Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шаршемби, 19-февраль, 2020 Бишкек убактысы 17:24

Кыргызстан

Мамлекеттик казына миллиарддаган салыктан куру калган

«Миллиондор изи»: Казынага түшпөгөн миллиарддар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00

«Миллиондор изи»: Казынага түшпөгөн миллиарддар

2011-2017-жылдар аралыгында Кыргызстандан сыртка акча ташыган Айеркен Саймаити жана анын фирмасы өлкө казынасына алты миллиард сомго жакын салык төлөшү керек.

21-январда Жогорку Кеңеште депутаттык комиссиянын жыйынында өлкөдөн күмөндүү акча чыгарылып жатканы тууралуу атайын кызматтарга эчен ирет кат жазылганы менен чара көрүлбөгөнү белгилүү болду.

Кылмыш ишин козгобогондорго эмне чара көрүлөт?

Жогорку Кеңеш маркум Айеркен Саймаитинин ишмердиги жана өлүмү боюнча депутаттык комиссия түзүп, ал ушул тапта ишин улантууда. 21-январдагы комиссиянын жыйында бир топ жаңы фактынын бети ачылды.

Финансылык чалгын кызматынын төрагасы Гуламжан Анарбаев убагында тийиштүү кызматтар жүз миллиондогон доллардын күмөндүү которулушуна көз жумганын дагы кайталады.

Анарбаевдин айтымында, Саймаитинин ишмердиги тууралуу бир нече жыл мурда эле коңгуроо кагып эскертишкен.

- 2014-жылдын 30-июнунда Айеркен Саймаити менен «Абдыраз» тууралуу бүт маалыматты топтоп Ички иштер министрлигине берген экенбиз. Тилекке каршы, жооп ала албаптырбыз. Бүгүнкү күнгө чейин жооп жок. Кыскарып калган го деген божомолубуз бар.

2016-жылдын 12-августунда ошол эле материалды кайра изилдеп, кеңейтип, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызматка (Финполиция) бергенбиз. Ошол эле жылы үч айдан кийин «иш козгоодон баш тартуу» деген чечим кабыл алыныптыр.

Анарбаев бул маалыматты «Азаттык» 2019-жылдын май айында «Кыргызстандан чыгарылган миллиондор изи» деген иликтөөнү жарыялагандан кийин эле премьер-министрге айткан болчу. Бирок ошондон кийин да болжолдуу кылмышка көз жумганы үчүн ИИМге, Финполицияга кандайдыр чара көрүлгөнү тууралуу кабар жок.

Анарбаевден кийин суроолорго Улуттук банктын төрагасы Толкунбек Абдыгулов жооп берип, алар Финчалгындан да көп эсе эскертүү каттарын жазышканын белгиледи:

- 2012-2018-жылдары Кытай Эл Республикасынын жарандары боюнча Финансылык чалгын кызматына 16, УКМКга эки кат жөнөтүлгөн. 16 каттын ичинен 14 катта Айеркен Саймаити жана «Абдыраз» ишканасынын аты аталган.

Анарбаев өкмөттөгү тийиштүү кызматтар «Азаттыктын» иликтөөсүнөн кийин гана кыймылга келип, иш баштаганын ачык айтып, зыяндын өлчөмү аныкталганын билдирди:

- Кийин жалпыга маалымдоо каражаттарында чуу болуп, 2019-жылы «Азаттыкка» иликтөөлөр чыккандан кийин премьер-министрден жана Финполдон бизге ушул маалыматтарды кайра иликтөө боюнча кат келди. Биз 2019-жылдын 26-июнунда кайра ошол материалдарды Финполго бердик. Ошонун негизинде Айеркен Саймаити 2 млрд. 602 миң сом, ал эми «Абдыраз» ишканасы 3 млрд. 810 млн. кошумча салык төлөсүн деген чечим чыккан.

Парламенттик комиссияга 12 депутат мүчө. Алардын бири Тынчтыкбек Шайназаров «мамлекетке ушунча ири өлчөмдө зыян келсе да Финансы полициясы кылмыш ишти козгоодон баш тартып атат» деп белгилеп, ушуга байланыштуу да кандайдыр бир кылмыш иши козголор-козголбосуна кызыкты.

Комиссия төрагасы Талантбек Мамытов эмки жыйынга Башкы прокуратурадан да өкүл келип, бул суроого жооп беришерин белгиледи.

Депутат Аалы Карашев Саймаити чыгарып кеткен суммадан алынбай калган салыкты эң чоң Кумтөр алтын кенинен түшкөн акча менен салыштырды:

- Бул өтө чоң акча да? Бул деген Кумтөрдүн бир жылдык салыгына жакындап барат. Ушул жерде чоң суроо туулат. Эмне себептен 2016-жылы иш козгоодон баш тартып, каралган эмес? Эмне себептен 2014-жылы бергенде эч жоопсуз калган? Убагы келгенде тийиштүү жетекчилерге да суроолорубузду беребиз. Бул киреше бөлүккө түшө турган акча түшпөй калганы ачык айкын көрүнүп атат.

Зыяндын ордун ким толтурат?

2019-жылдын 10-ноябрында Айеркен Саймаити Түркиянын Стамбул шаарында атып өлтүрүлгөн. Ага чейин ал журналисттер менен байланышып, 2011-2017-жылдар аралыгында акча адалдоонун чоң адисине айланганын айтып берүүгө үлгүргөн эле. Сөзүн ырасташ үчүн Кыргызстандан миллиондогон доллар банк аркылуу да, самолет менен да чыгарылып кеткенин далилдеген документтерди берген. Саймаити жай айында Түркиянын жарандыгын алууга арыз бергенин, 15-ноябрга чейин алып каларын, ошондон кийин башка дагы эксклюзивдүү маалыматтарды ашкере кыларын баса белгилеген. Бирок ал убадасын аткарууга жетишпей калды.

Айеркен Саймаити Кыргызстандан чыгарып кеткен 700 млн. доллар (Финполиция 900 млн. доллардан ашуун деп кийин маалымат тараткан) анын акчасы болгон эмес. Миллиондор Хабибулла Абдукадыр аттуу ишкердин «Абу-Сахий» карго компаниясынын тапкан кирешеси болгонун, өзү ал кишиге жалданып иштегенин айтып берген. «Ар бир которулган 10 миң доллар үчүн беш доллар акы алып турчумун» деп эскергени бар. Кожоюнунун түрдүү азгырыктарына алданып, кылмыштуу иштерди жасаганына өкүнүчүн билдирген.

Которулган акчанын кеминде 50 миллион долларына Дубайдан жер тилкеси алынган. Андан тышкары АКШ, Түркия, Британияга үй алуу максатында акча которулуп турган.

Саймаитинин айтымында, Кытайдан Өзбекстанга товар ташыган «Абу-Сахинин» кирешеге марышына Кыргызстандын Мамлекеттик бажы кызматынын ролу чоң.

«Бажынын ошондогу төрага орун басары Райымбек Матраимов кезегинде Абдукадырдын үй-бүлөсүнүн товарларынын мамлекеттик чек арадан үзгүлтүксүз өтүп турушуна кепилдик берип турган», - деп эскерген Саймаити.

«Абу-Сахинин» Кыргызстандын ичиндеги иштерин Матраимов Райым башкарат да. Матраимов Райым Өзбекстанга КамАЗдарды өткөрүп бериши үчүн биз акча беребиз. Бир КамАЗга, Кытайдан чыккан КамАЗга 4600 доллардан пул беребиз. Бир КамАЗга. Бир айда 600-650, 700гө чейин КамАЗ өтөт эле, транзит болуп», - деп айткан Саймати журналисттерге.

Саймаити акчаны «Ысмайыл Матраимов атындагы кайрымдуулук фондунун» эсебине которуп турушканын айтып, муну ырастаган бир нече банк документтерин көрсөттү. Андагы жалпы сумма 2,4 млн. долларга барабар. Бир тууган Матраимовдордун улуусу, депутат Искендер Матраимов Саймаитиден акча келгенин мойнуна алган. Бирок «200 миң доллар гана которгон» деп билдирип келет.

Матраимовдор мындан тышкары иликтөөдө келтирилген фактылардын баарын четке кагып келишет.

Абдукадырдын бийликтеги байланыштары

Хабибулла Абдукадыр - Кытайдан чыккан ишкер. Ал өзүнө баш ийген адам аркылуу Кыргызстандын мурдагы президенти Алмазбек Атамбаевдин «Форум» ишканасын сатып алган. Муну Атамбаев өзү белгилеген. Абдукадыр менен Атамбаевдин кучакташа күлүп түшкөн сүрөтү экөө абдан жакын ымалада болгонун көрсөтөт.

Абдукадыр менен тааныш экенин азыркы президент Сооронбай Жээнбеков да мойнуна алган. Бирок кандайдыр ишкердик байланышы жок экенин белгилейт.

Абдукадырдын бир тууган иниси Хадир Маймайтили менен Райымбек Матраимовдун аялы өнөктөш болуп, Дубайда көп кабаттуу имарат салууда. Абдукадыр менен Финполиция жетекчиси Бакир Таировдун туугандары да бизнес өнөктөш. Алар Чаткалдагы Кассан сурьма кенин чогуу иштетишет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Коронавирус базар баасын көтөрдү

Коронавирус базар баасын көтөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:27 0:00

«Жаш өткөн сайын өжөрлөнө иштей баштайсың»

Кожогелди Култегин.

18-февралда Анкарада кыргыз эл акыны Кожогелди Култегиндин Түркиядан жети тилде чыккан сегиз китебинин бет ачары жана 60 жаш мааракелик адабий-музыкалык кечеси өттү.

Башка тилдерге которулган китептер менен бирге акындын беш томдугу да басмадан чыкты.

- Кожогелди мырза, Түркияда китептериңиз чыгыптыр, куттуктайбыз!

- Ырахмат! Бул китептер акын катары 60 жаш мааракемдин урматына чыгарылды. «Бурса чынары» («Bursa Çınarı») аттуу түрк тилиндеги экинчи китебимди Евразия жазуучулар бирикмеси басты. Бул менин түрк тилинде жарык көргөн экинчи китебим.

Ал эми түрк дүйнөсүнүн 7 тилиндеги – азербайжан, казак, кыргыз, өзбек, түрк, башкырт, саха (якут) тилдериндеги «Дүйнө алаканда» («Avuçtaki Dünya») аттуу китебим менен өзүнчө казак тилиндеги «Жүрөк конуш» (Жүрек – коныс») ырлар жыйнагымды мен эмгектенген ТҮРКСОЙ эл аралык уюму бастырды.

- Башка тилде жарык көргөн китептериңизди кимдер которду? Котормочуларды атай кетсеңиз.

- Менин мурдатан келаткан адабий байланыштарым көп. Мисалы казак тилине акындар Даулетбек Байтурсун уулу, Саят Камшыгер, Кадырбек Кунапия уулу, Аскар Турганбаев которду. Өзбек тилине Ескабыл Шүкүр, Тахир Кахор которгон. Ушинтип бир нече котормочулар таржымалдаган ырларым топтолду.

- Кыргыз тилинде чыккан беш томдугуңуздун мазмуну кандай? Жалаң поэзиябы же башка жанрда да чыгармалар барбы?

Акын Кожогелди Култегиндин китептери.
Акын Кожогелди Култегиндин китептери.

- Чыгармаларымдын 5 томдугун Анкара шаарындагы Этумесгут райондук өзүн-өзү башкаруусу колго алып, кыргыз окурмандарына белек катары сунду. Китепте Этумесгут райондук өзүн-өзү башкаруусунун башчысы Енвер Демирел мырзанын кыргызстандыктарга кыскача кайрылуусу басылган. Ошондой эле 5 томдугума айтылуу кыргыз адабиятчысы, филология илимдеринин доктору Үмүт Култаева алгы сөз жазып, менин чыгармачылык изденүүлөрүмдү кенен талдап тааныштырган.

Китептин 1-2 томдугуна ырларым кирди. 3-томго поэмаларым жана «Курманбек» деген дастаным басылды. 4-том менин көркөм котормолорумдан турат. Анда орустун дүйнөлүк акындарынан баштап, түрк, испан, болгар ж.б. поэзиялары чогулуп өзүнчө бир китеп болду. Булар иргелип алынгандан кийинки дурус деген котормолор. Дегеле китепке кирген чыгармалардын баары иргөөдөн өттү. 5-томго болсо менин эсселерим, заманга керектүү деп эсептеген ой-пикирлерим, маектерим кирди. Мен тууралуу жазылган атактуу кишилердин макалаларын, мага арналган ырларды өзүнчө бөлүм кылып койдум.

- Китептирди түзүп атып байкалды да, кайсы куракта өндүрүмдүү иштеген экенсиз?

- Абдан эле байкалат экен. Мен турмуштук шартка жараша жети жарым жыл Ош шаарында жашап калдым эле. Ошол кезде өндүрүмсүз иштептирмин. Убактымды ойноп-күлгөнгө, ресторандарга көп жумшап алыптырмын да. Оштон Бишкек шаарына келгенде ал жакта жети жылда иштеген ишти эки жылга жетпеген убакытта жасадым. Жаш өткөн сайын ого бетер намыстанып, өжөрлөнүп иштей баштайт экенсиң. Түркияга келген кезим чыгармачылык менен күжүрмөн иштеген мезгилим болду. Ал аралыкта түрк тилин үйрөндүм. Адабиятын, маданиятын окуп чыктым. Ошол эле убакта чыгармачылыкта да жемиштүү иштей алдым десем болот. Мына, өзүң деле ойлоп көр, Кыргызстанда тойлорго же болбосо бильярдга кеткен убакытта биякта үңкүйүп иштеп атам да.

- Беш томдугуңуз кыргыз окурмандарына качан келет?

- Аны Кыргызстанга жеткирүү - менин милдетим. Буюрса китептер жакында Бишкекке жеткирилет.

«Жаш өткөн сайын өжөрлөнө иштей баштайсың»
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:53 0:00
Түз линк


Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шашылыш каттоонун пайда-зыяны

Иллюстрациялык сүрөт.

Каттоосун алмаштырган жарандарды жана аларды өз үйүнө каттаган кишилерди тооруган кооптуу жагдайлар бар.

Кыргызстанда мыйзам жарандардын туруктуу жашаган жерин эркин алмаштырып, башка жерге каттоого турууга уруксат берет. Бирок бул жакын арада бир канча кооптуу жагдайларды жаратышы ыктымал.

12-апрелге белгиленген, жергиликтүү кеңештердин депутаттарын шайлоонун алдында Ош, Каракол, Токмок шаарларына аймактардан келип каттоого тургандар кескин көбөйгөн.

Жарандык активисттер, Жогорку Кеңештеги айрым депутаттар муну саясатка байланыштырып, жергиликтүү кеңештердин депутаттарын шайлоого камынган айрым партиялар атайын уюштуруп жатканын айтып чыгышкан.

Ысык-Көлдүн Тоң районунун тургуну, азыр үй-бүлөсү менен Караколдо жашап, иштеп жаткан Гүлмира Сүйүнбаева айылдагы каттоосун шаарга көчүрсө, бир топ социалдык жеңилдиктерге ээ болот. Бери дегенде баласын мектепке жайгаштыруудагы баш оорусу азаят. Бирок Гүлмира жолдошу экөө кыштактагы каттоосун өзгөртпөй турган болушту.

«Караколдо жеке батирибиз жок болгондуктан тез-тез көчүп жашайбыз. Ошондуктан каттоого турбайбыз. Кийинчерээк айылга кетебиз. Убара болуп калбайлы деп айылдагы каттоону өзгөрткөн жокпуз», - дейт ал.

Бирок Гүлмирадан айырмаланып, каттоосун шаарга көчүргөндөр акыркы эки айда көбөйүп кетти. Расмий маалыматка ылайык, 2020-жылдын 1-январынан февралдын ортосуна чейин шайлоо өтө турган шаарларга аймактардан келип каттоого турган жарандар көбөйгөн.​

Мисалы, 17-февралда Ош шаарында бир үйгө 1300 киши катталганы маалым болду. Мамлекеттик каттоо кызматынын үйдүн ээси, үйдүн дареги жеке маалымат деп эсептелгендиктен алар кайсы дарекке катталганын билдирген жок.

Мекеменин маалыматына караганда, Караколго 2797, Балыкчыга 489, Майлуу-Сууга 272, Токмокко 6950, Ошко 33 805 жаран аймактардан барып каттоого турду.

Мамкаттоо Ош, Токмок жана Каракол шаарларынын паспорттоштуруу жана жарандарды каттоо бөлүмдөрүнүн жетекчилерин кызматтарынан убактылуу четтетти. Мекеме 18-февралда кабыл алынган мындай чечимди жарандарды каттоо агымынын акыркы кездери көбөйүшү жана ага байланыштуу кызматтык териштирүү жүрүп жаткандыгы менен негиздеди.

Ош шаарында ушул жылдын январь айынан 13-февралга чейин 35 895 (былтыр ноябрь-декабрь айларында 3079 адам), Токмок шаарында 6745 (былтыр ноябрь-декабрь айларында 714 адам) жана Каракол шаарында 3159 киши (былтыр ноябрь-декабрь айларында 345 адам) каттоого турду.

Ал эми шайлоо өтчү Балыкчы менен Майлы-Суу шаарларында мындай көрүнүш байкалган жок. ​

Ошто убактылуу каттоого тургандардын көбөйүшү жана жогорку окуу жайларынын окутуучулары студенттерден каттоого туруш үчүн паспортторун талап кылганы тууралуу маалыматтарды Ош шаардык милициясы «Добуш сатып алуу» беренеси менен иликтеп жатат.

«Азаттык» бир канча юристтер менен сүйлөшүп, аймактан келип шаарда туугандардын, тааныштардын же бейтааныш кишилердин үйүнө каттоого туруунун кандай кооптуу жактары бар экенине сереп салды.

Оң жагы:

  • Көптөн бери тигил же бул аймакка каттоого тура албай жүргөн жарандардын түйшүгүн жеңилдетет.
  • Каттоого турган киши айрым социалдык жеңилдиктерге ээ болот. Мисалы, перзентин бала бакчага же мектепке киргизүү оңой чечилет.
  • Шаардагы банктардан насыя алчу болсо, каттоо маселеси менен баш оорутпайт.
  • Документ иштерин бүтүрүүдө шаар менен айыл арасында каттап, убактысын коротпойт.

Терс жагы:

  • Аймактан келгендерди каттоого тургузган адамдын коммуналдык төлөмдөрү кымбаттайт. Мисалы, шаарда таштандыга үйдө канча адам каттоого турса, ошончо киши үчүн төлөнүүгө тийиш. Ысык жана муздак сууга эсептегич орнотулбаган үйлөрдө да ушундай эреже колдонулат.
  • Үй ээси каттоого турган адамды өз эрки менен чыгарып коюуга акысы жок. Ал үчүн каттоого турган кишинин макулдугу керек. Мындай талаш сот менен гана чечилип калат.
  • Андан тышкары айылдагы каттоосун шаарга көчүрүп келген адам өз кыштагындагы жер үлүшүн пайдалануу, туулган жеринен үй салуу үчүн мамлекеттен жер алуу сыяктуу мүмкүнчүлүктөрүнөн кол жууйт же бир топ бюрократиялык кыйынчылыктарга кабылат.

Жогорку Кеңештин депутаты Кенжебек Бокоев каттоосун көчүрүүдөгү юридикалык тобокелчиликтердин айрымдарын санап өттү:

Кенжебек Бокоев.
Кенжебек Бокоев.

«Жарандарды ташып, шаарга каттоого тургузуп жаткан кишилердин айлыгы шайлоо бүтөрү менен токтойт. Алар жарандарды кайра каттоодон чыгарып, өз аймагына көчүрүүгө жардам беришпейт. Бирөөнүн үйүнө жүздөгөн адам катталса, анан алардын беш-алтоо кайра каттоодон чыгууга макул болбой коюшу да ыктымал. Себеби, шаарда иштегенге жана башка социалдык жеңилдиктер үчүн каттоо керек. Үйдүн ээси соттун чечими менен гана чыгарууга аргасыз болот. Кай бир кишинин үйүнө каттоого турган адам ошол үйгө барып, жашаганга бөлмө же жер сураганга акылуу. Үй ээси андан баш тартууга укугу жок - себеби, каттоосу бар».

«Азаттык» радиосунун кабарчылары үйүнө башка кишилерди каттоого тургузган шаардыктардын бир канчасы менен байланышты, бирок алар комментарий берүүдөн баш тартышты. Айрымдары алдыда коркунучтар болушу мүмкүн экенин билбей турганын айтышты. Кээ бирлери алдыдагы шайлоолорго карата тааныштарынын суранычы менен макул болгонун билдиришти.

Шайлоо демекчи, шаарга каттоого тургандардын арасында студенттер да арбын. Алардын арасынан Ош мамлекеттик университетинде окуган 20 жаштагы жигит аты-жөнүн айтпоо шарты менен сүйлөп берди:

«Шайлоого байланыштуу каттоону тез арада айылга көчүрүп келүү керек экенин айтышты. Аны аткарбагандар алдыдагы сессияларда кыйынчылыкка кабылышы мүмкүн экенин да эскертишти. Көбү ушундан улам макул болуп, каттоолорун шаарга көчүрүштү».

Борбордук шайлоо комиссиясы (БШК) 12-апрелде өтө турган шайлоого 340 479 шайлоочу катыша аларын билдирип, алардын баштапкы тизмесин 17-февралда жарыялады.

БШКнын маалыматына караганда, шаарларга каттоого тургандар паспортуна каттоосун алмаштырганы тууралуу маалыматы болсо гана добуш берүү укугуна ээ. Мындайча айтканда, шайлоо үчүн каттоосун убактылуу өзгөрткөндөр паспортунда жазылган эски дареги менен добуш бере албайт. Документти алмаштырууга туура келет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ак-Сууда жаштар жер маселесине нааразы

Теплоключенка айыл аймагы.

Ысык-Көлдүн Ак-Суу районунун Теплоключенка айылында 1800 үй-бүлө жеке турак жай курууга жер алыш үчүн кезекте турат.

Эгер маселе жаз алды менен чечилбесе, айыл жаштары митингге чыгууга даяр экенин билдиришүүдө. Алар өткөн жумаларда нааразылык акциясына да чыгып, өкмөткө кайрылышкан. Ал эми жалпы Ысык-Көлдө жерди трансформациялоо маселесинин чечилишин күткөн 15 миңден ашуун жаран бар.

35 жаштагы Фархад Ыдырысов - үч баланын атасы. Ал үй-бүлөсү менен Ак-Суу районунун Теплоключенка айылында жеке үйдү ижарага алып жашайт. Анын айтымында, үйлөнгөндөн бери жер алып, там сала албай убара.

«Биз деле эл сыяктуу беш кой, бир уй багып, жан багалы деп тилек кылып жатабыз, - деди ал. - Бирок жер жок үй сала албай убарамын. Айлам кеткенде айылдын жаштары менен чогулуп айыл өкмөткө кайрылдык. Андан тышкары «элди чогулткула, биз курултай кылып, ошол жерден маселени чечели» дедик. «Жер бергиле» деп ушуну менен төртүнчү айыл өкмөткө айтып келе жатабыз. Улам бири «мына чечилет» деп айтканы менен аягына чыкпай калып жатат».

Фархаддын үйлөнгөнүнө 15 жылдан ашты. Анын айтымында, жер тилкесин күтүп, ушул күнгө чейин ала албай келген айылдаш агалары да бар.

Фархад Ыдырысов.
Фархад Ыдырысов.

«Биздин айылдагы кээ бир үй-бүлөлөр үйү жоктугунан улам бойго жеткен кыздарын турмушка узатып атканда башка бирөөлөрдүн үйлөрүн ижарага алганга аргасыз болуп жатышат. Анан айла жок, жашаган бир бөлмө батиринде куда тосуу мүмкүн эмес да. Жерди сатып алайын десең кем дегенде 400 миң сом болуп жатат. Ал акчага жер алгыча, өкмөт эгер жер берсе, үй тургузуп алган оң. Анын үстүнө айыл үчүн бул чоң акча. Эми тилегибиз чоң, маселе чечилип калса анда жакшы».

Теплоключенка айылынын калкынын саны бүгүнкү күндө 13 миң 711 адамды түзөт. Алардын ичинен 1846 үй-бүлө жер алууга кезекке турган. Аталган айыл аймактын башчысынын орун басары Рашида Садырованын маалыматына караганда, 2008-жылдан бери жерди трансформациялоо маселеси чечилбей турат. Азыркы учурда ар бир күнү аз дегенде 6-7 айыл тургуну жер сурап, кезекке туруп жатат.

«Бизде чындыгында жеке турак жай салууга зарыл болгон жер маселеси курч, - деди ал. - Биз буга байланыштуу айыл өкмөттүн балансында турган 99 гектар жердин тийиштүү документтерин даярдап, трансформация кылууга болот деген максат менен өкмөткө жөнөттүк. Эгер маселе оңунан чечилип калса, кезекте турган ар бир жаран 5 сотыхтан жер ала алат, ал үчүн жергиликтүү кеңештин депутаттарынын токтомун да даярдап койдук».

Ал эми жалпы Ак-Суу району боюнча жер алууга кезек күткөн 6 миңден ашык тургун бар. Райондук акимияттын экономиканы өнүктүрүү секторунун башчысы Баялин Садабаевдин айтымында, бул үчүн жалпы район боюнча 702 гектар жер трансформациялоого даярдалган.

Өкмөт тарабынан 2009-жылдын 31-июлуна чейин сугат жерлерин алууга мораторий жарыяланганына карабастан, 1990-жылдан бери эл ар кандай жолдор менен үйлөрдү салып келе жаткан экен. Эми аларды мыйзамдаштырыш үчүн өкмөттүн 2018-жылдын 31-октябрындагы №512 токтому менен мурдагы берилбей жаткан сугат, айдоо жерлерин мыйзамдаштыруу тартиби кабыл алынган. Мындай маселе Ысык-Көл облусунун бүт айылдарында бар экенин айткан өкмөттүн облустагы өкүлүнүн орун басары Дамир Моңолдоров бул багытта иштердин аткарылышы бир топ убакытты талап кыларын эске салды:

Айрым учурда баалуу жерлер Жогорку Кеңештин кароосуна чейин жетип жатат.

«Кээ бир жерлер өзгөчө баалуулукка ээ, сугат жерлер. Мындай жерлерди айылдын өнүгүшү үчүн трансформациялоого мыйзам тыюу салган. Бирок болбой эле ушундай аралашып кирип калган жерлер трансформациядан өтпөй келет. Мурда таштак, айыл чарбасына кунарсыз жерлер райондун деңгээлинде чечилип жаткан болсо, азыр өкмөттүн деңгээлинде каралып жатат. Мындан улам документти иретке келтирүү процесси бир топ убакытты талап кылып коюп жатат. Айрым учурда баалуу жерлер Жогорку Кеңештин кароосуна чейин жетип жатат. Эл басып алып, мыйзамсыз үй салган учурларды чечүү оңой эмес».

Ысык-Көл облусунда айыл чарба багытындагы 191 миң гектар жер бар. 2019-жылдын жыйынтыгы менен облус боюнча 1663 гектар жер трансформацияланууга тийиш деп, документтери даярдалып, өкмөттүн жер комиссиясына кароого жиберилген. Анын ичинен Тоң районундагы 102 гектар жер трансформацияланса, калганы комиссиянын кароосунда турат. Ал эми Ак-Суу районунун Теплоключенка айылынын жаштары март айында жерди трансформациялоо иштери жыйынтыкталып, ушул жыл менен үй салабыз деген үмүт менен турушат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигрант энелердин алсыз балдары

Мигрант энелердин алсыз балдары
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:47 0:00

Түркия өкмөтү «Вефа» борборун ишкерден талашууда

«Вефа» соода борбору.

Бишкектеги «Вефа» соода борборуна байланышкан соттук териштирүү Жогорку сотко чейин жетти. Соода борборун Түркия өзүнүн менчиги катары таанууну өтүнүп сотко кайрылган. Ал эми «Вефанын» азыркы ээси муну рейдерлик катары баалап жатат.

10-февралда Жогорку соттун коллегиясы «Вефа» соода борборунун мурдагы ээси, «Өзгүн Иншаат» акционердик коомунун кассациялык арызын карай баштады. Бул ишкана Бишкектеги «Вефа» соода борборунун азыркы ээси, кыргызстандык «Аруу Жылдыз» ишканасы менен түзүлгөн келишимди жокко чыгарууну жана соода борборунун ээси катары «Өзгүн Иншаатты» таанууну өтүнгөн.

Жогорку соттун коллегиясы 10-февралдагы отурумунда тараптардын жүйөлөрүн укту. Ишти кароо эми 20-февралда уланат.

Түркиялык «Өзгүн Иншаат» ишканасы менен «Аруу Жылдыз» ишканасынын ортосундагы 2016-жылы түзүлгөн келишимге ылайык, «Вефа» соода борбору «Аруу Жылдыз» ишканасынын карамагына өткөн. Түркиялык ишкана бул келишимди жокко чыгарып, соода борборун кайтарып берүүнү талап кылууда. Бул иш 2018-жылдан бери сотто каралып келе жатат.

18-февралда «Аруу Жылдыз» ишканасынын директору Умсун Назарбекова бир канча адам менен кошо басма сөз жыйынын өткөрдү. Ал Түркиянын Кыргызстандагы элчисин «бизнесимди тартып алууга аракет кылып жатат» деп айыптады:

«Түрк элчиси мыйзамга карабай, Жогорку Кеңештин айрым абройлуу өкүлдөрүнө ишенип, менин бизнесимди, «Вефа» соода борборун рейдерлик жол менен басып алгысы келип жатат. Анын кандай укугу бар? Бул ишке байланыштуу төрт жолу сот болду. Бардык отурумдардан утуп чыктык. Эми Жогорку сотто бизди болбогон нерсе менен каралап салабы деп коркуп жатам. Чындык биз тарапта. Мен 26 жылдык иш тажрыйбамда эч кимди алдаган эмесмин».

Ал эми өзүн «Өзгүн Иншаат» ишканасынын жактоочусу катары тааныштырган Алия Турумбекова Түркиянын Кыргызстандагы элчиси Женгиз Камил Фырат сот жараянына катышып жатканын ырастады. Муну ал мыйзам чечемдүү көрүнүш деп эсептейт.

«Назарбекова Умсун жана анын тарапташтары коомчулуктун оюн чаташтырууга аракет кылышууда, - деди ал. - Элчи мырза сот процесстерине катышкан жок, болгону байкоочу катары барып жатат. «Өзгүн Иншаат» ишканасы Түркияга карайт. Ал эми элчи мырза Түркиянын Кыргызстандагы өкүлү болуп саналат. Мындан сырткары элчинин сот процесстерине катышуусуна мыйзам тыюу салган эмес. Биз Назарбекованын акыркы сот процессине 40тан ашык таанышы менен туугандарынан алып келгенин айыптаган жокпуз да. Ал киши сотко басым жасоого аракет кылып жатат».

Турумбекованын айтымында, «Вефа» соода борборун түркиялык «Өзгүн Иншаат» ишканасы 2006-жылы салган.

Түркияда 2014-жылдан тартып «Кайнак Холдинг» акционердик коомуна жана «Өзгүн Иншаат» ишканасына кылмыш иши козголуп, тергелип келген. 2015-жылы 17-ноябрда «Кайнак Холдинг» компаниясы жана анын филиалдары камакка алынган. Ал эми 2016-жылдын 11-апрелинде «Өзгүн Иншаат» да камакка коюлган. Андан көп өтпөй Түркия өкмөтү бул ишканаларды мамлекеттештирген. Мына ушул окуядан кийин расмий Анкара «Өзгүн Иншаат» акционердик коомунун мүлкү жана анын филиалдары Түркиянын менчиги экенин билдирген.

Былтыр мартта Кыргызстандагы «Кайнак» ишканасы Жогорку соттун чечими менен Түркияга өткөрүлүп берилген. Ал чечимден кийин Түркиянын Кыргызстандагы элчилиги «бул соттук жараян үч жыл уланганын айтып, ФЕТО уюму сот алдында чет өлкөдө биринчи жолу утулду» деп жазып чыккан. Ал эми Түркиядагы медиа каражаттарында Бишкектеги сот жараяны боюнча кеңири маалымат берилип, серепчилер Кыргызстан менен Түркиянын ортосунда саясий мамилелер жакшы нукта баратканын баса белгилеген маанайда кабар таратышкан.

Деген менен түрк бийлигин сындап келген жергиликтүү активист Гүлжигит Исаков «расмий Анкарага жакпаган түрк ишкерлерине жана алардын чет өлкөдөгү компанияларына каршы чабуул күчөгөнүн» айтты:

Гүлжигит Исаков.
Гүлжигит Исаков.

«Биз мыйзамды сыйлаган өлкөбүзбү же жапайы мыйзамдар менен жашаган мамлекетпизби? Ошондуктан биз соттордон калыс чечимдерди күтөбүз. Биз Түркияга байма-бай каттаган, алардын саясатын «лобби» кылган Жогорку Кеңештин айрым депутаттарын жакшы билебиз. Алар ошол иштерин токтотушу керек. Биз качан өз ишкерлерибизди колдогондо гана өнүгөбүз».

Түркияда 2016-жылы 15-июлда аскердик төңкөрүш аракети болуп, аны расмий бийлик «АКШда бозгунда жүргөн Фетхуллах Гүлендин тарапкерлери уюштурду» деп билдирген. Бул төңкөрүш аракетинде 250дөй адам каза тапкан. Гүлен өзү жана анын тарапкерлери бул дооматтарды четке каккан.

Мындан кийин түрк бийлиги Кыргызстанда диний аалым Фетхуллах Гүленге таандык деп эсептелген «Себат» билим берүү мекемелерин да жабууну кыргыз бийлигинен талап кылган. Расмий Бишкек бул талапты четке кагып, түрк лицейлери өлкөгө эч кандай коркунуч келтирбей турганын билдирген. Кыргыз бийлигинин чечими менен ал 2017-жылы «Сапат» болуп өзгөргөн жана анын башкаруу формасына бир катар алымча-кошумчалар киргизилген.

Мурдагы «Себат», азыркы «Сапат» билим берүү мекемелери 1992-жылдан бери иштеп келе жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Блогерди каматкан талаштуу сын

Блогер Элмирбек Сыдыманов.

Блогер Элмирбек Сыдыманов аймак аралык кастыкты козутуу боюнча шектүү катары эки айга камалды. Бул окуя вайнерлер менен блоггерлердин чыгармачылык эркиндиги жана жоопкерчилиги тууралуу теманы күн тартибине чыгарды.

22 жаштагы блогер Элмирбек Сыдыманов 17-февралда Жазык кодексинин «Улуттук, расалык, диний же аймак аралык кастыкты козутуу» беренеси боюнча шектүү катары кармалып, 48 саатка убактылуу кармоочу жайга киргизилди. Бул факт боюнча Бишкек шаарынын Октябрь райондук милициясы сотко чейинки териштирүү иштерин жүргүзүп жатат.

Мекеменин басма сөз кызматкери Айбарчын Батырбекова буларды билдирди:

«Ыкчам издөө иштеринин натыйжасында Октябрь районунун ИИБнин экстремизмге жана мыйзамсыз миграцияга каршы аракеттенүү боюнча кызматынын кызматкерлери тарабынан расалык, улуттук, диний же аймактык кастыкты козутуу боюнча шектүү, 1997-жылы туулган С.Э. кармалып, тергөө бөлүмүнө жеткирилген. Андан соң Кыргыз Республикасынын Жазык-процессуалдык кодексинин 98-беренесине ылайык Бишкек шаарынын ИИББнин убактылуу кармоочу жайына киргизилген».

Элмирбек Сыдымановдун бөгөт чарасын 19-февралда Октябрь райондук соту карайт.

Блогер «Инстаграм» баракчасында Сыдыман деген ат менен белгилүү. Ал буга чейин өзүнүн баракчасында түз эфирде Кыргызстандын айрым облустарында колдонулган сөздөрдү сындаган. Бул коомчулукта кызуу талкууга алынып, талаш-тартыштарга себеп болгон.

Элмирбек Сыдымановдун «Инстаграм» баракчасында 250 миң адам катталган. Блогер буга чейин «Азаттыктагы» маегинде «Инстаграмдагы» иш ыкмасын хайп же бат таанылыш үчүн жасап жатканын айткан:

«Менин ишимди көбү туура эмес деп сынга алышат. Бирок мен да позициямды айтып, өзүмдү актай берейин. Орустар же казактар көп тамашалашат, а бизде, кыргыздарда бири-бирибиз менен шак эле урушуп, тамашаны көтөрө албайбыз. Мен өзүмчүлмүн. Анткени бул ишим мага акча алып келип атат. Мага өз ишим жагат».

Элмирбек Сыдыманов - кесиби боюнча технолог-ашпозчу, төрт бир туугандын улуусу. Ал «Азаттыктагы» маегинде ай сайын Интернетте жүз миң сомго чейин каражат таап, жалгыз бой энесине жардам берерин айткан.

Блогердин камакка алынышын анын кесиптештери ар кандай кабыл алышты. 1.1 студиясынын продюсери, вайнер Данияр Болотбек видео тартып же тамашалап жатканда элдин менталитетин эске алуу менен бирге жарандык жоопкерчиликти сезе билиш керек деп эсептейт.

Данияр Болотбеков.
Данияр Болотбеков.

«Чынын айтсам мен ал вайнердин түз эфирин көрбөптүрмүн, - деди ал. - Бирок угушума караганда ал адамдын аброюна шек келтирген пикир айтыптыр. Менимче, биздин өлкө ансыз деле кичинекей, ушундай абалда бөлүнүү тууралуу айтуу орунсуз болгон. Эгер ал бир бөлмө ичинде же ич ара сүйлөшүп жатып айтса башка кеп. Ал бир топ чоң аудиторияга айтып жатканын да эске алыш керек».

Дагы бир жаш вайнер Азирет Осмонов да блоггерлерде адегенде жарандык жоопкерчилик болушу керек деп эсептейт. Ал ошол эле учурда Сыдымановдун камалышы көп вайнерлерди сестентип койгонун моюнга алды:

Азирет Осмонов.
Азирет Осмонов.

«Бул окуя көп вайнерлерге сабак болуп калды. Эгерде эч кандай реакция болбой калганда көзөмөл жок деген ойдо калмакпыз. Анткени хайп жаратыш үчүн айта берсе, сүйлөй берсе болот дегендер ушул жагдайды колдонуп чыгышмак. Ошон үчүн бир чети туура эле чара көрүлдү деп ойлойм».

«Светлана Марголис» аттуу консалтинг агенттигинин 2019-жылдын июнундагы маалыматына караганда, кыргызстандыктардын арасында «Инстаграмды» колдонгондор көп (1 630 000) жана алардын дээрлик баары жаштар. Андан кийин «Одноклассники», анын артында «Фейсбук» турат.

Ал ортодо «Медиа Полиси Институту» уюму блогердин камалышы боюнча билдирүү таратты. Анда «блогердин пикиринде аймак аралык кастыкты козуткан сөз жок жана ал кимдир-бирөөнүн аброюна шек келтирген эмес» деп айтылат. Мындан улам беш жылга чейин эркинен ажыратууну караган берене менен камакка алууга мүмкүн эмес экендиги жазылган.

Медиа эксперт Азим Азимов бул соцтармакта көзөмөл анча жоктугун жана анын колдонуучулары маалыматты иргей албай жатканын айтат. Ал ошол эле учурда вайнерди камакка алуу менен макул болгон жок:

Азим Азимов.
Азим Азимов.

«Адамды убактылуу камак алууга анын башка жакка качып кетиши мүмкүн болгону же башкаларга коркунуч келтириши себеп болушу керек эле. А бул учурда менимче блоггер менен түшүндүрүү иштерин жүргүзүү эле жетиштүү болмок. Эми бул окуянын андан аркысы кандай болот деген суроо жаралууда. Бүгүн вайнер, эртең анын ордунда журналист же дагы башка бирөө болбойт дегенге ким кепилдик берет? Ошол эле учурда биз былтыр гуманизация тууралуу сүйлөп келип, азыр эми камакка алуу оор чара болуп кетти деп ойлойм. Мындай окуялардын алдын алыш үчүн аудитория ар бир маалыматты иргегенге үйрөнүшү керек. Эгерде аудитория сабаттуу болгондо мындай талкуу жаралмак эмес».

Укук коргоочу Динара Ошурахунова бийлик блогерди камакка алуу менен Афтандил Жоробековдун окуясын кайталап жатат деп эсептейт. Ал элди агартууга багытталган мамлекеттик саясат мындай учурлардын алдын алмак деген оюн айтты:

Динара Ошурахунова.
Динара Ошурахунова.

«Элде мыйзамдуу, мыйзамсыз иштер тууралуу кабар жок болгондуктан ушундай маселе да болушу мүмкүн. Ошол эле учурда мен мындай тариздеги көп комментарийлерди байкап, окуп калам. Бирок аларга эч кандай чара көрүлбөйт. Демек, тандалма саясат жүрүп жатат жана көп аудиториясы бар блоггерлер анда көбүрөөк коркунучта болуп жатат. Менимче алар менен да, аудитория менен да түшүндүрүү иштеринин жоктугу ушуга алып келип жатат. Мамлекет агартуу иштерине басым жасашы керек эле. Ошол эле блоггерлер же теле аркылуу да ал иш жүрсө жакшы болмок».

Мурдараак «Фейсбуктагы» «БеспределKG» баракчасынын модератору Афтандил Жоробеков кармалганда да укук коргоочулар муну сөз эркиндигине жасалган кысым катары баалашкан.

Буга чейин Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университетинин окутуучусу Темир Болотбекке карата 2018-жылы 1-мартта «улут аралык кастыкты козуткан» деген айып менен кылмыш ишин козгогон.

Буга ал «Фейсбукта» Кыргызстан эгемендик алганга чейин Бишкекте салынган имараттарды сындаганы, аларга суктангандарды «совок» деп атап, «Рашага көчүп кеткиле» деген маанидеги сөздү жазганы негиз болгону кабарланган.

Кийин Бишкектин Биринчи май райондук соту жана шаардык, Жогорку сот окутуучуну актаган чечим чыгарган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Партиялар күүгүм тумандан чыга элек

Кыргызстандагы «Республика» партиясын каржылоо кыйынчылыкка кабылганы белгилүү болду. Мындай абал буга чейин саясий чөйрөдө таасирдүү деп саналган башка да бир катар партияларга мүнөздүү экени айтылууда.

Буга чейинки эки жолку парламенттик жана жергиликтүү шайлоолордо алдыңкы орунду ээлеген «Республика» партиясы быйыл шайлоолорго катышуунун каржысы чечилбей, арасат абалда турганы белгилүү болду.

Бул тууралуу партиянын мүчөсү, Жогорку Кеңештин депутаты Кенжебек Бокоев билдирди. Ал мындай кырдаалды «Республиканын» экс-лидери Өмүрбек Бабанов саясаттан жана төрагалыктан кетип, партияны каржылоого да катышпай калганы менен түшүндүрдү:

Кенжебек Бокоев.
Кенжебек Бокоев.

«Ушундан улам биз «шайлоого катышабыз» деп так айта албай турабыз. Себеби айрым партиялар курултайын өткөрүп, саясий өнөктүгүн баштап коюшту. Биз бир аз такалып турабыз. Биздин жаңы лидерибиз жаш, азыр сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат. 120 талапкерди тандап чыгыш өтө кыйын».

Кенжебек Бокоевдин айтымында, азырынча «Республика» шайлоого башка партиялар менен кошо баруу маселесин карай элек.

Ал эми жергиликтүү шайлоолордон партия Каракол шаардык кеңешине гана шайлоого катышууну чечкен. Калган шаарларда, анын ичинде өлкөнүн түштүк борбору Ош шаардык кеңешине да катыша албайт.

Бокоев айтып жаткан арасат абалга жалаң эле «Республика» туш болгон жок. Маселен, КСДП, «Ата Мекен» сыяктуу 20 жылдык тарыхы бар партиялар да өзгөрүүлөргө туш болуп, арабөк абалда турушат.

Өлкөдө акыркы дээрлик он жылдан бери негизги саясий күч болгон КСДП экиге бөлүнүп, укуктук жактан мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге каршы чыккан Сагынбек Абдрахмановго өттү. Бул партиянын кайсы курамы шайлоого аттанары белгисиз.

Кыргызстанда саясий бирикмелердин ичинен идеологиялык жактан салыштырмалуу бекем деп эсептелип келген «Ата Мекен» партиясынын ичиндеги жарака да жаңы жыл алдында ачыкка чыккан. Учурда аталган партия март айында курултайын өткөрүп, саясий максаттарын жарыялай турганын билдирүүдө. Анын үстүнө «Ата Мекендин» лидери Өмүрбек Текебаев боюнча соттук иштин создугушу да партиянын ишине таасир этүүдө.

Ал эми учурда парламенттеги «Бир Бол», «Кыргызстан», «Өнүгүү-Прогресс» партиялары шайлоого катышарын айтканы менен жигердүү өнөктүк жүргүзө элек.

Буга чейинки шайлоодо парламентке келе албай калган «Ак шумкар», «Ар-Намыс», «Бүтүн Кыргызстан» сыяктуу партиялар да жылдын негизги саясий окуясына катышарын билдиришкен.

Ушундай жагдайда учурдагы бийлик кайсы саясий күчкө таянат жана кайсы партияны сүрөйт деген суроонун башы ачылбай турат. Бийликтин партиясы болору айтылып жаткан «Биримдик» эмгиче курултай өткөрүп, өз программасын жарыялай элек. Бирок партия өз идеологиясы катары «демократиялык социализм менен евразиялык багытты» тандап алганы кабарланууда.

Аталган партия Бишкекте окумуштуулар жана эксперттер катышкан талкууларды өткөрүп жатканы жөнүндө сюжеттер мамлекеттик телеканалдар аркылуу көрсөтүлүүдө. Муну эксперттер «Биримдиктин» «тымызын пиар кадамы» катары сыпатташууда.

«Биримдик» партиясы уюштурган иш-чара тууралуу телерепортаждан көрүнүш.
«Биримдик» партиясы уюштурган иш-чара тууралуу телерепортаждан көрүнүш.

Бул партиянын лидери катары учурдагы парламент депутаты Марат Аманкуловдун гана аты аталганы болбосо, калган курамы ачыкка чыга элек. Бирок партиянын катарында парламенттин бир катар депутаттары бар экени айтылууда.

Саясий чөйрөдө бийликтин партиясы катары кеп болгон «Биримдик» ачыкка чыкпай, тымызын иш жүргүзүп жатканы түшүнбөстүк жаратууда.

Буга чейин «Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев бийлик өз партиясын жашыруун жол менен парламентке алып келүүнү кааласа элди сыйлабастык болорун билдирген эле:

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

«Мыйзам боюнча ал (ред: Сооронбай Жээнбеков) партияга мүчө боло албайт. Бирок аны колдогон партия сөзсүз болушу керек. Колдогондор ачык чыгышы керек. Мунун эрөөн-төрөн көрбөшүбүз керек. Мыйзам жана саясат боюнча да укугу бар. Ачык айтпастан кой терисин жамынып келип, парламентке келгенден кийин «колдойбуз» десе биринчиден шайлоочуларына карата сыйлабастык. Сооронбай Жээнбековдун колдоочуларына айтат элем, ачык чыгып колдогула. «Жээнбековду тааныбайм» дегендей түр көрсөтпөгүлө».

Мындан сырткары буга чейин Бишкек, Ош шаардык кеңештериндеги шайлоодо жеңишке жетишкен «Мекеним Кыргызстан» партиясы да бийликке жакын күч катары сыпатталып жатат.

Мындан тышкары жакында бет ачарын өткөргөн Кыргыз либерал-демократиялык партиясы (КЛДП) алгач жергиликтүү кеңештерге, андан соң парламенттик шайлоодо багын сынап көрөрүн жарыялаган.

Саясий талдоочулар учурда мурдагы партиялар саясий кризисте, ал эми жаңы партиялардын «жүздөрүн ача элек» абал деген ойдо турушат.

Өз партиясынын саясий мелдешке чыгарын билдирген «Ар-Намыстын» лидери Феликс Кулов акыркы кырдаалды мыйзам ченемдүү көрүнүш катары сыпаттады:

Феликс Кулов.
Феликс Кулов.

«Кыргызстан партиялык институттардын өнүгүү жолунун башталышында гана турат. Ошондуктан кайсы гана партия болбосун кризистик абалдын жаралышы күтүлгөн эле жагдай. Бул кадыресе көрүнүш. Ал эми партиялар мындай абалдан кантип өтөт? Бул башка маселе. Мисалы, биз өз партиябыздын ишин талдап, калыбына келтирүүнүн жолдорун издеп жатабыз».

Ал эми саясий илимдердин профессору Эмилбек Жороев партиялар туш болгон кризисти саясий бирикмени түзүүдө идеология эмес, кыска кызыкчылык эске алынганы менен түшүндүрдү:

«Маселенин өзөгү партиялар саясий уюм катары түзүлбөй, шайлоонун алдында бири-бирин жакшы билбеген, саясий көз карашы ар кандай болгон адамдар топтолгонунда болуп жатат. Ошондуктан аларды бузуп коюш өтө эле оңой. Мисалы, лидерин же бир адамды алып койсоң өзүнөн-өзү эле урап калып жатат. Мындай кырдаал азыр түзүлүп жаткан партияларга деле тиешелүү».

Кыргызстанда 250дөн ашык саясий партия Юстиция министрлигинин каттоосунан өткөн. Парламенттик шайлоо быйыл октябрь айында өтүшү керек. Ага чейин 12-апрелде беш шаарда жана бир нече айылдарда жергиликтүү кеңешке шайлоо өтөт.

Учурдагы мыйзамга ылайык, парламентке өтүүнүн босогосу тогуз пайыз деп белгиленген. Бирок бир катар саясий партиялар буга каршы болуп, аны беш же жети пайызга түшүрүүнү сунуш кылып жатышат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кенжебек Бокоев: Парламент терең кризисте

Кенжебек Бокоев: Парламент терең кризисте
please wait

No media source currently available

0:00 0:43:28 0:00

Кумтөрдөгү кырсыктар үч өмүрдү үзүп тынды

Кумтөр кени.

Кумтөр алтын кенинде акыркы айларда эле кырсыктан үч адамдын өмүрү кыйылды.

Кумтөр кенинде 15-февралда экскаватордун айдоочусу көлмөгө чөгүп каза тапты.

Ысык-Көлдүн Барскоон айылынын тургуну Жеңиш Ибраимакунов Петров көлүнө жакын көлмөнүн үстүндө калдыктарды тазалоо иштерин жүргүзүп жатканда муз жарылып, экскаватору менен кошо сууга түшүп кеткен.

Кечки саат алтыда сууга түшүп кеткен Жеңиштин сөөгү эртеси табылып, 17-февралда жерге берилди.

«Ортомчу ишкана аркылуу ишке орношуп, андан кийин Кумтөр менен түз келишим аркылуу иштеп жатканына беш-алты жыл болгон экен. Биздин айылда Кумтөрдө иштегендер көп. Кооптуу болсо да алар бул окуядан кийин деле ишин улантып келе жатат. Айла жок, ар биринин үй-бүлөсү, бала-бакырасы бар, аларды багыш керек», - деди Барскоон айыл өкмөтүнүн башчысы Жаныбек Усенбаев.

1966-жылы туулган Жеңиш Ибраимакуновдун артында үч баласы, жубайы калды.

Кырсыктан кийин «Кумтөр голд компани» кыскача маалымат таратып, анда экскаваторчу план боюнча иштеп жатканда кырсыкка кабылганы айтылган. Ишкана окуянын чоо-жайын иликтеш үчүн жумушчу комиссия түзүлгөнүн билдирген.

Бул Кумтөр кенинде болгон жалгыз кырсык эмес. 2019-жылы 1-декабрда Лысый өрөөнүндө жер катмары көчүп, эки адамдын өмүрү кыйылган. Бир айдан ашуун издөө иштеринен жыйынтык чыкпаган соң маркумдардын жакындары издөө иштерин токтотууга макул болушкан.

56 жаштагы Салтанат Жапарова – декабрда Кумтөрдө кырсыктап каза болгон жумушчулардын бири Өмүрбек Ишенбековдун апасы.

«Уулум он жылдан бери Кумтөрдө иштеп жаткан. Ошол күнү Кумтөрдүн өзүндөгү ишин жыйынтыктап, Бишкектеги кеңсесине которулмак. Кырсык экен, каза болуп калды. Негизи коопсуздук маселеси жакшы каралган эмес, эмнеге аны түнкүсүн да иштетишет? Кумтөрдүн жетекчилиги кырсык боло электе төгүндү күн сайын беш метрден жылып жатканын билишкен экен. Бирок ага карабай эле оор техника жиберип, жумушчуларды иштете беришкен. Кырсык болгондон кийин деле өлкө башчысынан тартып премьер-министрлерге чейин үн каткан жок. Окуя болгон жерге басып келип, абалды сурап койгонго жарашкан жок. Менин баламдан тышкары ал жерде канча деген адамдар иштейт. Мына, аз күн мурун экскаватор айдаган жумушчу да каза болуп калды. Аны эмнеге муздун үстүнө чыгарып иштетишет?» - деп суроо салды ал.

Ал эми Жети-Өгүз районунун акими Мурат Раматов былтыр кырсыктан ишкананын эки кызматкери каза болгондон кийин мекеме аралык комиссия түзүлгөнүн билдирди.

Саруу айылынын тургуну, коомдук активист Нарис Калчаев Кумтөр маселесине байланыштуу оюн «Азаттыкка» билдирип жатып, бул кырсыктардын алдын алууга болот эле деп эсептейт.

«Жогорку Кеңеш Кумтөр боюнча мамлекеттик деңгээлдеги бир эмес, эки комиссия түзүп берген, - деди ал. - Бирок ага карабастан иш ордунан жылбай турат. Бардык кырсыктардын алдын алууга мүмкүн эле, бирок көңүлкош мамиле өлүм менен аяктап жатат. Азыр акыбал оор, Кумтөр иштеп жатат. Алты жылдан кийин келишим бүтөт. Мамлекет өзү Кумтөрдөн калган калдыктарды туура тейлей албай калышы мүмкүн. Кажы-Сай, Миң-Куш сыяктуу калдыктар көмүлгөн жерди тейлей албай, донорлорду издеп жатканы өкүндүрөт. Мисалы Монголия өз жериндеги кендерди иштетүүгө макул болбой, лицензияларын кайтарып алды. Биздин бийлик, эл биргелешип иштешсе, ошондой эле жыйынтык алмакпыз».

Ысык-Көл облустук ички иштер башкармалыгынын расмий маалыматына ылайык, алтын кенинде болгон эки кырсыкка байланыштуу окуяны Жети-Өгүз райондук ички иштер бөлүмү Кылмыштар жана жоруктардын бирдиктүү реестрине каттоого алган.

Кыргыз Республикасынын Жазык кодексинин 258-беренесине ылайык тергөө иштери башталган. Буга чейин түзүлгөн мекеме аралык комиссиясынын корутундусу келсе, сөз болуп жаткан фактыларга укуктук жактан баа берилет.

Ал эми эколог Динара Кутманова Кумтөрдөгү коопсуздук маселеси орчундуу экенин эске салды:

Динара Кутманова.
Динара Кутманова.

«Көчкүнүн алдында калганы – калдыктар күндө жылып жатканында да. Алар эмне үчүн калдыктар жаткан жерде ишти улантат? Экинчи маселе – көлгө экскватор эмнеге барып жатканында. Чалгындоо иштери кандай жүрүп жатат? Мөңгүлөр кайсы жеринен бузулуп жатканы мага адис катары чоң суроо бойдон калды. Негизинен эле көптөгөн эрежелер бузулуп жатат. Рекультивация кылууга каралган акча кайда экени белгисиз. Ал эми 10 миң гектардын ордуна 16 ми гектар жерди берип, ал жерде карьерди казып жатышат».

Борбор Азиядагы эң ири алтын кендердин бири болуп саналган Кумтөрдү канадалык «Центерра Голд» компаниясы иштетет. «Центеррада» Кыргызстандын үлүшү 26% тегерегинде.

Кумтөр алтын кени Кыргызстандын жылдык ички дүң өнүмүнүн 10% жакынын түзөт. «Кумтөр голд компанинин» маалыматы боюнча, Кумтөрдө 2675 киши толук режимде иштейт. Алардын 98% кыргызстандыктар. Эл аралык Валюта Фонду Кумтөр кенинде 2026-жылы алтын өндүрүү токтой турганын белгилеп, Кыргызстанды тез арада альтернатива боло алчу өндүрүштү ишке киргизүүгө чакырган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өрүк деген сөз кайдан келген?

Абдил-Ахат Курбан уулу.

Кыргызда “Жалгыз дарак бак болбойт” деген макал айтылат. Бирок буга карабай кээде айрым боордошторубуздун бир түп даракты бак деп айтканын угуп эле жүрөбүз.

Былтыр Сокулук районундагы бир айыл өкмөт башчысы жазгы көрктөндүрүү иштери боюнча биздин сурообузга быйыл тигилген бактардын саны мынча деп жооп берген эле.

Адатта дарак саны эмес, ал эми түбү менен саналчу эмес беле. Айрым жемиштердин аттары деле туура эмес айтылат. Мына ошондуктан биз бүгүн бакчылык жана малчылык кесиптери жайында кеп курууну чечтик.

Ооба, жалгыз түп дарак эч качан бак боло албайт жана аны бак деп айтуу жаңылыштык. Дарак көп жыл жашап, бийик өскөн өсүмдүктөр түркүмүнө кирчү заттын жекелик түрдөгү аталышы. Ал эми бак бул – көп дарак өскөн жер. Дарактар жыш, коюу өскөн жерди токой деп коёт.

Илгери кыргыз эли бак-шак өстүрүүнү өнөр-кесип катары туткан эмес. Себеби, Октябрь революциясына чейин там-таш куруп, бир жерде отурук жашабай мал күтүүгө ыңгайлуу деп бийик тоолордун арасын мекендеп, улам көчүп-конуп жүргөндөн дарак өстүрүүгө зарылчылык болгон жок. Ал эми бак-дарак өстүрүү үчүн жайы-кышы бир жерди мекен тутууга туура келет эмеспи. Себеби, көчкөн кезде бак-дарактарды уй-кой сыңары өзүң менен кошо алып кете албайсың жана төрт түлүккө тынымсыз көзөмөл жана камкордук керек болгондой эле бак-дарак да камкордукка жана кароого муктаж. Болбосо алардын бутак-шагын мал же курт жеп, денесин да аарчып салышат. Ал гана эмес сугарып турбаса, куурап да калат.

Биздин ата-бабаларыбыз мал күтүп жан багып келгендей эле жемиш бактарын отурукташып жашаган элдер өстүрүп келишкен. Мал баккан киши койчу, уйчу, жылкычы же төөчү экенине карабай жалпы жонунан малчы деп аталса, бакчылыкты кесип кылган адамдар желе өстүргөн багынын түрүнө карабай жалпы жонунан багбан деп аталат. Багбан деген сөз кыргызда мурда мындай кесип болбогондон биздин тилибизге тажик-фарсы тилинен (боғ – бак жана бон – өстүрүүчү, багуучу) кирген. Бакчылык ишин жакшы билген ичкилик кыргыздар бак өстүргөн кишини бакчы же багбан деп коюшат.

1972-жылы болсо керек эле, сөз дыйканы деп саналган улуу жазуучубуз, Кыргыз эл баатыр Түгөлбай Сыдыкбеков менен Кыргыз эл акыны Темиркул Үмөталиев айрым жемиштердин аталыштары боюнча басма сөз беттеринде бир топ талашып-тартышкан эле. Ошондо Т.Үмөталиевдин "Түкөм, гилас эмес, алча деп айткыла дейт. Түштүк Кыргызстанда алча да жана ага окшош гилас деп аталган дагы бир жемиш өсөт, анда аны эмне деп аташ керек?" деп айтканы алиге эсимде.

Учурда базарга кирбеген, ал жердеги дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнөн ташылып келип жаткан жемиштерди жана алардын даамын татып көрбөгөн бир да киши калбаса керек. Биз бардык жемиштерди алар өскөн жердеги аты менен атайбыз. Мисалы: банан, киви, манго, ананас, мандарин, апельсин, лимон, алхури, бихи, хурма ж.б.

Данеги да кымбат турган өрүк жемиши Кыргызстандын дээрлик бардык аймактарында өсөт. Ага карабай Баткен облусун биз өрүктүн мекени катары эсептеп, ал жакты өрүкзар деп айтабыз. Анткени, аталган аймактын эли өрүк жемишин илгертеден бери өстүрүп келгенден аны өстүрүүнүн сырын абдан жакшы билишет.

Мындан бир канча кылым мурда отурукташа баштап, коңшу элдерден бакчылык иштерин үйрөнүп алган ичкилик кыргыздарда өрүктү даамына карап нан өрүк, кандек өрүк (тажикче кандак –канттай), кычкыл өрүк, как өрүк, шимиме өрүк, кыйгыл өрүк, ачуу өрүк жана өң-түсүнө карап корголдой (майда, кичине дегени) өрүк, чоң өрүк, батташма өрүк, ак өрүк, кызыл өрүк, ж.б. деп аташат. Өрүктүн ошол чоң өрүк деген түрүн Түндүк Кыргызстанда абрикос деп айтышат.

Көрсө, мурда жергиликтүү эл өрүк өстүрбөгөнү үчүн чоң өрүктү орустарды туурап абрикос деп кабыл алган тура. Дарбызды деле арбуз, гиласты черешня, самсаны орусча көптүк түргө салып самсы, палоону деле орусча бурмаланып айтылгандай плов же күрүч деп эле айтышат. Тегереги чарчылана жээктелип (жер шартына карап чарчыланбай да), күрүч өстүрүлүп ичинде жайы бою суу турган жер пал деп аталса, фарсы-тажикче тилдеринде суу об деп аталат (пал+об=палоо) деп аталат.

Кылымдар бою отурук жашап жемиштин канча бир түрүн өстүрүп келген тажиктерде өрүккө окшош данектүү жемиштердин көбү жалпы жонунан олу деп аталат. Алардын эң кичинекейи олуча – алча (-ча мүчөсү кичинекей олу дегенди түшүндүрөт). Олунун дагы бир түрүн алар зардолу (зард-сары+олу) деп коюшат. Зардолуну биз өрүк дейбиз. Ушул жерде өрүкзарлуу Баткендеги Зардалы (өрүк) деген айыл аргасыздан эске түшөт экен. Ал эми кыргызча кычкыл олу деген маанини берген гайнолу кыргыз тилине которулбай эле кайналы деп кирип калган. Кайналыдан чоңурагы шафтолу (шабдалы) эзилчээк олу деген маанини берет. Аталган жемиштердин ар биринин көптөгөн түрлөрү бар.

Беде өскөн талаа бедезар, пахта өскөн талаа пахтазар деп айтылгандай эле жемиш дарактары өскөн жер да алма бак, өрүк бак, гилас бак деген менен бир катарда алмазар, өрүкзар, гиласзар деп да айтала берет.

Кыргызда “Чырпык сайсаң, чынар болот” деп айтылган менен мен алиге Кыргызстандын эч жеринен чынар теректи көрө элекмин Ичкилик кыргыздар жашаган азыркы Тажикстандын Кара-Тегин өрөөнүндө талдын эле кара тал, көк тал, сары тал, үй тал (мындан боз үйдүн кереге-ууктары жасалат) марча тал, сай тал, сөгөт тал, жерге (жапыз, кодоо дегени) тал сыяктуу түрлөрү өсөт. Теректин да мырза терек, кашка терек, ак терек, көк терек, чынар терек деген түрлөрү бар. Муну менен кайсы улуттун же кайсы элдин болбосун тутунган кесип жайына карап сөз кору бай болорун айтмакчыбыз.

Жашаган жеринин жаратылышына жана географиясына байланыштуу кыргыз тилиндеги аталыштар, түшүнүктөр жана терминдер абдан көп. Муну биз кыйла жылдан бери ушул темага кызыгып, саресеп салып жүргөндөн улам айтып жатабыз. Кыргыз эли жашаган ар бир укум жердин кыргызча өз аты бар. Мисалы: аска, тоо, зоо, коо, кыр, бел, сырт, ой, ойдуң, ийрилиш, жар, дөбө, төбө, бөксө, урчук, боор, арт, ашуу, мойнок, кокту, колот, өрүлөш, өр, кулама, ооналыш, капчыгай, оюрма, жайылма, жантайма, түз, түздүк, түзөң, түзөңчө, жар, учаар, кулаар, корум, корумдуу, тектир, чат, чап, жаак, төр, ооз ж.б.у.с. айтып отурса санак жетпейт. Ошентип кыргыздыкындай көрүнүшүнө карап бай жер аталыштары башка эч бир элде жок.

Кыргызда жер-суу аталыштары деле тиешелүү жердин табигый шартын жана өзгөчөлүгүн эске алуу менен коюлган. Мисалы, Шамалдуу-Сай, Таштак, Таш-Арык, Таш-Мойнок, Беш-Күңгөй, Таш-Дөбө, Саз, Миң-Булак, Сан-Таш, Он-Бир-Жылга, Оттук, Кызыл-Бел, Көк-Бел, Көк-Сай, Ак-Жар, Кулама, Корумду, Кызыл-Суу, Ак-Суу, Көк-Суу, Кара-Суу, Жашыл-Көл, Кош-Мойнок, Ак-Мойнок, Таш-Мойнок, Ала-Бел, Төө-Ашуу, Кош-Тегирмен, Таш-Коргон, Сары-Ой, Жолборстуу, Бөрүлүү, Барса келбес, Ит-Аккан, Жол-Кол, Улуу-Кол, Кара-Кол, Сары-Кол, Кыр-Кол, Тамды-Кол ж.б.

Тоолордо өсүп, тамак-аш катары пайдаланылып келген өсүмдүктөр менен жер-жемиштеринин да ар биринин таптаза кыргызча аталыштары бар. Мисалы, чүкүрү, ышкын, кымыздык, согон, сарымсак, козу карын, аркар от, кийик от, жоогазын, ат кулак, карагат, кара чеке, бүрдүркөн, кожогат ж.б.

Ичкилик кыргыздар кылымдар бою тажик эли менен кошуна жашап келгенден алардин диалектилеринде тажик тилинен өздөштүрүлгөн сөздөр көп. Буга айрым мисалдарды келтире кетели.

Бекер (“бекор” – "жумушсуз") – "бе" префикси кыргыз тилиндеги -сыз мүчөсүн алмаштырат. Мисалы, "кор" - жумуш, бекерчи – жумушсуз. Кыргыз тилинде өздөштүрүлгөн сөздөр “бе” же “бей” префикси менен да, -сыз уланды мүчөсү менен да айтыла берет. Мисалы, бейакыл-акылсыз, беймаани-маанисиз, бейадеп-адепсиз, бейнамыс-намыссыз ж.б.

Бостек (“пустак”, “пуст”-тери) – кой терисинен ашатылып жасалган жер төшөк. Кыргызда көлдөлөң дейт.

Каарман ( “кахрамон”) – баатыр.

Кайып (“гойиб” же “гоиб”) – көзгө көрүнбөгөн нерсе, зат.

Кептер – (“кабутар”, “кабуд” – көк) көгүчкөн.

Маяна – "мох" - ай, "мохона" - айлык. Кээ бир диалектилерде айды “мохтоб”, күндү “офтоб” (биз аптап деп кабыл алганбыз) дешет.

Мөрүт (“маврид”) – убакыт, саат, маал, мезгил, учур. Бул сөз кайсы бир иштин убагы, кезеги келип калганын түшүндүрөт. Мисалы, "Азырынча айтпай коё тур, бул сөздүн айтылаар мөрүтү келет".

Наристе (“навруста”, “нав” – жаңы, “рустан” – өсүү) – жаш бала, бөбөк.

Нооруз (“Навруз” – “нав” – жаңы, “руз” – күн). Нооруздун “сарисол”, “сар” – баш, “сол” –жыл башы деген синоними да бар.

Тестиер (“дастёр”, “даст” – кол, “ёр” – жар, шерик) – кол арага жарап калган бала.

Абдил-Ахат Курбан уулу, этнограф

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коронавирус камаган кемедеги жашоо

«Diamond Princess» саякат кемеси 3-февралдан тартып Жапониянын Иокогама портунда коронавирустан улам карантинде турат. Кемеде баш-аягы 3000ден ашык киши бар. Алардын ичинен 400дөн көбүнө коронавирус жукканы аныкталды. Карантинге алынган кемедеги жашоо сүрөттөрдө.

Диний үгүттүн айрым кейиштүү өңүттөрү

Иллюстрациялык сүрөт.

Сын-пикирге каршы чыгуу өнүкпөй калган аң-сезимдин белгиси болуп саналат. Анткени сынды туура кабыл алуу күчкө толтуруп, жетилүүгө, туура эмес нерселерден арылууга өбөлгө түзөт. 

Көптөн бери өлкөбүздөгү диний абалдын мүчүлүштүктөрүн сынга алып жүрөм. Бул сынды бүлгүнчү сын эмес, түптөөчү, өнүктүрүүчү сын деп кабыл алуу туура болор эле. Максатым - терең илим-билимге таянбаган диний түшүнүктөр аркылуу адамдардын дүйнө таанымына, жашоо таризине терс таасир этүүнүн алдын алуу.

Өлкөбүздөгү диний ишмердүүлүк толугу менен ката эмес. Билимдүүлүккө, адептүүлүккө, коомдук өнүгүүгө салым кошууга багытталган иш-чараларды, бул маңыздагы насааттарды кош колдоп колдой турганымды ар дайым айтып келем, азыр да кайталап өтөм. Бирок ушуну менен эле бирге туура эмес диний маңыздагы ишмердүүлүк адамдарды түркөйлүккө, коомдук теңсиздикке, илим-билимге каршы келген күчтөргө ишенүүгө, реалдуу жашоодон узак жашоо түшүнүгүнө багыттаган компоненттерди да камтыганы тилекке каршы чындык. Андыктан бул жолу өлкөдөгү дин чөйрөсүндө кеңири таралган катачылыктар тууралуу кеп кылгым келип турат. Бул аныктамаларымды тийиштүү органдар окуп түшүнүп, тийиштүү иш жүргүзөт деп ишенгим келет.

1. Илимди эсепке албаган диний насаат

Алгач диний насаат айтуудагы орток жаңылыштыктарга көңүл бургум келет. Мечиттердеги насаат айтууда илимий негизге таянбаган түшүнүктөрдү көп кездештирүүгө болот. Логикалык, физикалык, биологиялык, астрономиялык, медициналык ж.б. илимий чындыктарды тепсеп өткөн, сөздөр байма-бай кездешет. Мунун ачык-айкын далилин «жыныстык мамиле кандай болуш керек, аялды урса болобу, шахмат ойносо болобу, айран менен баш жууса эмне болот, жүк машине менен өйдө чыгып баратканда кайсыл дубаны окуса оңой чыгып кетет» деген сыяктуу суроолорду дин аалымына узатып калганыбыздан көрсө болот. Негизи бул суроолорго медик, биолог, физик сыяктуу адистерден жооп күтүү туура болот эле го?

Бул көпчүлүк мусулмандардын кылымдар бою уланып келген каталарынан бири. Илимий чындыкка жанаша нерсе катары диний чындык деген классификацияны пайда кылып алганбыз. Буга биздин «диний маселелерде акылга салганга болбойт» деген түшүнүгүбүз себеп болуп келет. Мындай түшүнүктөр атайын саясий-идеологиялык максатта айтылып, элдин аң-сезимине сиңирилгени ислам тарыхынан белгилүү.

Бир канча ай мурда Аалымдар кеңешинин төрагасы менен жолугуп, дал ушул өңдүү маселени козгогон элек. Ал киши өзү илим-билимге көз карашы түз экен. Мечиттердеги колдонмо китептердин бир тобунда жогорудагыдай компоненттердин бар экендигин ал киши да мойнуна алды эле.

Мындай компоненттердин диний түшүнүк катары адамдардын аң-сезимине сиңирилиши кандай чоң коркунучту алып келери баарыбызга маалым болсо керек. Бирок бул чындыкты далилдөө максатында дүйнөдөгү эң чоң согуштардын түпкү кыймылдаткыч күчтөрүнүн бири - туура эмес диний түшүнүк экендигин белгилеп өткүм келет.

Так ушул жерден муфтиятка бир сунушум бар. Мечиттеги калктын калың катмары окуган китептерди илимий жана логикалык чындыкка карама-каршы келген компонеттерден арылтууга багытталган иш жүргүзүлсө жакшы болмок. Албетте, бул китептерде бөлүнүп-жарылууга, жиктешүүгө ачык үгүттөгөн насааттар жоктур. Бирок ошол эле учурда мисалы «момун менен капырдын айырмасы – бул намаз» деген түшүнүк/хадис орун алат. Мындай хадис автоматтык түрдө намаз окубаган адамдарды өзүнчө бир төмөнкү катмардан көрүүгө түрткү болот. Мектептерде, университеттерде жакшы билим алып, элге жакшы кызмат кылууга ачык-айкын каршы чыкпайт. Бирок ошол эле учурда «өлгөндөн кийин Кудайдын алдындагы алгачкы сурак намаздан башталат, эгерде намазкөй болсо калган амалдарынын бааланат, эгер намаз окубаган болсо башка жакшы амалдарына көңүл деле бурулбайт, бааланбайт» деген түшүнүктөр катуу айтылат. Мындай түшүнүк башка кишилерге пайдалуу, жарамдуу болуу деген ыйык баалуулукту унутуп, жекелик мааниси гана басымдуулук кылган ритуалдарга багыт алууга үндөйт.

«Эмне үчүн өзү намаз окуйт дагы, акча маселесине так эмес, адамдарга жардам берейин дебейт же жоопкерчиликсиз мамиле кылат?» дегенге окшогон суроолорду аябай көп уктум. Сиздер да мындайды көрүп эч эле түшүнбөй жатсаңыздар керек.

Жогоруда айтылган эки түшүнүк тең илимдин логикасына каршы келгендей эле Курандын да негизги логикасына карама-каршы келет.

2. Шылтоо темалар

Дээрлик көп мечиттерде «арак ичпе, ата-энеңди сыйла, намазыңды калтырбай оку» деген сыяктуу көп кайталанган насааттар айтылат. Бул темаларды бакырып, кыйкырып, жерип, мечиттеги жамаатты жер каратып кеп кылгандар көбөйдү. Бул кишилердин максаты ичимдиктин ичилбей калышы, ата-энелердин сый көрүшү, намаз менен адамдын адебинин түзөлүшү экенине деле ишенбей калдым. Адатта бул темалардын максаты жамааттагы адамдарды паска уруу, ыйлатып жиберүү, өзүн жаман сездирүү аркылуу «аброй» табуу гана болуп калды окшойт. Анткени сөзсүз түрдө аудиторияда ичимдик ичкени, ата-энесине түзүктөп карай албай жатканы, намазын калтырбай окуй албай жатканы да чыгат. Тактап айтканда булар сенсация болушуна кепилдик берген маселелер.

Акыркы учурда так ушундай маңызда башкаларга насаат айтканга эмнегедир өзүн ылайыктуу деп эсептеп, жеке эгосун кандырып шашылыш түрдө насаат айткыч болуп алгандарды көрдүм. Алардын арасында журналисти, акыны, тамадасы, көчө жиндиси, куудулу, популисти, анан да билими жок болгону менен диний маңызда деп кабыл алынган форманы тыкыйтып кийип алгандары бар эле... Кыскасы кылар иши жок, чөнтөгүндө тыйыны жок калгандын баары эле диний жол башчы боло калып, акыл үйрөткөнгө жаман үйрөнгөндөй сезилди. Чынында кыйкырып, бакырардан мурун ичип кеткен же намазын такай окуй албай калган кишиден: «Эмне болду, эмнеден кыйналып жатасың? Балким жыргаганыңдан мынтип жатпагандырсың?» деп сурап, мүмкүн болсо ага жардам берүү мусулманга жараша турган иш болмок.

Бул жерде биринчиден жашоо шарты, жеке маселелери жол бербеген кишилерден диний жөрөлгөлөрдү талап кылып, кээ бир ибадаттарды такай орундата албай калган кишилерди жемелөө күнөө, ошол эле учурда кылмыш болуп эсептелет. Экинчиден, мындай усулдун өзү туура эмес. Мисалы, катуу эмгектенсе да бала-чакасын бага албай кыйналып жаткан кишиге, жылдап ооруп жаткан ата-энесин же баласын дарылата албай кейип жүргөн кишиге «намаз оку», «дааватка чык» же «ичпе» деп айтуу канчалык туура!? Ошону менен бирге эле аларга бакырып, кыйкырып, колун кезеп насаат айтуу канчалык этикага, мусулманчылыкка туура келет? Чындыгында чектелген мүмкүнчүлүктөр менен тиричилик кылганга аракеттенип жаткан киши убактылуу намаз окуй албай жатса да динчил болуп санала берет. Аларга чокусуна койгондой кылып кыйкырып насаат окуган кээ бир ажыкелерге: «Балким Кудайдын алдында ал кишинин мартабасы жогорудур? Аларды кагып-силкпеңиз. Аларга барган жеринде устукандын чоңу тартылып, чөнтөктөргө бозоргон же жашыл кагаздар өзүнөн өзү эле кыстарыла бербейт. Алар алгач кара курсагын тойгузуу менен алек» деп айтар элем.

Муфтият, Дин иштери боюнча мамлекеттик агенттик сыяктуу тийиштүү тараптарды диний маданиятты жөнгө салууда бул маселелерге да чукул көңүл бурууга чакыргым келет. Сөзүмдүн аяктарда «аракет бизден, ийгилик Кудайдан» демекчимин.

Элмурат Кочкор уулу, Түркия

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош: бийликтин эркин сынаган тиреш

Түнкү Ош.

Ош шаарында учурда жаатташып жаткан эки спортчунун тирешинин жаңы жагдайлары белгилүү болду.

Ош шаардык Спорт комитетинин башчысы Кылыч Саркарбаев 17-февралда өз арызына ылайык, жумуштан убактылуу четтетилди.

Спорт комитетинин башчысы Кылыч Саркарбаев "Азаттык" радиосуна жумуштан убактылуу кетүүнү калаа мэри Таалайбек Сарыбашевге өзү сунуштаганын жана ал сунушу колдоо тапканын айтты.

Кылычбек Саркарбаев
Кылычбек Саркарбаев

"Шаар башчысы Таалайбек Насырдиновичке өзүм кирдим. Бир жаңсыл болгонго чейин мени жумуштан четтетип туруусун өтүндүм. Таалайбек Насирдинович бул сунушумду колдоду жана туура көрдү. Териштирүү бүткөнгө чейин жумуштан кетип жатам. Көрүп жатасыңар социалдык тармактарда акыркы күндөрү ушул гана окуя болуп жатат. Ошого карата бир жаңсыл болгонго чейин четте турайын деп чечтим. Өзүмдү моралдык жактан күнөөлүү деп эсептебейм".

Саркарбаев териштирүү аяктаса, кайра жумушка кайтып келерин же келбесин ачык айткан жок. Анын ээлеген кызматынан кетишине милициянын мурдагы кызматкери Төлөгөн Рахманберди уулунун 14-февралдагы президент Сооронбай Жээнбековдун атына кайрылганы себеп болуп калды.

Төлөгөн Рахманберди уулу
Төлөгөн Рахманберди уулу

Рахманберди уулунун кайрылуусун Мамлекеттик бажы кызматынын Ош облустук башкармалыгынын мурдагы кызматкери Эмилбек Кимсанов 14-февраль күнү кечинде “Фейсбуктагы” баракчасына жүктөгөн.

"Беш-алты ай мурда Раимбеков Нурбектин балдары травматикалык мылтык менен бутка атып кетишкен. “Арыз жазба, жазсаң өзүңдөн көр” дешкен. Мен жазган жокмун. Бир-эки ай өтпөй Кылыч Саркарбаев автомат менен бутка атып, ооруканага жатып калдым. Анда да Раимбеков Мунарбек жана Саркарбаев Кылыч ооруканага келип, башыма пистолет такап коркутуп, “өзүңдү каматабыз, арыз жазсаң өлтүрөбүз” деген. Ошондо да арыз жазган эмесмин", - деп айткан видеокайрылууда Төлөгөн Рахманберди уулу.

Бир күндөн кийин анын жердештери жана Эмилбек Кимсановдун иниси Эмирбек Кимсанов президентке видеокайрылуу жолдошкон.

Ал видео кайрылууда Оштогу таанымал жана таасирдүү үй-бүлө саналган Матраимовдордун ысымы аталган, маселен, Төлөгөн Рахманберди уулу ага «Матраимовдор басым көрсөтүп жатканын» билдирген.

Жогорку Кеңештин депутаты Искендер Матраимов алардын үй-бүлөсүнө каршы криминалды колдонуу аракети болуп жатканын билдирип, жогорудагы кайрылууларды каралоо катары баалаган.

- Бизди жаман көрсөткүлөрү келип жаткандай сезилди. Бизди тааныган, билген адамдар бар. Криминалдар менен да, алардын чыр-чатагы менен да ишибиз жок. Эмнеге атканын деле билбейбиз.

Искендер Матраимовдун бир тууганы Райымбек Матраимов – мурда Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын орун басары болуп иштеген.

Жаатташкан тараптар жакын болгон

Учурда бири-бирине каршы болуп жаткан Кылыч Саркарбаев менен Төлөгөн Рахманберди уулу Матраимовдорго таандык Ош шаарындагы EREM спорт клубунда бирге машыгып келген.

Саркарбаев өзү да аны "чогуу машыккан иним" болчу деп билдирди.

2019-жылы 22-сентябрда Кара-Суу районунун Фуркат айылында Төлөгөн Рахманберди уулу октон жараат алып, Ош облустук ооруканасына түшкөн. Анын жоон санына ок тийип, сөөгү сынып кеткени айтылган. Окуяга байланыштуу Саркарбаевдин аты аталганы менен ал "окуя болгон жерде мен жок болчумун" деп айткан.

Буга улай эле Төлөгөн Рахманберди уулу менен Эмилбек Кимсановдун Чүй облусунда бир адамды токмоктоп жаткан видеосу тарады. Видео 2018-жылы 28-декабрда тартылганы айтылууда. ИИМ ал боюнча да иликтөө жүрүп жатканын билдирди.

Саркарбаев - кикбоксинг боюнча спорттун чебери, мушташтын аралаш түрү боюнча бир нече эл аралык мелдештин жеңүүчүсү.

Эмилбек Кимсанов
Эмилбек Кимсанов

Эмилбек Кимсанов Мамлекеттик бажы кызматынын Ош облустук башкармалыгынын мурдагы кызматкери. 2018-жылы жергиликтүү кеңештин депутатын сабоого шек саналган.

Ош шаардык милициясы 29-январда Рахманберди уулуна кол салуу боюнча иш козголуп, беш киши кармалып, териштирүү башталганын билдирген. Бирок ал көрсөтмө берүүдөн жана арыз жазуудан баш тартып келгенин билдирүүдө.

Ош шаардык милициясынын басма сөз катчысы Замир Сыдыков үч видеодо аты аталган Нурбек Раимбеков кармалган беш кишинин бири болгонун, Кылычбек Саркарбаевдин атышууга катышы бар экени айтылып, иш териштирилип жатканын кошумчалады.

Ал арада Төлөгөн Рахманберди уулу менен Эмилбек Кимсановдун өлкөдөн чыгып кеткени айтылды.

Бул окуя эмнеге маанилүү?

Оштогу спортчулар, учурда жаатташып жаткан эки тарап тең ар кыл мезгилде мамлекеттик кызматты ээлеп, саясий чөйрөдө таасирдүү саналган фигураларды жандап жүрүшкөн.

Ошол эле кезде мыйзамсыз иштерге байланыштуу да аттары аталып келген. Андыктан бул жеке таарынычпы же криминал менен саясаттын байланышы барбы деген суроолор жаралууда.

Алсак, 17-февралда кызматынан убактылуу четтетилген Кылыч Саркабаев - Ош мэриясынын спорт комитетинин башчысы. Ар кыл айың кептерге карабастан былтыр Ош мэриясы Саркарбаевди "эң мыкты жаш жетекчи" деп таап, ага сыйлык ыйгарган.

Саркарбаевге каршы арызданып чыккан Төлөгөн Рахманберди уулу буга чейин милицияда иштесе, аны менен кошо өлкөдөн чыгып кеткени айтылган Эмилбек Кимсанов Бажы органдарында жооптуу кызматтарды аркалаган.

Бажы кызматынын мурдагы төрага орун басары Райымбек Матраимов менен санаалаш экени айтылып келген Кимсанов менен Төлөгөн Рахманберди уулу эми анын кысымына даттанып, өлкөдөн чыгып кеткени айтылууда.

Мурдагы ички иштер министри Кеңешбек Дүйшөбаев соңку кырдаалга криминалды бийликке аралаштыруунун "жемиши" катары баалады:

Кеңешбек Дүйшөбаев.
Кеңешбек Дүйшөбаев.

"Чоң бийликке жетип алган, өзгөчө финансы ресурстарга таянган "кара күчтөрдүн" баары уюмдашып алып, өз адамдарын бийликке алып келүүгө аракет кылууда. Ошто болуп жаткан окуянын түшүндүрмөсү ушул. Мындай окуялар башка жерлерде да болуп келген. Ошто оркоюп көрүнүп калды. Алар өз таасирин арттырууну каалап, каалаган нукка бурганга аракет кылууда. Эгер биздин бийлик кызыкдар болсо, мындай күчтөрдү өз ордуна коюшу керек".

Жогорку Кеңештин депутаты Элвира Сурабалдиева бул окуяны келе жаткан шайлоого байланыштырды:

"Криминал Кыргызстанда 30 жылдан бери шайлоолорго катышып келген. Акыркы шайлоодо деле катышпайт деп айта албайм. Алар менен мамлекеттик органдар "ойноп жаткандай". Анткени, бийлик кайсы жерде алсыз болсо, ошол жерге криминал кирип алууда".

Чынында эле быйыл апрель айында Ош шаардык кеңешине шайлоо өткөнү жатат. Анда негизги күч катары бийликчил "Биримдик" менен "Мекеним Кыргызстан" партиялары катышары айтылууда.

"Мекеним Кыргызстан" партиясы Матраимовго жакын адамдардан куралганын маалымат каражаттары жазып жүрүшөт. Бирок парламент депутаты Искендер Матраимов буга чейин партияга тиешеси жок экенин билдирген.

Акыркы чыр шайлоого катышууну көздөгөн күчтөрдүн бири-бирине компромат издеп, тирешүүсү катары да айтылууда.

Азырынча бийлик Төлөгөн Рахманберди уулунун Кылыч Саркарбаевди айыптап чыкканы боюнча ачык позициясын билдире элек. Буга чейин Ош облустук милициясы жаңжал териштирилип жатканы тууралуу маалымат тараткан.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, саясатчы Алмамбет Шыкмаматовдун айтымында, Оштогу акыркы жаңжал бийликтин криминал менен күрөшүүгө болгон ниетин жана аракетин көрсөтөт:

Алмамбет Шыкмаматов
Алмамбет Шыкмаматов

"Криминал аралашкан жерде бийлик чечкиндүү, принциптүү бир гана позицияда туруш керек. Ал "менин криминалым", "сенин криминалың" дебестен жазага тартылышы шарт. Буга чейин саясатка мындай топторду колдонуп келишсе, азыр ачыкка чыгып жатат. Бул окуядан соң бийлик өзүнүн бийлик экенин көрсөтөт же түштүктү криминал бийлеп жатканын моюнга алат".

Ошол эле кезде чырга аралашкан адамдардын криминал менен буга чейин байланышы болсо, укук коргоо органдары эмне себептен өз убагында чара көргөн эмес деген суроо да кабыргасынан коюлууда.

"Азаттыктын" архиви: Бандиттер байырлаган Ош, 12-сентябрь, 2018-жыл

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элайымдын тоодой максаты

Элайымдын тоодой максаты
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:44 0:00

Данисте: Чаңгыны чаңгыткан кыз

Данисте: Чаңгыны чаңгыткан кыз
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:48 0:00

Ат-Башыга логистикалык борбор курулбай калды

Ат-Башыдагы нааразылык акциясы. 17-февраль, 2020-жыл.

17-февралда Ат-Башыга логистикалык борборду куруу тууралуу келишим жокко чыгарылды.

"Нарын" эркин экономикалык аймагынын жетекчиси Артур Байтереков "Азаттыкка" буларды билдирди.

«"Ат-Башы Кыргыз-Кытай эркин соода аймагы" компаниясынын Индустриалдык-соода-логистикалык борбордун курулушу боюнча долбоорду жабуу чечимине байланыштуу аянты 200 гектар жерди 49 жылга ижарага берүү келишими жокко чыгарылды. Учурда биз буга чейин айыл чарба жоготууларынын ордун толтуруу иретинде инвестор төлөгөн 43 миллион сомдон ашуун акчаны кайтаруу жөнүндө өкмөткө кат даярдап жатабыз».

17-феврала ушундай эле маанидеги билдирүүнү «Ат-Башы кыргыз-кытай эркин соода аймагы» ишканасы да таратты. Анда маалымдалгандай, ишкана Ат-Башыдагы индустриалдык-соода-логистикалык борбордун курулушуна 280 млн. доллар сарптамак. Бул акча компаниянын жеке ресурсунан бөлүнүп, мында кыргыз өкмөтүнүн эч кандай кепилдиги болгон эмес. Бардык тобокелдиктерди компания өз мойнуна алган.

Кыргыз бийлиги менен сүйлөшүүдө объекттин курулуш планы бузулган шартта «Нарын» ЭЭА келишимди бир жактуу жокко чыгара алат деп макулдашылган.

"Ат-Башы хабын курууда жана ал иштей баштаганда орто эсеп менен 15 миңден кем эмес киши иш менен камсыз болмок, түрдүү деңгээлдеги бюджеттерге алгачкы 8 жылда салык жана айлык акы чегерүү түрүндө бир нече миллиард сом түшмөк. Жергиликтүү жаштар тиешелүү адистиктерге компаниянын эсебинен окутулмак. Логистикалык борборду жергиликтүү курулуш компаниялар жергилитүү жүк ташуучулар менен кошо курушмак. Тилекке каршы, Ат-Башы районунун жашоочуларынын арасында долбоорго карата терс мамиле түзүлүп, каршылык акциялар өткөрүлдү. Жергиликтүү элдин бир бөлүгү логистикалык борбордун курулушуна каршы чыгып жатканда биз узак мөөнөттүү долбоордун үстүндө иштөөгө мүмкүн эмес деп эсептейбиз жана долбоорду жабуу чечимин кабыл алууга мажбурбуз" деп айтылган билдирүүдө.

Борборго каршы митинг

17-февралда Ат-Башы районунда соода-логистикалык борбордун курулушуна каршы митинг өткөн. Чогулгандар өкмөт борбордун курулушу боюнча токтомун жокко чыгарышын талап кылышкан.

Ат-Башы районунун тургуну Медер Жунусов элдик жыйында резолюция кабыл алынганын билдирди. Алар:

  • Ат-Башы районунун Ак-Талаа айыл аймагына караштуу 200 гектар жерди «Нарын» эркин экономикалык аймагына (ЭЭА) ижарага берген өкмөттүн токтому жокко чыгарылсын.
  • «Нарын» ЭЭАсы менен «Нур-Строй» компаниясынын ортосундагы келишим жараксыз деп табылсын.
  • Ат-Башы районунун аймагында ушул сыяктуу иштерди аткаруу жана кен байлыктарын иштетүү маселеси элдик жыйындарда чечилсин.
  • Эл менен эсептешпей, өзүм билемдик менен буйрук чыгарган Ат-Башы районунун Ак-Талаа айыл аймагынын башчысы Канатбек Стамакуновго катуу эскертүү берилсин.
  • Элдин жыйындарда чыгып сүйлөгөн жарандарды укук коргоо органдары коркутуп-үркүтпөсүн. Алардын туугандарына, аялдары менен балдарына коркутуу токтотулсун.

«Эгер ушул талаптар эки жуманын ичинде аткарылбаса, реалдуу кадамдарга барарыбызды бийликке эскертебиз», - деди Жунусов.

Ал эми өкмөттүн Нарындагы өкүлү Эмилбек Алымкулов нааразылык акциясына 700-800 киши келгенин, алардын талабын өкмөт карап чыгып, жооп берерин айтты:

Эмилбек Алымкулов.
Эмилбек Алымкулов.

«15-февралда «Ат-Башы жаштары» уюму бийликке кайрылуу жазып, биздин колубузга тапшырган. Ал жерде «башка чагымчыл күчтөргө алдырбайлы, бир талап менен чыккандан кийин кайсы бир маселени аралаштырып, саясатташтырбайлы» деген пикирлер айтылган. Эми алар жазган кайрылууну карап көрүп, талдап, ошого жараша жооп беребиз».

Митингдин уюштуруучуларынын айтымында, акцияга 2 миңден ашык киши катышты.

Жыл башынан бери Нарын облусунун Ат-Башы аймагында жаңы курулушка каршы жыйындар жана нааразылык акциялары байма-бай өтүп келатат.

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 5-февралда парламентте сүйлөп жатып, «Ат-Башыда логистикалык борбор салууга жергиликтүү эл каршы эмес, элди социалдык тармактардагы 20-30 киши эле дүрбөтүп жатат» деп айткан.

Ат-Башыдагы чек арага жакын аймакта борбор куруу долбоорун ишке ашыруучу «Ат-Башы Кыргыз-Кытай эркин соода аймагы» ишканасына кытайлык Лю Ин жана кыргызстандык Эмилбек Абдыкадыров ээлик кылат. Кыргыз ишкеринин айтымында, логистикалык борборду салыш үчүн Лю Ин 280 миллион доллар каражатты түз инвестиция кылат. Башкача айтканда, мамлекеттен эч кандай кепилдик келишимдери жок.

22-январда Эмилбек Абдыкадыров ишкер Аскар Салымбеков баш болгон коомдук ишмерлер менен бирге басма сөз жыйынын өткөрүп, эл арасында тараган каңшаар кептерге жооп берген.

Абдыкадыров социалдык тармактарда тараган «Кытайга жер сатылды, борбор курулса Кытайдын жумушчулары каптайт» деген сөздөр жалган экенин белгилеп, кытайлык ишкер менен бардык шарттар ачык сүйлөшүлгөн деп ишендирүүгө аракет кылган жайы бар:

Эмилбек Абдыкадыров.
Эмилбек Абдыкадыров.

«"Жерди Кытайга берип салыптыр" деп жатышат. Таптакыр андай эмес. Мамлекет бул жерди «Нарын» эркин экономикалык аймагына бөлүп берген. Алардан биз 49 жылга ижарага алдык. Экинчиден, «ошол жакта кытайлар көп иштейт экен» деп жатышат. Миграция мыйзамы боюнча сырттан келген инвестордун өлкөсүнөн 20% гана жумушчу иштей алат. Мен инвесторго бул мыйзамды айттым, ал «сырттан 5% гана жумушчу келет» деди. Ал жумушчулар адистер болот».

Экономикалык саясат боюнча эксперт Базарбай Мамбетов элдин бийликке болгон ишеними төмөн болгондуктан ушундай нааразы пикирлер жаралып жатат дейт:

«Алар «кен байлыктарыбызды кытайлар басып алышат» деп кооптонуп жатышат. Албетте, өкмөт керектүү чараларды көрүп, нааразы болуп жаткандарды тартипке чакырып койсо болот. Бирок андай кадамды жасоого эч кимдин эрки жетпей жатпайбы. Тартипке келтире албай жатканы, мыйзамдын жакшы иштебегендиги элди көчөгө чыгарууда».

Ал эми коомдук ишмер Ишенбай Кадырбеков Ат-Башыда экономикалык күрөш болуп жатат деп эсептейт.

«Ат-Башыдагы долбоорду токтотууга кызыккан башка да күчтөр бар. Бүгүнкү нааразылык акциясы ошолордун аракети болуп жатканы көрүнүп турат. Бул жерде бийликтин чабалдыгы - элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүүдөн аксап калды. Ал эми долбоорго каршы чыгып жаткан күч бул жагынан активдүү болду. Эгер алар элге акча таратса мен таң калбайм деле. Анткени Ат-Башыда курулушу пландалып жаткан логистикалык борбордун келечеги кең. Ошондуктан бизнес чөйрөсүндө атаандаштык пайда болуп, кимдир-бирөөнүн чөнтөгүнө зыян алып келбесин деген айрымдардын ою бар экени оркоюп эле көрүнүп турат».

Ал эми курулушка каршы чыккандар логистикалык борбор үчүн ижарага берилген аймак жайыт экенин белгилеп, кийин ал Кытайга биротоло өтүп кетет деп чочулашат.

2000-жылдардын башынан бери эле жергиликтүү бийлик Ат-Башыга соода терминалы салынарын билдирип, инвестор издеп келет. Учурда логистикалык борборду салууга бел байлаган инвесторлордун акчасы канча жылда өзүн актайт? Ишке кирсе мамлекеттик казынага канча салык төгө алат? Ушул сыяктуу экономикалык негиздемелер айтыла элек.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлоочулардын тизмеси териштирилет

Иллюстрациялык сүрөт.

Башкы прокуратура Ош шаардык кеңешине шайлоонун алдында добуштарды сатып алуу аракети боюнча сотко чейинки өндүрүш башталганын жарыялады.

Ош шаардык ички иштер башкармалыгы «Шайлоочулардын добушун сатып алуу» беренесинин негизинде ишти бирдиктүү реестрге каттап, сотко чейинки өндүрүш башталганы жарыяланды.

Башкы прокуратуранын өкүлү Жоомарт Максатбеков жапырт каттоого тургузууга байланыштуу иш боюнча тергөө жүрүп жатканын белгиледи:

«Буга чейин бир нече басылмалар Оштогу жогорку окуу жайларда айрым декандар, окутуучулар жана үгүттөөчүлөр студенттердин паспортторун чогултуп, шаарга каттоого тургузууга мажбурлап жатышканын жазышкан. Шайлоого катышкан студенттерге окууларында жеңилдиктер берилери айтылып, акча да сунушталган. Ошто шайлоо алдында жарандардын жапырт катталып жаткандыгы тууралуу басылмалар тараткан маалыматтарды изилдөөнүн жыйынтыгында, бул иш боюнча сотко чейинки өндүрүш башталып, 2020-жылдын 12-февралында Ош прокуратурасы Паспорттоштуруу жана жарандарды каттоо бөлүмүнүн башчысына мыйзам бузууга жол бербөөнү эскертти».

Буга чейин маалымат каражаттарында жана парламентте Ош, Каракол жана Токмок шаарларында жергиликтүү кеңештерге шайлоонун алдында жарандарды жапырт шаардык каттоого коюп, добуштарды алдын ала сатып алуу аракеттери жүрүп жатканы тууралуу маселе көтөрүлгөн. Мыйзам жарандардын туруктуу жашаган жерин эркин алмаштырып, каттоого турууга уруксат берет.

Ал арада 17-февралда Ош шаарында бир үйгө 1300 киши катталганы маалым болду. Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасынын орун басары Тилек Батырканов Борбордук шайлоо комиссиясынын (БШК) жабык өткөн жыйынында айткан. Бирок үйдүн ээси, үйдүн дареги – жеке маалымат деп эсептелгендиктен алар кайсы дарекке катталганы ачык айтылган жок.


Быйыл 12-апрелде өтчү жергиликтүү кеңештерге добуш берүүчү шайлоочулардын баштапкы тизмеси түзүлгөнү белгилүү болду. Ага 340 479 шайлоочу катыша алат.

БШК төрайымы Нуржан Шайлдабекова жапырт каттоого койгон учурлар айтылган менен шайлоочулардын тизмесинде олуттуу өзгөрүүлөр болбогонун билдирди:

«Шайлоочулардын тизмесиндеги быйыл январь айындагы динамика менен өткөн жылы октябрь-ноябрь айлардагы тизмени салыштырганда көп деле өзгөрүү болгон жок. Азыр миңдеген адамдар каттоого тургузулганы айтылып жатпайбы. Бирок мыйзамдын талабы боюнча, каттоосун өзгөрткөн жарандардын паспорттору алмашпаган учурда, алар шайлоо тизмесине киргизилбейт. Шайлоочу катары ошол жергиликтүү жамааттын мүчөлөрү гана ага катыша алышат. Ал эми жергиликтүү жамааттын мүчөлүгү анын паспортундагы дареги көрсөтүлгөн белги менен аныкталат. Бирок биз ошондой аракеттер болуп жатканын байкадык. Анткени бир батирге 50-60 адам каттоого тургузулса, бул албетте будамайлоо».

Мыйзам боюнча шайлоо укугу бар, катталган жерине жараша жана биометрикалык каттоодон өткөн жарандар добуш берүүгө катыша алат. Бирок БШКнын айрым мүчөлөрү Нуржан Шайлдабекованын жүйөсүн жокко чыгарып, шайлоочулардын тизмесине киргизүүдөгү эски жана жаңы паспорттогу айырмачылыктарды мисал келтиришти.


БШКнын мүчөсү Атыр Абдрахматова берилген маалыматтар эки ача чыгып жатканын билдирди. Анын айтымында, Мамкаттоонун маалыматы боюнча Ошто өткөн бир жарым айда 36 миңден ашуун адам шаарга каттоого тургузулган. Атыр Абдрахматова алардын арасынан жаңы үлгүдөгү паспорт менен каттоого тургандарды шайлоо тизмесине киргизбей койгонго мүмкүн эместигин айтты:

«Каттоого тургандардын арасынан 8 миң жарандын биометрикалык паспорту бар экен. Ал эми 28 миң адам эски ички паспорту менен каттоого туруптур. Жаңы биометрикалык паспорту барларды каттоого тургузганда алардын паспортун алмаштыруунун зарылдыгы жок. Мамкаттоо кызматкери ошол жерден эле электрондук тутум аркылуу менчик ээсинин макулдугу менен, жарандын жеке арызынын негизинде каттоосун өзгөртөт. 8 миң адамды шайлоо тизмесине киргизбей койгонго мүмкүн эмес. Ал эми калган 28 миң адам эски паспортторун алмаштырышы керек. Болбосо, алар тизмеге киргизилбейт».

«Десанттар» арабөк калбайбы?

Өткөн аптада парламентте Ош шаарында мамкаттоонун айрым кызматкерлери өз үйүнө же жакындарынын турак жайына сырттан келген 400-500 жаранды каттоого алган учурлар тууралуу маалыматтар чыккан. Депутаттар муну текшерүүнү талап кылып, аны көз боёмочулук катары карашкан. Бирок Мамкаттоонун төрагасынын орун басары Тилек Батырканов жарандар өз үйүнө канча адамды каттоого тургузса да, ага чектөө жок экенин айтып, жооп кайтарган.

Жанар Акаев.
Жанар Акаев.

Депутат Жанар Акаев айрым саясий партиялар жарандарды шаарга каттоого турууга кызыктырып, аларды алдоонун аягы жакшы эмес экенин эскертти:

«Азыр айылда 90 пайыздан ашуун адамдын үйлөрүнүн техпаспорттору жок. Аларды алдап, азыр паспортторун алып, шаарга каттоого тургузуп жатабыз. Партиялар шайлоо бүткөндөн кийин аларды «чыгып кете бергиле» деп коюшат. Анда алар көчөдө калышабы? Жарандар паспортторун берерден мурун өздөрү да ойлонушу кажет. Алар паспортторун көтөрүп алып каякка барышат? Техпаспорттору жок жарандар кийин каттоого шаарга тура алышпай же шаарда кала алышпай, кыйналышат. Биз аларды алдап, шайлоого добуш бердиртүү үчүн паспортторун чогултуп, кыйнабашыбыз керек».

Быйыл 12-апрелде жергиликтүү кеңештерге шайлоо Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ысык-Көл, Чүй, Ош облустарынын аймактарындагы 26 айылдык кеңеште жана Каракол, Балыкчы, Токмок, Ош, Майлуу-Суу шаардык кеңештеринде өтөт.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Пушкиндин «Көрүстөндөгү ой толгоосу»

Александр Пушкиндин портрети. Автору Орест Кипренский. 1827. Третьяков галереясы.

Улуу орус акыны Александр Пушкиндин «Көрүстөндөгү ой толгоо» аттуу ырын кыргыз акыны Шайлообек Дүйшеевдин котормосунда сунуш кылабыз.

Эмнегедир токтоо тартып, жоошуп кагат жүрөгүм,

Калаабыздын көрүстөнүн мен аралап жүрөмүн.

Мыктылардын баары мында көмүлөрүн билишет,

Маркумдардын баары келип ушул жерде чиришет.

Тээ мурунку өлгөндөрдүн калдыктарын казышат,

Кийинкилер ошол сөөктөр жаткан жерге жатышат.

Көпчүлүгү жүрүм-турум, иши менен таанымал,

Көргөн дагы, көрбөгөн да адамдардын баары бар.

Жатат мында өнөрпоздор, урмат-сыйга канышкан,

Жатат байлар, байлыктарын апкеталбай калышкан.

Эл-жерим деп, ишенимин бузбай таза кармаган,

Адамдар бар эч убакта жамандыкка барбаган.

Айкөлү да, ач карышкыр, түлкү менен арыстан,

Ак-карасын көмө берип, аралашып калышкан.

Сүрөтүндө баары сонун, баары улуу, билбейсиң,

Сүргөн күнүн окуган соң, ушунчалык кирдейсиң.

Өкүмөттүк киши жатат момун, сыпаа, болтойгон,

Өмүр бою көзүн сатып, кошоматка кой сойгон.

Калп каткырып, казынаны каалагандай талаган,

Падышанын аяк-башын күндө беш маал жалаган.

Жатат ууру, ажыдаарлар, пара жегич жаяндар,

Некрологдо ниети таза, кардан аппак адамдар.

Айкелдери граниттен, баалуу таштан, асылдан,

Аза сөздөр же кара сөз, же ыр менен жазылган.

Жазуулары жалтылдаган металлдарга чегилген,

Жер үстү эмес, жалаң гана көрүстөндүк «генийлер».

Кокус көрдөн туруп келсе жазууларын көрүшмөк,

Окуп алып, алар кайра экинчи ирет өлүшмөк.

Көңүл чөгүп… Үч ат чеккен арабаны алдыма

Тарттым дагы, кеч күз эле, жөнөп кеттим айлыма.

Калаадагы көрүстөндөн түшүп чыгып кейишке,

Кайрылдым мен жол боюнда карапайым бейитке.

Жатат мында жайдыр-кыштыр жан тынбаган ойрондор,

Жашап өткөн жаап-жашырбай, болгондорун болгондой.

Булар менен эч кимиңдин болгон эмес ишиңер,

Жатат мында чын Кудайды алдабаган кишилер.

Жалган даңктын далбас уруп тизмесине катталбай,

Жашап өткөн жазмыш дартын жаратканга даттанбай.

Келген кезде ата-эненин үмүт жолун кеңиткен,

Кеткен кезде бул дүйнөнү бир адамга кемиткен.

Эсилдердин сөөгүн козгоп жайы кайра казылбайт,

Эстелик деп бейиттери оор таш менен басылбайт.

Маркумдардын тынч уйкусун шыбактардан туюшат,

Айылдыктар өтүп бара жатып бата кылып турушат.

Өлүм-өмүр бардыгына бирдейлигин тең ойлоп,

Эртели-кеч ушул жерде турат экен жел ойноп.

Көрдүм анан мүрзөлөрдү каптап жаткан ак карды,

Жаз келгенде куштар сайрап, шуулдай турган бактарды…

Которгон Шайлообек Дүйшеев,

Таш-Дөбө айылы, 11-февраль, 2020-жыл.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Диндин саясатка аралашуусунун пайда-зыяны

Архивдик сүрөт.

Кыргызстанда жаздагы жергиликтүү шайлоодо, күздө өтүүчү парламенттик шайлоодо диний ресурс кандай негизде колдонулат? Ага кайсы диний жамааттар катышуусу мүмкүн?

«Азаттыктын» «Биз жана дин» түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышын ушул темага арнап, диндин саясатка аралашуусунун оң жана терс жактарын талкууладык.

Маселени эксперт Канатбек Мурзахалилов менен «Сарасеп» аналитикалык порталынын башкы редактору Эсен Өмүракунов талдоого алышты.

Канатбек Мурзахалилов: - Коомдо «ислам менен демократия бири-бирине карама-каршы келет, экинчиси биринчисине зыян» деген айрым пикирлерди учуратып жүрөбүз. Радикалдуу багыттагы уюмдардын исламды демократияга каршы деп таанытышы, «теократиялык мамлекет демократиядан жогору турат» деп айтышы туурабы же ага каршы кандай жүйөлөрүңүз бар?

Эсен Өмүракунов.
Эсен Өмүракунов.

Эсен Өмүракунов: - Ислам динине демократиянын эч кандай карама-каршылыгы жок. Белгилүү болгондой, демократиянын азыркы кезде иштеп жаткан эң негизги принциптери бар. Биринчиси - эл - бийликтин булагы жана эгемендик да элге таандык. Эл бийликке өз өкүлдөрүн тандайт жана маал -маалы менен аларды алмаштырат.

Экинчиси - бийлик бутактары бөлүнгөн жана бири-бирине болушунча көз каранды эмес болушу. Алар бири-биринен көз каранды болсо, кандайдыр бир бийлик бутагында диктатура пайда болушу мүмкүн.

Үчүнчүсү - мамлекеттик органдар ачык-айкын саясат жүргүзүшү керек. Анткени коом аларды эркин медиа жана коомдук бирикмелер аркылуу тоскоолдуксуз көзөмөлдөй алгыдай болушу керек. Ушул принциптерди башка бир «соодалашууга» кирбей колдонсок, алар исламдын талаптарына каршы эмес. Ислам дининдеги эң туура жашоо кечирген пайгамбарыбыздын жана «адилеттүү башкаруучулар» атыккан алгачкы төрт халифтин доору жогорудагы мүнөздөмөлөргө каршы келген эмес. Төрт халиф тең шайланган.

Азыркы кезде теократиялык башкаруунун формасы Иранда бар. Бул башкарууну «молдокелердин» бийлиги же «диний аалымдардын» бийлиги дейбизби, алар өздөрүн турмуштан алыс экендигин көрсөттү. Жашы улгайып калган, дүйнө таанымы өтө чектелген адамдар коомдун бардык суроолоруна жооп берүүгө аракет кылгандыктан, Иран коомунда жаштардын канча жылдан бери уламдан-улам көтөрүлүшү токтобой жатат.

Теократиялык бийлик сыртынан эч нерсе менен өлчөнбөйт. Ошондой бийликке жалаң эле диний эмес, дүйнөбий өлкөлөрдүн жетекчилери да умтулушат. Бул ислам дүйнөсүндө көп байкалат. Президенттик макамдан сырткары Элбасы, Аркадаг, Раис сыяктуу аталыштар учурайт. Ал эми, христиан дүйнөсүндөгү тоталитардык, жеке авторитардык бийликти орнотобуз деген коомдо деле «саясий кеңеш, мамлекеттик кеңеш» деген сыяктуу мекемелер түзүлүп жатат. Бул мекемелердин жардамы аркылуу бийликте калуу далалаты, башкача айтканда чектелүү гана адамдар бийлик бутактарынын баарын бириктирип, башкарууга болгон аракеттер бар.

Канатбек Мурзахалилов: - Малайзиянын өнүгүп кетишине себепкер болгон төртүнчү премьер-министр Махатхир Мохамад ислам динин өз кызыкчылыгына колдонгон саясий күчтөр менен электоралдык жоготууга учураса да бирикпей койгон. Мындай кадамга барууга бул кишиге кандай себептер түрткү болгон?

Исламчылар бийликке келген жана кандайдыр бир ийгиликке жеткен мамлекеттердин эң алдында Малайзия турат.

Эсен Өмүракунов: - Бул аябай жакшы суроо. Анткени исламчылар бийликке келген жана кандайдыр бир ийгиликке жеткен мамлекеттердин эң алдында Малайзия турат. Махатхир Мохамад ислам дининен алыс адам эмес. Жаш кезинен баштап намаз окуп, диндин эрежелерин толук карманган инсан. Малайзия Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Англиянын букаралыгынан чыгып, оторчулук саясаттан кутулуп жаткан кезде малай улутчулдугу аябай козголгон. Кытайлар бул өлкөгө бир-эки кылым мурда келген болсо да аларды келгин деп эсептешкен. Улутчулдук, динчил саясат аябай күчөгөн.

Махатхир Мохамаддын партиясы кытайлардын жана индустардын негизги партиялары менен биригип, «Улуттук фронт» деген альянс түзүшкөн. Ошол учурдагы панисламдык, ашкере улутчул саясат жүргүзгөн топторду четке кагышкан. Аларды бийликке келтирген эмес. Өздөрү бийликке келип, өкмөт түзгөнгө жетишпесе да, алар менен эч кандай коалиция түзгөн эмес. Бул көрүнүш - ошол учурда, ошол коомдо пайда болгон феномен. Анткени Малайзиянын жарымына жакын калкын кытайлар түзөт жана экономикалык кирешенин жарымынан көбү да ушул улуттун колунда болуп келген. Махатхир Мохамад тактикалык, стратегиялык көз караштын негизинде ушундай саясат жүргүзгөн. Бул өлкөнүн мисалынан биз ислам демократиянын түрдүү багыттары менен ыктуу иштеп, каалган күчтөр менен коалиция түзүп, каалаган күчтөрдү четке кагып, бийликтен четтеткен учурларды көрүп жатабыз.

Канатбек Мурзахалилов: - Шайлоо мезгилинде демократиялык ураандар менен катар эле ашкере диний риториканы колдонуп, өз саясий максатына жетүүнү каалган кишилер же партиялар саясий Олимпке жеткенден кийинки аракеттери кандай болушу мүмкүн?

Эсен Өмүракунов: - Демократияга ислам жамааттары үстүртөн караганы мамлекеттерде чоң түйшүк жаратып келет. Мисал катары үч мамлекетти алсак болот. Суданда «жалпы элдин кызыкчылыгына иштеп беребиз» деп келген исламчылардын өкмөтү бара-бара ашкере исламчылдыкка, анан улутчулдукка алдырып, христиан жарандарын бардык мүмкүнчүлүктөрдөн алыс четтеткен. Анын кесепетинен улам жарандык согуш чыгып, Судан өлкөсү түндүк-түштүк болуп эки чөлкөмгө ажырап, бөлүнүп кеткен.

Андан кийин Египетти карасак болот. Саясий күчтөрдүн кызыкчылыгы менен толук эсептешпей, Египеттин элитасы, аскердик башкаруучулары, олигархиясы менен ымалага келе албай койгонунун кесепетинен Мохаммед Мурсинин өкмөтү шайлоодо элдин көпчүлүгүнүн добушун алып келгендигине карабастан, кадимкидей куралдуу төңкөрүштүн натыйжасында бийликтен кеткен. Азыркы кезде анын артынан ээрчиген жөнөкөй мугалимдер, ишкерлер жана башка жүз миңдеген адамдар камакка, куугунтукка алынган. Элдин добушу менен бийликке келген, бирок элиталар менен мамиле түзө албагандыктын кесепети ушунча адамга тийди.

«Эгерде Эрдоган байып кетсе, ал арам нерсе жеп жатат, билгиле» деген адам Түркиянын, дүйнөнүн эң бай адамдарынын бирине айланды.

Акыркы мисал - Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган жана анын «АК» партиясы. Башында, «эгерде Эрдоган байып кетсе, ал арам нерсе жеп жатат, билгиле» деген адам Түркиянын, дүйнөнүн эң бай адамдарынын бирине айланды. Азыркы кезде жеке кызыкчылыктарын коргойм деп жатып ички саясатта да, тышкы саясатта да чоң жоготууларга өзү гана учурабастан, элин, мамлекетин да түйшөлтүп жаткан кези.

Канатбек Мурзахалилов: - Кыргызстан эгемендик алгандан бери диний фактор, айрыкча ислам саясатка түз болбосо да кыйыр түрдө аралашып, түрдүү формада колдонулуп келе жатканы жашыруун эмес. Ушул өңүттө байкоо жүргүзүп келе жаткан эксперт катары диндин саясатка аралашуусунун оң жана терс жактарын санап бере аласызбы?

Эсен Өмүракунов: - Учурдагы саясий жагынан жигердүү мусулмандарды биздин коомдон сырткары, «башка планетадан» келгендей бөлүп караган эксперттик пикир бар. Негизинен аларды жалпы кыргыз коомунун сыртында кароо туура эмес.

1990-жылдан баштап 70 жылга созулган «дин безер» идеологиядан кутулгандан кийин коомубуз бардык тармактарда, айрыкча экономикада аксаган. Ошол кездеги жаш мусулмандар азыр саясий жактан жигердүү боло башташты. Бирок алар тил жагынан, билим жагынан, тажрыйба жагынан, тарбия жагынан чектелүү. Учурда биздеги аткаруу, мыйзам чыгаруу бийлигиндеги саясатчылар кандай «оорулар» менен ооруган болсо, саясий жигердүү мусулмандардын баары эле ошол «оору» менен оорушат.

Кыргыз коомунда кандай кыйынчылыктар болсо, саясий жактан жигердүү мусулмандар да ошолор менен «ооруйт».

Азыркы кезде алар да түрдүү уюмдарды түзүп, түрдүү жамааттар менен өз кызыкчылыгын коргоп жатышат. Мамлекеттик кызматкерлер бүт иштерди ачык-айкын бүтүрбөй, жең ичинен бүтүргөнгө көнгөн сыяктуу, алар да ушул ыкмага көнүшкөн. Шайлоо убагында добуштарды сатып алуу жана башка шайлоо технологияларына аралашып, өздөштүрүп жүрүшөт. Кыргыз коомунда кандай кыйынчылыктар болсо, саясий жактан жигердүү мусулмандар да ошолор менен «ооруйт».

Оң жагына келсек, 2019-жылы үч-төрт илимий изилдөө иштери менен элет жерлерин көп кыдырдым. Облустук борборлордо болобу, Бишкекте болобу, деги эле бардык жерде мусулмандар, ислам жамааттары элдин арасында кадыр-баркка ээ экендиги сезилет. Себеби, алардын кээ бир ислам эрежелерин кармангандыгы элге үлгү катары кабыл алына баштаганы көрүнөт. Ошол эле убакта, байкасаңыздар, кээ бир жерлерде эл диний ынанымдын негизинде бийликтин арачылоосуна да муктаж. Айрым аймактарда өтө эле радикалдашкан жамааттар өз ишин кызуу жүргүзгөндүктөн, жергиликтүү калк бийликтен кадимкидей эле ортого түшүп, маселени чечүүнү күтүп калган. «Радикалдашууну кандайдыр бир жол менен чектесе болбойбу? Кандайдыр бир туура нукка салса болбойбу?» деп күткөндөр да бар.

Канатбек Мурзахалилов: - Өлкөбүздүн Баш мыйзамына ылайык диний негизде саясий бирикмелердин түзүлүшүнө тыюу салынат. Бирок шайлоолорго конкреттүү динчил адамдын катышуусуна эч кандай чек жок. Быйыл октябрь айына белгиленген парламенттик, ага чейинки жергиликтүү шайлоолорго кайсы диний жамааттардын өкүлдөрү катышат деген божомолдоруңуз бар?

Эсен Өмүракунов: - Кыргыз Республикасында иш жүргүзүп жаткан бардык эле жандуу диний жамааттар белгилүү бир деңгээлде жергиликтүү, парламенттик шайлоолорго катышат. Буга чейин эле катышып, аралашып эле келе жатышат. Муну табигий көрүнүш катары баалаганыбыз туура болот.

Канатбек Мурзахалилов: - Булар кайсы жамааттар?

Эсен Өмүракунов: - Биринчиси - «Таблиги жамаат». Алар жергиликтүү аткаруу бийлиги менен алака түзүп алышкан. Учурда «таблигчилер» аткаруу бийлигине келбесе да көптөгөн мамлекеттик кызматкерлерге өздөрүнүн идеологиясын сиңирген, киргизе алган топ. Ирандын теологиялык типтеги мамлекетинин үлгүсүн айыл өкмөтүнүн башында турган адам колдогонун көрүп мен таң калдым. Бул нерсе алардын идеологиясынын башаты элге ушунчалык деңгээлде кеңири сүңгүп, кирип кеткендигинен кабар берет.

Мындан сырткары, «Мусулман агайындар» уюмунун, башкача айтканда «ихвандарды» айтсак болот. Булар ислам дүйнөсүндөгү эң күчтүү, эң тажрыйбалуу саясий топ экени айтылат. «Ихванчылардын» аракети Кыргызстанда да өтө белгилүү, көрүнүктүү. Диний имараттарды – мечиттер менен медреселерди салышат. Бирок аларга көп көңүл бурушпайт. Бүткөндөн кийин имараттарды башка жамааттардын өкүлдөрүнө тапшырып кетишет. Эң негизги иштеген тармагы - коомдук жана саясий тармак. Көп кайрымдуулук иштерин, жакшылык кылып жатканын көрөбүз. Бирок бул аракеттердин баары тең белгилүү бир деңгээлде шайлоо учурунда ресурс катары колдонулат.

Канатбек Мурзахалилов.
Канатбек Мурзахалилов.

Канатбек Мурзахалилов: - Сиз айткан ушул жамааттардын бийликке умтулушунун эң негизги себептери эмнеде деп ойлойсуз?

Эсен Өмүракунов: - 30 жылга чукулдап келген эгемендик жылдарында саясатчыларда бийлик жүргүзүү боюнча кандайдыр бир тажрыйба бар. Бул кишилердин бийлик сересиндеги орду кайра кайталанып эле келе жатат. Саясаттагы басымдуу көпчүлүгү олуттуу ийгиликке жете албагандыктан, элдин алдындагы аброю аябай эле төмөн түшүп кеткени белгилүү. Ошол эле айылдык, райондук, облустук, республикалык деңгээлде алардын ордун, таасирдүүлүктүн, абройлууулуктун «боштугун» диний жамааттар толтура башташты. Бул багытта акыркы парламенттик шайлоодон кийин, беш жыл аралыгында жамааттардын иш-аракеттеринде кардиналдуу өзгөрүү бар. Мисалы, кээ бир «саясаттан алыспыз» деп өздөрүн көрсөтүп келген жамааттар азыркы кезде тескерисинче: «Шайлоого биз барбаганда ким барат? Мамлекетти, бийликти биз оңдобогондо ким оңдойт? Саясатчылар бир канаттуу эле куш сымал, бир эле дүйнөбий билими бар. Динчил мусулмандар көбөйүп, электорат да көбөйдү. Биздин диний билимибиз, диний тажрыйбабыз болгондуктан, биз эки канаттуу кушпуз. Саясатка кирүүгө акыбыз бар», - деп калышты.

Канатбек Мурзахалилов: - Бул көрүнүш мамлекеттик түзүм үчүн жакшыбы же жаманбы?

Эсен Өмүракунов: - Эгер мамлекет ушул жамааттар менен кызматташпай, жолдорун тосуп, «жүдөтүп», кыска мөөнөттө мыйзамдарды чыгарып, кошуна өлкөлөрдөгүдөй жашыруун иш жүргүзүүгө мажбур кылса, анда алар радикалдуу түргө өнүгүп кетишет.

Кыргызстандагы 30 жылдык эгемендик саясатынын ийгиликтүү жагы диний саясат болду. Ошондуктан азыркы кездеги диний абалды табигый кандай кетип жатса, мыйзам алкагында ушул бойдон кармап туруу зарыл. Мисалы, «9-классты бүтмөйүнчө медресеге киргенге болбойт» деген сыяктуу абалды тескеген (тоскон эмес) мыйзамдарды киргизүү менен абалды бир нукка түшүрүү зарыл. Диний эрежелерди, диний маданиятты мамлекеттин өнүгүшүнө, улуттун өсүшүнө жакшылап колдонуп, иштетсек болот.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалал-Абадда бычакталган аялдар

Иллюстрациялык сүрөт.

Жалал-Абадда күйөөлөрү тарабынан бычакталганы айтылган эки келин ушу тапта ооруканада дарыланууда. Алардын биринин окуясын милиция кокустук катары тергеп жатат. Ал эми мейманканада бычакташкан жубайлардын окуясына байланыштуу келиндин күйөөсү камакка алынган. 

Жалал-Абаддын Сузак районундагы мейманканалардын биринде 7-февралда бычакталып, оор абалда ооруканага жаткырылган бейтаптардын абалы туруктуу. Денесинин бир топ жерлери кесилген 21 жаштагы келин бир жума жандандыруу бөлүмүндө жатып, 13-февралда палатага чыгарылган. Ал эми колу жана мойну кесилген 36 жаштагы эркек киши сынык-жарат бөлүмүнүн атайын палатасында дарыланып жатат. Сузак райондук аймактык ооруканасынын директорунун орун басары Икрам Анарбаев мындай дейт:

Икрам Анарбаев.
Икрам Анарбаев.

«Мойнунун алдыңкы жагы жана колдору кесилген эркек кишини ооруканага кечки саат 11лерге жакын «Тез жардам» машинеси менен алып келишти. 3-даражада көп кан жоготкондуктан абалы оор болчу. Экинчи бейтапты - 1999-жылы туулган аялды жарым сааттан кийин милиция кызматкерлери алып келишкен. Мойнунун арт жагы бычакталып, эки колу тең кесилген. Ичине эки жолу, далы жагынан да бычак сайылган. Боору жаракат алып, ичине кан уюп калган. Көп кан жоготкондуктан алгачкы абалы өтө оор болчу. Учурда экөөнүн тең абалы турукташып калды жана дарыгерлердин көзөмөлүндө турушат».

Милициянын маалыматына караганда, мейманканадагы окуяга байланыштуу Жазык кодексинин «Ден соолукка оор залал келтирүү» беренеси боюнча сотко чейинки өндүрүш иши ачылып, кылмышка шектүү катары аялдын жанындагы эркек камакка алынган. Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз кызматкери Нурдин Жээнтаев учурда кылмышка шектүү бейтапканадагы атайын палатада милициянын көзөмөлү астында дарыланып жатканын айтты:

Нурдин Жээнтаев.
Нурдин Жээнтаев.

«Ушул жылдын 7-февралында кечки саат 10дордо милицияга кабар берилген. Анда Сузак районунун аймагында Ош-Бишкек жолунун боюндагы мейманканада эркек-аял бирин бири бычактаганы айтылган. Ички иштер органдарынын кызматкерлери жеринде барып кароо жүргүзүп, «Тез жардам» аркылуу жабырлангандарды ооруканага жеткиришкен. Учурда козголгон кылмыш ишинин алкагында шектүү катары 36 жаштагы тургун кармалып, райондук оорукананын атайын палатасында дарыланууда. Бул багытта тергөө амалдары жүргүзүлүп жатат».

Сузак районундагы окуя катталган мейманкана. 15-февраль 2020-жыл
Сузак районундагы окуя катталган мейманкана. 15-февраль 2020-жыл

Окуя 7-февралдын түнүндө Сузак районунун Ош-Бишкек жолундагы «Достук» мейманканасында болгон. Бул тууралуу мейманкана жетекчилиги «Азаттыкка» интервью берүүнү каалаган жок. Жабыркаган аялдын апасы Манзура Казыбекова кызын бычактаган киши анын мурунку күйөө баласы экенин айтты. Казыбекова мейманканадагы окуянын чыгышын мындайча айтып берди:

Манзура Казыбекова.
Манзура Казыбекова.

«Мен Орусияда жүргөн кезимде ал адам кызымдын башын айландырып, экинчи аял кылып алган экен. Анын никедеги башка аялы бар экенин билип, кийин ажыраштырып алгам. Азыр алардын ортосунда 3 айлык баласы бар. Мейманканадагы окуя мага табышмак болуп турат. Эмне себептен кызымдын денесине бир канча жолу бычак сайылып, ызы-чуу салып жатканда эч ким кабардар болгон эмес? Мыкаачы кишиден коргонгон кызым мейманкананын терезесинен секирип кутулган экен. Менин оюмча ал киши алдын-ала бөлмөгө бычак алып кирип, атайын даярданган болушу мүмкүн. «Тез жардам» келгенде биринчи ошол кишини, эки сааттан соң гана кызымды жеке менчик машине менен ооруканага алып барышкан. Бардык жагдай жакшылап иликтениши керек».

Сузак райондук аймактык ооруканасы.
Сузак райондук аймактык ооруканасы.

Манзура Казыбекова бейтапканада жаткан кызын мурда да жарандык никедеги бул күйөөсү токмоктоп, укук коргоо органдарына кайрылганын айтты:

«Ал киши буга чейин кызымды уруп койгону боюнча милицияга кайрылганбыз. Соттук-медициналык экспертизанын жыйынтыгы да денесине жараат алган деп чыккан. Бирок иш кандайдыр бир себептер менен жабылып калган. Ошондон кийин кызыма өчөшүп, ушул ишти кылып жатат окшойт».

Жалал-Абад шаарындагы клиникалык ооруканага бычак тийген дагы бир 20 жаштагы аял 11-февралда келген. Дарыгерлер ичине бычак сайылган аялдын абалы учурда туруктуу экенин айтышууда. Шаарда убактылуу жашаган жубайлар дарыгерлерге да, милицияга да эч кандай пикир келишпестик болбогонун, кокустуктан улам эле бычак тийип кеткенин билдиришкен. Облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз кызматкери Нурдин Жээнтаев буларды айтты:

«Шаарда убактылуу батирде жашаган Ноокен районунун тургундары, жубайлар өз ара ойноп жатып, аялдын ичине бычак сайылып калганын көрсөтмөлөрүндө билдиришкен. Бул багытта топтолгон материал «Кокустук» фактысы катары катталып, тергөө иштери жүрүүдө. Жабырлануучу эч кимге доосу жок экенин билдирген».

Мындан мурдараак, 27-январда да жабыркаган келиндин 25 жаштагы күйөөсү сол далысынан бычактан жараат алып, тийиштүү медициналык жардам алып кеткен болчу. Акыйкатчынын Жалал-Абад облусундагы өкүлү Кыял Токтобаева үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуунун жолу катары кылмыш жоопкерчилигин күчөтүү зарыл экенин айтты:

Кыял Токтобаева.
Кыял Токтобаева.

«Үй-бүлөлүк баалуулуктарга азыр эч ким көңүл бурбай жатат. Ал түгүл ата-энелер да балдарын үй-бүлө курууга тарбиялабай койду. Мунун кесепети үй-бүлөдөгү зомбулуктун жана жаштар арасындагы агрессиянын күчөшүнө алып келди. Коомдо «эркек» же «аял» деп бөлбөй, баарына бирдей түшүндүрүү иштерин алып баруу зарыл. Коомчулук, дин өкүлдөрү, өкмөт комплекстүү түрдө иш алып барышы керек. Бул багытта ата-энелердик жоопкерчилигин күчөтүп, кылмыш кылган адамдын жазага тартылышын мыйзам чегинде камсыз кылыш керек. Былтыр биздин өкүлчүлүккө үй-бүлөлүк зордук-зомбулукка байланыштуу 7 кайрылуу түшкөн».

2019-жылы Кыргызстанда үй-бүлөлүк зомбулукка байланыштуу 8159 арыз катталса, алардын 554ү гана сотко жөнөтүлгөн. 7045 иш тосмо арыз жазылгандыктан кыскартылган. Жалал-Абад облусунун аймагында быйыл бир ай ичинде эле үй-бүлөдөгү зомбулукка байланыштуу 52 учур катталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чоң-Алайда кудалар эрте нике үчүн соттолду

Иллюстрациялык сүрөт.

Чоң-Алай райондук соту 16 жаштагы кызын турмушка берген ата-энени, күйөөсүн жана анын ата-энесин диний ырым-жырымдарды өткөрүүдө нике курагы жөнүндө мыйзамдарды бузгандыгы үчүн эки жыл алты айга эркинен ажыратты.

Сот дагы бир чечим менен жаза чектелген жарандардын ар бирине бир жылдан сынак мөөнөтүн берди. Бул көрүнүш коомчулукта эрте нике тууралуу ар кандай пикирлерди козгоду.

Ош облустук сотунун басма сөз катчысы Бекзат Осмонкуловдун «Азаттыкка» берген маалыматына караганда Чоң-Алай райондук соту 27-январда өткөн акыркы отурумунда дагы бир чечим менен жаза чектелген жарандардын ар бирине бир жылдан сынак мөөнөтүн берди. Ал мындай чечимге кыз күйөөгө өз эрки менен чыкканы, ортодо баласы бар экендиги тууралуу анын көрсөтмөсү негиз болгонун айтты.

«Бул иш боюнча 2020-жылдын 27-январь күнү Чоң-Алай райондук сотунун өкүмү менен айыпталуучулар бардык коюлган күнөөлөр менен айыптуу деп табылып, ал боюнча эки жыл алты айга эркинен ажыратууга чечим чыккан. Жазык кодексинин талаптарына ылайык, соттолуучуларга бир жылга чейин пробациялык көзөмөл дайындалып, алар жазык жоопкерчилигинен бошотулган. Сот отурумунда жабырлануучу өз эрки менен турмушка чыкканын, аны эч ким зордобогонун, учурда бир баласы бар экенин айтып көрсөтмө берген».

16 жаштагы кыз күйөөсү менен никеге 2018-жылы турган. Кылмыш ишин Москва райондук ички иштер бөлүмү ооруканага түшкөн маалыматтын негизинде 2019-жылдын апрелинде козгогон.

Кыргызстанда никеге туруунун расмий курагы - 18 жаш. Жашы жете электерге диний негизде нике кыюуга жол берген тараптар кылмыш жоопкерчилигине тартылып, үч жылдан беш жылга чейин эркинен ажыратылат. Кылмыш-жаза кодексине киргизилген мындай жобо 2016-жылы кабыл алынган. Бирок эки жаш баш кошкон учурда мындай жобо тууралуу маалыматы болбогонун билдиришти.

«Биз 2016-жылы таанышканбыз. Экөөбүз айылдашпыз. Ата-энебиз да биздин сүйлөшүп жүргөнүбүздү билет эле. Эки жактын макулдугу менен баш коштук. Аялымдын жашы жете электе үйлөнгөнбүз. Мен буга чейин мыйзам бузганымды билген эмесмин. Качан гана сот иштери башталганда түшүндүм. Азыр жашообуз жакшы, ортобузда бир кызыбыз бар», - деди күйөөсү.

Оштогу «Ак-Жүрөк» кризистик борборунун юристи Махира Гайнанова жаштар баш кошордо Үй-бүлө кодекси менен таанышып чыгышы зарыл деп эсептейт. Ал эрте үй-бүлө куруунун оң жана терс жактары тууралуу ой бөлүштү:

«Азыркы жаштар Үй-бүлө кодекси жөнүндө такыр билишпейт. Айрыкча айыл жеринде жашагандар. Себеби, аларга мектепте же башка окуу жайларында Үй-бүлө кодекси тууралуу айтылбайт. Биздин кризистик борбор буга чейин Ош шаарындагы мектептерде жана жогорку окуу жайларынын студенттерине Үй-бүлө кодекси тууралуу маалымат берип турчу. Негизи баш кошууну каалаган жаштар Үй-бүлө кодекси тууралуу билиши зарыл. Нике күбөлүгүн албай туруп, имамга нике кыйдырып жашап жаткандар көп. Алар качан гана баласына документ керек болгондо расмий никеге турушат. Же турмушу болбой ажырашып кетишкенде Үй-бүлө кодексин окушат».

Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигинин гендердик маселелер боюнча бөлүм башчысы Роза Бекматова Кыргызстанда өткөн жылдарга салыштырмалуу эрте никеге туруу 5 пайызга кыскарганын билдирди. Роза Бекматова жону жука үй-бүлөдөгү кыздар эрте турмушка чыгарын кошумчалады.

"Кыздардын эрте турмушка чыккан учуру бизде жок эмес, бар. Алар социалдык жактан аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн кыздары болуп жатат. Айыл жеринде 14%, шаарда 9% эрте турмуш куруу аныкталган. Буга чейинки иликтөө эрте нике Талас облусунда көп катталганын көрсөткөн. Бирок бул көрүнүш өткөн жылдарга салыштырмалуу азыр 5 пайызга кыскарды. Эрте никеге бөгөт койгон мыйзам чыкты, аны элге түшүндүрүү иштери да жүрдү".

Психолог Гүлнара Онкошованын айтымында, эрте турмушка чыккан кыздар үй-бүлөлүк зомбулукка туш болгондо гана кайрылышат. Алар турмуш курууга али даяр эмес экенин кийин билишет. Гүлнара Онкошовага бир айда 20га жакын кыз-келин психологиялык жардам сурап кайрылат.

«Кайрылгандардын көпчүлүгү жаш кыз-келиндер, - дейт адис. - Алар «мен эрте турмушка чыгып алдым» деп турмушка чыккандан кийин эле кайрылышпайт. Качан гана үй-бүлөлүк зомбулук көргөндө, үч-төрт балалуу болуп калганда кайрылышат. Алар турмушка психологиялык, физиологиялык жактан даяр эмес экенин билбей жатышат. Жаш кыздар турмуш кургандан кийин күйөөсүн күткөнгө, үй-тиричилигине, мамилеге даяр эмес да. Жаш кыздарды турмушка узатып жаткан ата-энеде чоң күнөө бар. Ата-эне кызынын келечегин ойлобой туруп турмушка узатып жатат».

Оштогу укук коргоочу Нурлан Капаров кыздарды эрте турмушка узатууну жапайычылык катары сыпаттады. Ал ушу тапта Ошто жыныстык зомбулук көргөн 16 жаштагы кыздын иши боюнча сот отурумуна катышып жатканын билдирди:

«Бизде эскичил заман жоголгон. Илгеркидей болуп азыр жаш кызды турмушка берүү - бул жапайычылык. Бул Кыргызстан үчүн жат нерсе. Мен азыр катышып жаткан сот отурумунда кыздын укугу толук корголуп жатат. Бул соттук отурумдун жыйынтыгы чыга элек. Иштин аягына чейин көзөмөлдөп турабыз. Жаш кыздын укугу корголот деп ишенем, эгерде мүчүлүштүк болсо Жогорку сотко кайрылабыз».

Чоң-Алайда турмуш курууга жаш курагы жете элек кыз менен анын күйөөсүнө нике кыйган имам каза болгон. Ош облусунун казысы Самидин Атабаев буга чейин облус аймагында имамдар эрте нике кыйган учурлар болгонун айтты. 2019-жылдын июнь айынан тартып Кыргызстанда имамдар баш кошкон жарандарды нике журналына каттай баштаган. Ошондой эле имамдарга шарияттык никени катташ үчүн дин кызматкерлери үйлөнүп жаткандардын паспортун талап кылып, 18 жашка толгондорго гана нике кыя алары эскертилген. Ош облусунун казысы Самидин Атабаев жаштар никеге турардан мурда «нике тууралуу түшүнүк» алышы зарыл деп эсептейт.

«"Кимде-ким жашы жете электерге эрте нике кыйып койсо мыйзам алдында жооп берет" деп бардык имамдарга айтканбыз, - деди казы. - Бирдиктүү нике журналын муфтият иштеп берген. Анда бардык талаптар бар. Нике журналы Оштогу бардык имамдардын колуна жеткен. Нике журналы чыга элек кезде имамдарыбыз жашы жете электерге нике кыйып койгон учурлар болгон. Анда имамдар жөн гана сурап коёт эле «жашы канчада» деп. Азыр дээрлик эрте нике кыйган учурлар токтоду. Бирок жаштарыбыз үйлөнөрдөн мурда нике, чогуу жашоо тууралуу кенен түшүнүк алышы керек. Ошондо ажырашуу азаят».

Эрте үй-бүлө курган жаштар ушу тапта Чоң-Алай районунда турушат. Алардын бир наристеси бар. Күйөөсүнүн айтымында, алар сүйлөшүп жүрүп, ата-энелердин макулдугу менен баш кошушкан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Өкмөттөгү өзгөрүүлөр, шайлоо «шааниси»

Иллюстрациялык сүрөт.

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (10-16-февраль).

Разаковдун кызматтан кетиши

Бул аптада кыргыз өкмөтүндө кадрлык өзгөрүүлөр уланды. Жума башында коопсуздук жана чек ара маселелерине жооптуу вице-премьер-министр Жеңиш Разаков кызматтан алынды. Ал «Азаттыкка» комментарий берип жатып, иштен кеткен себебин үй-бүлөлүк шарты менен байланыштырды:

«Үй-бүлөдөгү маселелерди калыбына келтирүү керек, ошондуктан арыз жаздым. Чек ара меселеси боюнча түшүндүрүү иштерин жүргүздүк. Жогорку Кеңештин палатасынан да, жалпы жыйынынан да өтүп, түшүндүрүп чыктык. Бул кыйын маселе болгондуктан, жеринде эл менен да түшүндүрүү иштерин жүргүздүк. Менимче, чек араны чечүү маселеси көп жылдарга уланат. Мен баштаган ишти аягына чыгарыш керек беле же жокпу аны кудай билет. Бирок шартка жараша арыз жазып, иштен кеттим», - деди Разаков.


Деген менен чек ара маселелерине байланыштуу Разаковго соңку кездери сын-доомат күчөгөн болчу. Баткенде, Бишкекте өткөн нааразылык акцияларында аны кызматтан алуу талабы да айтылган. Андан сырткары ал мындан бир канча жыл мурун Баткен облусунун ички иштер башкармалыгынын кылмыш иликтөө бөлүмүн жетектеп турганда Тажикстанда кармалып чыкканы тууралуу маалыматтар кайрадан козголо баштаган. Разаков бул сөздөрдү такай жокко чыгарып келет.

Мурдагы вице-премьер-министр Тынычбек Табалдиев Жеңиш Разаковдун кызматтан алынышы күтүлүп-күтүлбөгөн окуя болду деп эсептейт.

Тынычбек Табалдиев
Тынычбек Табалдиев

«Күтүлгөн дегеним, акыркы эки айдан бери Баткен облусунун аймагындагы чек ара маселесинде Разаковдун аты аталып, ага каршы чыккан, аны колдогон да митингдер болду. Райондо өкмөт мүчөлөрү менен болгон жыйында да ага нааразы болгондор чыкты. Ошонун баарына мамлекеттин жетекчиси, өкмөт башчы тарабынан реакция болду го деп ойлойм. Экинчи жагы - биздин Тажикстан менен чек ара боюнча сүйлөшүүлөрдө Разаков өкмөттүк топту жетектеп, мына эми иш алдыга жылат, чечилет деп жатканда кызматтан бошотулушу күтүүсүз болду. Чек ара - мамлекет үчүн эң негизги стратегиялык маселе. Ал бир-эки жылда чечилбейт. Аны кайсы бир деңгээлге алып келгенде жумуштан бошоп калды. Эми анын ордуна жаңы вице-премьер дайындалып, ишти түшүнүп, баштаганча дагы убакыт өтөт, маселенин чечилиши узарат», - деди Табалдиев.

14-февралда Жеңиш Разаков ички иштер министринин мурдагы орун басары Курсан Асановдун иши боюнча алгачкы сот жараянында жабырлануучу катары көрсөтмө берди.

Башкы прокуратура ушул айда Курсан Асановдун иши тергелип бүткөнүн маалымдаган. Анда ички иштер министринин мурдагы орун басарына «Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу», «Кылмыш жасоону уюштуруу же анын аткарылышына жетекчилик кылуу», «Сүйлөшүп алып чогуу кылмыш кылуу», «Кылмышты уюштуруу, шыкактоо жана көмөк» жана «Кылмыш жасоого башка адамдарды көндүрүү» беренелери менен айып тагылган.


Башкы көзөмөлдөөчү орган ошондой эле Курсан Асанов өкүл баласы, журналист Турсунбек Бейшенбеков менен бирге Жеңиш Разаков тууралуу калп маалыматтарды тараткан деп шек саналып жатканын билдирген. Разаков Асановдун иши боюнча сотко көрсөтмө бергени келгенде анын мындай аракетинин себебин билбей турганын айтты:

«Курсан Сатарович менен ортобузда эч качан эч кандай карама-каршылык, тиреш болгон эмес. Иш жана акча боюнча мамилебиз болгон эмес. Анын позициясын түшүнбөйм», деди Разаков.

Жеңиш Разаковдун ордуна вице-премьер-министр болуп буга чейин өкмөттүн Баткендеги ыйгарым укуктуу өкүлү болуп иштеп жүргөн Акрам Мадумаров дайындалды. Анда ыйгарым укуктары буга чейинкиден кыскарганы, мындан ары чек ара маселелерине гана жооп берери маалым болду. Эми күч органдарынын ишине премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев өзү көзөмөл жүргүзөрү айтылды.

Кесиби боюнча ветеринар, 43 жаштагы Акрам Мадумаров президенттин иш башкармалыгында, өкмөт аппаратында эмгектенген, Кадамжай районун, Мамлекеттик кадр кызматын жана Баткен облусун башкарган. Бирок Акрам Мадумаровдун чек ара маселелери боюнча вице-премьерликке дайындалышын дароо эле парламенттин бир катар депутаттары сындап чыгышты.


Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков бийликтин жаңы кадрларды дайындашы өкмөттүн жалпы ишине таасирин тийгизбейт деген пикирде.

«Акыркы күндөрдөгү кадрдык дайындоолордун бардыгы бийликтин «артык кылам деп тыртык кылган» аракети болуп калды. Элдин нааразылыгын жараткан өкмөттү толугу менен кетиргендин ордуна улам бирден министрди кетирүүнү тандап алышты. Бир татыксыз министрди кетирип, анын ордуна андан татыксыз адамды алып келиши ишеним жаратпайт».

Мамкаттоону ким жетектейт?

13-февралда Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы Алмаз Мамбетов күтүүсүз кызматтан алынды. Өкмөт мында дагы жетекчинин иштен алынган себебин так атаган жок. Коопсуздук кеңешинин жыйнында Мамлекеттик каттоо кызматындагы коррупцияга байланыштуу сын айтылган. Жасалма, мыйзамсыз паспорттордун берилиши тууралуу бир катар чуулгандуу окуялар катталган.

Эксперт Алмаз Кулматов бийлик элдин пикирин эске алганын көрсөтүш үчүн ушундай кадамга барды деген пикирге кошулат.

«Менин пикиримде, өкмөт башчылары жакшы кадрларды тандайлы деп, элдин маанайын да эске алып жатса керек деген ойдомун. Биринчиден, чек араны билген, түшүнгөн, чечкен адам деп Мадумаровду тандашса керек. Экинчиден, эл арасындагы буга чейинки маанайды, нааразылыкты эске алып ушул кадамга барышы мүмкүн», - деди ал.


Ал арада Мамлекеттик каттоо кызматын жетектеши ыктымал дегендердин аты атала баштады. Алардын катарында ушул тушта президенттин аппарат жетекчиси болуп турган Досалы Эсеналиев барары айтыла баштады. Айрым бир маалыматтарга караганда Досалы Эсеналиевдин ордуна биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов барышы ыктымал. Бороновдун ордуна өкмөттүн Ысык-Көлдөгү өкүлү Акылбек Осмоналиев келиши мүмкүн. Бирок өкмөт менен аты аталган адамдар мындай маалыматтарды азырынча бышыктап, же төгүнгө чыгара элек.

Мурдагы вице-премьер-министр Тынычбек Табалдиев соңку кызматтык өзгөрүүлөрдү күздөгү парламенттик шайлоо менен да байланыштырды.

«Шайлоого даярдык жүрүүдө. Аймактардын «кураторлору» пайда болууда. «Добуштарды алып берүүгө ким кепилдик бере алат?» деген суроолор чыгууда. «Күмөн санаган жетекчилерди алмаштырабыз» деген пландар коюлууда. Акыркы кызматтык дайындоолордо логика жок. Өкмөттүн мүчөсү, вице-премьер-министр Аскаров «өз каалоом менен кызматтан кеттим» деп арыз берип бошоп жатат. Эки сааттан кийин аны кайра министр кылып көрсөтүүдө. Бул эмне, бала бакчадагы оюнбу? Вицеликтен эмнеге кетти, себеби эмне, ал тармакка тиши өтпөдүбү, себебин айтпайбы? Эң негизгиси мен Аскаровдун резюмесин карап көрсөм, анын Өзгөчө кырдаал министрлигине эч тиешеси жок. Ошондуктан кадрларды шайлоого байланыштырып дайындалууда дегендин чындыгы болуп жатпайбы», -деди Табалдиев.

Мухаммедкалый Абылгазиев башында турган өкмөт 2018-жылдын апрель айында куралган. Ошондон бери биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов, вице-премьер Алтынай Өмүрбекова, ички иштер министри Кашкар Жунушалиев жана саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев гана алмаша элек. Соңку 1,5 жыл ичинде алардан башка министрлердин баары жаңырды.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен Кыргызстан гана өкмөтүн тез-тез алмаштырат. Өлкө эгемен болгон 29 жыл ичинде 29 жолу өкмөт алмашкан.

Шайлоо шааниси

Бул жумада жазында шайлоо өтө турган шаарларда каттоого тургандар көбөйгөнү тууралуу маалымат чыкты. Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасынын орун басары Тилек Батырканов 13-февралда парламентте Караколго 2797, Балыкчыга 489, Майлуу-Сууга 272, Токмокко 6950, Ошко 33 805 жаран аймактардан барып каттоого турганын билдирди.

Мамлекеттик каттоо кызматынын басма сөз кызматкери Адилет Бейшеналиев «Азаттыкка» комментарий берип жатып, документтери толук болсо, ар бир жаран каттоого алынарын, бул жерде эч кандай мыйзам бузуу же чектөө жок экенин айтты.

«Ош шаарына жаңы каттоого тургандар көбөйүп жатат. Мындай көрүнүш бар. Азыркы учурда 10-февралга чейин (1-январдан тартып) 30 миңдей киши жаңыдан каттоого турду. Тиешелүү документтери болсо, ар бир жаран өзүнүн туруктуу жашаган жерин алмаштырууга укуктуу. Ошол эле учурда жаңы дарек боюнча каттоого турууга эч бир чектөө жок. Биринчи кезекте конституциялык укугу бар, эркин орун которууга жана жашаган жерин алмаштырууга».


Анткен менен Жогорку Кеңештеги «Республика-Ата Журт» фракциясынын депутаты Кенжебек Бокоев шайлоого 60 күн калганда добуш берүүчүлөрдүн санын аныктап, Борбордук шайлоо комиссиясынын сайтына жайгаштыруу боюнча эреже сакталбаганын айтып чыкты.

Боршайкомдун төрайымы Нуржан Шайлдабекова мыйзам бузулганын моюнга алып, кечигүүнүн себебин Мамлекеттик каттоо кызматындагы тактоо иштери аягына чыга элек болуп жатканына байланыштырды.

Парламент депутаттары шаардагы бир үйгө жүздөгөн адамдарды каттоого тургуза берүүгө мыйзамда тыюу салынбай турганын белгилеп, муну тескеш үчүн токтом же кандайдыр эреже иштеп чыгуу маселесин көтөрүштү.

Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү Атыр Абдрахматованын демилгеси менен бул маселе тиешелүү органдардын катышуусунда талкууланды. Абдрахматова мындай убактылуу каттоону жергиликтүү кеңештерге шайлоого камынган айрым саясий партиялар атайын уюштуруп жатканын айтып чыккан.

Атыр Абдрахматова
Атыр Абдрахматова

«Бардык органдар, Мамлекеттик каттоо кызматы ар бир жарандын кайсы жерде кааласа ошол жерге барып жашап, каттоого туруу укугу, конституциялык эркиндиги экенин белгилеп жатышпайбы. Албетте, мен буга кошулам. Бирок биз эки жылдан бери Аймактарды өнүктүрүү жылын жарыялап келе жатабыз. Ал эми аймактарды өнүктүрүүгө ким катышат? Ошол жерде жашаган эл катышат да! Мисалы, Бишкекте жашаган киши Токмокто же Ошто кандай маселелер, мүмкүнчүлүктөр бар экенин билбейт. Өз алдынча башкаруу системасынын негизин ошол жерде жашаган адамдар түзөт. Жашаган жерин которууга ар ким укуктуу. Бирок жапырт каттатып, шайлоочулардын санын атайын көбөйтүүгө багытталган аракет болсо, анда ошол эле Ошто, Караколдо же Токмокто чындап жашаган жергиликтүү элдин шайлоо укугун, жергиликтүү маселелерди чечүүгө болгон укугун чектеп жатпайбызбы?», - деди Абдрахматова.

Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ысык-Көл, Чүй, Ош облустарынын аймактарындагы 26 айылдык кеңештин жана Каракол, Балыкчы, Токмок, Ош, Майлуу-Суу шаардык кеңештеринин депутаттарын шайлоо 2020-жылдын 12-апрелинде өтөт.

COVID-19 вирусуна кабылгандар 64 миңге чамалады

Кытайда өпкөнү сезгенткен вирустан өлгөндөрдүн жана ооруну жугузуп алгандардын саны кескин көбөйүп кетти. Ошентип COVID-19 вирусуна кабылгандардын саны 64 миң кишиге чукулдады. Жалпысынан 1 380 адам каза тапты. Дүйнөнүн 30га жакын аймагында коронавируска чалдыккан 565 киши катталды. Кытай бийлиги төрт миңден ашуун бейтап куландан соо сакайганын маалымдады.

Кытайдын вирус адеп катталган Хубэй провинциясында 56 миллион киши карантинден улам эки жакка чыга албай отурат. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму эпидемиядан улам кабатырланууга чоң негиз жок деп билдирүүдө.

«Вирус катталган өлкөлөрдүн саны өзгөргөн жок. «Diamond Princess» кемесиндеги кырдаалды эске албаганда Кытайдан башка жерлерде вирус жугузгандар көбөйгөн жок», - деп билдирди уюмдун аткаруучу директорлорунун бири Майк Раян.

Ал ортодо Жапония илдеттен улам карантинге алынган «Diamond Princess» саякат кемесиндеги айрым улгайган жүргүнчүлөрдү сыртка чыгара баштады. Ал жүргүнчүлөрдүн көбүнүн өнөкөт оорулары бар. Алардан коронавирус табылган эмес.


Элүүдөй өлкөдөн чыккан жүргүнчүлөрдүн арасында төрт казакстандык бар. Казак бийлиги алардын саламаттыгы жайында экенин маалымдады. Түштүк-Чыгыш Азияны кыдырып жүргөн круиздик кеменин 3700дөй жүргүнчүсүнүн кеминде 218инде өпкөнү сезгенткен коронавирус аныкталды.

Ал арада Жапония, Филиппин жана Таиланд сыяктуу бир нече өлкө өз портторуна киргизбей койгон «Westerdam» кемесин жүргүнчүлөрдө коронавирус аныкталбагандан кийин Камбоджа кабыл алды.

Кытайдагы жергиликтүү жашоочулар өлкө башында турган Коммунисттик партияны «кризиске реакциясы жай болуп жатат, так маалымат жок» деп сынга алууда. Бийликтин дарегине мындай доомат авторитардык өлкөдө сейрек айтылат.

Кошмо Штаттардын расмий адамдары да Кытай өкмөтүн эпидемия тууралуу маалыматтарды жаап-жашырбай берип турууга үндөшүүдө. Алар 2002-2003-жылдары SARS оорусуна байланышкан кризисти жөнгө салууда Бээжин көп кемчиликтерди кетиргенин эске салышат. Анда өпкө кагынынан 800гө чукул киши өлгөн, дүйнөлүк соодага чоң зыяны тийген. Муну менен катар Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму Кытай жаңы вирусту аныктоо жана ооздуктоо жаатында жакшы иш алып барганын, башка өлкөлөр алардан үлгү алса болорун белгиледи.

Уюмдун Чукул программалар боюнча аткаруучу директору Майкл Райян Женевадагы брифингде билдиргендей, сасык тумоо күчөп турган чакта жаңы коронавирусту ажыратып диагноздоо өтө татаал. Анын үстүнө Кытай дүйнөдөгү калкы көп өлкө. Уюмдун маалыматына ылайык, окумуштуулар ушу тапта ооруга каршы төрт түрдүү вакцинанын үстүнөн иштеп жатат.

Коронавирустан сактануунун эрежелери
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:28 0:00


Ал тапта Кыргызстанда Кытайдан жаңы келген 123 адам дарыгерлердин көзөмөлүнө алынганы маалым болду. Дагы 591 киши жашаган жериндеги медициналык мекемелердин текшерүүсүнөн өтүп турууга милдеттендирилген.

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда вирусту жугузуп алгандар катталган жок, эпидемиологиялык кырдаал туруктуу.

Акыркы суткаларда өлкөгө сырттан кирген 25 миңден ашуун адам тепловизордун көзөмөлүнөн өткөн. 28-январдан бери Кыргызстанга 7054 адам Кытайдан келген. Алардын ичинен 190у кытайлык жарандар болсо, калгандары кыргызстандыктар.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чейрек кылымдык башкаруу

Коомдук-саясий ишмер Турдакун Усубалиев.

Турдакун Усубалиев - чейрек кылымга жакын социалисттик Кыргызстанды башкарган партиялык жетекчи.

Ал хрущевдук «ала баарда», брежневдик «сенектик» доорунда борбордук бийликке жагып, республиканын социалдык-экономикалык өнүгүшүнө зор салым кошкон инсан болгон.

Атасынын мугалими

Турдакун Усубалиев 1919-жылы Кочкор районундагы Теңдик деген айылда жарык дүйнөгө келген. Анын бабасы айтылуу Калыгул олуя болгонун эскерүүлөрүнүн биринде мындайча эскерген:

Эми Калыгулдун укум-тукумдары - Ногой, Шыгай, Күнтууган. Күнтуугандан - Кененсары, Акидей, Семетей. Кененсарыдан - Усубалы, Усубалыдан окурмандарды терең урматтаган мен, Турдакун.


«Эми Калыгулдун укум-тукумдары - Ногой, Шыгай, Күнтууган. Күнтуугандан - Кененсары, Акидей, Семетей. Кененсарыдан - Усубалы, Усубалыдан окурмандарды терең урматтаган мен, Турдакун. Кененсары атам 34 жашында ооруп калып каза болуптур. Чоң энем Уулкан жаш экен, жесир калат. Элдик салт боюнча Кененсарынын иниси Акидейге күйөөгө чыгат. Акидейдин үч уулу болот. Калыгулдун жана анын туугандарынын укум-тукумдары негизинен Кочкордогу Теңдик айылында жашап жатышат. Бишкек шаарында жана башка жерлерде жашап жаткандарын кошуп айтканда жалпы саны 500 адамдан ашык. Калыгул чоң атабыз жөнүндө анын чөбөрөлөрүнүн бири Бейшен Өкөмбаев жүйөлүү, далилдүү макалаларды басма сөзгө жазып жүргөнүн белгилей кетким келет. Менин атам Усубалы Кененсары уулу 1988-жылы 105 жашында бул дүйнөдөн кетти. Ал эми Акидей болсо 1940-жылдын башында, Улуу Ата Мекендик согуш башталар алдында каза болду. Анын жашы да 90дон ашкан».

Атасы Усубалы Кененсариев сабатсыз адам болгон. Ал кишинин 12 баласы болуп, бирок анын үчөө гана аман чоңойгон. Балага коюлган ысым да аман туруп калса экен деген тилектен улам чыккан болуш керек. Кийин совет бийлигинин убагында Усубалы Кененсариев колхоз башкармасы болуп, бирок тамга тааныбагандыктан уулунун жардамы менен сабатын ачып, иш кагаздарына кол койгонго жетишкен экен. Маанилүү кагаз келип калса мектептеги уулуна барып, анда эмне жазылганын сурап туруптур.

Атасынын билимден өксүп калышынын эсесин чыгарып кийин уулу Фрунзедеги педагогикалык институтта сталиндик стипендия алган саналуу студенттердин бири болгон. Окууну бүтүп келгенден кийин Кочкор айылында мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, кийинчерээк партиялык кызматкерликке көтөрүлгөн. Ушул жерде анын турмушунда олуттуу окуя болуп өтөт. Кочкордогу жападан-жалгыз орто мектептин директору Мусахан Калпа уулун Москвага партиялык окууга жөнөтүшкөндө ал киши үй шартын айтып макул болбой, ордуна мектепте окуу бөлүмүнүн башчысы болуп чогуу иштеп калган кесиптеши Турдакун Усубалиевди сунуш кылган экен. Согуш күчөп турган жылдары чоң борбордон окуу, андагы кыйынчылыктарга карабай билимин улантуу мүмкүндүгүнө ээ болгон партиялык кызматкер улуу Жеңишти Москвадан тосот.

Калыгул олуянын урпагы

Окууну мыкты бүтүп ВКП(б) Борбордук комитетинин аппаратында ишке калтырылат. Чоң борбордо Ленин атындагы Москва мамлекеттик педагогикалык институтун сырттан окуп бүтүрөт. Айтса, Турдакун Усубалиев Москвада иштеп жүргөндө «Кененсариев» деген бирөөнүн колу коюлган «тоголок кат» келет. Анда «Борбордук комитеттин жооптуу кызматында Ормон хандын кеңешчиси, реакционер акын Калыгулдун небереси иштеп жатканы» айтылган экен.

«Кыркынчы-элүүнчү жылдарда КПСС Борбордук комитетинин аппаратында кызматка коюуга тандалган талапкерлер бардык жагынан терең текшерүүдөн кийин гана Борбордук комитеттин катчылыгынын токтому менен бекитилчү. Талапкерлердин өмүр баянына партиялык органдар гана эмес, Мамлекеттик коопсуздук комитеттин (КГБ) органдары да текшерүү жүргүзчү. Толтуруу үчүн берилген анкетада 100дөн ашык коюлган бардык суроолорго жооп жазганым али эсимде. Анкетадагы суроолорго атам-апам, өзүм, аялым, жалпы биздин укум-тукумубуз, чоң ата-бабаларым, жакын гана эмес, алыс тууган-туушкандарым жөнүндө ийне-жибине чейин толук жооп жазган элем. Чоң атам Калыгул ким болгону, кайсы мезгилде жашаганы жөнүндө да толук жазылган болучу. Мени башка талапкерлердей эле, анкетада жазылган суроолорго берген жоопторумдун туура экендигин текшерип чыгышкандан кийин гана Борбордук комитеттин аппаратында жооптуу кызматка бекитүү жөнүндө токтомдун долбоору даярдалып, Борбордук комитеттин катчылыгынын бекитүүсүнө киргизилген эле. Ал жылдары КПСС Борбордук комитетинин аппаратындагы кызматка көрсөтүлгөн кандидатура электен-элекке салып элеп чыгып, терең текшерип чыккандан кийин гана бекитилчү», деп жазган Турдакун Усубалиев.

Сталиндик репрессия күчөп турган 1937-1939-жылдары айылда мугалим болуп иштеп, андан соң Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтунда окуп, жогорку билимге жетишкенден кийин айылдык мектептин окуу бөлүмүнүн башчысы, Кочкор райондук партия комитетинин агитация, пропаганда бөлүм башчысынын орун басары болуп иштеп, ошол жерден 1943-жылы Москвага жогорку партиялык мектептин угуучусу болуп жөнөтүлгөн. Кыргызстанды кыйла жыл башкарчу партиялык ишмердин жылдызы ошентип кан күйгөн согуш учурунда жанып чыга келген.

Кийинки эскерүүлөрүндө Турдакун Усубалиев согушка жөнөтүү тууралуу бир нече ирет арыз менен кайрылганын, бирок аны оорукта калтырышканын жазган. Москвадагы жогорку партиялык мектепти аяктагандан кийин он жыл Турдакун Усубалиев ВКП(б) Борбордук комитетинин пропаганда жана агитация бөлүмүндө инструктор болуп иштеген. Ал кезди Усубалиев чоң канааттануу менен эскерген. Москвада окуп, иштеп жүргөндө китепканаларга, музейлерге, театрларга көп барып, чоң борбордон маданий-интеллектуалдык жагынан аябай байып келгенин атайын белгилеген.

Партиялык кызмат тепкичтери

Он жылдык москвалык турмуш соңуна чыгып, 1955-жылы Турдакун Усубалиев Кыргызстанга келип бир жылга республикалык негизги партиялык басылма болуп эсептелген «Советтик Кыргызстан» гезитинин башкы редактору болуп дайындалган. 1956-жылы аны кайрадан мурдагы көнүмүш ишине, Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетинин пропаганда жана агитация бөлүмүнүн башчысы кылып бекитишкен. Эки жылдан соң партиянын Фрунзе шаардык комитетинин биринчи катчысы, ага улай коомдук иш катары Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин төрагасы кызматын да аркалай баштаган. Мыйзам чыгаруу жыйынын ал кезде Жогорку Советтин президиумунун башчысы жетектечү.

Анан 1961-жылдын 9-майынан тартып Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы, республиканын жетекчиси болуп шайланган. Иштеги кемчиликтери үчүн Исхак Раззаков кызматынан алынып, Москвага которулуп, анын ордун он жыл Москвадан тажрыйба топтоп келген ишенимдүү кадр ээлеген. Турдакун Усубалиев ВКП(б) БКнын аппаратында иштеген кезде кызмат боюнча совет өлкөсүнүн көп жерлеринде болгонун, партиялык уюштуруу иштерине катышканын эскерген жайы бар.

1961-жылдан 1985-жылдын 2-ноябрына чейин созулган узак партиялык башкарууга Михаил Горбачевдун тушунда гана чекит коюлуп, партиялык жетекчилик алмашты. Жооптуу кызматтан алынгандан кийин Турдакун Усубалиев 1993-жылдан 2005-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты болду. Чейрек кылымга жакын убакыт ичинде башынан өткөргөндөрүн эскерген китептерин жазды. Партиянын жетекчилигине сын айткандарга, узак жылга созулган элдик эмгегин баалабагандарга жоопторун жарыя кылды, «горбачевчулардын» дарегине жүйөлөрүн келтирди.

Турдакун Усубалиев республиканы жетектеп турган жылдары аткарылган иштерди санап чыгуу кыйла убакытты алар эле. Өңгөсүнөн да кар калың түшкөн 1968-жылы ак талаалык койчулардын абалын сурап барганын, Кенес-Анархайда кышкы бороонго кабылып, жолдо калып калышканын, ири ГЭСтер менен баш калаадагы ири курулуштардын жүрүшүн көзөмөлдөп, убакыт таап карапайым калк менен жолугушуп, алардын кем-карчын маалында чечип бергенин, болбосо коңшулардын өтүнүчү менен чоң борбордогулар аз жерден Соң-Көлдүн суусун Нарын дарыясына агыздырып ие жаздашканын, бул ишке башынан каршы чыгып, Хрущевке айтып, далилдеп жатып токтоттурганын, ал аз келгенсип ошол эле чоң борбордогу пландоочулар Чаткал өрөөнүнө ири суу сактагыч куруу долбоорун баштап, аны токтотуу бир топ убакты-саатын алганын Турдакун Усубалиев өмүрүнүн соңку жылдарында жазган эскерүүлөрүндө атайын белгилеген.

Коммунисттик идеологиянын сакчысы

Ошол эле кезде Турдакун Усубалиевдин тушунда интернационалдык тарбияга, коммунисттик идеологияга өзгөчө көңүл бурулуп, «орус тилине экинчи эне тил катары» коомдук турмуштагы ордуна өзгөчө артыкчылык берилгени, Сталин өлгөндөн кийин акталган Ж. Абдрахманов, К. Тыныстанов, И. Арабаев сындуу саясий ишмерлердин аты аталбай, эмгектеринин жарыяланышына жол берилбей келгени белгилүү. Ушундай эле тагдырга «Замана» адабий агымынын үркөрдөй тобу туш келип, Молдо Кылыч, Арстанбек Буйлаш уулу, Калыгул Бай уулу, Алдаш Молдонун чыгармалары чыкпай, аты аталышына тыюу салынып келди. Бийликтин саясий куугунтугуна бир топ маданият ишмерлери, илимпоздор, акын-жазуучулар туш келди. Анын себеп-жөнүн Турдакун Усубалиев минтип чечмелеген:

Кыргызстандын бийликте турган төбөлдөрү Калыгулду, Арстанбекти, Молдо Кылычты жамандап каралаганы менен алардын ысымдарын жана чыгармаларын элибиз эч бир унуткан жок.

«Кыргызстандын бийликте турган төбөлдөрү Калыгулду, Арстанбекти, Молдо Кылычты жамандап каралаганы менен алардын ысымдарын жана чыгармаларын элибиз эч бир унуткан жок. Калыгулдун акыл-осуят, насаат сөздөрүн, Арстанбек менен Молдо Кылычтын ырларын улам жаңы муун өздөштүрүп жатпадыбы. Дагы бир учурду эске алыш керек. 1950-жылдан 1960-жылга чейин Кыргызстан Компартиясынын жыйындарынын, Борбордук комитеттин пленумдарынын токтомдорунда «Калыгул, Арстанбек, Молдо Кылыч - реакциячыл акындар» деп далай жолу жазылды. Бул чечимдерди өзгөртүп, жокко чыгаруу өтө кыйын иш эле. Бул акындарды каралагандар, ушунун негизинде илимдин кандидаттары жана докторлору деген «наамдарды» алып, нан таап жашагандар көп эле. Алар өлбөгөн жерде калып, кадимкидей жан талашып, күрөш башташат болучу. Бул болсо республиканын элинин түзүүчүлүк-чыгармачылык менен иштеген, экономика менен маданиятты өнүктүрүү боюнча кызуу жүрүп жаткан негизги кырдаалга сөзсүз тоскоол болмок. Мына ошондуктан биз чуу көтөрбөй эле, акырындык менен улуу инсандарыбыздын ысымдарын элибиздин тарыхында өз ордуна коюуга аракеттене баштадык».

Нукура таланттарды баалоо, мурда жабылып-жашырылып келгендердин чыгармаларын жарыялап, элге берүү, сталиндик репрессиянын курмандыгына айлангандарды актоо, эмгегин элине кайтаруу аракети Турдакун Усубалиев кызматтан түшүп, өлкөгө ачык-айкындык келгенден кийин гана башталды. Турдакун Усубалиев өзүнө чейинки республика жетекчиси Исхак Раззаковдун жолун улап, сталиндик репрессияга кабылгандарды актоого, идеологиялык калыпка сыйбаган өткөндүн мурасын жарыялоого ашыкпай, тарыхый ыңгайын күтүп, Москванын каш-кабагын карап кыйла жылдарын өткөргөн. Ал киши ириде Коммунисттик партиянын идеологиялык камчысын аянбай чапкан идеялык сакчы эле. Хрущев менен Брежневге жалаң мактоо жамгырын жаадырып, ошону менен чоң кызматта узак отурду, коммунисттик жетекчиге тагылган милдетин кынтыксыз аткарды. Турдакун Усубалиев кылымга тете жашап, 2015-жылы дүйнөдөн кайткан.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Спортчу президентке кайрылды

Спортчу президентке кайрылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:56 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG