"Анча мунайды кайдан табышат?". Борбор Азияда жаңы завод куруу сунушу

Борбор Азия дагы бир мунай иштетүүчү ири заводго муктаж. Мындай пикирин Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон август айынын башында Чолпон-Ата шаарында өткөн Борбор Азия өлкөлөрүнүн жана Азербайжандын башчыларынын бейрасмий саммитинде билдирди.

Рахмон биринчи кезекте аймактын ички керектөөсүн жаба ала тургандай ири мунай иштетүүчү завод курууну сунуштады. Анын айтымында, мындай ишкана Борбор Азия өлкөлөрүнүн энергетикалык коопсуздугун чыңдап, күйүүчү майга болгон өсүп жаткан суроо-талапты канааттандырууга жардам берет.

Борбор Азиядагы ири мунай ишканалары

«Келгиле, бүгүнкү күндүн шарттарын эске алуу менен бул өзгөчө маанилүү маселени баарыбыз биргелешип талкуулап көрөлү», — деди Тажикстандын президенти.

Бир караганда бул сунуш логикалуу көрүнөт: Кыргызстан менен Тажикстан импортко келүүчү, биринчи кезекте Орусиядан ташылуучу кара майдан абдан көз каранды. Бирок чынында көйгөй Борбор Азияга күйүүчү-майлоочу продукцияны кайра иштетүүчү ишканалардын жетишсиз болуп жатканында гана эмес.

Борбор Азиядагы ири мунай ишканалары

Аймакта мунайды кайра иштетүүчү ири ишканалар азыр деле бар.

Номиналдык кубаттуулугу боюнча эң ири мунай иштетүүчү ишкана болуп Түркмөнбашы мунай иштетүүчү заводдор комплекси эсептелет. Ал Түркмөнстандын батышында, Каспий деңизинин жээгинде жайгашкан жана теориялык жактан алып караганда жылына 10 миллион тоннага чейин мунай иштете алат. Бирок иш жүзүндө заводдор өз кубаттуулугунун болжол менен жарымын гана пайдаланып жатат.

Түркмөнстандын чыгышындагы Сейди мунай иштетүүчү заводу аймактагы коңшу өлкөлөргө жакыныраак жайгашкан. Анын долбоордук кубаттуулугу жылына 6 миллион тоннаны түзөт, бирок иш жүзүндөгү жүктөмү мындан кыйла төмөн. Быйылкы жылдын биринчи чейрегинде завод 100 миң тоннадан аз мунай иштеткен.

Казакстандын үч ири мунай иштетүүчү заводу Атырау, Шымкент жана Павлодар шаарларында жайгашкан. Келечекте өлкө алардын өндүрүштүк кубаттуулугун олуттуу көбөйтүүнү пландап жатат.

Атырау мунай иштетүүчү заводу өлкөнүн батыш аймактарында өндүрүлгөн мунайды иштетет. Ал дээрлик толук кубаттуулукта иштеп, жылына болжол менен 5,5 миллион тонна мунай иштетет. Жакынкы жылдары анын кубаттуулугун дагы бир миллиондон ашык тоннага көбөйтүү пландалууда.

Казакстандын түштүгүндөгү Шымкент мунай иштетүүчү заводу Кеңкияк – Кумкөл мунай кууру аркылуу өлкөнүн батышындагы мунай кендерине туташкан. Анын кубаттуулугу жылына болжол менен 6 миллион тоннаны түзөт. Ал эми жакынкы жылдары бул көрсөткүчтү эки эсе көбөйтүү мерчемделүүдө.

Казакстан

Казакстандын түндүгүндөгү Павлодар мунай иштетүүчү заводу жылына 6 миллион тонна мунай иштетүү кубаттуулугуна ээ. Ал 1978-жылы пайдаланууга берилген жана негизинен Батыш Сибирден келген мунайга ылайыкталып курулган. Бүгүнкү күнгө чейин завод негизинен Омск–Павлодар кууру аркылуу жеткирилген орус мунайын кайра иштетет. Анын кубаттуулугун жылына 9 миллион тоннага чейин көбөйтүү мүмкүнчүлүгү бар.

Өзбекстанда мунайды кайра иштетүүчү эки ири объект бар. Фергана мунай иштетүүчү заводу менен Алтыарык өндүрүш аянтчасынын долбоордук кубаттуулугу жылына болжол менен 6 миллион тоннаны түзөт. Бирок иш жүзүндө алар мындан кыйла аз көлөмдө мунай иштетишет.

Жылына 2,5 миллион тонна кубаттуулугуна ээ Бухара мунай иштетүүчү заводу чийки мунай менен катар газ конденсатын да кайра иштетет.

Кыргызстан менен Тажикстанда салыштырмалуу чакан бир нече мунай иштетүүчү завод бар. Бирок алардын иштетүү көлөмү аймактык рынокко олуттуу таасир тийгизе албайт.

Жаңы ишканалардан жардам болобу?

Ошентип, Борбор Азияда мунай иштетүүчү кубаттуулук бар болгону менен аймак боюнча текши жайгашкан эмес жана дайыма эле чийки зат менен камсыз боло бербейт. Натыйжада айрым өлкөлөр импорттон көз каранды бойдон калууда.

Мындай көз карандылык өзгөчө Кыргызстан менен Тажикстанда күч. Эки өлкө тең бензиндин олуттуу бөлүгүн башынан эле Орусиядан импорттойт. Кыргызстанда бул көрсөткүч айрым учурларда 90 пайызга чейин жетет, ал эми баасы дүйнөлүк рыноктогудан төмөн.

Орусиянын Украинага каршы кеңири масштабдуу согушу башталгандан бери мындай көз карандылык бир кыйла кооптуу болуп калды. Айрыкча бул жагдай акыркы кезде Орусияда украин дрондорунун чабуулдарынан улам жаралган күйүүчү май кризисинде даана байкалууда.

Тажикстандын Хатлон облусундагы Дангара мунай иштетүүчү заводу негизинен курулуп бүтүп калды. Аны салууга Кытай жардам берди, теориялык жактан жылына 500 миң тоннадан ашык мунай иштете алат.

Чийки заттын жоктугунан завод көп жыл толук иштей албай келген. Мунайды туруктуу жана ыңгайлуу шартта жеткирүү боюнча келишимдер түзүлгөн эмес. Казакстандан, Түркмөнстандан жана Ирандан алуу варианттары каралган, бирок алардын бири да туруктуу негизде ишке ашкан эмес.

Тажикстан

2025-жылы Дангара мунай иштетүүчү заводу сыноо режиминде иштей баштаганы кабарланган. Бирок чийки затты үзгүлтүксүз жеткирип туруу кепилдиги болбосо анын туруктуу кирешелүү иштеши кыйын болорун дүйнөлүк энергетика рыногу боюнча талдоочу Борис Аронштейн белгилөөдө.

«Эң негизги маселе – жылына кеминде бир миллиондон эки миллион тоннага чейинки көлөмдө чийки зат менен камсыз кылуу. Эгер мындай көлөм жеткирилип турбаса жана завод толук кубаттуулукта иштебесе, анда инвестициялардын өзүн актоо көрсөткүчү кескин төмөндөйт. Анткени завод жылына бир миллион тоннадан аз мунай иштетсе, чегине жетет да чыгым тарта баштайт», – дейт Аронштейн.

Дангара заводунун тарыхы Борбор Азияда мунай иштетүүчү жаңы заводдорду куруу идеясындагы негизги көйгөйлөрдүн бирин айкын көрсөтүп турат: аларды чийки мунай менен туруктуу негизде кантип камсыз кылуу керек?

Чийки затты жеткирүүнүн талаптагыдай логистикалык чынжырчасынын жоктугу – аймактагы мунай иштетүүчү заводдордун үзгүлтүксүз иштешине тоскоол болгон факторлордун бири. Борбор Азия өлкөлөрүнүн деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгү жок болгондуктан алар Перс булуңундагы мамлекеттер сыяктуу мунайды танкер менен ташый алышпайт. Мындан тышкары, аймактын мунай инфраструктурасынын олуттуу бөлүгү башынан эле Орусиянын жеткирүү жана кайра иштетүү системасына байланып калган.

Дагы караңыз

Глазго университетинин Евразия изилдөөлөрү боюнча профессору, саясат таануучу Лука Анчесинин пикиринде, мурдагы логистикалык байланыштардын үзүлүшү Борбор Азия өлкөлөрүнө жаңы маршруттарды түзүүгө түрткү бериши мүмкүн.

«Маселе деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгү жок Борбор Азиянын географиялык шартында ресурстарды пайдалануу куурларга, сактоочу жайларга жана башка инфраструктурага узак мөөнөттүү инвестиция талап кылганында. Мунун баарына кыска мөөнөттө жетишүү оор. Бирок өлкөлөр бекем аймактык рынок түзө алышмак. Анда, мисалы, Казакстан менен Түркмөнстандагы ашыкча ресурстар Борбор Азиянын өзүн камсыздоого колдонулуп, сыртка экспорттолбой калмак», – дейт Анчески.

Ошондуктан маселе дагы бир мунай иштетүүчү завод курууда эмес. Аймакта салыштырмалуу көз карандысыз күйүүчү май рыногун түзүү үчүн логистикалык байланыштарды өнүктүрүү зарыл. Мисалы, Батыш Казакстандан өндүрүлгөн чийки мунайды керектүү көлөмдө аймактын башка өлкөлөрүндөгү заводдорго жеткирүү мүмкүнчүлүгүн түзүү зарыл. Бул үчүн инфраструктурага инвестиция менен катар мамлекеттер аралык саясий макулдашуулар да талап кылынат.

Орус мунайын аймакта кайра иштетүү канчалык реалдуу?

Азырынча көбүрөөк талкууланып жаткан дагы бир модель бар: Казакстан мунай иштетүүчү үч ири заводунун кубаттуулугун кеңейтүү менен катар төртүнчү завод курууну пландап жатат. Анын болжолдуу кубаттуулугу жылына 10 миллион тонна мунайды түзөт. Май айында бийлик өкүлдөрү долбоордун техникалык-экономикалык негиздемесин даярдоо иштери башталганын билдиришкен.

«Казакстанда төртүнчү ири мунай иштетүүчү заводду куруу долбоору практикалык баскычка өтүүдө. Долбоордун баштапкы техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгуу башталды. Келечектеги ири комплекс жылына 10 миллион тоннага чейин мунай иштете алат деп болжолдонууда. Казакстан келечекте мунай-химиялык кластердин борборуна айланышы мүмкүн болгон ири мунай иштетүүчү комплексти курууга даярдык көрө баштады», — деп маалымдаган Казакстандын Энергетика министрлигинин сайты.

Бирок Казакстандын бул модели да аймактагы мунай иштетүүчү кубаттуулукту көбөйтүү боюнча башка пландар сыяктуу эле бир суроого барып такалат: кошумча чийки мунай кайдан алынат?

Казакстан өлкө ичинде кайра иштеткенден кыйла көп мунай өндүрөт. Бирок өндүрүлгөн мунайдын олуттуу бөлүгү чийки бойдон экспорттолот жана экспорт көлөмүнүн чоң бөлүгү буга чейин түзүлгөн келишимдерге, калыптанып калган каттамдарга байланышкан.

«10 миллион тонна деген чоң көлөм. Казакстан дагы 10 миллион тонна мунайды кайдан табат? Эгер азыр Орусияга дагы ушундай көлөмдөгү бир мунай иштетүүчү завод кошулса, ал да муну камсыздай албайт эле. Азыр алардын өндүрүшү дээрлик эң жогорку деңгээлде иштеп жатат. Казакстандын кендери да максималдуу мүмкүнчүлүктөрүнө жакын иштеп жатат», — дейт талдоочу Борис Аронштейн.

Дагы караңыз

Мунай жеткирүү багыттарынын өзгөрүшү да бул жагдайга таасир этиши мүмкүн. Украина Орусиядагы мунай иштетүүчү заводдорго дрон соккуларын улантып жаткан шартта Москва коңшу өлкөлөрдүн, анын ичинде Казакстандын ишканаларына кызыкдар болушу мүмкүн.

Июлдун аягында Reuters агенттиги Казакстандын Энергетика министрлигине шилтеме берип Астана Москва менен орус мунайын казак заводдорунда кайра иштетүү боюнча сүйлөшүү жүргүзүп жатканын жазган. Максаты алынган продукцияны Казакстандын ичинде сатуу жана анын бир бөлүгүн кайра Орусияга экспорттоо экени маалымдалган. Министрлик көлөм, шарттар же кайсы заводдор катышып жаткандыгы тууралуу маалымат берген эмес.

Бирок, байкоочулардын пикиринде, Казакстандын орус мунайын кайра иштетүүгө же Орусияга күйүүчү май жеткирүүгө активдүү катышуусу Астанага санкциялык жана репутациялык жактан кошумча коркунучтарды жаратышы мүмкүн.

Дагы бир маанилүү маселе бар — күйүүчү май өндүрүүнүн экономикасы. Борбор Азиянын көптөгөн өлкөлөрүндө бензиндин баасы узак убакыт бою мамлекеттик жөнгө салуу, субсидия же Орусиядан келген салыштырмалуу арзан продукция менен кармалып келген. Ошондуктан жаңы мунай иштетүүчү заводдор үчүн күйүүчү майды негизинен ички рынокто сатуу аркылуу ири инвестицияларды кайтарып алуу оңой болбойт.

Натыйжада өндүрүүчүлөрдүн алдында бензинди аймактын ичинде арзаныраак сатуу же көбүрөөк киреше алып келе турган тышкы рынокторго экспорттоо деген эки жол турат.

"Азаттык Азиянын" макаласынын түп нускасы бул жерде