жан тартышы катары сыпатталды. Бирок маселенин чын-төгүнү такыр эле андай эмес экендиги дароо маалым болуп калды. Тийиштүү илдетти мусулмандарга жукпайт деп катуу ишенип, табасы канып турган кезде өлкөбүзгө так ошол ыйык жерден, ыйык сапардан келгендер менен вирустун кирип келиши бизге сабак болушу керек го дейм.

Балээден сабак алуу

Өлкөдө илдеттен улам пайда болгон абал маалым. Илдет умра сапарынан кайтып келгендер менен кирип келгендиктен диний чөйрөгө көз караш өзгөрө баштагандай. Өтө абайлап туруш керек болгон кезде умра сапарын уюштуруунун албетте, жоопкерчилиги каралышы керек. Бирок бул катачылыктан улам умра сапарынан келгендерди ашыкча айыптоо, аларды бөлүп-жаруу туура эмес. Ооруп калган мекендештерибиздин тезинен айыгып кетишин үмүт кылабыз.

Бул балээ бардык тармакта болгондой эле диний чөйрөдө да акылга, логикага таянып иш алып барыш керек экенин дагы бир жолу көрсөттү. Даана көрүнүп калган бул натыйжа «динчилдер жана дин душмандары» деп жаатташууга эмес, катабыздан сабак алып келечекке карай туура кадамдар менен сапар улаганга өбөлгө болушу керек. Учурда умра сапарынан ушундай балекет менен кайтып келген боордошторду жек көрүү, аларга акаарат кылуу эч нерсе алып келбейт. Бул катабыздан сабак алып, диний багытта мындан ары акылга, логикага таянган иш-аракеттерге маани берүүнү сунуш кылгандарга дароо «дин душманы» деген мөөр басып, аларга акаарат айтуу да эч пайда алып келбейт. Менимче бул балээден пайда жана күчтөнүү менен чыгып кетүүнүн жолу - муфтият баш болуп, элге сөзү өткөн ажыкелер жана дин адистери катачылыкты моюнга алып, мындан ары акылга жана логикага туура келбеген диний сөздөрдөн оолак болууга чечкиндүү түрдө кадам таштоо.

Мусулман дүйнөсү бүгүнкү күнгө чейин илим-билимден алыстагандыктын, дин менен акылды эки башка нерсе катары көргөндүктүн азабын тартып эле келди. Бирок жогоруда айткандай, диний багыттагы катачылыктын кесепети дароо эле ачыкка чыкпагандыктан каталарыбыздан жетиштүү деңгээлде сабак алынбай келди. Мисалы туура эмес диний түшүнүктөн улам балдарын мектепке жөнөтпөй койгон ата-энелер өзү караңгы болгондуктан мунун кесепетин дароо сезе албайт. Балким жылдар өткөндөн кийин сезет же эч эле сезбей өтүп кете берет. Бирок качан гана ошол диний туура эмес түшүнүктөн улам баласы радикалдуу топко кошулуп кылмышка кабылганда гана катасын дароо сезгенге жол ачылчудай. Кудум ушундай эле маңызда мечитте «Кудай кытайларды жайлап жатат, кам санабагыла, бизди Кудай өзү коргойт» деген маанидеги сөздөрдү угуу балким кулака жагышы мүмкүн. Мындай учурда туура эмес диний үгүттү сындап коюу көпчүлүктүн уйкусун бузгандай сезилиши мүмкүн. Бирок туура эмес үгүттүн адам өмүрүнө коркунуч алып келиши мүмкүн экенин алдын-ала сезгенде гана!

Кудай менен ааламдын байланышы

Кудай-аалам байланышы - философиядагы эң маанилүү маселелердин бири болуп саналат. Бул жерде «Кудай жер бетиндеги нерселерге, абалдарга же кубулуштарга түздөн-түз кийлигишеби?» деген суроо эң негизги ролду ойнойт. Албетте, бул аябай чоң тема, кеңири сүйлөшүлүшү керек. Учурда биздин коомчулуктун «Ишенген молдоң сууга акса, алды-алдыңан тал карма» деген абалга түшүп калышынын эң негизги себеби - бул Кудай-аалам байланышы тууралуу туура маалыматка ээ болбошу десек болот. Кыскача айтканда туура эмес диний маалыматтан улам үмүтүн таш каап турган кези.

Адатта диний аң-сезим, соңку доордун мусулман философторунан Хасан Ханафи айткандай «бечарага болушкан, залимден өчүн алып берген, жыгылып калган мусулманды ордунан тургузган, ыйласа көз жашын аарчыган» Кудай түшүнүгүн сиңирип бүткөн. Бирок чындык андай эмес. Өзгөчө ислам теологиясынан Кудай-аалам байланышында Кудай адамга толук эркиндик бергенин, акыретке барганга чейин эч кимдин иш-аракетин чектебей тургандыгын, адамга акыл-эс тартуулап, толук жоопкерчиликти адамдын өзүнө жүктөгөнүн көрүүгө болот. Кыскасы бул дүйнөнү бейишке же тозоко айлантып жиберүү толугу менен адамдын эркинде. Кудай бардык адамга бирдей мүмкүнчүлүк берүү менен толук жоопкерчиликти да адамдын өзүнө гана жүктөгөн. Ошол себептүү бир аз абал оорлошуп кеткен учурларда Кудай өзү маал-маалы менен билекти түрүп, түз эле дүйнөнүн иштерине аралашуусун күтүү илимге эмес, куру кыялга гана такалат. Бүгүн мусулман дүйнөсү оор абалда жашап жатканынын эң башкы себеби - ислам цивилизациясы жаңыланбай, замандын талабы менен теңтайлашып жарыша албай калгандыгынын гана кесепети. Кыскача айтканда ислам цивилизациясын илим-билим менен айкалыштырып, андагы улуу баалуулуктарды адамзаттын пайдасына сунуш кылуу деген улуу миссияны аткаруунун ордуна илим-билимден алыстоонун, диний жөрөлгөлөр менен чектелип калуунун кесепети тийип жатканы мыйзам ченемдүү.

Демек, Кудай менен ааламдын, адамдын байланышы илимий, метафизикалык негиздерге таянбастан түшүндүрүлгөнү көп адамды сарсанаага салбайт. Тескерисинче, бул маселелерди апыртып, жомокко окшоштуруп түшүндүрүү көпчүлүккө жагат. Тилеке каршы, катачылыктын кесепетин качан гана «Кудай мусулмандардын өчүн алып берип жатат» деген ой-туюмга кабылып, башкаларды таба кылып жаткан кезде так ошол илдет каалгабызды каккылабастан эле ыйык жердин саламын айтып киргенде аңдадык.

Андыктан кесепет каалганы какканда эмес, ыраакта жүргөн кезде көрөгөчтүк кылып, ага чара көрүү зарыл. Толук мусулманга мына ушул жарашат деп ойлойм. Бул үчүн сын-пикирди туура кабыл алып, дин менен акылдын, философиянын катышын туура кабыл алыш керек. Сын-пикирден качуу коркунучтан, зыяндан качуу деген нерсе эмес экенин аңдоого мезгил келип жетти. Эгер азыр катабыздан сабак алып, туура жолго түшүүнүн ордуна сын-пикирди динге жабылган жалаа, аалымдарды көрө албастык, динге болгон душмандык катары сыпаттап жиктешүүгө түшө турган болсок, анда «Аллахым бул илдеттен бизди куткар!» деп бата кылуу эч кандай мааниге ээ болбой калат.

Элмурат Кочкор уулу, Түркия

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эл үнү: Жолдо калдык, балдар ачка

Москванын "Внуково" аэропортунда мекение кете албай жаткан мигранттар, 24-март, 2020-жыл.

Коронавирус коркунучунан улам Кыргызстанга өзгөчө абал киргенден бери аярлуу катмар, тышта жүргөн мигранттар кыйналып жатышат.

Өлкөдө өзгөчө абал киргизилгенине бир жумага чамалады. Ушуга байланыштуу өлкө ичиндеги жана эл аралык каттамдар токтоду. Айрым мекендештер ара жолдо калып, башка мамлекеттин аэропортунда күн кечирүүгө аргасыз болууда.

Карантин режими киргенден бери “Азаттык” радиосунун “Эл үнү” берүүсүнө Орусиянын аэропортунда түнөп жаткан журтташтар бир нече жолу жардам сурап кайрылышты. Алар кыргыз өкмөтүнөн Кыргызстанга алып кетүүнү суранышууда.

27-мартта "Эл үнү" берүүсүнө Новосибирск шаарынын аэропортунда калган жарандар аудио кайрылуу жиберишти.

“Мекенге кеткибиз келет. Бул жерде 200дөй адам отурабыз. Өкмөт иштебейби, эмнеге бизди кабыл алгыңар келбей жатат. Ушундай учурда кайдыгер карабай бири-бирибизге жардам берели. Кыргыздын патриот жигиттери кол сунуп, алып кеткиле. Көбүнчө Сахалинден, Амурдан, Магадандан, Якутиядан келгендер турабыз. Кыргызстанда Орусиянын жарандары бар экен. Ошолорго алмаштырса да болмок. Балдары менен энелер, майыптар бар арабызда. Жууна элекпиз, жерде жатабыз. Тапкан акчабыз тамак-ашка эле кетмей болду. Жардам бериңиздер, кыргыз өкмөтү иштейсиңерби?”

Ал эми Кыргызстандын Орусиядагы элчигинин маалыматына таянсак, учурда Москванын «Шереметьево» аэропортунда жүздөн ашуун жаран Кыргызстанга кете албай турат.

25-мартта элчиликтин алдындагы атайын түзүлгөн штабдын мүчөлөрү «Шереметьево» аэропортуна барып, алар менен жолуккан.

Штаб мүчөлөрү Кыргызстанда өзгөчө абал режими киргизилгендиктен рейстер токтотуларын айтып, чогулгандарга аэропорттун аймагында калууга болбой тургандыгын түшүндүргөн. Элчиликтин маалыматына караганда аэропортто турган жарандардын көпчүлүгү Москва шаарына кайткан.

Бирок, «Шереметьево» аба майданынан «төрт күндөн бери уча албай жатам» деген Саибжан Кылычбек кызы аттуу жаран «Азаттык» радиосуна дагы эле жүздөн ашык кыргызстандык аэропортто турганын билдирди. Айрым кыргызстандыктардын тамак-ашка акчасы калбай баратканын белгилеп, кыргыз өкмөтүнөн маселени эртерээк чечип берүүнү суранды.

Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин жообу:

25-мартта берген маалыматы боюнча, «Шереметьево» аба майданында Орусиядан уча албай жаткан 78 жүргүнчү, ошондой эле транзит менен келаткан Нью-Йорктон үч, Орегондон бир, Лондондон бир, Минскиден бир, Мальдивден эки кыргызстандык болгон.

Элчилик маселени чечиш үчүн «Домодедово», «Шереметьево» аэропортторунда өз компетенциясынын чегинде орусиялык өнөктөштөрү, авикомпаниялардын өкүлдөрү менен бирге тиешелүү иш жүргүзүп жатканын маалымдады.

Ошондой эле Москвадагы элчилик Орусия 27-марттан тартып үзгүлтүксүз жана чартердик авиакаттамдарын толугу менен жабарын маалымдады. Бирок Кыргызстандын «Манас» аэропортунун сайтында жумасына бир жолу Москва-Бишкек, Москва-Ош, Новосибирск-Бишкек каттамы жүргүзүлөрү жазылып турат.

"Иш токтоду, балдар ачка..."

Өзгөчө абал киргенден бери Кыргызстандын өзүндө жашаган калктын аярлуу катмары кыйналып жатат. “Эл үнү” берүүсүнө жалгыз бой энелер, мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар кайрылды.

Бишкектин тургуну Наргиза Усенова тигүүчү болуп иштейт. Ал карантинге цехтин иши токтоп, үч баласы менен кыйналып жатканын айтты:

"Жалгыз бой энемин, үч балам бар. Жаңы жылдан кийин кредитке деп карыз алгам, анын үстөгү көбөйүп кетти. Тамак-аштан да кыйналып жатам. Азыр кыздарым менен сиңдимдин үйүндө жатам. Улуу кызым ондо, ортончусу тогузда, кичүүсү беште. Тигүү цехинде иштечүмүн. Карантинге байланыштуу цех жабылып, бош калдым. Кудайберген жакта турчумун. Азыр Сокулуктагы Кызыл-Туу айылында жашап атам. Жардамга муктажмын".

Ушундай эле турмушту Бишкектин дагы бир тургуну Минайым Нурбекова баштан кечирүүдө. Ал "карантиндин мөөнөтү созулуп кетсе, балдарым ачка калат" деп чочулап турган кези.

"Үй-бүлөдө үч эле адамбыз. Эки балам бар. Улуусу үчтө, кичүүсү төрт айлык. Күйөөм менен жашабайм, ажырашып кеттик. Азыр тууганымдын батиринде жашап атам. Жардамым ушул болсун деп өзүнүн батирине киргизген. Апам да каза болуп калган. Атам менен катташпайм. Туугандарым каралашып турат. Күйөөмдөн алимент өндүрө албай жатам. Акча тартыш болгону үчүн тамак-ашты жетиштүү камдай албай калдым. Карантин созулуп кетсе, кантем деп чочулап атам. Кечээ телевизордон өкмөт жардам берип атканын угуп, анан силерге жазгам".

Манира Маматованын болсо беш баласы бар. Ал кырдаалга байланыштуу жөлөкпул алууга документ чогулта албай калганын айтып кейиди.

"Беш балам бар. Өзүм эч жерде иштебейм. Жөлөк пул алып турчумун. Анын мөөнөтү 10-мартта бүттү. Кайрадан документ чогултайын десем, кырдаал өзгөрүп, үйдөн чыга албай калдым. Балдарым жаш. Кичүү балам бир жаштан ашты. Өкмөт биздин акыбалды түшүнүп, жардам берет деген үмүттөмүн. Кимге кайрылсам болот? Тамак-аш да камдаганга үлгүрбөй калдык".

Бул арыз боюнча Социалдык өнүгүү министрлигинин жообу:

Жөлөкпулдун мөөнөтүн узартуу боюнча буйрук даярдалып, өкмөткө сунушталган.

Толгонай Акматова болсо биринчи топтогу майып. Буга чейин “Дордой” базарында иштегенин айтууда. Базар жабылганга байланыштуу тамак-аштан өксүп, айласы түгөнүп турат.

"Менин жумушум жок. Биринчи топтогу майыпмын. Бир көзүм көрөт, бирөө жакшы көрбөйт. Ошол көзүм менен эч кимден жардам сурабай эле базарга чыгып, эптеп тыйын таап келчүмүн. Базар жабылганы айлам кетти. Үйдө эч нерсе калган жок. "Дордой" базарына жакын батирде жашайм. Же светке төлөй албай, же батирдин акысын бере албай жатам. Бир туугандарыман сурайын десем алардын деле турмушу өп-чап. Айылга кетейин десем, жол жабык экен. Тамак-ашым да калбады. Ошон үчүн жардам сурап атам".

26-мартта кыргыз өкмөтү жардамга муктаж адамдар жана үй-бүлөлөр бекер ун менен камсыз болорун кабарлаган. Өкмөт бул үчүн Мамлекеттик материалдык резервдер фондунан 10 миң тонна ун бөлмөй болгон.
Унду бөлүштүрүп, жеткирип берүү милдети Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлигине, ошондой эле жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына жүктөлгөн.
27-мартта өткөн басма сөз жыйынында финансы министри Бактыгүл Жээнбаева социалдык төлөмдөр убагында берилерин билдирди.
«Ушу тапта Кыргызстандын өкмөтү эмгек акы, жөлөкпул боюнча бардык төлөмдөрдү жана бюджеттин башка чыгашаларын өз убагында каржылоодо. Мындан ары да биз бул милдеттенмелерди аткарууга бардык күчүбүздү жумшайбыз», - деди министр.

25-марттан 15-апрелге чейин коронавируска байланыштуу Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларынын, Ноокат, Кара-Суу жана Сузак райондоруна өзгөчө абал киргизилди. Учурда COVID-19 илдетин жуктуруп алгандардын саны Кыргызстанда 58 адамга жетти.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Илдетке моюн бербеген айыл чарбасы

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда коронавируска байланыштуу айыл чарбасындагы абал кандай?

Өзгөчө абалдын киргизилиши жазгы талаа жумуштарынын жүрүшүнө кандай таасир этүүдө? Дыйкандарды күйүүчү-майлоочу каражаттар, керектүү үрөн менен камсыз кылуу үзгүлтүккө учураган жокпу? Азык-түлүктү кайра иштетүү, сырттан ун азыктарын алып келүү солгундабайбы? Ушул ж.б. суроолорго «Арай көз чарай» берүүбүздө жооп издедик.

Талкууга Кыргыз Республикасынын айыл чарба, азык-түлүк жана мелорация министринин орун басары Жаныбек Керималиев жана Кадамжай районунун Ак-Турпак айыл өкмөтүнүн башчысы Алчынбай Төралиев катышты.

«Азаттык»: Жаныбек мырза, коронавируска байланыштуу Кыргызстанда түзүлгөн кырдаал өлкөнүн айыл чарбасына кандай таасир этүүдө? Чектөөнүн күчөтүлүшү жазгы талаа жумуштарынын жүрүшүнө тоскоолдук кылган жокпу?

Жаныбек Керималиев.
Жаныбек Керималиев.

Жаныбек Керималиев: Албетте, коронавирус илдети биздин тармакка залакасы тийген жок деп айтсам туура эмес болуп калат. Азыр бардык жерде көзөмөл, өткөрмө жайлары күчөтүлгөнүнө байланыштуу бир аз маселелер жаралууда, бирок алардын баары чечилүүдө. Белгилеп койчу жагдай: биз коронавирус чыкканга чейин эле, кыш мезгилинде эле жазгы талаа жумуштарына, айдап-себүүгө даряданып койгонбуз десем жаңылышпайм. Күйүүчү май, жер семирткич, үрөн маселелеринен азыр тартыштык жок деп айта алам. Учурда карантинге алынган Ноокат, Сузак райондорунда да жазгы талаа жумуштары токтогон жок. Ири дыйкан чарбалары, фермердик чарбалар айдап-себүүгө бири-бирине жардам берип жатышат. Мисалы, Ноокаттагы «Көк-Жар» ири кооперативи башка майда чарбаларга, жеке дыйкандарга чоң жардам көрсөтүүдө. Биз карантин болгон аймактардын коменданттарына кайрылып, жазгы жумуштарга байланыштуу жолдо бараткандарды, азык-түлүк ташыган ишкерлерди тоскоолдуксуз өткөрүү боюнча кайрылып жатабыз. Бул багытта жергиликтүү бийлик органдары да жакшы жардам беришүүдө. Албетте, биздин өлкө бул илдеттен да арылат. «Жаздын бир күнү жылга тете» демекчи, биздин өкмөт, жергиликтүү бийлик менен дыйкандар күздөгү мол түшүм үчүн болгон аракеттерин жасай бермекчи.

«Азаттык»: Алчынбай мырза, сиз башкарган айыл өкмөттө бүгүнкү чектөө чаралары жазгы айдап-себүү жумуштарын үзгүлтүккө учураткан жокпу? Айыл чарба жумуштары пландалган деңгээлде жүрүп жатабы?

Алчынбай Төралиев: Бүткүл дүйнөнү каптап жаткан илдеттин алдын алуу, анын кесепеттерин жоюу боюнча эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Биздин айыл өкмөт да өз деңгээлибизде штаб түзгөнбүз. Президенттин, өкмөттүн кайрылуулары, айыл чарба ишкерлерине боло турган колдоо боюнча элде туура түшүнүк бар. «Оору келиптир» деп карап отурган жокпуз, айыл чарба жумуштары, анын ичинде айдап-себүү иштери өз нугунда жүрүүдө. Биз дыйкандарга шарт түзүп берип жатабыз. Мисалы, Бүргөндү өрөөнүбүздө негизинен күрүч эгилет, учурда ошол жерлер айдалып жатат. Коронавируска байланыштуу кырдаалдын тескери таасирин сезген жокпуз. Анткени биз мурда эле баарын камдап койгонбуз. Күйүүчү май, үрөн бизде толук бар. Ушул тапта 90 тонна солярка, 60 тонна бензинибиз бар.

«Азаттык»: Сиздин айыл өкмөттө күрүчтү өстүрүүдөн башка дагы кандай азык-түлүк өндүрөсүздөр?

Алчынбай Төралиев: Биз акыркы жылдары күрүчтөн сырткары багбанчылыкка көп көңүл буруп жатабыз. Мөмө-жемиштерди көбүрөөк өстүрүп жатабыз. Бизде кокон гилас деп коёбуз, аны көп эгип, сатып жатабыз. Мындан сырткары шабдалы, алма, өрүктүн аянттары да көбөйүүдө.

«Азаттык»: Жаныбек мырза, дыйкандардын чоң бир көйгөйү - күйүүчү-майлоочу каражаттар менен камсыз кылуу эмеспи. Ал жетиштүүбү? Дыйкандарга чейин жеткирүүдө маселе жаралган жокпу?

Жаныбек Керималиев: Кыргызстанда ири чарбалар, кооперативдер күйүүчү-майлоочу майды күн мурунтан эле даярдап алуу жагынан жакшы тажрыйбасы бар. Жеке чарбалар, жеке дыйкандар үчүн керектүү күйүүчү май жер-жерлерде жетиштүү сатылууда. Биздин министрлик ар жылы кайсы өсүмдүктөр канча аянтка эгилет, ага кандай каражаттар - май, үрөн, жер семирткич кетет - болжолдуу түзүмүн берип турабыз. Айыл чарба министрлиги кышында эле Мунайзат ташып келүүчүлөрдүн бирикмеси менен керектүү мунай зат менен камсыз кылуу боюнча макулдашабыз. Азыр ошол боюнча иш жүрүп жатат десем болот. Бизге 40 миң тоннадан ашык күйүүчү май керектеле турган болсо, ошонун 70% келди. Азыр литри 44 сомдон сатылууда.

«Азаттык»: Алчынбай мырза, өзүңүздүн айыл өкмөтүңүздөн сырткары кошуна айылдарда, жалпы эле Кадамжай районунда, Баткен облусунда учурда дыйкандарды ойлонткон негизги маселелер кайсы деп ойлойсуз?

Алчыбай Төралиев: Дыйкандардын көбү насыя алып иштетет. Ошолордун төлөө мөөнөтүн узартуу, жеңилдик берүү деген маселесин өкмөт менен банктар оң жагына чечип берсе деген ойлор бар. Кечээ президентибиз «насыя төлөө убактысы узартылат» деп айтканы биздин дыйкандарда жакшы үмүттөрдү жаратууда. Алардын ою боюнча төрт айга чейин узартса жакшы болор эле. Акыркы жылдары дыйкандарды ар тараптуу багыттар боюнча окутуу жүрүп жатат, ал да иштин илгерилешине өз таасирин тийгизүүдө. Мисалы, жер семирткичтер, үрөнчүлүк, айыл чарба өсүмдүктөрүн отоо чөптөрдөн арылтуу боюнча окуу-семинарлар көп болду. Ушундай окуулар көп болуп турса дейбиз.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Москва соту Бекжанды 16 жылга кести

Иллюстрациялык сүрөт.

Бир жарым жыл мурда Москвада он бир кишини автоунаасы менен тебелетип кеткен Бекжан Сарбишев 16 жылга соттолду. 

Москва шаардык соту 23 жаштагы Бекжан Сарбишевди бир адамдын өлүмү, эки же андан ашык кишинин өмүрүнө кол салуу жана бирөөнүн мүлкүн жарактан чыгаруу беренелери боюнча айыптуу деп таап, 16 жылга абакка кести.

Прокуратура соттон Сарбишевди 19 жылга абакка кесүүнү суранган.

2018-жылы 9-сентябрдын таңында Москвадагы "Марьино" метросундагы "Аура" кафесинде көңүл ачып отурган кыргызстандыктардын ортосунда чыр чыгып, Бекжан Сарбишев сыртка чыккандан кийин өзүн ур-токмокко алган деген жигиттердин тобун машинеси менен тебелетип кеткен.

Автоунаа алдында 11 адам калып, 21 жаштагы кыргыз жараны набыт болгон.

Бекжан орусиялык телеканалга берген биринчи маегинде окуя кандай болгонун толук айтып берген. 8-сентябрдын кечинде туулган күндү белгилеген кечеде ал карындашына болушуп, бейтааныш балдардын ур-тепкисине кабылган:

"Мен жалгыз болчумун. Алар мени бешөөлөп тепкилешти. Мен алардан качайын десем, алдыман дагы бешөө чыкты. Баса калып ура башташты. Кыздар көрө калып, чуркап келип, арачалап калышты. Мен телефонумду, кулакка тага турган аппаратымды кайтарып алып, автоунаама отурдум. Үйгө кетейин дегем. Бирок, алар алдыман тороп чыгышты. Кантип сүзүп кеткенимди билбей калдым".

Ош облусунун Өзгөн районунда туулуп-өсүп, кийин Орусиянын жарандыгын алган Сарбишевге каршы "адам өлтүрүү" беренеси боюнча кылмыш иши козголуп, камакта жаткан.

Бекжандын апасы Жылдыз Ибраимова уулу бейтааныш бейбаштардын айынан азапка кабылганын айтып келет.

Уулу бала чагында кулагы укпай калып, үчүнчү топтогу майып экенин айткан эне атайын медициналык текшерүүлөрдөн өткөрүүнү да суранган. Адвокат Олег Соловьев анын жыйынтыктары окуянын чоо-жайын толук тактап, кылмыш жазасын жеңилдете аларын айткан.

Эми Жылдыз Ибраимова Москва шаардык сотунун чечими боюнча Жогорку сотко апелляциялык арыз менен кайрылганы турат.

Расмий маалыматтарга ылайык ушул тапта Орусиянын абактарында 1080 кыргыз жараны кылмыш жазасын өтөп жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG