Линктер

шаршемби, 24-июль, 2019 Бишкек убактысы 12:56

Кыргызстан

Ичкиликтер фолклору: Кыз кыңшылатмай, дүрө... (2-бөлүк)

Ооган Памириндеги кыргыздар.

Ичкилик кыргыздарынын өлөң айтуу, “кыз кыңшылатмай” салты, дүрө жана санат ырлары бар. Бул көөнө элдик чыгармачылыктын өзгөчөлүктөрү жана географиясы. (1-бөлүктө алардын ашыглык ырлары чагылдырылган).

Кыргыз адабияты боюнча 2004-жылы чыккан энциклопедиялык окуу куралында “өлөң” оозеки адабияттагы лирикалык текке кирчү жанр экени жана кыргыз улуттук фольклорунда сейрек кездешкен он бир муун өлчөмүндө чыгарылганы айтылып, Алайлык кыргыздардын өлөңүнөн бир үзүндү берилет.

Ошондой эле, өлөң боордош казактардын элдик оозеки чыгармачылыкта, акындар поэзиясында, жазма адабиятында учураганы, көбүнчө тойлордо ырдалганы айтылат.

Калас. Эгер көй кашка диалектолог Жээнбай Мукамбаевдин “Эл ичи- өнөр кенчи” деген 1982-жылы чыккан китебинде:

“Ушул Алай-Памир, Баткен, Лейлек, Жерге-Талга барган сайын “өлөң” деген ырды угабыз. Баарыдан мурда анын кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгынан орун алганына көпкө таңданып да жүрдүк. Чынында кыргыз өлөңдөрү жөнүндө эч сөз болчу эмес”, - деп жазат.

Чынында эле Испайрам өрөөнүн байырлаган кыргыздардын өлөңдөрү жөнүндө да сөз болчу эмес, деп мен атактуу диалектолог-лексикографтын артынан кошумчалайт элем.

Бул кемтикти 64 жаштагы Ахуналы Абыт уулу толуктайт:

Өлөң айтсам, өлөңчү дейт го мени.

Жалгыз жатсам ач бөрү жейт го мени.

Мен бир өлөң айтамын мундай кылып,

Тегирменден чыгарган ундай кылып.

Ашып келдим кең жердин даваныдан,

Сары өтүгүм жыртылды таманыдан.

Алайын деп ак уруп алалвәдим мен,

Жокчулуктун жону каттык заманыдан.

Аш пышырдым жантактын термесине,

Ашык болдум кашыңдын кермесине.

Алты байтал, бир айгыр айдап берип,

Койбос эдем атаңдын бербесине.

Кара сууда каймак жок муз болбосо,

Кой гөшүдө дәәми жок туз болбосо.

Ойноп оюнум канбады жубан менен,

Орто бойлуу өзүңдөй кыз болбосо.

Мен бир мерген болбосмун коён аткан,

Бул дүйнөдө эң эле кыйын экен,

Бир төшөктө бүрүшүп жалгыз жаткан.

Кызыл кыргын дегенде кызыл кырчын,

Кызыктырып сүйлөгөн сөзүң курсун.

Күндүз кирген гәбиңә1 түндө кирбей,

Сыйпалатып коёсуң жүктүн пурчун2.

Өлөң, өлөң дегенде өз эмеспи,

Өспөгүрдүн кыздары кайдан өстү.

Кыркка кирген чагымда кызыктырып,

Жүрөгүмдүн отуну дүүлүктүрдү.

Таштан ташка секирген элик болсом,

Күлүк аттын белиге телик3 болсом мен.

Мен сулуулардын бетине эндик болсом.

Сары өтүгүм жыртылды таманыдан,

Куру калдым жуучунун жәмәнидән.

Той дегенде минемин тору атымды,

Арык болсо минемин боз атымды.

Тойго барып жегеним бир чемирчек,

Келе жатсам чакырат бир келинчек.

Келинчекке барбаган мен эринчек деген экен...

64 жаштагы Ахунали Абыт уулу ырдап жаткан өлөңүн ушул саптары менен аяктады.

Ахуналы аке кесиби боюнча мал доктур. Азыр Кыргызстандын Баткен облусуна караштуу Кадамжай районундагы Марказ кыштагында жашайт. А туулуп эр жеткен жери - Испайрам боюндагы Кара Кыштак айылы.

Ал жогорудагы “Өлөң айтсам, өлөңчү дейт го мени” аттуу өлөңдү атасынан жана чоң атасынан угуп, көкүрөгүнө түйүп алган экен.

please wait

No media source currently available

0:00 0:12:04 0:00

Белгилүү илимпоз, филология илимдеринин доктору, Кыргыз Республикасынын илим жана техника жаатындагы Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты Гүлбара Орозованын өлөң тууралуу түшүндүрмөсү:

- Совет доорунда өлөңгө атайын көңүл бурулган эмес. Бирок элдик оозеки чыгармаларды жыйнаган учурда өлөң ырлары да жыйналып алынган. Ичкиликтер арасында өлөң деген жанр кеңири жайылган. Мунун себеби-ичкилик уруулары эң байыркы урууларга кирет. Алар бир доорлордо Шиберден Балкашка чейин жайылган түрк уруулары ичинде жашап, кыпчактар менен абдан тыкыс аралашып, өлөң кыпчактарда өнүккөн жанр болгон үчүн, өлөң ырлары ичкилик кыргыздарда сакталып калган.

Казактарда стихотворение, стих дегенди өлөң деп коёт. Өлөңдөрдүн кыргыздардын элдик лирикаларынан таптакыр өзгөчөлөнгөн, өзүнө мүнөздүү табияты бар.

Өлөңдөр той-аштарда ырдалып, кыз-жигит ортосунда айтыш катары айтылып өнүккөн. Бүгүн той ырларында айтылбаса да ичкиликтер арасында кеңири жайылган.

Гүлбара Орозова Кыргыз Илимдер академиясынын Чыңгыз Айтматов атындагы Тил жана Адабият институтунун жетектөөчү илимий кызматкери.

Окумуштуу фолклорчу, этнограф Сулайман Кайыпов өлөң айтуу салты кыргыздардын ичкилик урууларында кеңири өнүккөнүн айтып, анын өзгөчөлүктөрүнө учкай токтолду:

- Өлөң радиодо жарыяланган сүйүү ырларыга көп окшобогондуктан, ал бир аз жээрилип, унутулуп калган. Айрыкча өлөңдөр Алайда, Чоң Алайда, Тажикстандын Жерге Тал деген жеринде, Мургабда, Ооганстандагы Памир кыргыздарында, Кытайдын Памир тарабында жашаган ичкилик кыргыздарда айтылат. Анан Ала-Бука тараптан, Сузактан бир-эки мисал табылган.

Өлөң, анан дүрө деп коёт. Өлөңдөрдү келтирип, башынан аягына чейин айткандар: Памир кыргыздары. Өлөң деген ар кандай темада, ар кандай мотивдерди бириктирип, импровизация менен айтыла берген лирикалык ыр. Ал жар-жар сыяктуу тойдо ырдалат.

Даркан изилдөөчү Жээнбай Мукамбаев Сары-Кол өрөөнүндөгү Мургаб районунунун Раң-Көл деген жериндеги үйлөнүү тоюндагы өлөң айтууну минтип сүрөттөйт.

“Күйөө жолдоштор өлөң, ыр айтып киришти. Улам алмак-салмак ырдап жатышты... Ал өлөңдөр ошол тойдогу кары кемпир-абышкаларды да жаш кездеги сүйүүлөргө бөлөдү белем, айтор ким билсин, тунжурап, тээ алыскы күндөргө жетеленип кетишти.

Жаштар болсо, учурдагы сезимдин сезимине оролушуп, дем чачып, кылтыйыңкы уяң мүнөздөрүнөн арыла башташты... Өлөң ыр, бирде жай сапар чексе, бирде сайрандап элирип, тез-тез төгүлүп, удургуган сапарын чегип жатты...

Өлөңчү каш тергич, искекти эле (алар “мочинек” деп да айтышат) төрт сапка батырып, анан кыздын бир кезде “мама” деп эркелеп жүргөн күнүнөн бери айтып кирет. Кечээ эле туюк жака көйнөк (алар “пүтөв жака” дешет) кийген кыз бүгүн минтип бойго жетип, жигитти чымчып сүйлөп калганын козгойт...

Ошондо угуучулар бир дымып, бир тунуп телмирип чыгышат да, арбалып калган абалдан чочуй түшкөнсүп, “оп баракелде!” дегендерин дагы үстөккө-босток кайталап жиберишет”.

Илимпоз-фольклорчу С. Кайыпов Үрүмчүдөгү Манас симпозиумунда. 24-25 Октябрь 2015
Илимпоз-фольклорчу С. Кайыпов Үрүмчүдөгү Манас симпозиумунда. 24-25 Октябрь 2015

Профессор Сулайман Кайыповдун айтымында, Памир кыргыздарында үйлөнүү тою күнү аткарылчу “кыз кыңшымай” деген да салт бар.

- Тойдо никенин алдында “кыз кыңшылатмай” деген бөлүмү болот. Ошонун алдында өлөң ырдалат. Өлөңдөр дүрөгө өтүп кетишет.

"Дүрө" деген бири бирин аябай кордоп айтышат. Анда да эротикалык тема, эротикалык деталдар абдан көп колдонулат. Бул үйлөнүүгө байланашытуу ырдалгандыктан, биринчи күнү нике кыйылган түнү жаштарды психологиялык жактан даярдайт.

Кыргыздар жаштарды турмуш курууга ар кандай поэзия, ыр менен, каймана сөздөр менен тарбиялаган да. Тарбия өлөң аркылуу ишке ашкан да. Аны да уят экен, андай экен - мындай экен деп, жазбай койгондор болгон убагында. Ал өзү уят эмес. Доктор жок болсо, консультация берчү эч ким жок болсо...

Өлөң айтканда дасторконду төрт бурчунан кармап, анын үстүнө чачыласын (алар "чачиле" дешет) чачып турган. Атайын жасалган чачиле боорсок дасторкондун үстүнө чачылат. А дасторконду кармагандар аны утуру силкип турат. Боорсок дасторконду силккенде жерге түшүп, аны ар кимдер терип алат.

Ал тушта беш-алты кыз турмушка чыкчу кыз менен чогуу отуруп алышып, кыңшылап ыйлаган үндү туурап кыңшылашат. Ошо кыздыр кыңшылап жатканда кимдир бирөө өлөңдү абдан келиштирип айтып турат. Ошо кезде турмуш поэзия менен жуурулат.

Сулайман Кайыпов кытайлык кыргыздардын (асыресе ак-тоолуктардын) арасында өлөң айтуу салты сакталып калуусун Кытай өкмөтү огожологонун да белгиледи.

- Кытай өлкөсүндө өлөңчүлөрдү өзгөчө карап, өлөң маданиятын өнүктүрөлү деп, өлөңчүлөргө стипендия беришет. Азыр Кызыл-Суу автономиялуу облусунда белгилүү өлөңчүлөр бар. Алар өлөң айткандыгы үчүн мамлекеттен акча алаттар.

Тилекке каршы Испайрам өрөөнүндө болгон тойлордо өлөң, жар-жар айтуу унутулган.

Ошого Акуналы акедей:

Өлөң деген жоргодой сызып коёт,

Өлөң уккан ач кулак абдан тоёт.

Сен билбесең өлөңдү мен айтайын,

Уул өлөң, кыз өлөң башка болот,

- деп ата-бабалардан калган көөнө мурастарды бапестеп сактап жүргөн ыр жандуу инсандарга таазим эткенден башка чара жок.

Абыт уулу Ахуналы
Абыт уулу Ахуналы

Анда эмесе, Ахуналы Абыт уулу көкүрөгүндө кыттай сактап жүргөн санат ыры:

Эй, ас-салоому алейкум,

Зору-кичик карылар!

Аман болгун бәәрыңәр!

Акжол байдын тоюнда

Кушубак болуп калыңар.

Сак -саламат жүрүңөр,

Уул үйлөп, кыз берип,

Дүйнө доорун сүрүңөр.

Бир бириңе жакшылар,

Жакшы-жаман әйтпәстән,

Ойноп-күлүп жүрүңөр.

Азыркы заман кең заман,

Бәәрибизгә тең заман.

Заманалар оңолуп,

Дастокондор жәйилип,

Ачылсын кабак-кашыңар.

Тил ырыскы-тиш дөөләт,

Тирилигиң зор дөөләт.

Мал ырыскы -баш дөөләт,

Барчылыгың зор дөөләт.

Кабактын көркү каш болот,

Жолдо жалгыз жүргөндүн

Жованганы4 нас болот.

Акылы жок тентектин,

Катыны бийлеп баш болот.

Тузуңду бергин түзүккө,

Ниети калыс үзүккө5.

Ишиң әсти6 калбасын

Ишенбегин бузукка.

Чабандестер бириксе,

Улактын7 чери жазылат.

Кыз-жубандар бириксе,

Ушактын чери жазылат.

Эңилип сәләм бербесе,

Келинге арман кылбаңар.

Колуңдан ишиң албаса,

Иниге арман кылбаңар.

Жол арбытып баспаса,

Жоргого арман кылбаңар.

Аттууга жөө жете албайт,

Дәрди8 күчтүү жата албайт.

Тууганыңды жаман деп,

Душманыңа качпагын.

Тууру болсо ниетиң,

Тулпар минип ойнойсуң.

Калыс болсо ниетиң,

Каалаганча ойнойсуң.

Калтыс болсо ниетиң,

Кыяматта тойбойсуң.

Эткелеңдүү койлорго,

Эгиз козу не пәйда?

Эри сүйбөс жубанга,

Упа-эндик не пәйда?

Сулуунун көркү гал менен,

Торгой сайрайт таң менен.

Булбулдун көөнү ачылат, оо,

Буралган терек, тал менен.

Оң колуңдун ачуусун

Сол колуң менен кармагын.

Теңтуштардын алдында

Адашпай тилим сайрагин.

Таң калышып карашкан

Балдар келди бул жерге.

Таягын алып элеңдеп,

Ак батамды берем деп,

Тоюна барып көрөм деп,

Чалдар келди бул жерге.

Көк чепкенин көйкөлтүп,

Кәмпирләр келди бул жерге.

Ак жибек кийсе жарашкан,

Сулуулар келди бул жерге.

Отурган әзиз туугандар,

Эртеден кечке ырдай берсем,

Нәәр9 да болбос сиздерге деген экен.

Түшүндүрмө.

Ичкилик диалектиндеги Ә тыбышын туура берүү үчүн а тамгасынын ордуна Ә тамгасы колдонулду. Казак тилиндеги Ә тамгасына же англис тилиндеги [æ] тыбышына окшош айтылат.

1гәбиңә - сөздүн уңгусу гәп, бул жерде - cөзүңө.

2пурчу - сөздүн уңгусу пурч, - бурчун.

3телик - теллик, ичмек, тердик.

4жованганы - сөздүн уңгусу жован, - кубанганы

5үзүккө - сөздүн уңгусу үзүк,- калыска, калыс адамга.

6 әсти - эч, түк, такыр

7улактын - сөздүн уңгусу улак, - көк бөрү

8дәрди - сөздүн уңгусу дәрт, - дәрти, арманы

9нәәр - тамак ("наар алуу" - бир аз тамактануу).

Башка макалалардын толук тизмеси

Кыжалат кылган кыргыз-тажик чек арасы

Кыргыз чек арачылары

Кыргыз-тажик чек арасында дагы ок атылды.

Жаңжалдын токтобой жатышына эмне себеп? Эки тараптуу сүйлөшүүлөрдөн эмне үчүн майнап чыкпай жатат? Чек ара боюндагы чырды ырбатууга сырткы күчтөр кызыкдарбы? Эки өлкө ортосундагы чек ара маселелерин биротоло чечүүнүн ишенимдүү жолдору барбы?

«Арай көз чарай» талкуусуна Баткен облусунун мурдагы губернатору Султан Айжигитов, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлчүлүгүнүн өкүлү Чолпон Бердигулова жана «Коомчулук туруктуулук үчүн» долбоорунун координатору Махмадиор Хасанов катышты.

«Азаттык»: Чолпон айым, соңку маалыматтар менен бөлүшсөңүз. Учурда Ак-Сай, Ворух аймагындагы кыргыз-тажик чек арасындагы абал кандай?

Чолпон Бердигулова: Акыркы көрүлгөн чараларга карабай абал бир аз курчуган, бирок жалпы кырдаал туруктуу десек болот. 22-июлдагы жаңжалдан улам Ак-Сайдан 300дөн ашык жай тургун Баткен шаарына көчүрүлгөн, дагы келип жатышат. Абалды турукташтыруу үчүн жергиликтүү бийлик, күч органдары аракеттерди көрүп жатышат. Бишкектен Жеңиш Раззаков баштаган жетекчилер келип, жеринде уюштуруу, координациялоо иштерин жүргүзүп жатышат.

«Азаттык»: Кыргызстандын вице-премьер-министри, ички иштер министри жаңжал болгон аймакта жүрүшөт, кошуна өлкөнүн жетекчилери менен сүйлөшүү, макулдашуулар болдубу?

Чолпон Бердигулова: Кошуна өлкөнүн жетекчилери менен сүйлөшүүлөрдү тынымсыз жүргүзүп жатышат. Окуя болгон күнү эле Баткен облусунун ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров жерине барып, Согди облусунун жетекчиси менен жолугуп, сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн. Чыр-чатактарды жөнгө салуу, ыктымакка алып келүү боюнча бир топ макулдашууларга жетишишкен. Ага ылайык тиешелүү иш-чараларды көрүшкөн.

Чек арага байланышкан маселелер абдан оор, кыйынчылыктар менен коштолуп келери белгилүү. Биздин облустун жетекчиси кошуна облустун жетекчиси менен бүгүн да сүйлөшүүлөрдү өткөрдү. Аракеттердин акыбети кайтып, бир чечимдерге келерибизге ишеним чоң.

«Азаттык»: Султан мырза, жаңжалдын чыгышына эмне себеп болду деп ойлойсуз? Мурдатан болуп келген чатактын бириби, же эки өлкөнүн президенттери жолугушар алдында кимдир бирөөлөрдүн атайын чыгарган провокациясы болдубу?

Султан Айжигитов: Кечээги жаңжалдын чыгышына мамлекеттик желектин илиниши себеп болгон деп жатышат. Негизги маселе ал эмес, анын тамыры тереңде. Эң башкы көйгөй – чек ара тилкелеринин ушул күнгө чейин такталбагандыгында, аныкталбагандыгында. Эл өз жеринин тарыхын жакшы билет, бирок чек ара сызыгы кайсы жерден өтөрүн билбейт. Талаштуу, тактала элек жерлерге тажиктер улам-улам жылып келатканын эл көрүп турат.

Кошуналар желекти тактала элек жерге орнотуп жатышат, ошондой учкундар жалынга айланып кетүүдө. Биз чек ара сызыгын так аныктап бермейинче мындай жаңжалдар улана берет.

Чек арачылар жаңжал кечки саат беште башталып, атышуу түнкү саат бирге чейин уланды деген маалыматтар беришти. Кечирип коюңуз, ал жакта ок атуучу куралдар кадимкидей колдонулган согуш болуп жатат. Мурда таш негизги курал болсо, эми ок атышуу болууда, азыр абал абдан оор. Мындай кырдаалды качанкыга чейин карап отурабыз?

Албетте, демаркация, делимитация деген узак процесс. Ошондуктан «убактылуу чек ара сызыгы» деген келишимге келүүбүз керек. Ага укуктук негиздер бар. 1992-жылы кол коюлган Алматы, Минск келишимдерине ылайык СССР курамындагы союздук республикалар ошол учурдагы аймактык-административдик чек араларын тааныйбыз, сактайбыз дешкен. Ошол документке таяп «убактылуу келишимге» келсек болот. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө мындай тажрыйбалар бар.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

«Азаттык»: Махмадиор мырза, чек ара бойлорунда жашаган элдин бири-бирине ишеним жаратып, ынтымакта, достукта жашоосу үчүн өкмөттөр ар кандай иш-чараларды өткөрүшөт, эл аралык уюмдардын ар кандай долбоорлору иштейт. Ошолордон майнап, натыйжа чыгып жатабы?

Махмадиор Хасанов: Албетте, ар бир долбоор, иш-чара кандайдыр бир таасирин тийгизет, деп айтсам болот. Элди достукка, биримдикке чакырган биргелешкен аракеттер, түшүндүрүү иштери көп эле болот. Бирок алардын таасири убактылуу гана.

Жаңжалдын токтобой, уланып жатышынын негизги маселесин мен да чек аралардын такталбаганынан көрөм. Биз 2016-2017-жылдары чек арада жашаган эки өлкөнүн жаштары менен көп иштерди жасап келдик. Алардын арасында топторду түзүп, биргелешкен көп иш-чараларды өткөргөнбүз.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Кыргыз-тажик чек арасынын кыстоосу (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:00 0:00
Түз линк

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан Кыргызстанга кайра доомат артты

Кыргыз-казак чек арасындагы өткөрмө пункттардын бири. Иллюстрациялык сүрөт.

Казакстандын Кирешелер боюнча мамлекеттик комитети Кытайдын товарлары Кыргызстан аркылуу Казакстанга жашыруун өткөрүлүп жатат деп жарыялады.

Коңшу өлкөнүн аталган мекемеси жыл башынан бери эле эки миңге жакын аткезчилик фактысы орун алганын билдирди. Кыргыз тарап буга жооп кайтара элек. Деген менен бул Казакстандын биринчи жолку айыптоосу эмес.

Коңшулардын жаңы дооматы

Ошентип аткезчилик боюнча Кыргызстандын дарегине Казакстандын дооматтары жаңы фактылар менен толукталды.

Кезектеги айыптоону коңшу өлкөнүн Финансы министрлигине караштуу Кирешелер боюнча мамлекеттик комитет таратты. Анда 2019-жылдын башынан берки кыргыз-казак чек арасындагы ири мыйзам бузуулар келтирилип, анын себептери көрсөтүлдү.

Казакстан менен Кыргызстандын желеги.
Казакстан менен Кыргызстандын желеги.

Мекеме 22-июлда сайтына жарыялаган билдирүүнүн видео версиясын “Фейсбуктагы” баракчасына да илди.

“Казакстанга өздөрүнүн өнүмдөрүн жеткирүү үчүн аткезчилер түрдүү схемаларды ойлоп табышууда. Анын бир жолу Евразия Экономикалык Биримдигинин аймагына Кыргызстан аркылуу кирүү. Бул жерде заманбап техника жана инспекциялык-көзөмөл комплекстери менен жабдылбаган өткөрмө пункттары көмүскө импортко жылчык берип жатат. Берилген документтерде көрсөтүлбөгөн товарды Кыргызстан аркылуу жашыруун ташылууда. Товарлар жок адамдарга жөнөтүлгөн учурлар да катталды. Кыргызстан тараптан келген жүктөрдү анализдөөдөн кийин, ушул жылдын 1-кварталында жок адамдарга товар жөнөтүү боюнча 1800 факты аныкталды. Бул фактылардан каржылык жоготуу 1 млрд. теңге деп бааланууда”,-деп айтылат билдирүүдө жана видеодо.

Расмий билдирүү камтылган тасмада Кыргызстан тараптан келген аткезчиликке даттанган бир нече казак ишкерлеринин да пикирлери кошулган. Алар Кытайдан жана Кыргызстандан чыгып жаткан мыйзамсыз товарлар казакстандык фирмаларга тоскоолдук жаратып жатканын айтышкан.

“КазЛегПром-Алматы” деп аталган ишкананын директору Меиржан Отарбеков анда жүйөсүн мындайча билдирди.

“Жакын жайгашкан мамлекеттер - Кытай менен Кыргызстандан ташылып келип жаткан контрафактылык товарлардын көбөйүшү бүгүнкү күндө өтө чоң көйгөй болуп жатат. Эгер биздин ыйгарым укуктуу органдар көмүскө импорт маселесин чечсе, биздин бул республикабыздын атамекендик жеңил өнөр жайын өнүктүрүүгө чоң түрткү бермек”,-дейт казак ишкери.

Казак тараптын айыптоосу жөнүндө Кыргызстандын Мамлекеттик Бажы кызматы билдирүү же төгүндөө бере элек. “Азаттык” радиосунун аталган мекемеге басма сөз катчысы Жаманак Мүсүрканов аркылуу жолдогон расмий кайрылуусуна жооп боло элек.

Мамлекеттик чек ара кызматы болсо өткөрмө пункттарда тыюу салынган заттарды гана текшерүү укугу бардыгын, ал эми уруксат берилген товарлардын документтерин Бажы, Салык жана Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү кызматтарынын адистеринен куралган мобилдик топтор текшерерин билдирүүдө. Ага карабай чек ара кызматынын өкүлү Гүлмира Бөрүбаева чек ара бекеттеринде казак тарап белгилеген инспекциялык-көзөмөл комплекстери жоктугун мойнуна алды.

“Кыргыз-казак чек арасында 12 өткөрмө пункттун сегизи учурда иштейт. Калгандары эми ачыла турганы буга чейин макулдашканын билесиз. Аларда инспекциялык-көзөмөл комплекстери жок. Менимче Евразия экономикалык биримдигинин эрежелерине ылайык, алар жакын арада коюлат болуш керек. Ал эми Кытай менен чек арада эки өткөрмө пункту бар. Аларда инспекциялык-көзөмөл комплекстери жабдылган, бирок толук иштей элек. Бул экөө пилоттук негизде иштей баштамак”,-деди ал.

Кантсе да коңшулардын дооматы ушуну менен бир нече жолу кайталанып жатат. Доомат мурда үзүл-кесил айтылганы менен 2017-жылы Кыргызстандын ошол учурдагы президенти Алмазбек Атамбаевдин Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевге карата сын-пикиринен кийин күчөп кеткен.

Кыргыз-казак чек арасындагы узун кезек. Текшерүү күчөгөн учур.
Кыргыз-казак чек арасындагы узун кезек. Текшерүү күчөгөн учур.

Оро-пара коңшу өлкө чек арадан өткөрүүнү катаалдаткан. Аны ачуу боюнча сүйлөшүүлөрдө ошол кездеги казак премьери Бакытжан Сагинтаев Кыргызстан менен Кытайдын товар жүгүртүүсүндө жылына 3-4 миллиард доллардай айырма бардыгын айтып, муну Казакстанга жана ЕАЭБге кирип жаткан аткезчилик катары сыпаттаган. Ошол учурдагы Астана, азыркы Нур-Султан шаарында, Ереванда, Ташкентте өткөн ар кайсы платформаларда жыйындарда ушундай дооматтар жаңырган.

Ортодо кыргыз парламентинин депутаты Дамирбек Асылбек уулу баштаган топ Казакстанда аткезчиликке шектелип кармалып, соттолушу да бул талашка май чачкандай болду.

Бийлик аткезчиликти тыя алабы?

Кыргызстандын бийлиги казак тарапты бир нече жолу ийге чакырып, соңунда чек арадагы тартипти жөнгө салуу боюнча жол картасын кабыл алууга жетишкен. Бирок ага карабай соңку эки жылдан бери кыргыз-казак чек арасында кезек утуру узарып, кайра кыскарып келатат. Акыркы билдирүүсүндө да Казакстан Кыргызстан менен болгон өткөрмө бекеттеринде көзөмөлдү күчөткөнүн ырастады.

Искендер Шаршеев
Искендер Шаршеев

Экономист Искендер Шаршеев Кытай менен алакада эки коңшуда тең бирдей кине бар экенин эске салды.

“Дүйнөлүк абройлуу уюмдардын сервистеринде бажыда ким канча алып-сатып жатат, канчасы көмүскө жүрүп жатат, бүт баары катталган да. Так эсеби бар. Ошол маалыматтар Кыргызстандыкы менен да, Казакстандыкы менен да дал келбейт. Айырма өтө чоң. Эки өлкө тең ачык көрсөтпөй жатат. Албетте азыркы шартта Казакстанда күч көбүрөөк деңизчи, маселен чек араны жаап бизге ар кандай таасир көрсөтүшү мүмкүн. Бирок негизи өздөрү да ачык-айкын иштейт, Кытай менен чек арасында аткезчилик жок кылды деп айткандан алысмын”.

Орусиядагы көз карандысыз Евразия аналитикалык клубу Кытай менен соода-сатыкта Кыргызстандын да, Казакстандын да көмүскө жүгүртүүсү көптүгүн белгилеп келет.

Бирок ачык айтып коюш керек, мында Кыргызстандын жагдайы көбүрөөк күмөн ойлорду жаратат. Аталган уюмдун былтыр күзүндөгү баяндамасында соңку 20 жылдагы кыргыз-кытай соодасындагы расмий көрсөткүчтөрдүн айырмасы 50 млрд. долларды түзгөнү белгиленген. Бул аралыкта Кыргызстандын Мамлекеттик бажы кызматы Кытайдан жалпы суммасы 11,64 млрд. долларлык товар келгенин белгилесе, Кытай Кыргызстанга 61, 667 млрд. долларлык товар жөнөткөнүн көрсөткөнү айтылат.

Райымбек Матраимов
Райымбек Матраимов

Ушул кабарлардын фонунда Кыргызстандын укук коргоо органдары бажыдагы аткезчилик жана башка мыйзам бузуулар боюнча акыркы эки жылда он чакты кылмыш ишин козгоп, айрымдары сотко ашты. Бирок өлкөдө аткезчилик темасы козголгондо эле талкуу Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовго барып такалууда. Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган топ аны бул көрүнүштүн башында турат деп айыптап, камакка алууга чакырып келсе, Матраимов өзү муну четке кагып келет.

Жогорку Кеңештин депутаты Ирина Карамушкинанын пикирине орун берели.

Ирина Карамушкина
Ирина Карамушкина

“Албетте аткезчилик мурда да болгон, бирок акыркы эки жылда болуп көрбөгөндөй өстү. Биздин өлкө кичинекей болгондуктан бардык аткезчилик жолдорду чек ара кызматы, бажы кызматы, атайын кызмат, бүт баары жакшы билет. Борбордук жана жергиликтүү бийлик, депутаттар беш колдой билишет. Ал тургай товарды кайсы киши, кайсы көпүрө аркылуу өткөрөрүнөн да толук кабары бар. Бирок бийлик “күнөөсүз кыздай” түр көрсөтүп, биринчи жолу угуп жаткандай мамиле кылат. Эгер жогорку бийликтен “крыша” болбосо аткезчилик да болмок эмес. Маселен акыркы чуулуу аткезчилик фактылары боюнча, же кыргызстандан бараткан ири баңгизат товарынын Германияда кармалышы боюнча президент, же Коопсуздук кеңеши кандайдыр үн каттыбы? Жок. Мунун өзү аткезчилик менен күрөшүү бийликтин колунан келбей калганын көрсөтөт. Туугандык-тааныш билиштик тыгыз орноп калганын түшүндүрөт. Саясий эрк болбосо бул көрүнүш эч качан токтобойт”,-деди эл өкүлү.

Баса, быйыл апрелде орусиялык басылмалар да Москва Кыргызстан менен Казакстандын бажысындагы аткезчилик жана көмүскө схемалар боюнча текшерүүнү күчөткөнүн жазып чыгышкан.

“Интерфакс” агенттиги 10 млрд. рублдин тегерегиндеги көмүскө акча эсепке алынбай калган импортту каржылоого кетип жатканын кабарлаган. Ал каражаттар Кыргызстандын жана Казакстандын ири соода кампаларына, базарларына которулуп жатканы жана аткезчилик товарлар Кытай менен Вьетнамдан ташылып жатканы айтылат.

Ал эми REGNUM басылмасы болсо жашыруун булагына шилтеме берип, “Москва Кыргызстан жана Казакстандын Кытай менен чек арасындагы “чоң жыртыктан” тажаганын” жазган. Маалымат агенттиги бул аймактагы аткезчиликтен улам Евразия Экономикалык Биримдигинин бюджети 1 млрд. доллардай каражатты жоготконун билдирген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

Патрулдук милициянын катаал сынагы

Патрулдук милицияга киргиси келгендер тест тапшырып жатышат. 17-июнь, 2019-жыл.

Бишкекте түзүлө турган Патрулдук милицияга кызматкерлерди тандап алуу сынагынан 102 талапкер өтпөй калды. Арасында Ички иштер министрлигинде (ИИМ) иштеп жаткан 61 кызматкер бар.

Министрлик жарыялаган сынактын биринчи турунан 356 адам өтүп, окуй баштады.

Коомчулукта «жаңы түзүлө турган Патрулдук милицияга кызматкерлерди тандап алуу калыс жүрбөй, комиссиянын мүчөлөрүнө басым болуп жатканы» айтылды. Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгы дооматтарды четке кагууда.

Патрулдук милицияга кызматкерлерди алуу боюнча Ички иштер министрлиги (ИИМ) жарыялаган сынакка катышуу үчүн 1291 киши документ тапшырган. Анын ичинен 1107 киши тестке катышып, тесттен 99 адам өтпөй калган. Ал эми тесттен өткөн талапкерлердин физикалык даярдыгы текшерилип, үчүнчү баскычта комиссия мүчөлөрү менен аңгемелешүү болду. Анын жыйынтыгында 356 адам тандалып алынып, 102 киши сынактан кулап калды. Комиссиянын сынынан өтпөй калган 102 адамдын 61и учурда Ички иштер министрлигинде (ИИМ) ар кандай кызматтарда иштейт.

Патрулдук милицияга кызматкерлерди тандап алуу боюнча комиссиянын мүчөсү, «Жол коопсуздугу» коомдук бирикмесинин директору Чынара Касманбетова ИИМдин кызматкерлери эмне себептен сынактан кулаганын мындайча түшүндүрдү.

Чынара Касмамбетова.
Чынара Касмамбетова.

«Аңгемелешүүдө азыр күч тармагында иштеп жаткандар алардын күнүмдүк жасап аткан иштери боюнча жөнөкөй эле суроолорго жакшы жооп бере албай коюшту. Ошол 61 киши иштеп жаткандыктан өз жумушун так билиши керек болчу. Эми жалпы эле суроолорду берип көрөлүчү деп Конституцияга байланыштуу суроолорду, «биздин премьер-министр ким?» деген жөнөкөй эле суроолорду бердик. Бирок так жооп бере алышкан жок. "Алар өздөрү жасап жаткан иши тууралуу айтып бере албаса, кантип иштейт?" деп, комиссиянын мүчөлөрү төмөн баа бердик».

Тандоо баскычынан өтпөй калган Ички иштер министрлигинин (ИИМ) 61 кызматкеринин арасында Бишкектин жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын учурдагы башчысы Шаирбек Бопонов анын орун басары Мирлан Чалыбаев да бар.

Бопонов Патрулдук милициянын жетекчилигине, Чалыбаев орун басарлыкка ат салышкан. Шаирбек Бопоновдун дагы бир орун басары Мирлан Боёнов Патрулдук милициянын жетекчи орун басарлыгына жактырылды.

Жаңы түзүлчү кызматка жетекчилерди тандап алуунун шарттары кандай болгонун комиссиянын мүчөсү, «Реформалар жана натыйжа үчүн» жарандык бирикмесинин өкүлү Урмат Казакбаев айтып берди.

Урмат Казакбаев.
Урмат Казакбаев.

«Патрулдук милицияда бир жетекчи жана эки орун басары болот. Орун басарлыкка төрт киши талапкерлигин коюп, бирөөнү тандадык. Калган үчөөнүн тажрыйбасы аз экен. Кээ бирлери жөнөкөй эле суроолорго жооп бере албай кыйналып турушту. Ал эми жетекчиликке эч кимди тандаган жокпуз. Анткени жаңылануу болуп жаткандыктан жаңыча көз караштагы адам келиши керек. Азыр иштеп жаткан жетекчинин жооптору (ред: Шаирбек Бопонов) комиссияны канааттандырган жок. Мүмкүн экинчи турда жакшы программа менен келсе өтүп кетет».

Сынактан өтпөй калган жетекчилер азырынча комментарий берише элек. Талапкерлерди караган комиссия 16 кишиден турат. Анын 12си жарандык коомдун өкүлдөрүнөн, калган төртөө Ички иштер министрлигинен кирген. Комиссияны жол коопсуздугу боюнча органды реформалоо үчүн түзүлгөн эксперттик топтун башчысы Тамерлан Ибраимов жетектейт. Комиссияда Бишкек шаардык Ички иштер башкармалыгынын жетекчиси Канат Жумагазиев да бар.

Жарандык активист Шаирбек Маматокторов «дал ушул Канат Жумагазиев комиссия мүчөлөрүнө басым кылып, сынактан ким өтөөр-өтпөсүн чечип жатат» деп айыптап чыкты. Ал Патрулдук милицияны түзүү башынан эле мыйзамсыз иштер менен коштолуп жатканын белгилеп президентке кайрылды.

Шаирбек Маматокторов.
Шаирбек Маматокторов.

«Менде Канат Жумагазиевде да, Шаирбек Бопоновдо да эч кандай ишим жок. Сооронбай Шарипович сиз комиссияны түзүп коюп эле таштап салбай аны көзөмөлдөйсүзбү? Комиссиянын жыйынтыктарын биз көрбөсөк да эч кур дебегенде сиз өзүңүз көрүп ынанып жатасызбы? Анткени президент өзү түзгөн комиссияга өзү жоопкер да. Ээрге отурганда эле ишти туура эмес баштап атышса кантип ишенебиз? Комиссиянын иши бүдөмүк. Ошондуктан Грузия, Украинадагыдай жаңы милицияны көрбөйт окшойбуз. Жөн эле атын өзгөртүп, кызматтарды бириктирип, ажыратып эле отурушат».

Бирок комиссиядагы жарандык коомдун өкүлдөрү Канат Жумагазиев комиссияга басым кылбаганын, тескерисинче чечим кабыл алууда жарандык коомдун атынан келгендердин добушу чечүүчү болуп жатканын билдиришти. Ал эми Жумагазиев өзү комментарий бере элек.

Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын басма сөз кызматынын жетекчиси Тилек Исаев комиссияга айтылган сындарга жооп берди.

Тилек Исаев.
Тилек Исаев.

«Комиссияда бирөө экономикалык жагын, экинчиси саясий тарабын карап, мамлекеттик кызматкерлердин ишине баа бере турган адамдар отурат. Бул комиссия бардык ишке калыс карайт. Ошондуктан алардын чечимине баа бере албайбыз. Алардын чечими акыркы чечим».

Бишкекте түзүлчү Патрулдук милицияга 871 кызматкер талап кылынат. Биринчи турдун жыйынтыгы менен тандалып алынган 356 адам эми үч айлык окуудан өтөт. Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгы калган бош орундарга тандап алуу сынактары кийинки жумада башталарын кабарлады.

Мекеме Патрулдук милиция алгач 2019-2020-жылы пилоттук негизде баш калаада ишке ашып, кийин башка облустарда да иштей баштарын жарыялаган. Бул жолу сынакка күч тармагында иштегендерден тышкары жөнөкөй жарандар да катышты.

Долбоордун жетекчилери Патрулдук милициянын материалдык-техникалык базасы жакшыртылып, кызматкерлердин айлыктары 21 миң сомдон 30 миң сомго чейин болорун убада кылышууда.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Таза сууга жетпеген "өгөй" айыл

Таза сууга жетпеген "өгөй" айыл
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Олимпиадага алгачкы жолдомо колго тийди

Денис Петрашов.

Кыргызстандык сууда сүзүүчү Денис Петрашов Жапонияда өтө турган олимпиада оюндарына жолдомо утту.

Түштүк Кореянын Кванжу шаарында сууда сүзүү боюнча өтүп жаткан 18-дүйнө чемпионатында Денис Петрашов 100 метр аралыкка жарышка чыгып, 87 спортчунун ичинен 28-орунду ээледи.

Ал сууда сүзүүнүн брасс стилинде 100 метр аралыкты - 1 мүнөт 94 секундада сүзүп өтүп, Кыргызстандын рекордун жаңыртты. Ошол эле учурда олимпиадалык нормативди толтуруп, жолдомого ээ болду.

Бул - кыргызстандык спортчуларга 2020-жылы Токиодо өтө турган олимпиада оюндарына берилген алгачкы жолдомо.

Кыргызстандын сууда сүзүү боюнча курама командасы. Түштүк Корея, Кванжу шаары. 22-июль, 2019-жыл.
Кыргызстандын сууда сүзүү боюнча курама командасы. Түштүк Корея, Кванжу шаары. 22-июль, 2019-жыл.

Денис Петрашовдон сырткары дагы үч кыргыз спортчусу мелдешке катышып жатат. Алар да жолдомо утат деп үмүт артып турганын Кыргызстандын сууда сүзүү боюнча улуттук курама командасынын башкы машыктыруучусу Евгений Петрашов “Азаттыкка” билдирди.

«Дүйнө чемпионаты сегиз күн болот. Мелдештин биринчи күнүндө Денис биринчи болуп мелдешке чыкты. Эртең Кирилл Вайс жана Елизабета Рогозина жарышка чыгат. Андан кийин Анастасия Филина да бар. Биз дагы эки же үч олимпиадалык жолдомо алабыз деп үмүттөнүп турам. Бул мелдештен кийин алдыдагы Азия чемпионатында жолдомо алууга мүмкүнчүлүгүбүз бар».

Денис Петрашов 2016-жылы Рио-де-Жанейродо өткөн Олимпиада оюндарына катышкан. Ал кезде 16 жаштагы Денис брасс стилинде 200 метрге жарышка чыгып, 38-орунду ээлеген. 2018-жылы Аргентинада өткөн үчүнчү жаштар арасындагы олимпиада оюндарында 100 метр брасс стилинде сүзүп, күмүш байгенин ээси болгон. Ошол эле жылы Индонезияда өткөн жайкы Азия оюндарында 5-орунду алган.

Быйыл Денис кыргыз спортчуларынын ичинен алгачкылардан болуп олимпиадага жолдомо утуп жатат.

"Мунун өзү чоң жетишкендик" дейт спорт журналисти Гулиза Авазова.

Гулиза Авазова.
Гулиза Авазова.

«Биздин сууда сүзүү спортунун деңгээли дүйнөдөгү башка өлкөлөргө караганда бир топ төмөн. Анткени эл аралык стандарттагы бассейндер жок. Ошого карабай спортчулар сууда сүзүү боюнча олимпиадага лицензия алып жатканы чоң жетишкендик».

Авазованын айтымында, Олимпиада оюндарында жакшы жыйынтык көрсөтүү үчүн мындан аркы машыгууларына жакшы шарттар түзүлүшү керек. Азырынча спортчунун алдыдагы машыгууларынын пландары түзүлүп, такталып жатканын Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт агенттигинин директору Канат Аманкулов «Азаттыкка» билдирди:

Канат Аманкулов.
Канат Аманкулов.

«Денис Петрашовго толук кандуу шарт түзүлгөн. Мындан ары олимпиадага даярдануусуна да машыктыруучулары менен сүйлөшүп, машыгуу пландарына жараша керек болсо чет өлкөдө, алдыңкы спортчулар менен бирге машыгуусуна чейин шарт түзүп беребиз. Кыргызстандагы алдыңкы бассейндерде машыгуусун да пландап жатабыз. Биз бардык спортчуларга жолдомо утушу үчүн шарт түзүп, жолдомо уткандан кийин олимпиадага жакшы даярданышына колдон келген аракетибизди жумшап жатабыз».

Канат Аманкуловдун билдиришинче, кыргыз спортчулары 2020-жылы Токиодо өтө турган Жайкы Олимпиада оюндарына 20дан ашык олимпиадалык лицензия алууга мүмкүнчүлүгү бар. Эң көп жолдомону кыз-келиндер, эркин жана грек-рим күрөшүнүн балбандары алат деп үмүттөнгөндөр жок эмес.

Күрөш түрлөрүнөн алгачкы олимпиадалык жолдомолор сентябрь айында Нур-Султан шаарында өтө турган дүйнө чемпионатында берилет. Анда ар бир салмакта алдыңкы беш орунду ээлеген балбан гана олимпиадага жолдомо алат. Буга чейин Жеңил атлетика федерациясы жөө күлүк Дарья Маслова олимпиадага жолдомо утууга жакын турганын жана күзгө чейин жолдомо аларын билдирген.

Бул спорттун түрүнөн сырткары дзюдо, бокс, таэквандо боюнча да олимпиадалык лицензия алууга спортчулардын мүмкүнчүлүгү жогору экени айтылууда.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек арада тартипти чыңдоо иши күчөтүлдү

Чек арада тартипти чыңдоо иши күчөтүлдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:43 0:00

Кыргыз-тажик чек арасында дагы ок атылды

Чек арада тартипти чыңдоо иши күчөтүлдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:43 0:00

22-23-июлдагы Кыргызстандын Ак-Сай айылынын жана Тажикстандын Ворух анклавынын тургундарынын ортосунда жаңжал боюнча эки тараптуу сүйлөшүүлөр жүрүүдө. Жаңжалдан кийин кыргыз тарап Ворух-Исфара авто жолун жапкан. Тажик чек тарап Кыргызстандын Лейлек районуна кете турган Исфана-Баткен жолун тоскону белгилүү болду.

Вице-премьер-министрлер жолукту

Кыргызстандын вице-премьер-министри Жеңиш Разаков менен Тажикстандын вице-премьер-министри Азим Иброхим жолугуп, чек арадагы абал боюнча сүйлөшүү жүргүзүштү. Бул тууралуу өкмөттүн басма сөз кызматы маалымат таратты.

Эки тарап чек арадагы чырды биргелешип иликтөө боюнча чечимге келишти. Ошондой эле чек ара тилкелерин чогуу кайтарып, эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүү боюнча макулдашты. Учурда жергиликтүү бийлик өкүлдөрү абалды жөнгө салуу боюнча иштеп жатышат.

Чек арадагы окуялар

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, 22-23-июлдагы чек арадагы чырда 17 кыргыз жараны жабыркап, ооруканага жаткырылды. Жабыркагандардын арасында милиция, чек ара кызматкерлери, жергиликтүү тургундар бар.

Ал эми Тажикстандын Ворух кеңешинин Тожикон маалесинин башчысы Гафуржон Жураев кагылышуудан жергиликтүү бир тургун каза тапканын, дагы жети киши жараат алганын “Азаттыктын” тажик кызматына маалымдаган.

Каза тапкан киши 52 жаштагы жергиликтүү мугалим Жалолидин Кароев экени белгилүү болду. Жараат алгандар арасында Согди облусунун Ички иштер башкармалыгынын тергөө бөлүмүнүн башчысы Абдурасул Шомирсаидов да бар.

Ал арада кыргыз-тажик чек ара тилкесинде кырдаал курч бойдон турат.

Исфара – Ворух автотрассасында кыймыл токтотулган. Ошондой эле Тажикстандын жарандары Исфана – Баткен жолун тосуп алышты.

Расмий маалымат боюнча 22-июль күнү саат кечки 17:20 чамасында Ворух айылынын кире беришинде Тажикстандын желектерин орнотуу учурунда эки тарап чырдаша кеткен. Ворух анклавына чектеш Кыргызстандын Ак-Сай айылынын тургундары желектердин орнотулушуна каршы болушкан. Бул чатакта аңчылык мылтыктан ок атылган.

Кыргызстандын Ак-Сай айылынын жана Тажикстандын Ворух анклавынын тургундарынын ортосундагы жаңжал эки өлкөнүн мамлекет башчылары Сооронбай Жээнбеков менен Эмомали Рахмон жолуга турганы айтылып жаткан учурга туш келди.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

Чек ара кызматы чагымга алдырбоого чакырды

Мамлекеттик чек ара кызматынын маалыматына караганда, 23-июлда мекеменин төрагасы Уларбек Шаршеев, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарымдуу өкүлү Акрам Мадумаровдун катышуусунда чек арага канаатташ аймактын элине түшүндүрүү иштери жүрүп жаткан учурда тажик тараптан Кыргызстандын жарандарына карата эки ок атылган.

“Азаттыктын” ошол аймакта жүргөн кабарчысынын айтымында, бир чек ара кызматкери бутунан жараат алды.

“Азаттыктын” тажик кызматынын өкмөттөгү атын атабаган булагына таянып кабарлагандай, 23-июлда саат 16:00лар чамасында “чек ара тилкесинде ок атышуу угулган”. Окуядан тажик милиционери жаракат алган.

Тажикстандын ички иштер министри Рамазон Рахимзода 23-июлда Душанбедеги маалымат жыйынында кыргыз-тажик чек арасындагы кырдаал боюнча маалымат берди. Анын айтымында, эки өлкөнүн өкүлдөрү кырдаалды жайгаруу максатында аракеттерди көрүп жатат.

"Азыркы учурда жеринде Кыргызстан менен Тажикстандын президенттик аппараттарынын жетекчи курамынан турган комиссия маселени карап жатат. Эки өлкөнүн жарандарынын коопсуздугун камсыздоо үчүн бардык аракеттер көрүлүп жатат", - деген тажик министри жабылган жолду ачуу боюнча да сүйлөшүү болуп жатканын кошумчалады.

Ал эми Кыргызстандын Чек ара кызматынын басма сөз өкүлү Сажира Чоколоеванын “Азаттык” радиосуна билдиришинче, мамлекеттик чек аранын бул тилкесинде чек арачылар күчөтүлгөн тартипте кызмат өтөп жатат.

Чек ара кызматы мындан тышкары кошуна өлкөнүн жаңжалды “эки өлкө президенттеринин жолугушуусу алдындагы кыргыз тараптын чагымы” деп айтканына жооп кайтарды. Анда тажик тарапты эмоцияга алдырбай, кырдаалды курчутуп жиберүүчү негизсиз айыптоолордон карманууга чакырган. Чек арадагы чырдын себептерин жана күнөөлүүлөрдү бирге аныктоого даяр экенин айтылган.

Учурда эки өлкөнүн чек ара мекемелеринин жетекчилеринин жолугушуусу күтүлүүдө.

Мунун алдында Баткен менен Согди облустарынын башчылары Мадумаров менен Ражабай Ахмадзода Ак-Сайдагы Дача аймагында жолугуп, чыр-чатакты жөнгө салуу, анын себептерин тактоо жана түшүндүрүү иштерин жүргүзүү боюнча макулдашкан.

Кыргызстандын чек ара кызматы 23-июлда түшкө чейин кыргыз-тажик чек арасында абал тынч экенин, ок атышуу токтогонун кабарлаган.

Окуя боюнча кылмыш иши козголду

Чыр чыккан аймакка вице-премьер-министр Жеңиш Разаков барды. Баткен облусунда жана чектеш аймактарда коопсуздукту, укук тартибин камсыздоо иштерин күчтөндүрүүнү тапшырды.

Жеңиш Разаков ооруканага барды. 23-июль, 2019-жыл
Жеңиш Разаков ооруканага барды. 23-июль, 2019-жыл

Кыргызстандын күч түзүмдөрүнүн жана жергиликтүү бийлик органдарынын өкүлдөрү менен чукул жыйын өткөрдү. Жабыр тартып, Баткендин ооруканасында жаткан жарандардан, коопсуз жайга убактылуу көчүрүлгөн тургундардан кабар алды.

Өкмөттүн маалымат кызматы билдиргендей, Разаковдон тышкары учурда ички иштер министри Кашкар Жунушалиев, Чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев Баткенде жүрөт.

Баткен облустук Ички иштер башкармалыгы кыргыз-тажик чек арасындагы 22-июлдагы чыр боюнча кылмыш ишин козгоду.

Маалыматка караганда, бул факт Кылмыштар жана жоруктардын бирдиктүү ресстрине катталып, сотко чейинки өндүрүш иштери башталды. Бул тууралуу облустук милициянын басма сөз катчысы Дамира Юсупова кабарлады.

Чыр чыккан айылдын жашоочулары көчүрүлдү

Чырдан улам 315 киши Баткен шаарына көчүрүлдү.

Бул тууралуу Кыргызстандагы "Кызыл жарым ай" коому Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Баткендеги бөлүмүнө таянып билдирди. Маалыматка караганда, 55 киши үй-бүлөлөргө, 260ы убактылуу уюштурулган лагерлерге жайгаштырылды.

Убактылуу лагерь аймактагы мектептерде ачылды. Коопсуз аймакка көчүрүлгөндөрдүн көбү аялдар жана балдар. "Кызыл жарым ай" коому чатыр, суу, тамак-аш жана жабыркагандарга гуманитардык жардам көрсөтүүдө.

Эки тарап чырдын себептерин иликтеп, жаңжалдын уланып кетпеши үчүн алдын алуу иштерин жүргүзүп жатат.

Кыргыз-тажик чек арасындагы чыр чыккан жер.

ТИМ: кыргыз-тажик президенттери жолугат

23-июлда Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Кыргызстан менен Тажикстандын президенттери Сооронбай Жээнбеков жана Эмамоли Рахмон эки тараптуу маселелерди, анын ичинде кыргыз-тажик чек арасы боюнча делимитация жана демаркация маселесин талкуулай турганын кабарлады.

Жетишилген макулдашууга ылайык, учурда тараптар эки өлкөнүн мамлекет башчыларынын жолугушуусун уюштуруунун үстүндө иштеп жатат.

Мунун алдында тажик маалымат каражаттары Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон ушул аптанын соңуна чейин Ворух анклавына бара турганын жазып жатышкан. Бул Рахмондун 1993-жылдан берки Ворухтагы алгачкы сапары болот деп мүнөздөлгөн.

27-июнда президент Жээнбеков Эмомали Рахмон менен телефон аркылуу сүйлөшүп, кыргыз-тажик мамилелерин талкуулаган. Анда президенттер ортодогу чек араны делимитация жана демаркациялоо процессин тездетүү тууралуу макулдашууга жетишишкенин кыргыз мамлекет башчысынын басма сөз кызматы кабарлаган.

4-июлда Сооронбай Жээнбеков Баткен районунун жана Баткен шаарынын тургундары менен жолуккан учурда аларды ар кандай чагымга алдырбоого чакырган.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек аралаш айылдарынын тургундары эки президенттин жолугушуусунан кийин чек ара маселеси чечилеби деген үмүттөрүн билдиришкен.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек сууга жетпей бозоруп турат

Бишкектеги Жеңиш жаңы конушу.

Бишкекте шаардыктар таза сууну сугатка да пайдаланат. Анын айынан көбүнчө жаңы конуштарда таза суу жетпей жатканы айтылып келет. Шаар тургундары көчөдөгү бак-дарактарга куурап жатканына кабатыр.

Серепчилер бул көйгөлөр борбордогу ирригация саясатынын начардыгынан улам келип чыкканын ырасташууда. Ошол эле учурда Бишкек шаар бийлиги таза сууга бааны жогорулатуу демилгесин көтөрүүдө.

Шаар тургуну Дария Кожогулова мэрияны айыптады:

«Арыктын баары бузулган да. Бирөөлөр дүкөн куруп алган, башкалары жолдон чыгып кеткен. Бишкек мэриясы биринчи кезекте арыктарды караса, суу маселеси чыкмак эмес».

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Дария Кожогулова жай саратанда үйдөгү бакчасын таза суу менен сугарганга аргасыз экенин айтып, ошол эле учурда көчөдө суу тартыштыгынан улам куурап бараткан бактарга кейиди.

«Эгер акчага эсептей турган болсок, бул бактын ар бири миңдеген доллар турат. Аны өстүрүүгө кандай деген эмгек кетет! Алардын ар биринен канчалаган кычкылтек чыгып абаны тазалап жатат. Мэриянын эң биринчи милдети - сууну ар бир жашылчага жеткирүү. Мисалы, Жапонияда ар бир бакты бөпөлөп багат экен. Биз болсо жердин баарына таш төшөп койгонбуз. Шаарыбыз мончодой болуп ысып турат».

Дария бир кезде Бишкек шаарында ар бир даракты сугарган арыктар бүтүн болгонун, эгемендик алгандан бери ал система ар кайсы жерден буулуп, талкаланганын кеп кылып турду.

Мэрияга караштуу «Шаардык парктар» муниципалдык ишканасынын жетекчиси Калича Умуралиева Бишкек шаарында ирригация саясаты мыйзамсыз курулуштар түшө баштагандан тарта талкаланганын айтып, айрым мисалдарды келтирди.

Калича Умуралиева
Калича Умуралиева

«Мэрия ирригация саясатын жакшылап карап, жок жерлерге ирригация салып, бар жерлерди оңдош керек. Мисалы, бүгүн биз "Ата-Түрк" паркын карап чыктык. Ал жерде ирригация келатып эле ал жерге салынган эки үйдүн жанына келгенде андан ары өтө албай жок болуп кеткен. Ал жердеги Токтоналиев көчөсүнүн боюна көп кабаттуу үй салынып калбадыбы. Эми андан аркы бактар сугарылбай жатат. Аларга арыктарды жок кылганга ким уруксат берди?».

Бишкек жашылдандыруу чарбасына сугат иштери үчүн негизинен үч булактан суу алынат.

Алар: Ала-Арча суусу, Чыгыш чоң Чүй каналы жана Аламүдүн суусу. Бирок бийлик жыл башында эле быйыл бишкектиктер үчүн сугат суу тартыш болорун эскерткен.

Бул тууралуу «Азаттык» радиосуна Бишкек мэриясынын өкүлү Гуля Алмамбетова билдирди.

Гуля Алмамбетова
Гуля Алмамбетова

«Факт боюнча күнүнө 4.6 куб метр берилмек. Бирок биз учурда кээде 2.5, кээде 1.5 куб метр суу алып калып жатабыз. Бул абдан эле аз. Вице-мэр Ырысбек Сарпашев Чүй облусунун губернатору менен жолугушканга чейин суу сурап барды. Алар айыл чарба өсүмдүктөрүн приоритет кылып, аларды биринчи сугарып алалы деп коюшту».

Алмамбетова учурда мэрия кызматкерлери түнкү сугатка чыгып жатканын, шаар тургундарынан "Вотсап" аркылуу суу жетпей, же суу коромжу болуп жаткан жагдайларды маалымдап турууну суранышканын кыстарды.

Бишкек шаардык суу каналдын жетекчи орун басары Мурадин Сейдалиев жогорудагыдай себептерден улам учурда өзгөчө жер үйдө жашагандар таза сууну да бакчалары үчүн колдонуп, анын айынан жаңы конуштарга барган ичүүчү суунун басымы азайып, кээ бирде чыкпай калып жатат дейт.

«Бишкекте мындай көйгөй жайында гана чыгат. Бишкек суу канал башкармалыгында 300 скважина бар. Азыркы күндө алар толугу менен иштеп жатат. Алар чыгарып жаткан суунун көлөмү шаарга жетиштүү. Кышкысын ошол 300 скважинанын 210-220сы гана иштейт. Суунун көлөмү жетиштүү. Бирок өзгөчө жаңы конуштарда ирригациялык каналдар каралбай калган же толук бүткөн эмес. Ошондуктан алар бир-эки багы болсо да көбүнчө биздин сууну пайдаланат».

Сейдалиев Бишкек жылына 130-140 миллион литр таза суу ичерин, шаардыктар миң литр суу үчүн 5 сом 38 тыйын төлөшөрүн айтты. Адистин пикиринде Бишкек шаарында ичүүчү суу боюнча көйгөйлөр жашоочулар аны туура, ысырап кылбай колдонгондо, айрыкча жаңы конуштардагы ирригация саясаты ишке ашканда гана чечилет.

Бишкек мэриясынын басма сөз катчысы Гуля Алмамбетова шаар бийлиги жаңы конуштарда жөө жол менен кошо арыктарды жана агынды сууну кайра чыгаруучу системаны түзүүнү башкы милдет катары белгилегенин билдирди.

Бишкек шаар жетекчилиги жакында таза суу тарифтери жогорулатуу демилгесин көтөргөн. Алардын түшүндүргөнүнө караганда бүгүн миң литр суунун өз наркы 8 сом. Ал эми шаар тургундары 5 сом 38 тыйындан төлөп келет.

Таза сууну ташып ичкен Сары-Өзөн
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:39 0:00

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Интернет жылдызына айланган кондуктор

Шохрух Илхомжон уулу.

Жүргүнчү менен англисче сүйлөшкөн кондуктор катары элге таанылган Шохрух Илхомжон уулу дүйнө кезүүгө камынып жүрөт.

Орусияда англис тилин билген кондуктор катары Интернетте жылдызы жанган кыргызстандык карапайым элеттик жигит эл аралык спорт мелдештеринде да ыктыярчы болуп жүрөт.

Жакында Италияга барып келди. Мындан ары башка мамлекеттерге саякаттап, китеп жазууга камынып жатат.

Орусиянын Красноярск облусунда кондуктор болуп иштеген кыргызстандык 22 жаштагы Шохрух Илхомжон уулунун жүргүнчү менен англис тилинде баарлашып жаткан видеосу 2019-жылдын февралында Интернетке чыккандан кийин телеканалдар ал жөнүндө баян жасап, башкаларга жакшы маанай тартуулаган жигит катары мүнөздөшкөн.

Айрым журналисттер Шохрухту соцтармактагы “Amir Ilham” деген каймана атынан улам аны Амир деп, кээ бирлери Шохун деген жаңы ысым да ыйгарып, казак жараны катары тааныштырып жиберген.

“Тарыхтагы Амир Темир деген белгилүү колбашчынын урматына Интернет желеге атымды “Амир” деп жазып койгом. Европадагы жана Орусиядагы башка улут өкүлдөрү үчүн өз атымды айтканга караганда, “Амир” дегени оңой. Документтеги аты-жөнүм - Шохрух Илхомжон уулу”, - деди Шохрух.

Ал Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы Масы айылында туулуп, карапайым үй-бүлөдө өскөн. Кыштактагы №3 орто мектептин орус классын аяктаптыр. Орусиядагы миграттардын катарын толуктап, автобуста кондуктор болуп жүргөндө жүргүнчүлөрдүн бири аны менен англисче баарлашкан.

Ал Шохрухту тамашага салуу максатында сүйлөгөнүн, англис тилинде жооп берерин күтпөгөнүн айтып “Фейсбукка” пост жарыялаган. Андан кийинки жашоосундагы өзгөрүүлөр жөнүндө Шохрух минтип сүйлөп берди:

“Адамдардын мамилеси өзгөрдү. Борбор Азиядан келген мигранттарга бул жактагы жергиликтүү элдин мамилеси суз эле. Ошол көрүнүш бир аз жоюлгандай болду. Чет элдиктер Кыргызстандын жакшы жактары жөнүндө сүйлөгөндө менин да атым аталса деп ниет кылчумун. Кондуктор окуясы ошол кыялымды ишке ашыргандай болду. Ата-энем жөнүндө, менин жашоо-турмушум жөнүндө сурагандар көбөйдү”.

Шохрух спортко кызыгат. Красноярскиге да ал жактагы универсиадага кыргызстандык ыктыярчы катары барып иштеп калганын айтты:

“Быйыл апрелден тарта кондуктор болуп иштебей жатам. Себеби, кунг-фу менен машыгам. 27-28-апрелде Бишкекте Кыргызстандын ачык чемпионаты болду. Катышып, биринчи орунду алдым. Анан айылыма барып, ата-энемдин жанында болдум. Кайра Орусияга жөнөп, андан ары Италиянын Неаполь шаарына аттандым. Ал жерде жайкы универсиадада ыктыярчы болуп иштеп келдим”.

Шохрух достору менен.
Шохрух достору менен.

Шохрух универсиадаларда ыктыярчы болуп иштөөнүн тартибин Интернеттен таап эле, анкета толтуруп катышып жүргөнүн кошумчалады. Чыгымдарын Орусияда жумуш кылып, топтогон каражаты менен жабат. Азыр башка мамлекеттерге саякатка чыгуунун жолдорун издеп жатат:

“Бала кезде журналист болууну каалачумун. Бирок жогорку билим ала албадым. Азыр өзүмө өзүм журналистмин. Эл кезем, ар кайсы калктардын жашоо-шартын көрөм, сүйлөшөм. Алар менен баарлашып, ар биринен ар кандай сабак алам. Келечекте көргөн-билгендерим жөнүндө китеп жазам.

Кыргызстанды эч жерге алмаштырбайм. Чын айтсам, 2016-жылы Орусияга келгенде орус жарандыгын алууну көздөгөм. Эгер колумда орус паспорту болсо, башка мамлекеттерге визасыз барууга мүмкүнчүлүгүм көбүрөөк болот деп ойлогом. Атам буга каршы болуп “Анан өзүң туулуп-өскөн мамлекетке конок катары гана келип-кетүүнү каалайсыңбы?”, - деген сөзүнөн улам ал оюмдан кайткам. Кыргызстандын паспорту менен деле каалаган мамлекетке бара алам”.

Шохрух эне тили - өзбекчеден тышкары, кыргыз, орус, англис, казак, түрк тилдеринде эркин сүйлөйт. Баарын окуучу кезинде кошумча китептерден, курстардан үйрөнгөн. Бул үчүн атасы шарт түзүп, такай көзөмөлдөгөнүн кошумчалады. Азыр чечен тилин өздөштүрүп жатат:

“Аракет кылсаң берекет болот. Эгер кандайдыр бир кыялым болсо, мен ага жетишим керек. Себеби, мен аны каалап жатпаймынбы. Демек, аракет кылыш керек”.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ысык-Көл: өрүктүн баасы өйдөлөй элек

Ысык-Көл: өрүктүн баасы өйдөлөй элек
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:16 0:00

Алматыда журналисттерге кол көтөрүштү

Окуя болгон жерге келген полиция кызматкерлери. 22-июль, 2019-жыл

"Азаттык" радиосунун казак кызматынын кабарчылары жана башка да журналисттер Алматы шаарында кол салууга дуушар болушту. Алматы шаардык полициясы журналисттерге кол көтөргөн окуя боюнча Кылмыш кодексинин «Өзүмбилемдик» беренесине ылайык, сотко чейинки тергөө иши башталганын кабарлады.

22-июлда Алматыдагы Казакстандын адам укуктары бюросу жайгашкан имараттын жанында белгисиз аялдар “Азаттыктын” казак кызматынын журналисти Нургүл Тапаеваны бир чаап, оператор Токмолда Кусаиновдун видеокамерасын сындырган.

"Азаттыктын" журналисттери Казакстандын адам укуктары бюросунда саат 11де «Мамлекет энелер жана балдар менен күрөшүп жатат» деген темадагы маалымат жыйынын тартууга келген.

Анда өлкөдө тыюу салынган “Казакстандын демократиялык тандоосу” кыймылына катышы бар деген шек менен 4-июлда кармалган көп балалуу эне Оксана Шевчук менен жалгыз бой энелер Гүлзипа Жаукерова жана Жазира Демеуованын үстүнөн козголгон кылмыш иштери тууралуу маалымат айтылмак.

Аялдар ызы-чуу салгандан кийин маалымат жыйыны өтпөй калды. Жаалданган аялдар Оксана Шевчуктун кызын көтөрүп жүргөн анын апасына да кол көтөрүшкөн.

Укук коргоочу Сергей Дувановдун айтымында, 20 чакты аялдан турган топ пресс-конференциянын алдында кеңсеге келип, чуу чыгарышкан. Алар түрдүү маалымат каражаттарынан келген журналисттердин ишине тоскоолдук жаратып, смартфондоруна, камераларына зыян келтиришкен.

Журналисттер чабуулга кабылганы тууралуу полицияга кабарлашкан, бирок тартип сакчылары окуя болгон жерге жарым сааттан кийин гана келген.

Бул учурда кол салган аялдар имараттан чыгып кетүүгө үлгүргөн. Полиция бир гана аялды кармаган.

Журналисттерге кол салган аялдар.
Журналисттерге кол салган аялдар.

"Азаттык" радиосунун, "КазТаг" агенттигинин кабарчылары полицияга арыз жазды. Тергөөчү полиция чабуулдун жөн-жайын аныктап, көзөмөл камераларындагы видеолор менен тааныша турганын убада кылды.

Журналист Инга Иманбай казакстандык журналисттер кесиптик укугун коргоо үчүн биригиши керек деп эсептейт:

"Бизге полиция, тиешелүү органдар көмөктөшпөсө, кесиптик ишибизди коргоо менен өзүбүз алектенишибиз керек. Бийлик органдарынын бул ишти акырына чейин жеткизип, чуу чыгарып, журналисттердин жумушуна тоскоол келтиргендерди жоопко тартканына көзөмөл кылышыбыз зарыл".

Ал эми «Жас алаш» гезитинин башкы редактору Руслан Ерботанын пикиринде, кесиптик кызматын аткарып жүргөн журналисттердин ишине тоскоолдук жаратуу - бул кылмыш:

"Журналисттин колундагы шаймандарын тартып алып, кылмышка барышты. Ал эми кылмыш кылган адамдарга жоопкер органдар чара көрбөй турган болсо, алар кылмышкерлерди колдоп отурат деп түшүнүү керек".

Сөз эркиндигин коргогон “Адил сөз” уюмунун серепчиси Галия Аженова журналисттерге кол көтөргөндөр атайын тапшырманы аткарып жатышы мүмкүн деди.

"Топ-топ болуп келип, ишти ойрон кылып, тым-тыракайын чыгарышты. Биз ошону гана көрүп жатабыз. Мунун артында үлкөн адамдар тургандай ой жаралды. Жергиликтүү бийлик, тиешелүү органдар ушул суроого жооп бермейинче, коомдо күмөндүү ойлор күчөй берет".

6-июлда Нур-Султан шаарында да белгисиз адам "Азаттыктын" кабарчыларына калемпир газын чачыраткан. Анда журналисттер полициянын демонстранттарды кармап жатканын тартып жүрүшкөн.

Окуя болгон жерде жүргөн полиция өкүлдөрү “Азаттыктын” кабарчыларынын бетин жаап, кол чатыр кармаган белгисиз адамдардын журналисттерге тоскоолдук жаратып жатканы тууралуу арыз-өтүнүчтөрүн жоопсуз калтырган.

16-июлда “Азаттык” полициянын аракетсиздиги боюнча бул өлкөнүн Башкы прокуратурасына арыз жазган. Ага азырынча жооп келе элек.

"Эркин Европа/Азаттык радиосу" медиакорпорациясы Казакстандагы журналистерине жасалган тоскоолдукту "Көз карандысыз журналисттерге кысым жана саясий окуялардан кабар таратууга аракеттенген маалымат каражаттарын көзөмөлдө кармоо аракети" деп баалаган.​

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусия: акча которууга дагы чектөө кирди

Иллюстрациялык сүрөт.

«Western Union» системасы Орусиядан тышка акча которууга чектөө киргизди.

22-июлдан тарта «Western Union» аркылуу Орусиядан башка чет өлкөгө бир адам айына 600 миң рубль гана жөнөтө алат.

Жаңы эреже акчанын изин жашыруу, терроризмди каржылоо менен күрөшүү мыйзамынын алкагында кабыл алынган. «Western Union» мындай чектөөнү Орусиянын Улуттук банкынын тапшырмасы менен киргизген.

Улуттук банк бул чектөө көмүскө операцияларга бөгөт коюу, каттоодон өтпөгөн ишкерлер менен күрөшүү үчүн кабыл алынып жатканын белгиледи.

Банктын өкүлү Алма Обаева акча которуучу компания тескөөчүнүн сунуштарын ишке ашырганын айткан.

«"Western Union" акча которуу багыттары башка системаларга салыштырмалуу кыйла кеңири, андыктан ишкерлер аны көмүскө импорттун акысын төлөө үчүн колдонушу мүмкүн. Мындай көйгөй бар, Улуттук банк "Western Union" аркылуу акча которуулардын көлөмү менен багыттарын карап чыгып, шек жараткан операцияларды аныктаса керек», - деген Обаева РБКга курган маегинде.

«Western Union» аркылуу дүйнөнүн 200дөй өлкөсүнө акча жөнөтүүгө болот. Азырынча Орусиядагы «Золотая Корона», «Contact», «Юнистрим» системаларына мындай чектөө киргизилгени кабарлана элек. Орусиянын Улуттук банкынын маалыматына ылайык 2018-жылы өлкөдөн чет жакка бул системалар аркылуу 9 миллиард доллардан ашык каражат которулган.

Адистердин баамында «Western Union» системасынын чектөөсү катардагы мигранттарга таасирин тийгизбейт.

Буга чейин апрелде Орусиядан Казакстан, Кытай, Вьетнам, Кыргызстанга акча которууга айына 100 миң рублдик чектөө коюлган.

Адистер анда бул кыргызстандык ишкерлер менен соодагерлерге тоскоолдук жарата турганын белгилешкен.

Кыргызстандан Орусияга товар ташып иштеген Эрнист Садиев учурда кыргызстандык ишкерлер ашыкча чыгым тартып жатканына токтолду.

"Биз күн алыс Москвага келген товарга акча салып турабыз. Чек койгондон бери ар кимге барып, «акча салып койгула» деп жүрөбүз. Чынын айтканда, кайрыла турганга киши деле калбай калды. Анан өз ара эсептешүүгө өттүк, бул дагы коркунуч. Ортодо кызмат сунуштаган жеке банктар пайда болду. Албетте, алардын кызматы кымбат. Мындайча айтканда, мурда 100 миң рубль которуп, миң рубль кошумча төлөсөк, азыр чыгым үч-төрт эсеге көбөйүп кетти. Соодада иштегендердин баары эле кыйналып жатат".

Экономисттер акча которуудагы мындай чектөө чакан жана орто бизнестин ээлерине оорчулук жаратып, акчаны мыйзамсыз ташуу күч аларын мурда эле эскертишкен.

Максим Блант
Максим Блант

Москвалык экономист Максим Блант орус өкмөтү каржы рыногуна көзөмөлдү мындан ары да күчөтө турганын белгилейт.

"Эки тенденция бар. Биринчиден, орус өкмөтү көптөн бери эле адамдардын бардык каржылык операцияларын тыкыр көзөмөлгө алууга аракет кылып келет. Бул адамдардын жеке акчасы экени эч кимди кызыктырбайт. Экинчиден, орус бийлиги азыр кризиске активдүү даярданып жатат. Мындай чектөө бир гана акча которууда эмес, салык-жыйымдарга, банктык эсептерге чейин кирип жатат. "Western Unionдун" 600 миң рублдик чектөө киргизгени жөнөкөй эле мисал. Абал мындан ары да оорлоп, чектөө кире берет. Каржылык чектөөлөрдөн буйтап өтүүнүн бир жолу бул - блокчейн", - деди Максим Блант.

22-июлда Орусиянын экономикалык өнүгүү министри Максим Орешкин «Эхо Москвы» радиосуна курган маегинде орус экономикасындагы абалга үстү-үстүнө насыя алган калкты айыптаган.

Элдин банкка карызы 15 трлн. рублдан ашканын белгилеген министр бул карыздардын айынан 2021-жылга карата өлкөнүн ички дүң өндүрүмү үч пайызга кыскарып, Орусияда экономикалык кризис башталарын болжогон.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек арадагы абал

22-июлда кыргыз-тажик чек арасында чыккан чырдан кыргыз тараптан 15 киши жабыркап, бир тажик жараны каза тапканы кабарланды.

«Коопсуз шаар» 170 миллион сом чогултту

«Коопсуз шаар» долбоорунун камералары. Бишкек шаары.

«Коопсуз шаар» долбоору ишке киргенден бери 300 миңдей жол эрежесин бузуу катталып, андан 170 миллион сомдой айыппул чогулган. Жазананын жарымынан көбү чогула элек.

Өкмөт дээрлик жарым жылдагы бул көрсөткүч жол кырсыктарын кескин азайтканын билдирүүдө.

Бирок ошол эле кезде долбоордун алгачкы жыйынтыктарына карата сын азайган жок.

Төрт-беш айдын жыйынтыгы

Эгер «Коопсуз шаар» долбоору ишке кирген беш айдан ашыгыраак убакыттан берки жол эрежесин бузуу фактыларын санасак, толук 312 миң 158ди түзөт. Мунун 4-мартка чейин катталган 18 миң 600үнүн айыппулу алгач кечилип кеткен.

Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын басма сөз кызматынын жетекчиси Тилек Исаев андан берки көрсөткүчтөрдү эсептеп берди.

«Бүгүнкү күндө «Коопсуз шаар» долбоорунун алкагында Чүй облусунда жана Бишкек шаарында 110 аппараттык-программалык комплекс штаттык режимде иштеп, жол эрежелерин бузууларды каттап жатат. 4-марттан бүгүнкү күнгө чейин 293 миң 558 жол эрежесин бузуу катталды. Анын ичинен 130 миң 578 факт боюнча айдоочулар айыппулун мамлекеттин эсебине төлөштү. Ошентип жалпы жонунан 171 миллион сомдон ашык акча казынага түштү», - деди ал.

Исаев аталган сумма жалпы айыппулдардын 44% түзөрүн, калган бөлүктү чогултуу түрдүү себептерден улам кечеңдеп жатканын кошумчалады.

Ал жазаналардын тууму өсүп, негизги айыппулдун көлөмүнөн ашып кеткен фактылар бар экенин, алар боюнча иштер жакын арада сот аткаруучуларга жиберилерин билдирди. Мындан сырткары мекеме өкүлү айыппулду убагында төлөбөгөндөрдүн автоунааларына чектөө киргизилерин эскертти.

Тилек Исаев.
Тилек Исаев.

Тилек Исаев жалпы жонунан төрт-беш айдын жыйынтыгы менен «Коопсуз шаар» долбоору өзүн актады деп ишендирүүдө.

«Аппараттык-программалык комплекстер коюлгандан бери Чүй облусунун жана Бишкек шаарынын аймагында жол кырсыктары 65-70% кыскарганы белгилүү болду. Жана ошол камера орнотулган жерлерде адам өмүрүн алган кырсыктар жокко эсе болду. Бул долбоор адам өмүрүнө коркунуч келтирген жол кырсыктарын алдын алууга жана болтурбай коюуда өтө чоң мааниге ээ болду жана ушул аралыкта өзүн толук актаганын көрсөттү», - деди Исаев.

Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын басма сөз катчысы кырсыктар азайганын айтканы менен толук сандарды келтирген жок.

Мунун алдында өкмөткө караштуу Жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо боюнча комиссиянын кезектеги жыйынында мас абалында жол кырсыктарына кабылуунун саны саны жарым жылдын жыйынтыгы боюнча үч эсеге азайганы айтылган.

Былтыр бул көрсөткүч 5 миң 911ди түзсө, быйыл жыл башынан бери 2 миң 211 факты катталганы айтылган. Бирок бул жалпы өлкө боюнча алынган көрсөткүч экени жана анын кыскарышына негизинен Тартип бузуу жөнүндөгү кодекске аталган категория үчүн айыппул 17 500 сом деп көрсөтүлгөнү себеп болгону белгиленген.

Кемчиликтер жоюла элек

Албетте, «Коопсуз шаардын» камералары иштей баштагандан бери эле долбоор бир катар кемчиликтердин башын ачты жана мамлекеттик органдар аларды чечүү аракеттерин көрүп жатканына ишендирүүдө.

Бирок адамдардын жана автоунаалардын каттоосуна байланыштуу жагдай курч бойдон калып келет. Башкача айтканда, тургундар катталган жерде жашабаганы жана ишеним каттын негизинде сатылган транспорттор ээлерине толук өткөрүлбөгөнү көйгөй жаратууда.

«Кыргыз почтасы» мамлекеттик ишканасынын почта кызматы жана логистика бөлүмүнүн башкы адиси Ырыскүл Жазакова бул көйгөйлөрдүн айынан 50 миңдей эреже бузуу боюнча кабар айдоочуларга жете электигин мойнуна алды.

Ырыскүл Жазакова.
Ырыскүл Жазакова.

«Негизи биз «Коопсуз шаар» долбоору боюнча 7-марттан тарта иштеп баштаганбыз. 21-июлга чейин 246 миңден ашык кат алдык. Анын 60% Бишкек шаарынын ичинде, 30% Чүй облусуна жана калганы өлкөнүн башка аймактарына туура келет. Ошентип, жалпы “Бакыт каттарынын” 147 миңден ашыгы колдоруна берилди. Мындан сырткары 50 миң кат Жол коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын аймактык бөлүмдөрүнө кайтарылды. Анткени алардын даректери туура эмес чыккандары бар, көбү кат жөнөтүлгөн даректе башка киши жашаган болуп чыкты. Каза болгон, каттоодон убактылуу чыгып кеткен адамдар бар. Мындай учурларда биз катты мыйзамга ылайык 30 күн кармап турабыз да, кайра кайтарабыз. Машинесин сатып жибергенин айтып, катты алгандан баш тарткан адамдар бар. Башында баш тарткандар көп болуп жаткан, бирок азыр автоунааны өзүнүн атынан чыгаргыча мүлк аларга тиешелүү экенин түшүндүрүп, тапшырып жатабыз».

Мындан сырткары коомчулукта жол белгилери, аларды аткаруу талаптары жана айыппулдардын өлчөмү тууралуу да нааразылык көп болуп келди. Айдоочулар Кыргызстандын реалдуу шартында 2-3 миң сомдук жазананы төлөө оор болуп кеткенин, катар-катар орун алган учурда анын суммасы акылга сыйбай жатканына даттанып жатышты.

Кыргызстандык айдоочулар уюмунун төрагасынын орун басары Дүйшөналы Токтакунов «Коопсуз шаар» жол кырсыгын төмөндөтүү максатында эмес, коммерциялык максатта иштеп калганын айтууда.

Дүйшөналы Токтакунов.
Дүйшөналы Токтакунов.

«Албетте, долбоорду жеңип алган компания акча табуу максатында иштеп жатат. Бирок бул жерде мамлекеттин позициясы акча табуу эмес, жол кырсыктарын азайтуу, адам өлүмүн алдын алуу болушу керек эле. Мамлекет «мынча акча таптык, мынча акча түштү» деп коммерцияны көздөп жатканы өкүнүчтүү. Буга далил катары жөнөкөй эле жол кесилишинде токтоо линиясына (стоп линия) 3 миң сом айыппул коюп койгонун мисал келтирем. Ал жерде дөңгөлөк өтөбү, же машиненин тумшугу өтөбү, параметрлер көрсөтүлгөн эмес. Мисалы бир жерде оңго же солго бурулса гана болот деген гана белги коюшту дейли, ал киши түз өтүп кетсе деле 3 миң сом айыппул жазылып жатат. Ал жерде жол чырак бар, линия бар, кооптуу тилке эмес, айдоочуга айып салуунун кереги жок болчу. Видеобайкоолор тууралуу алдын ала эскертүүчү жол белгилери коюлган эмес, камеранын жанына коюлган. Ал белги эскерткен жок да, анын эмне кереги бар? Бул да баары тартылсын, акча түшсүн деген максатта коюлганбы деген ойго түртөт экен».

«Коопсуз шаар» долбоорун ишке ашыруу боюнча тендерди былтыр утуп алган орусиялык «Вега» концерни» компаниясы долбоордун биринчи этабын быйыл 12-февралда баштаган.

Экинчи этабына карата тендер ушул айдын башында өтүп, ага төрт компания катышкан. Бирок анын жыйынтыгы жарыялана элек. Утуп алган компания 2019-жылдын аягына чейин долбоорду республиканын бардык аймактарында иштете башташы керек. Долбоордун экинчи этабы ишке ашса, жалпы өлкө боюнча 314 көзөмөл камера-комплекстери орнотулат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгизбаевдин иштери эмгиче ачыла элек

Уланбек Эгизбаев.

«Азаттыктын» иликтөөчү журналисти Уланбек Эгизбаевдин көзү өткөнүнө 22-июлда туура бир жыл болду. Анын өлүмүнө байланыштуу козголгон кылмыш иши учурда Ысык-Көл облустук сотунда каралып жатат.

Ал эми журналист көзү тирүүсүндө жасаган «Көрүстөндөгү коррупция» иликтөөсү боюнча козголгон дагы бир иш тергелип бүтүп, сотко өтүү алдында турат. Буга чейин ушул эле иликтөөнүн каарманы айыпка жыгылган болчу. Коомчулукта «маркум көрсөтүп, иликтеп кеткен мындан башка да коррупциялык иштер аягына чыкпай жатат» деген нааразы пикирлер бар.

Уланбек Эгизбаевдин каза болгон күнү маркумдун кичи мекени - Кочкордо эскерилди. Ага экс-президент Роза Отунбаева, Жогорку Кеңештин депутаттары, саясатчылар жана кесиптештери барышты.

Уланбек Эгизбаев былтыр 22-июлда Ысык-Көлдөгү «Акун» пансионатында эс алып жүргөн кезде сууга чөгүп, күтүүсүз каза болгон. Анын өлүмүнө байланыштуу пансионаттын администрациясына кылмыш иши козголуп, эс алуу жайынын эки өкүлүнө Жазык кодексинин 258-беренеси («Коопсуздук талаптарына жооп бербеген товарларды чыгаруу же сатуу, иштерди аткаруу же кызмат көрсөтүү») менен айып тагылган. Иш 2018-жылдын ноябрь айында сотко өткөн. Андан бери бери соттук териштирүү тууралуу кенен маалыматтар айтыла элек.

Ысык-Көл облустук сотунун басма сөз катчысы Гүлзада Ашырбаева кийинки соттук жараян 7-августка белгиленгенин айтып, аны мындайча түшүндүрдү.

«Иш соттун демилгеси менен жылдырылган жок. Ага прокурорлордун өтүнүчү негиз болууда. Мамлекеттик айыптоочу сотко «Уланбек Эгизбаевдин аялы келип көрсөтмө берүүсүн» сурап жатат».

Ишти тергеген Ички иштер министрлиги (ИИМ) «Уланбек Эгизбаев сууга чөгүп каза болгон жана ал эс алган пансионатта коопсуздук эрежелери сакталган эмес» деген тыянакка келген. «Акундун» айып коюлган жооптуу кызматкерлеринин аты-жөнү ачык айтыла элек.

Эми Уланбек Эгизбаев көзү тирүүсүндө иликтеген коррупциялык иштерге карата күч түзүмдөрүнүн аракеттерине кайрылсак.

Коомчулукта резонанс жараткан «Көрүстөндөгү коррупция» иликтөөсү боюнча Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финансы полициясы) кылмыш иштерин козгогон.

Май айында Финансы полициясы иликтөөдөгү көр сатуу фактылары аныкталганын жарыялап, ишти сотко жөнөткөн. Анда Бишкек шаардык аза кызматын көрсөтүү агенттигинин мурдагы жетекчисине, бригадирге, мурда иштеп кеткен жана учурда иштеп жаткан жумушчуларга - жалпысынан төрт адамга айып коюлган. Мекеме бул ишти баш-аягы бир жыл иликтеди.

Финансы полициясынын басма сөз катчысы Анастасия Пискур «Азаттыкка» аталган журналисттик иликтөө боюнча дагы бир кылмыш иши иликтенип бүтүп калганын кабарлады.

«Журналисттик иликтөө боюнча көрүстөндүн мурдагы жетекчисине байланыштуу сотко чейинки өндүрүшкө алынган дагы бир иш иликтенип бүтүп калды. Финансы полициясы ишти бир айдын ичинде сотко өткөрөт».

Уланбек Эгизбаевдин бул берүүсү былтыр 30-майда чыккан. «Көрүстөндөгү коррупция» телепрограммасында Бишкектин Түштүк-Батыш көрүстөнүндөгү коррупциялык схемалары ачык айтылып, кабырларды сатуу бизнеске айланып кеткени баяндалган.

Кийин аталган иликтөөдө бул фактыларды айтып берген Максат Баялиевге каршы Түштүк-Батыш көрүстөнүнүн жетекчиси Чыңгыз Апасов жана бригадир Алихан Алиев «моралдык зыян тарттык» деп сотко арызданган. Ленин райондук соту февраль айында Баялиевди арыздануучуларга 10 миң сомдон төлөп берүүгө милдеттендирген. Юрист Акмат Алагушев иликтөөдө сөз болгон жетекчилердин арызы тууралуу буларды билдирди.

«Сот «иликтөөдө аты аталган адамдар боюнча маалыматтар чындыкка дал келбейт» деп тапкан. Керек болсо аларга айып коюлуп, үстүнөн иш да козголбоптур. Ошондуктан биз сотто иликтөөдө айтылгандарды далилдей албай калдык».

Коомчулукта «Уланбек Эгизбаев көрсөтүп, иликтеп кеткен мындан башка да коррупциялык иштер аягына чыкпай жатат» дегендер бар. Саясатчы Равшан Жээнбеков Уланбек Эгизбаев көтөргөн темалар менен анын иликтөөлөрүндө айтылган коррупциялык иштердин бети ачылбайт деп эсептейт.

Равшан Жеенбеков.
Равшан Жеенбеков.

«Президенттик же биздин жумшак авторитардык система коррупциялык иштерди аягына чыгарууга жол бербейт. Ал жерде кичинекей топтун, бийликтин кызыкчылыгы үстөмдүк кылып турат. Эгерде массалык маалымат каражаттары, күчтүү жарандык коом, күчтүү оппозиция болбосо бийликте иштерди созуп, алаксытып маанилүү иштерди аягына чыгарбай койгонго мүмкүнчүлүгү чоң. Ошондуктан Улан жасаган иштер аягына чыгаарына ишенбейм, көзүм да жетпейт».

Уланбек Эгизбаев көзү тирүүсүндө «ЖЭБ: 386 млн. доллар кайда короду?», «Бажыдагы уурулук», «Темир жолдогу жемкорлук», «Музейге сарпталган миллиондор», «Мансаптуулардын жер бизнеси», «Саясатташкан мумия» жана башка ондогон иликтөөлөрдү даярдаган.
Ал жасаган иликтөөлөрдүн ичинен учурда Бишкек жылуулук электр борборун модернизациялоого байланыштуу козголгон кылмыш иши сотто каралып жатат.

Бул иште мурдагы эки премьер-министр баш болгон жалпы сегиз киши айыпталууда. Жылуулук борборду оңдоп-түзөөдө бюджетке 111 млн. доллар зыян келгени айтылган. Башкы прокуратура ал эми музейди реконструкциялоодо мамлекеттик бюджет 101,6 млн. сом зыян тартканын билдирип, алты адамга айып койгон. Бул ишти учурда сотто.

Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев Уланбек Эгизбаев иликтөөлөрүндө айтылган фактыларды убагында бийлик да моюнга алганын айтууда.

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

«Уландын бардык иликтөөлөрүн коомчулук да, бийлик да моюнга алып, ага каршы эч нерсе айта алышкан эмес. Иликтөөлөр боюнча бирөө да сотко берген эмес. Ал ушундай иликтөөлөрү менен коомчулукту ойготуп койду. Улан иликтөөлөрү менен кээ бир адамдардын чыныгы жүзүн көргөзүп койду. Алар бийлик менен сүйлөшүп алган учурда да коррупциялык иштерди жасаганын, мыйзамсыз иштерди кылышканын эл билет».

Уланбек Эгизбаев 28 жашында көз жумган. Ички иштер министрлиги соттук-медициналык экспертизанын жыйынтыгына таянып, журналист сууга чөгүп каза болгонун жарыялаган.

Бир жылда Уланбек Эгизбаевдин элесине арналган Журналисттик иликтөөлөр фонду түзүлдү. Фонд Кыргызстандагы иликтөө журналистикасын өнүктүрүү, коомдогу коррупциялык жана мыйзамсыз көрүнүштөрдү ашкере кылган демилгелерди колдоо жаатында иш жүргүзөт. Уюм иликтөөчү журналисттерге ыйгарылчу Уланбек Эгизбаев атындагы журналисттик иликтөө сыйлыгын негиздеген. Ал жыл сайын Эгизбаевдин туулган күнү - 12-февралда тапшырылат.

Уланбек Эгизбаевге арналган «Чындык деп жанган өмүр» аттуу китеп кыргыз жана орус тилдеринде «Азаттык Медиа» мекемесинин демилгеси жана «Сорос – Кыргызстан» фондунун каржылык колдоосу менен жарык көрдү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Илим казган кызга колдоо жок

Илим казган кызга колдоо жок
please wait

No media source currently available

0:00 0:40:00 0:00

Сулуулукту даңазалаган “Акмөөр”

Сулуулукту даңазалаган “Акмөөр”
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:43 0:00

Акмөөр жана Соң-Көл

Дастанга айланган Уланбек

«Чындык деп жанган өмүр» китеби

Уланбек Эгизбаевдин «Чындык деп жанган өмүр» китебине камтылган эскерүүлөрдөн үзүндүлөр.

Сооронбай Жээнбеков, Кыргыз Республикасынын президенти:

- Маркум Уланбек Эгизбаев жаштыгына карабастан, мааниси терең, далилдүү фактыларга таянган журналисттик иликтөөлөрүндө коомдогу курч маселелерди көтөрүп, өлкөнү мите курттай соруп келе жаткан коррупцияга каршы күрөштө мамлекетибизге чоң колдоо көрсөтүп келди.

Роза Отунбаева, Кыргыз Республикасынын экс-президенти:

- Биздин балабыздай болгон жаш жигит. Бирок 28 жаштагы Уланбек көп нерселерди жасоого үлгүрүп кетти. Ал – биздин Данко! Кыргыз журналистикасынын бийиктиги менен күчүн көрсөткөн азамат. Ал таза, калыс Чындыктын өзү болчу.

Венера Жуматаева, "Азаттык" радиосунун кыргыз кызматынын жетекчиси:

- "Азаттык" радиосунда иштеген туптуура беш жыл ичинде Уланбек Эгизбаев Кыргызстандын булуң-бурчун түрө кыдырып, эң аярлуу, чукул жардамга, колдоого муктаж, же тегерегиндеги элден башкача жашаган, кандайдыр ички терең баалуулуктарды аздектеген каармандарды таап, аларды видеого тартып, радио, телеге алып чыгып, баарыбызды таң калтырып келди. Элдин баары сөз кылган, бирок эч ким даап казып чыкпаган коррупциялык иштердин бетин ачып, ондогон иликтөө программаларын даярдады. Кыргыз тилиндеги журналисттик иликтөөнүн деңгээлин көтөрдү. Жалпы эле Кыргызстандагы эр жүрөк, чынчыл журналистиканын символуна айланды.

Айзада Касмалиева, "Азаттык" үналгысынын Бишкектеги кеңсесинин директору:

- Кесиптешибиз Уланбек Эгизбаевдин журналистикада калтырган мурасы мына ошондой бийик парзды аркалаган күчтүн жаралышына дем берип, өсүп келаткан жаш муун үчүн ар дайым үлгү болушу керек. Уланбек Эгизбаевдин атын, жаркын элесин эстен чыгарбоонун бирден бир жолу мына ушул.

Каныбек Иманалиев, Жогорку Кеңештин депутаты:

- Уланбек аз жашады, бирок нускалуу жашады. Уланбек эч кимден жеңилген жок. Кечээтен бери эң мыкты акындар Уланбекке ырларын арнап жазды, бүгүнтөн баштап ага обондорун арнап жазып жатышат. Уланбектин жер үстүндөгү сапары карыды, бирок түбөлүк сапары арыбайт. Эми ал ырга айланат, эми ал дастанга айланат, эми ал арманга айланат, эми ал обонго айланат. Эртедир-кечтир кайсы бир жерде бир сөз жетпей калса, бир чындык жетпей калса, ошондо арман кылып, ушуну Уланбек айтмак эле, ушуну Уланбек кылмак эле деп эстээрбиз... ​

Жанар Акаев, Жогорку Кеңештин депутаты:

- Улан дагы жашаганда коомду тазартмак. Адилеттүү, таза коом түзүш үчүн Уландай адам керек эле.

Чыныбай Турсунбеков, Жогорку Кеңештин депутаты:

- Уланбек өзүнүн жеке кызыкчылыгына келгенде жулунбаган, өтө уяң, тартынчаак жигит болсо, жалпы элдин, мамлекеттин кызыкчылыгына келгенде оттон, суудан тартынбаган азамат эле. Дал ошондой мүнөзү бар эле. Буга чейин айтылгандай, адамдарды тирүү кезинде баалай албайт экенбиз. Эгерде бааласак, Уланбектин иш-аракетине дем-күч бере турган биз элек, ушундай азаматтарыбыздын көп болушу үчүн кол-кабыш кылып, жардам бере турган биз элек. Тилекке каршы, ал жагынан бизден кемчилик кетти.

Амирбек Азам уулу, журналист:

- Уланбек даярдаган видеоберүүлөрдөн казынанын “канын” сүлүктөй соргон коррупционер-жемкорлор менен сүйлөшкөндө, үнү болк этпей, суроолорду казык каккандай бергенин баарыбыз көргөнбүз. Бул анын өз чөнтөгүн акчага толтурууда напсисин араандай ачкан кызмат адамдары Кыргызстандын бүгүнкү абалы үчүн жооптуу экенин терең түшүнүп, алардын “сук дүйнөсүн” тайманбай ачууга бекем бел байлаганынан болсо керек... А телефондон баарлашканда үнү камкор жана мээрман сезилер эле.

Тынчтыкбек Чоротегин, журналист:

- Эгерде бийлик дурус түшүнсө, эл-журт маркум Уланбекти эскерүү чараларына жандуу катышуу жана анын мезгилсиз өлүмүнө жаны ачыгандыгын билдирүү аркылуу коомдогу эки жүздүүлүккө, маселелерди көмүскө чечүү тажрыйбаларына, адилетсиздикке эчак тойгондугун, жапатырмак жаңыланууну, тазаланууну көксөп жаткандыгын тастыктап жатат.

Олжобай Шакир, жазуучу:

- Ие, кайран баатыр, баарыбыз сага карап түзөнөр болдук мындан кийин! Тилин тишине катып жүргөндөр көп бүгүн. Сенин өлүмүң ошолордун абийирин козгоор өлүм болду.

Сени өлдү деген суук кабар элди аралап, жүрөгүн ойготту. Баатырдын өлүмү гана элди ушинтип термелтмек. Манастын чыныгы урпагы белемсиң, Уланбек! Сенин өлүмүң канчалардын уятын козгоп туру бүгүн!

Сарвар Усмон, "Азаттыктын" өзбек кызматынын журналисти:

- Улан өзүнүн журналистикасы менен кыргыз журналистикасын, коомду тазарта баштады. Жок дегенде ушундай үмүт бере алды.

…"Улан" деген ысымдын өзбекче айтылышы "Уул" болот. Кыргыз журналистикасы Уулунан ажырады. Мен муну эч кандай пафосу жок, толук ишеним менен айтып жатам.

Венера Акматова, доцент:

- Чындыкка багышталган реквиемимди көкүрөктөн чыккан сөздөр менен аяктагым келет: Мекенге кызмат кылуу деген ушундай болот! Элге-жерге өрнөк болуу деген ушул! Аз болсо да жарык өмүр сүрдү, көптүн бири болбоду. Ушундай уул тапкан ата-энесине, мектебине, айылына, Кочкор аймагына, мүлдө кыргыз элине рахмат! ​

Аким Кожоев, жазуучу:

- Уландын кайгылуу өлүмү көпчүлүгүбүздүн көзүбүздү ачты, чындыктын куну канчалык кымбатка турарын дагы бир жолу эсибизге салды. Эгемендиктин оош-кыйыш жылдарында улуттун, өлкөнүн келечеги үчүн чыркырап жүрүп жан берген Насирдин Исанов, Сатыбалды Жээнбеков, Дооронбек Садырбаев, Шералы Назаркулов ж.б. сыяктуу чыныгы баатырларды дагы бир жолу эскертти. Уланбек эңсеп жүрүп өтүп кеткен адилет коомду куруу канчалык кыйынга турарын, акыйкатка жетүү оңой эмес экенин дагы бир жолу түшүнгөндөй болдук.

Азамат Тынаев, журналист:

- Кечээ өтө кайгылуу күн болгонуна социалык тармактарда бардыгыбыз күбө болдук. Уланбекти жеке тааныбаган адамдар да анын өлүмүн өздөрүнүн жеке жоготуусу катары кабыл алышты. Бул жөн жерден эмес. Уланбек өзүнүн журналисттик эмгеги менен бул кесипке жан киргизди. Ал бардыгыбызга күч колдонуп революция кылбай эле, өзүндө болгон мүмкүнчүлүк менен көп нерсени өзгөртсө, мыйзамсыздыкка каршы күрөшсө боло турганын көрсөттү, ошого үмүт берди.

Жолдош Турдубаев, публицист:

- Бактылуу жашоону байлык топтоо, бийликке жетүү, айбандык кумарга берилүү ж.б. деп түшүнгөндөр толтура. Уланбектин ЖАШООСУ мындай пас, тар түшүнүккө дегеле сыйбайт. Ал элин, өз өлкөсүн жанындай жакшы көрүп жашады. …Ата-энесин, өмүр шеригин, жакын туугандарын эле эмес, кыргызды, Ааламды кучагына алган ЖАКШЫ КӨРҮҮ сезими менен жашады. Чындыкты, адилеттикти жактап жашады. Баарыбызды ойготуу үчүн сергек, таза ЖАШООГО сөзү менен да, иши менен да чакырган ӨРНӨКТҮҮ ӨМҮР сүрдү.

Редакциядан: Чындык үчүн күрөшкөн чыгаан журналисттин ишин улантуу максатында "Азаттыктын" жамааты "Кыргызстан-Сорос" фондусунун көмөгү менен Улан Эгизбаевдин "Чындык деп жанган өмүр" ("В поисках правды") деген китебин кыргыз жана орус тилдеринде чыгарды.

Экс-президент Роза Отунбаеванын демилгеси менен Журналисттик иликтөө фонду түзүлүп, 2018-жылы 14-сентябрда ишке кирди. Фонд мыкты журналисттик иликтөө чыгарган журналистке жыл сайын Улан Эгизбаев атындагы сыйлык уюштуруп, аны туулган күнү 12-февралда ыйгарып туруу чечимин кабыл алды. Бул сыйлыктын алгачкысы "Азаттыктын" иликтөөчү журналисти Ыдырыс Исаковго, ушул эле конкурстун алкагындагы сыйлыктар журналисттер Карачач Шакировага, Эрик Исраиловго, Адил Турдукуловго, Марина Сколышевага ыйгарылды.

Жыл ичинде Уланбек Эгизбаевге көптөгөн сыйлыктар, наамдар берилди. Кыргыз Республикасынын президентинин жарлыгы менен Уланбекке «Эрдик» медалы ыйгарылды.

Уланбек Эгизбаевдин ысымы өзү окуган Кочкор районунун Көк-Жар айылындагы мектепке коюлду жана бул мектептин бүтүрүүчүсүнө жыл сайын "Азаттык" ыйгарып турчу бир жолку стипендиянын алгачкысы тапшырылды.

"Азаттыктын" белгилүү иликтөөчү жаш журналисти Уланбек Эгизбаев 2018-жылы 22-июлда Ысык-Көлдө эс алып жүргөндө каза болгон.

Уландан уланган жол
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:53 0:00

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркия: мигранттар акысыз дарылангысы келет

Иллюстрациялык сүрөт.

Түркияда иштеп жүргөн кыргызстандык мигранттар бул өлкө кыргыз жарандарын дарылоого бөлгөн 150 орундук квотанын 50 квотасын өздөрүнө ыйгаруу демилгесин көтөрүп жатышат. Муну мигранттар Түркияда эмгек визасын албай, мыйзамсыз иштегени үчүн ден соолуктан ажырадык деп негиздешүүдө.

27 жаштагы Мунара үстүбүздөгү жылдын апрель айында Түркиянын Анталия шаарында иштеп жүргөн кезде бел омурткасы чоюлуп, операция болгон.

Андан бери кыйла убакыт өтсө да Мунаранын саламаттыгы калыбына келе элек. Абалы начарлаган бейтапты Түркиянын Адана шаарында иштеген таежеси Алтын алып кеткен. Чет жерде мигрант болуп жүргөн Алтын ооруканада жаткан жээнинин абалы күндөн күнгө начарлап жатканын айтты.

"Мунара менчик ооруканада жатат. Белинен ылдый жагын сезбейт. Тили чулдурап, эми эле айтканын унутуп калат. Догдурлар алынын жетишинче карап жатат. Бир дарысы табылбай койду. "Анкарада гана бар" дешти. Ошол дарыны алдырсак, балким жакшы болуп кетет беле... Каражаттын аздыгынан Түркиядагы мекендештерден жардам суроого аргасыз болдум".

Түркияда иштеген кыргыз мигранттар.
Түркияда иштеген кыргыз мигранттар.

​Оору менен алышкан Мунаранын эмгек визасынын мөөнөтү бүткөндө мамлекеттик ооруканадагы дарылануусу да токтогон.

Таежеси Алтындын Түркияда туруктуу жашоого уруксат берген визасы жок болгондуктан шаарды кенен аралагандан коркот. Амалы түгөнүп, Кыргызстандагы туугандарынан келе турган материалдык жардам күтүп турган кези.

2014-жылы Кыргызстан менен Түркиянын өкмөттөрүнүн ортосундагы макулдашууга ылайык, жыл сайын Кыргызстандан 100 бейтап Түркияга келип акысыз дарыланып жүргөн. 2019-жылы май айында квотаны 150 кишиге көбөйтүү боюнча протоколго кол коюлган. Алардын элүүсүн Саламаттык сактоо министрлиги, калганын Түркия элчилиги тандап жиберет.

Жакында социалдык тармактарда ушул 150 кишилик акысыз квотанын элүүсү Түркияда эмгектенип жаткан мигранттарга берилсе деген демилге көтөрүлдү.

Гүлмира Бекмамбетова Анталия шаарында алты жылдан бери оорукчан кишилерди багып, иштейт​. Ал Мунаранын акыбалын көргөндөн кийин квота боюнча сунуш киргизгенин айтты.

"Ушул квотанын жок дегенде элүүсү Түркиядагы эмгек мигранттарына берилсе жакшы болмок. Ушул жылы эле Анталияда эки кыргызстандык келин оор абалда ооруканага түшүп, каза болуп калды. Убактыбыздын баары мекендештерден акча чогултуп, бейтаптарды ооруканага жеткиргенге чейин эле өтүп кетти. Сактап калганга жетишпедик. Бул кадам эмгек мигранттарына үмүт бермек. Сунушубузду мамлекеттик деңгээлде көтөрүп, жооп алсак чоң колдоо болмок".

Түркияда эмгек визасы менен иштеген чет өлкөлүк мигранттар жергиликтүү элдей эле мамлекеттик ооруканада акысыз дарылана алат. Ал үчүн расмий эмгек визасы менен катар мамлекеттик медициналык камсыздандыруу үчүн төлөмдү ай сайын кечиктирбей төгүшү шарт.

Кундуз Мамбетова.
Кундуз Мамбетова.

"Түркияда 150 кишинин акысыз дарыланганы аз деп ойлойм. Мигранттарга 20 орун деле жетмек. Кыргызстандан колунда жоктор ушул квота менен келип дарыланып жатканын көрүп турабыз. Эмгек визасы менен иштейбиз, акысыз дарыланабыз. Туруктуу жашоого уруксаты бар мигранттар квота менен дарыланса болот", - деди көп жылдан бери Стамбулда бала багып иштеген Кундуз Мамбетова.

2018-жылы Түркияда 25 миңден ашык кыргызстандык жаран катталган. Алардын 7 миңден ашууну эмгек визасы менен, дээрлик көбү бир жылга гана берилчү туристтик виза менен иштейт. Туристтик виза алуу жараянында мигранттардан талап кылынган медициналык камсыздандыруу белгилүү эле менчик ооруканаларда өтпөсө, көпчүлүк учурда жарабай калат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уландан уланган жол

Уландан уланган жол
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:53 0:00

Гориллалар да тууганчыл болушат

Вирунг улуттук паркынын көзөмөлчүсү Патри Карабаранга жетим горилланы ойнотуп жүрөт. Конго Демократиялык Республикасы. 2012-жыл.

Такай жашылча-жемиш жеген адамдар арасында семиздер менен диабеттер аз болушат. Гориллалар да тууганчыл болушат. Электр энергиясын өндүрчү жана суу тазалоочу күн панели. Айбанаттардын жүрүм-туруму Айдын жарыгына көз каранды.

Электр энергиясын өндүрчү жана суу тазалоочу күн панели

Панелдин арткы бөлүгүндөгү күн элементтери электр кубатын өндүрүү үчүн Күндүн жарыгын чогултушат. Күн панели бөлгөн жылуулук дистилляторундагы сууну бууга айлантат. Дистиллятордун бир нече катмар полистрол мембранасы туздуу, шор жана ылай суудагы булганч заттар менен туздарды сүзүп алат. Буу көңдөйлүү полистрол мембрана аркылуу өтүп, таза суу чогулчу идишке жыйналат.

«Бул күн элементинин электр кубатын өндүрүүсүнө таасир этпейт, - дейт изилдөөнүн со-автору Пэн Ван (Peng Wang).​ - Ошол эле учурда сизге таза сууну бонус иретинде берет».

Профессор Пэн Ван Сауд Арабиясынын Тувала шаарындагы Абдалла падыша атындагы илим жана технология университетинин инженери.

Инженерлер түшүндүргөнгө караганда, асман чакчайып ачык болгон күнү кремнийден жасалган күн элементинин эффективдүүлүгү 11% жуук болот.

Эки функциялуу күн панелдери жашыл энергия өндүргөнгө катар таза сууга болгон талапты канааттандырууга чоң огожо. Бүгүнкү суу тазалоочу системалар электр кубатын көп керектешет жана алар үчүн өзүнчө инфраструктура керек.

АКШ жана Батыш Европада таза суунун 50% жакыны электр энергиясын өндүрүүгө сарпталат. Араб өлкөлөрүндө өндүрүлгөн энергиянын 15% көбү деңиз суусунан таза суу алганга кетет.

Бүгүн дүйнө жүзүндө 780 миллион киши таза сууга муктаж. Профессор Вандын айтышынча, алар күнүнө таза сууга жетүү үчүн 200 миллион саат коротушат.

Бул жабдууну туздуу сууларды, ошондой эле деңиз сууларын оор металлдардан тазалоо үчүн пайдалануу мүмкүн. Мындай сууда аз өлчөмдө коргошун, натрий, кальций, магний бар жана андай сууну ичкен кишинин ден соолугу үчүн кооптуу деп эсептейт Дүйнөлүк саламаттык уюму.

Лабораторияда өткөрүлгөн эксперимент кезде аталган жабдуунун прототиби Күндүн жарыгынын 11% жакынын электр кубатына айландырган. Экспериментте Күндүн ордуна кубаттуу лампа колдонулган. Коммерциялык солярдык элементтер демейде Күндүн жарыгынын 10-20% чейинин пайдалуу энергияга айландырышат.

Ушул эксперименттин негизинде диаметри 1 метрге жуук жабдык саатына 1,7 кг таза сууну сүзүп алары айтылат. «Бул ырасында эле жакшы инженердик иш»,- дейт жогорудагы изилдөөгө катышпаган инженер Жорж Ни (George Ni).

Жорж Ни дүйнөдөгү жана АКШдагы кадыр-барктуу Массачусетс технологиялык институнда аспирантурада окуп жүргөндө сууну дистилляциялоо боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн.

(Булагы: https://www.sciencenews.org, https://www.theguardian.com, https://www.nature.com)

Гориллалар да туугандашып жашайт

Горилла маймылдары арасындагы карым-катнаш, туугандык жана социалдык байланыштар адамдар ортосундагы коомдук катнашка окшошуп кетет. Муну Британиянын Кембриж университетинин (University of Cambridge) аалымдары аныкташты.

Д-р Робин Моррисон айым жетектеген илимий группа Конго Республикасында эки жайда жүздөгөн талаа горилласынын (Gorilla gorilla gorilla) социалдык жүрүм-турумуна алты жыл байкоо жүргүзгөн. Изилдөө береги гориллалар арасында бир нече деңгээлдеги жакындык, туугандык жана түрдүү социалдык байланыштагы өнүккөн коомдук түзүлүш бар экенин айкындаган.

«Гориллалар убактысынын көбүн чытырман токойдо өткөрүшкөндүктөн өз арасындагы кишиге көнүү үчүн эчендеген жылдар керек болушу мүмкүн. Алар дараксыз саздарга суу өсүмдүктөрүн даам татканы келишет. Изилдөөчүлөр көп жылдар бою гориллалардын таң азандан күн батканга чейинки жашоосун билүү үчүн кароолканаларын ушундай жайларга орнотушат»,- дейт Робин Моррисон.

Гориллаларда үй-бүлөсүнөн сырткары таяке-таежелери, чоң ата-чоң энелери, аталаш ага-эжелери (ини-карындаштары), бөлөлөрү кирген коому болот. Коомго болжолдуу түрдө 13 маймыл биригет. Андан чоң коом 39 горилладан турат. Антропологдор гориллалардын мындай түзүлүшүн кишилердин эң байыркы уюмдашкан отурукташуусуна окшоштурушат.

Эгер коомдо үстөмдүк кылган ургаачы гориллалар өз ара тууган болушса, алар көбүнесе бир группада жашоосу мүмкүн. Өкүмдар ургаачылар жакын тууган болушпаса да, бир социалдык группанын анабашылары катары өз ара жакшы мамиледе жашашат.

«Ургаачылардын өмүрү бир нече группада өткөндүктөн, жакын тууганчылыгы жок эркек гориллалар өгөй бир туугандар сыңары бир наталдык группада чогуу жашай беришет, - дейт д-р Моррисон.- Ушинтип улуу курактагы маймылдар арасында социалдык мамиле өнүгөт. Муну дос кишилердин бири биринин компаниясында убакыт өткөрүүсүнө окшоштурса болот».

Эркек гориллалар бойго жеткен кезде үй-бүлөсүнөн кетип, бойдоктордун үйүрүнө кошулуп жашашат.

Окумуштуулардын ырасташынча, гориллалардын чоң үйүрлөрү жылына бир жолу фестивалга окшош жыйын курушат. Алар мындай жыйынга демейде сүйүктүү жемиштерин жыйноо үчүн чогулушат деп боолгошот антропологдор.

«Тамак-ашты өз ара кызматташып издеген жакшы», - деп түшүндүрөт Моррисон айым.- Гориллалар өмүрүнүн башында көп убактысын үй-бүлөсү менен өткөрүшөт. Ушу кезде тамак тапканга тийиштүү жөндөмгө үйрөнүшөт».

Гориллалар ортосундагы татаал социалдык структура - адамдар менен алардын түп атасы гомини́д (лат. Hominidae) үй-бүлөсүндө бир болгонун күбөлөйт, деп бүтүм жасашат илимпоздор.

«Биздин изилдөөлөр жоголуу коркунучу астындагы жаныбарлар абдан акылдуу жана мыкты өнүккөнүн, кээ бирөөлөр мактанып айткан сыңары кишилер алардан өтө деле өзгөчөлөнбөгөнүн дагы бир жолу шарданалады»,- дейт д-р Моррисон.

(Булагы: http://www.sci-news.com, https://technology.inquirer.ne)

Жашылча-жемишти күн сайын жегендин пайдасы

Жашылча-жемиш ден соолукка пайдалуу диетанын негизин түзөт жана кишинин саламаттыгын жакшыртчу клетчатка, калий, магний, антиоксидантарга өтө бай. Ошондой эле жемиш менен жашылчаны такай жеген адамдар арасында семиздер менен кант диабетине чалдыккандар аз болушат.

Жаңы изилдөө жүрөк-кан тамыр ооруларынан көз жумгандардын дээрлик 23% өлүмү жашылча-жемиштерди жетиштүү жебегенге байланыштуу экенин айкындаган. 2010-жылы жемиштерди аз жегендин кесепетинен жүрөк-кан тамыр оорусуна кабылап 1,8 миллион киши жайран болгон. Ал эми жашылчаны аз жегендин айынан 1 миллиондой адам дүйнө салган.

«Жемиш жана жашылча – дүйнөдө өлүмдүн алдын алууга таасир этүүчү модификацияланган рациондун компоненти. Биздин изилдөөнүн жыйынтыгы бүтүн дүйнөдө жемиш жана жашылчаны көп жегенге элди үйрөтүү зарылдыгын тастыктайт»,- дейт изилдөөнүн жетектөөчү автору, д-р Виктория Мюллер.

В. Миллер айым АКШнын Тафт университетинин илимий кызматкери (Victoria Miller, Friedman School of Nutrition Science and Policy at Tufts University).

Жемиш жана жашылчаны кайра иштетилген тамак-аш азыктары, же эт, сүт азыктары менен алмаштыруунун ден соолукка олуттуу зыян келтирчү негативдүү жактары бар экенин белгилешет окумуштуу-диетологдор.

Проф. Дариуш Мозаффарян (Dariush Mozaffarian) белгилегендей, глобалдык деңгээлден алганда, тамак-ашта салт боюнча калориясы, витаминдери, туз менен канты аз кошумча заттарга басым жасалат. Бул изилдөөлөрдүн жыйынтыгы, окумуштуунун айтышынча, жемиш, жашылча жана буурчак сыяктуу организмге пайдалуу азыктарга кеңири болуп, көп колдонуу зарылдыгын жана аларды керектөө дүйнө элдеринин саламаттыгын жакшыртууда чоң потенциал болорун шарданалайт.

Диета боюнча сунуштар бардык өлкөлөрдө бирдей эмес. Бирок бардык рекомендацияларда күнүнө 300 грамм жемиш (эки алма) жеш керектиги сунуш этилет. Вегетариандар үчүн күнүмдүк стандарттык норма 400 грамм. Буга жемиш менен жашылчанын бардык түрү, анын ичинде буурчак да кирет. Аталган жашылча-жемиштин калориясы үч сабизге барабар.

Изилдөөгө караганда, жемиш жана жашылчаны жетишсиз жегенден эркектер көп жабыркайт. Себеби аялдар эркектерге караганда иреттүү тамактанышып, жашылча-жемишти көп жешет.

"Жашылча-жемиштерди жетиштүү жебегенден жүрөк-кан тамыр оорулары пайда болот; мунун таасири кайсы өлкөлөрдө, кишинин жаш курагы жана жынысы боюнча кенен аныкталган эмес».

(Булагы: https://www.zmescience.com, https://www.healio.com)

Айдын жарыгы жана айбанаттардын жүрүм-туруму

Айдын нуру жана жарыгынын деңгээли жан-жаныбарлардын төлүнө, азык издөөсүнө, өз ара мамилесине («сүйлөшүүсүнө») таасир этиши ыктымал. «Жарык, балким, айлана-чөйрөдөгү азык-түлүк ресурстарынан кийинки эле жаныбарлардын жүрүм-турумуна жана физиологиясына таасир этчү маанилүү фактор болушу мүмкүн»,- дейт Шотландиянын Глазго университетинин экологу Дэвид Доминони (Davide Dominoni, University of Glasgow).

Соңку изилдөөлөр көрсөткөндөй, Айдын жарыгы арстанга олжо болчу айбанаттардын жүрүм-турумуна, бок коңуздун багыт тандоосуна, балыктардын өсүшүнө, куштардын миграциясына, атүгүл сайроосуна таасир этет.

Танзанияда жашоочу серенгети арстандары – түнкү аңчылар катары таанымал. Алар айбанаттарга, ошондой эле кишилерге Айдын мерчеми (цикли) салыштырмалуу караңгы кезде (фаза) буктурмадан кол салышат.

Америкалык эколог Мередит Палмер (Meredith Palmer, Princeton University) жана анын кесиптештери 1300 чарчы чакырымдык аймакка 225 видеокамера орнотуп, серенгети арстандары гну антилопасы, зебрага, буйволго кандай аңчылык кыларын изилдешкен. (Бул айбандар негизи чөп менен тамактанышт жана өмүрү үчүн кооптуу караңгы түндө да курсактын айынан оттоп жүрө беришет). Ал эми Snapshot Serengeti жарандык илимий долбоорунун ыктыярдуулары береги жаныбарлардын кол салуу учурундагы абалын миңдеген видеокадрлардын негизинде талдап чыгышкан.

Гнулар, Палмер айымдын айтышынча, Ай нуру күңүрт күндөрү «коопсуз жерлерди түнөк кылышкан». Айдын нуру жарык боло баштаганда, алар коркунучтуу жайларга барып оттой башташкан.

Африка буйволу (Syncerus caffer) арстандардан анча айбыкпайт жана от мол болсо жырткычтарды көп этибарга албайт. Бирок караңгы күчөгөндө жырткычтардан жакшы коргонуу үчүн үйүр-үйүр болуп, топтоло баштайт.

Талаа зебралары (Equus quagga) жана Томсон газелдеринин (Eudorcas thomsonii) жүрүм-туруму да Ай мерчеми менен кошо өзгөргөн. Газелдер Ай чыккандан кийин оттоп алганга ашыгышса, зебралардын тиричилигин ай чыккандан мурда бүткөрмөй же өздөрүн тобокелгесалып жүрмөй адаттары бар.

(Булагы: https://www.sciencenews.org, https://www.biopsychology.com)

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: генерал качты, министрдин кеңешчиси камалды

Бусурманкул Табалдиев

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (15-21-июль).

Генерал Бусурманкул Табалдиев из жашырды

Кыргызстандын Ички иштер министрлиги 15-июлда Коргоо кеңешинин мурдагы катчысы, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) экс-төрагасы Бусурманкул Табалдиевге издөө жарыялады. Министрликтин басма сөз өкүлү Карима Аманкулова кримтөбөл Азиз Батукаевдин мөөнөтүнөн мурда абактан бошоп кеткенине байланыштуу козголгон кылмыш ишинин алкагында Табалдиев суракка чакырылганын, бирок каякта экени белгисиз болуп чыкканын айтты:

«ИИМдин Тергөө кызматы тарабынан кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу Жазык кодексинин 319-беренеси («Коррупция») боюнча сотко чейинки өндүрүш жүрүп жатат. Бул ишке байланыштуу Бусурманкул Табалдиевдин кайда экени аныкталбагандыктан издөө жарыяланды».

ИИМ 19-июлда Табалдиевдин жүргөн-турган жери тууралуу ыкчам маалымат бар экенин, ал текшерилип жатканын кабарлады. Мунун алдында айрым маалымат каражаттар мурдагы чекист Түркияга чыгып кеткен болушу мүмкүн деген божомолдорду жазышкан. Айрым бир маалыматка караганда, Табалдиевдин кызы Түркияда жашайт, түрк жаранына турмушка чыккан.

Бусурманкул Табалдиев өзү жана анын жакындары ушул кезге чейин үн ката элек.

Мурдагы премьер-министр, экс-депутат Феликс Кулов Табалдиевдин тергөөдөн качып кеткенине ишенбей турганын айтат:

Феликс Кулов
Феликс Кулов

«Чынын айтсам, абдан таң калып жатам. Мен ал кишини жакшы билем. Абийирдүү, мыйзамды сыйлаган адам катары таанычумун. Мисалы, ошол эле Өмүрбек Текебаевге маңзат салып коюшкан «Матрешка гейт» боюнча иште өзүн жакшы жагынан көрсөткөн. Ошондуктан, балким ал тергөөдөн жашырбай эле, убакыттын өтүшүн күтүп жатса керек. Азыркы камоолордун толкуну аяктап, эмоциялар бүткөн соң көрсөтмө берет деген ойдомун».

Бусурманкул Табалдиевдин жагдайы укук коргоо жана тергөө органдарынын жоопкерчилигине байланыштуу маселени козгоду. Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору Эмилбек Жороевдин пикиринде, бир убакта күч түзүмдөрүн жетектеген таасирлүү адамдын башка мамлекетке чыгып кетиши бул органдар тууралуу шектенүүнү күчөтөт:

«Бир чети коррупция дейбиз, экинчи жагынан тааныш-билиштиктин фактору. Анын үстүнө мурда жогорку кызматты ээлеген адамга маалымат берип койсо керек. Бул жагынан бир нече маселени ачыкка чыгарат».

Табалдиевдин тергөөдөн из жашырганын Батукаевдин иши боюнча маанилүү көрсөтмөнү жаап-жашыруу аракети катары да сыпаттала баштады. Мында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин да аты аталып, андан экс-президенттик макамды алуудагы негизги жүйөлөрдүн бири болгон.

Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев бул иште Атамбаевдин аты аталганы көп нерсени аныктайт деген пикирде:

«Кыргызстан кичинекей эле мамлекет. Кримтөбөл өлкөдөн жөн эле чыгып кетиши мүмкүн эмес. Албетте, Атамбаев ага буйрук берди деп айта албайм. Бирок кабары болсо керек. Акыркы жагдайлар ушул маселенин айланасында өнүгүп жатат окшойт».

Табалдиев кримтөбөл Азиз Батукаев мөөнөтүнөн мурда абактан бошогон 2013-жылы Коргоо кеңешинин (азыркы Коопсуздук кеңеши) катчысы болуп иштеген.

Азиз Батукаев 2013-жылы «айыккыс илдетке чалдыкты» деген негизде мөөнөтүнөн мурда абактан бошотулуп, атайын коштоо менен Бишкекке жеткирилген соң Орусияга чыгып кеткен. Буга байланыштуу кылмыш иши быйыл кайра жанданган.

Азырынча Чек ара кызматы Табалдиевдин өлкөдөн чыккан-чыкпаганы тууралуу расмий маалымат бере элек. Буга чейин кылмыш иштеринде аты аталган айрым бир адамдар сыртка чыгып кеткенден кийин гана издөө жарыяланган учурлары байма-бай катталган.

Мурдагы вице-премьер-министр Аскарбек Шадиев өлкөдөн чыгып кеткенден кийин бир нече күндөн соң гана изделе баштаган. УКМК ал Баткенде кыргыз-тажик чек арасындагы сууну кечип өтүп, андан ары АКШга качып кеткен деп билдирген. Шадиев азыркыга чейин издөөдө. Ал сыртка чыгып кеткенге чейин мүлкүнүн көп бөлүгүн сатып жибергенге үлгүргөнү да ачыкка чыккан.

Өзгөчө кырдаалдар министринин кеңешчиси камалды

Апта аяктап калганда өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедовдун жардамчысы Нурбек Жолборсов эки аптага жакын убакыттан бери камакта жатканы белгилүү болду.

Башкы прокуратуранын басма сөз өкүлү Жаркынай Азиева Жолборсовдун иши Кылмыш-жаза кодексинин 319-беренеси («Коррупция») боюнча сотко чейинки өндүрүшкө алынганын ырастады.

«Сотко чейинки өндүрүш 20-июнда ачылган. Жолборсов 6-июлда кармалган. Ишти Аскер прокуратурасы карап жатат».

Аскер прокуратурасы тергөө жүрүп жатат деген жүйө менен бул кылмыш ишине байланыштуу комментарий бере элек.

Мамлекеттик жаза аткаруу кызматынын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова кылмышка шектүү Нурбек Жолборсов Бишкектеги №1 тергөө абагына эки айга камалганын айтты:

«Ал камакта отурат. 6-июлда алып келишкен, 6-сентябрга чейин камалган”.

Нурбек Жолборсовдун камалганына байланыштуу анын атасы Жаныбек Жолборсов «Азаттыкка» комментарий берди. Ал уулу Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборундагы каржылык мыйзам бузууга байланыштуу күбө катары прокуратурага барып жүргөнүн, эки аптадай мурун камалганын бышыктады:

«Нурбек күбө катары суракка барган.Тергөө менен кызматташкандар министрге кеңешчиси аркылуу акча берип турганын айтышкан. Ошондон улам Нурбекти прокуратура күбө катары чакырып, тергөө менен кызматташууну сунуш кылган. Нурбек баш тартканы үчүн эки айга камап коюшту. Эч кандай акча менен колго түшкөн жок».

Жолборсов баласынын кармалышында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборун жетекчиси Асылбек Жусубалиевдин көрсөтмөсү негиз болгонун белгиледи. Азырынча Жусубалиевден бул маселеде комментарий алууга мүмкүн болгон жок. Ошондуктан «Азаттык» Жусубалиевге сөз берип, анын жүйөсүн угууга даяр.

Өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов «Азаттыкка» кеңешчиси камалган жагдайда аты аталып жаткан Асылбек Жусубалиев жана ал жетектеген Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборундагы каржылык мыйзам бузуу тууралуу «Азаттыкка» комментарий берди. Анын айтымында, Жусубалиев жетектеген мамлекеттик ишкана быйыл жазында текшериле баштаган. Анын жыйынтыгында ири суммадагы акча жок болуп чыккан:

«Биз март айында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборун текшере баштаганбыз. Ошондо кассадагы алты миллион сом жок болуп чыккан. Ошол жакта иштеген жумушчулар «биздин жетекчи иштебей жатат, чара көрүңүз» деп мага кайрылган. Мен ал жерге баргам. Көрсө, ал ошол убакта ичип алып үч күн жок болуп кеткен экен. Мен анын ишке чыкпай койгонун билген эмесмин. Мен аны чакырып алып, «алты миллион сомду ордуна коюп кой, арызыңды жазып иштен кет» деп айткам. Ал ошол жерден арызын жазып туруп чыгып кеткен. Мен анын арызынын негизинде премьерге кат жазгам. Ал мамлекеттик ишкананын жетекчиси болгондуктан премьердин буйругу менен иштен кеткен».

Нурболот Мирзахмедовдун айтымында, Асылбек Жусубалиев өткөн айдын башында иштен алынган. Ал кеткенден кийин да эсеп-кысап документтери текшерилген, анда дагы миллиондогон сом жетпей калган:

«Ал кеткенден кийин биздин кызматкерлер бухгалтердик документтердин баарын алганбыз. Мен атайын 10 адам бөлгөм. Алар текшергенде кассадагы 16 миллион сом жок болуп чыккан. Муну Жусабалиев кассадан өзү эле алып койгон болот. Мен ушул 16 миллион акча боюнча Аскердик прокуратурага иш козгогула деп материалдарды өткөрүп бергем. Текшерүү дагы деле уланып жатат. Андан сырткары 37 тонна күйүүчү май, төрт тонна А92 үлгүсүндөгү май жок болуп чыгат. Бул боюнча материалдарды да иш козгогула деп прокуратурага өткөрүп бердим. Ушундай текшерүү жүрүп жатканда аны текшергендеге «мен силерге көрсөтөм» дегендей сөздөрдү айткан экен».

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк жана түштүк борборлору бар. Бул мамлекеттик ишканалар ар кандай тендерлерге катыша алат. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги тапшырган жумуштарды аткарат.

Министр Нурболот Мирзахмедов Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борбор орусиялык «Росатом» мамлекеттик компаниясынын «РосРАО» ишканасынын субподрядчиги экенин ырастады:

«"Росатом" Түндүк борбору ишти жасагандан кийин «ушунча иш жасалды» деп документтерди тапшыргандан кийин гана ошого жараша акчасын берчү. Алар ошол акчаны мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн жумшашы керек эле. Салык төлөшү керек, жумушчуларга айлык бериши керек. Соцфондого төлөшү керек. Булар болсо ошол акчаны кассадан алып коюп жатат. Ишкана бүгүнкү күндө Салык кызматына, Социалдык фондго карыз. Былтыр бир канча тендерлерди жеңип алып, төрт-беш объект боюнча иш жасашкан. Эки-үч дамба курушкан. Орто эсеп менен Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин 30-40 миллион сомдук ишин жасашкан. Ишкана өзүн өзү каржылайт, тендерлерге өз алдынча катыша алат».

Эмнеси болсо да министрдин кеңешчиси коррупция боюнча айыпталып, камакка алынганы бир топ күдүк ойлорду жаратты.

Коррупцияга каршы ишкер кеңештин баш катчысы Нурипа Муканова Жолборсовдун ишинин артында чоң кишилер турган болушу мүмкүндүгүн айтып, прокуратура терең иликтеши зарылдыгын белгиледи:

Нурипа Муканова
Нурипа Муканова

«Мындай иштер сүйлөшүүлөр аркылуу ишке ашып, анан бир адам күнөөлүү болуп кармалат. Прокуратура түйүндүн учун табышы керек. Бирок бизде андай иштер аягына чыкпайт. Саясий эрк жетпей калабы, билбейм. Транспорт жана жолдор министринин мурдагы орун басары Азимкан Жусубалиев деле ири өлчөмдө пара алууга айыпталып, бирок анын үстүнөн бирөө-жарым көзөмөл кылганбы же жокпу, ачыкка чыкпай жатпайбы”.

35 жаштагы Нурбек Жолборсов министр Нурболот Мирзахмедов менен ал Сузак районунун акими болуп турган жылдардан бери чогуу иштеп жүргөн. Ага чейин Жалал-Абад мэриясынын жаштар комитетинде жана жаштарга арналган ар кандай долбоорлордо эмгектенген. 2015-жылкы парламенттик шайлоого «Бир Бол» партиясынын тизмесинде болгон.

АКШ: Конгресстеги аялдар Трампка таарынды

Бул жумада АКШнын президенти Дональд Трамп менен Конгресстеги айрым демократ аялдар кайым айтышты. Трамп «Твиттердеги» баракчасына атын атабаганы менен төрт демократ аялга байланыштуу бир канча билдирүү жазды. Анда Конгресстеги «прогрессивдүү» аялдардын тобуна ата-бабаларынын жерине барып, кыйраган жана кылмышка баткан өкмөттөрүнө жардам берүүгө чакырган.

«Өздөрү өкмөтү толук бечел, жемкорлукка баткан, колдорунан эч нерсе келбеген мамлекеттерден чыккан Конгресстеги «прогрессивдүү» демократ аялдар Кошмо Штаттардын элине, дүйнөдөгү эң улуу жана кубаттуу өлкөнүн бийлигине кантип иштеши керек экенин айтып жатышканына көз салуу кызык», - деп жазган Трамп.

Дональд Трамп
Дональд Трамп

Трамп мындай билдирүүлөрүндө эч кимди атынан атаган жок. Бирок баары эле АКШ президенти Конгресстеги төрт аялды - Александрия Окасио-Кортес, Илхан Омар, Эянна Пресли жана Рашида Тлаиб тууралуу айтып жатканын дароо эле боолголошту.

Конгресстеги бул аялдар Трамптын саясатын кескин сындап келгени маалым. Бирок алардын арасынан Илхан Омар гана Америка жергесинде туулган эмес.

36 жаштагы Омар Африканын Сомали өлкөсүндө төрөлгөн. Ал АКШга бала чагында 1997-жылы ата-энеси менен качкын болуп келген.

Трамптын бул билдирүүсүн демократтардын көбү, анын ичинде ушул тапта президенттик орунга үмүт артып турган сенатор Камала Харрис да сынга алды:

«Бул расисттик жана америкалыктарга таптакыр жат билдирүү. «Өзүң келген жагыңа бар» деген сөздү көчөдөн угуп калуу мүмкүн, бирок муну Кошмо Штаттардын президентинен угуу эч мүмкүн эмес эле. Ал өзүнө жүктөлгөн милдеттерди жана америкалыктар андан эмне каалап жатышканын түшүнбөй турат».

Муну алдында Өкүлдөр палатасынын спикери Ненси Пелоси менен жогорудагы төрт аялдын ортосунда Демократиялык партиянын ичинде өз ара пикир келишпестик орун алып жаткан эле. Бирок спикер аларга болушуп, жекшембиде Трамптын билдирүүсүн сындап, «ксенофобиялык» деп атады.

Сөз болуп жаткан төрт айым былтыр ноябрда өткөн шайлоодо өз штаттарында жеңип, Конгресске келишкен. Өкүлдөр палатасына Миннесота штатынан өткөн Илхан Омар жана Мичиган штатынан шайланган Рашида Тлаиб АКШ Конгрессинин тарыхында алгачкы мусулман аял - мыйзам чыгаруучулар. Ал эми 30 жаштагы Александра Окасио Кортес - Конгресстин тарыхындагы эң жаш мыйзам чыгаруучу.

18-июлда Илхан Омар өзү шайланган Миннесота штатына барды. Аны ондогон адамдар «Үйгө кош келдиң, Илхан» деп кубана кыйкырып тосуп алды.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бир жакшы менен бир жамандын учугу үзүлбөйт

Капарбек Токтошевдин аңгемелеринен элеттик турмуштун деми уруп, карапайым адамдардын тиричилиги, кулк-мүнөзү алдыга тартылат.

Жазуучу элдик турмуштун жөнөкөй учурларын, ортолук мамиле-катыштардын кызыктуу учурларын көрсөтүүгө кызыгат. «Атанын уулу» баяны ушулар тууралуу.

Чаң жол, арабадагы ата-бала

Тестиер бала менен атасы чабылган чөбүн жалгыз ат чегилген арабага жүктөп үйүнө кайтып келатышат. Августтун түнүндө асманда бажырайган жылдыздарды санап, тестиер бала атасынын жанында келатканына ыраазы. Элеттик турмуштун күндөлүк көрүнүштөрүнүн бири. Атасынын «Өзүмдүн баламсың да, айла-а-найыным!..» деген сөзүнө ичи элжиреп, кубанычы ашып-ташып, эмне деп айтаарын билбей апкаарып турат.

«– Ата-о!

– Ов.

– Мен сенин балаңмын ээ?

– Анан кимдики болмок элең?..

– Анда эмне эле «кайдан чыккан эмесиң» дей бересиң?

– Тентек күчүк десе! – Атасы Ара-Талааны жаңырта каткырды. Анын мындай чер жаза каткырганын биринчи угушу баланын. Дайыма эле ушинтип күлүп жүрсө, атаңгөрү!.. Минтип ойлогуча атасынын жүзүнөн күлкү тарап, биликтей тымды. Кадыресе ойлуу кебетесин кийди да, үңкүйүп башын салды. Эмнени ойлоп, эмнени издейт? Бала ушуга таң».

Бу Назармат чалдын жашы жетимишти таяп, өмүр күзү кышка таяп баратат. Турмуштун ачуу-таттуусун чогуу тартышкан кемпири Жийде 19 бала төрөп, анын он экиси чарчап, калган жетөөн эл катарына кошту. Аман калган балдарынын улуусу элүүгө таяп, кийинкиси кырктын кырында. Кыздары турмуш куруп, өзүнчө бүлө. Алардан атанын көөнү тынч. Эл катары оокат кылып жүрүшөт. Чириген бай же итке минген томаяк эмес, эл ортосу.

Колундагы кенжеси Акматбек абдан эле эрке, анан да кыз-кыркынга өзгөчө жакын жүрүкчөөл бала чыкты. Өң-келбети мыкты, окуп жүргөн чагында курбалдаш кыз-кыркынды мындай кой, кылактаган келиндер менен мамиле түзүп, балакатка толо элек чагында ургаачы кумарын татып, анын азабын да, жыргалын да көп көрдү. Кызыл-ала болуп токмок жеп, кан түкүрүп жатып калган кездери болду, ага деле болбой жеңилбаа турмушка көнүп алды. Чектен чыгып кеткен бала атасын укмак беле.

«Назарматтын өзү да жедеп алы жетпей калганда эркине койгон. – Эки агаң тең жоош, дегеле биздин тукумда сендей тентек жок эле, ушу сенин кайдан чыгып калганыңа таңмын, – десе, кебелбей минткен:

– «Жетөөнүн бири жинди» деп шарыятта айтылат турбайбы, ошо менмин.

– Аман бол айланайын, башка эмне дейин... Ошентип кол шилтеген айласыз. «Бир жакшынын, бир жамандын өмүрү кыска болот» деген ырас. Акматбек бу жалганга көргөзмө үчүн келгенсип аз жашады: күлбөгөндү күлдүрдү, ыйлабаганды ыйлатты; бата да алды, каргыш да укту; таякты кана жеди, и-и далайын токмоктоду; барбаган кыз-кыркыны, баспаган жери калган жок, айтор, баарын көрдү. Өрттөй жанып, суу сепкендей өчтү. «Аскерге барып-келсе өзү эле токтолот» деп турганда жолдош-жоролору тепкилеп өлтүрүп салышты. Анын өлүмүнө көп деле кейиген киши болгон жок. Назармат менен Жийде апа гана жоктоду уулун...

Ошентип Акматбектин артында из калбады. Калганы – «баягы Акматча» деген ылакап менен боорду эзип, үрөй учурган укмуштар... Жо-о, бирок бир жакшы менен бир жамандын учугу үзүлбөйт: жаш болсо да жасап кетиптир пенделик ишин. Жазда жайраган жубарымбектин ашын күздө берээрде аркы өйүздүк Ысырайыл деген киши онду бүтүргөн кызын чачтан сүйрөп Назарматтын улагасына итерди да, эртеси Чүйгө көчө качты. Кыздын аты Гүлшайыр боло турган. Бирок аны эл-журт Мөөр аташчу, көз тайгылткан өңү бар эле бечаранын... Көп өтпөй Назарматтын жалпак тамында ыңаалаган наристе үнү жаңырды. Ал күндү бүт аккудуктуктар эшигинин жылчыгынан шыкаалап тыңшап турушкан. Баланын эркек экенин укканда каалгалар шарактап жабылды белем: «Атасын тартса чекеге чыккан чыйкан болор!» Табылдыны Мөөр эки ай гана эмизди, анан шаарга качып кетти. Ошо бойдон дайынсыз».

Артынан чуу ээрчитип, ак жоолукчандарга аябай жакын уулунан калган туяк, энеси эки ай гана эмизген кичинекей Табылды а-бу дегиче эрезеге жетип, чал-кемпирди кубантты. Табылды атасына бой-келбети жагынан куюп койгондой окшош болгону менен жүрүм-турум, мүнөзү таптакыр башкача чыкты. Токтоо, салабаттуу, жайдары мүнөз жакшынакай жигит болду. Аны көргөн сайын Акматбегин көргөндөй Жийде апа өксөп ыйлайт. Момураган жоош уулу атасынын жолу менен кетип эртелеп жайрап калбаса экен деп Кудайдан тилейт.

Табылдыдан калган туяк

Мектепти бүткүчө Табылды артына жаман сөз илештирбеди. Чал-кемпирдин ишин кылып, ата-апа деп сыйлап, эркелиги жок чоңойду. Кээде чечилип сүйлөп аткандагысы атасына окшошуп кеткени болбосо чал-кемпирдин ишенген уулу шаарда окууга өтүп, ошол жерден аны аскерге алышты.

«Шаарга Назармат малдан бошоп бара албады. Уулун узатканы Жийде-апа жалгыз кеткен. Кеткен менен кур келбей, жаңы төрөлгөн бала көтөрүп кайтты.

– Кетээринде эки күн жоголуп кетти таптырбай, – дейт кемпир болгон окуяны шашпай баяндап. – Издебеген жерибиз калбады. Оюма нелер гана келбеди-аа!.. – Жүрөгүнүн үшү кеткен кемпир оор үшкүрөт.

– Акыры ушуякка келер деп балдарды поюска салып жаткан жерге келсек, шоп этип чыга калып жүрөт, каралдым. Колунда бу... – Учтуу эрди менен баланы жаңсап көргөзүп. – Айланайын апаке, эчтеке сураба, суранам дейт. Бул менин уулум, эч кимге бербей бага тургула дейт. Ошентип чамаданын да албай түшүп кетти поюсуна...

Баланын атын Алмаз коюшту. Бир ай өттү, Табылдыдан «Түркмөн жериндебиз» деп кат келген. Алмазды издеген да, доолаган да киши болбоду. Ончакты күндөн кийин экинчи кат келди «Ооганстанга аттандык» деген. Анан узакка кабар келбеди. «Мына келет, ана келет» деп турганда кат ордуна Табылдынын табытын алып келип тапшырышты...»

Назармат карыя Экинчи дүйнөлүк согушка катышкан. Акматбегинен калган жалгызы Табылды Ооган согушунан ойрон болуп, сөөгү келди. Жоош деген баласы согуштан кайтпай каларын билгендей артына туяк калтырып кеткенин айт. Карынын жанында эрмек болуп, ата деп желбиреп турган чөбүрөсү ушул Алмаз. Чалды ал атам дейт. Абышка дүйнөлүк уруштан жаракат алып, бирок аман келген. Анын эки иниси канмайдандан кайтпай калышты.

«Абышканы баланын үнү ойготту.

– Ата дейм!

– Ов.

– Өзүмдүн баламсың деп жүрчү ээ мени.

– Макул, айланайын! – Ушинтти да, абышка жана, биякка чыгар алдында ачуусу менен «ушу сен кайдан чыккан эмесиң!» деп урушуп койгонуна өкүндү. Өгүнү эле бу каргашалуу сөздү «экинчи оозанбайм» деп карганган ичинен. Бирок көңүл чиркиниң жаман турбайбы: басса-турса «Алмазым өз канымбы, кандай эне төрөдү экен, таяке-таасы ким, көзүм өтүп кетсе эл эмне дейт баланын башын айлантып?» деген ойлор кыйнайт. Оюна койсо ичинен кан өткөнүнө карабай энесин таап чөбүрөсүн табыштагысы бар. Ошенткенге күч кана?.. Өзүнчө эле бушайман. Ошентип беймаза болуп турганда ооздон чыгып кетет тура бейчеки кеп.

– Макул, каралдым, – деди абышка саам тына калып. Акматбеги бейбаш чыкканы жарытылуу жакшылык көрө элек. Адам баласы жакшылык менен жашка тойбойт көрүнбөйбү: көргөн жакшылыгы канча, бирок көңүл чиркиниң, үмүт чиркиниң самайт экен да кол жеткирди. Жакшылыктан үмүт үзбөдү эле, акыры келди ошо күн. Уулдун уулунун уулунан мындай сөздү угуп туру, эмне арман?..»

Назарматтын көөдөнүн кандайдыр бир жылуу сезим кыса тээп, бир аз аптыгып, жанында бараткан баласына элжиреп, ага кандай жакшы сөз айтсам деп келатты. Кез-кез көңүлүнө келе калчу күдүк оюнан өзү уялып, ошондой ойлогонуна ыңгайсыз сезип отурат. Эмне деп айтат мынабу жанында отурган баласына. Бир келген жашоону жайдаңдаган майрам деп алган Акматбегинен калган Табылдысын Ооган согушу алып, майдандан кайтпасын билип наристесин апасына алып келип таштап кеткенин айтсабы?! Алмаздын тайлары кайда, төрөгөн энеси ким – мунун баары табышмак бойдон калбадыбы. Назармат карыны кээде күмөндүү ойлор каптап, өткөнүн эстегенде бир топ суроолорго жооп таба албай калат. Алмазда өзүнүн, Акматбектин, Табылдынын каны ойноп, жаш кезинде жайран болгондордун тарых-таржымалын билбей чоңоюуда.

Аман жүрсүн

Аны Алмаз кийин билип алар. Ошондо чоң атасы Акматбек турмуштун ачуу-таттуусун жакшылап биле элегинде жок болгонун, аны менен мамиле түзгөн оголе көп аялзатынын ичинен бирөө тукумун улай турган наристени жарык дүйнөгө алып келгенин, ошол бала эр жеткенден кийин өз баласын апасына алып келип таштап кеткенин, тагдырдын татаал жиби Назарматтын уулу менен чөбүрөсүн ушинтип тушап салганын билмек. Назарматтын он тогуз баласынын көбү наристе кезинде чарчап калып, аман калган балдарынын ичинен ушул Акматбегинин тагдыры татаал болду. Табылдысы да билгендей жалгыз уулун ата-энесине таштап кайдагы бир күмөндүү согуштан кайтпай калды. Эми Алмазынын тагдыры кандай болор экен? Ага Назармат карыя эмне деп айтышы керек?! «Өз уулум» деп айтып жүрүңүз деп атпайбы. Албетте, өз уулу, анткени мынабу ак мөңгү жамынган бийик тоолор, аны улай кеткен түздүк,экөө кошулган жердеги боорду ыктай жайгашкан кыштак - Алмаздын туулган жери, анда жашаган айылдыктар өз эли. Назармат кары ушул ойду таап алганына ыраазы болуп чөбүрөсүнө мурда-кийин айтпаган, керемет сырын алдыга жайды.

«Мобу тоону кара! – Чокчо сакалын экчей күнгө, шамалга тотуккан жүзүн Баба-Ата тарапка бурду.

– Ушу тоодон чыккансың. Каның мобу суудан бүткөн, ушу суу чуркап турат денеңде. Мобереги талааны таанып ал! – Бешилик айрынын тишиндей арык, узун манжаларын тарбайтып Ара-Талааны айланта жаңсайт.

– Денең ушу топодон жуурулган. Атаң болуп эмне кылыпмын? Болгону бир уругумсуң, бутагымсың менин. Тамырың кайда билип жүр, садагам! Ушул жердин чынарысың! Ушул элдин уулусуң!..»

Бул сөз абышканын кыйла жылдардан бери сары майдай сактап келаткан сыры болчу. Тоо менен айыл, түнгө көшүлгөн табият атасы менен уулуна бир укмуш ажайып сезилип, тынбай сүйлөп келаткан карыя менен аны угуп отурган тестиер ошол түнү турмуштун бир белесин ашканын сезбей деле калышты окшойт.

Алар келаткан жолдун бир жагында айылдын мүрзөсү жаткан. Ошол мүрзөнүн четиндеги бийик эстелик Табылдыныкы, анын артында жапызыраак эстелик Акматбекке коюлган. Алардын артында калган ишин Алмаз улантат, ал азыр атасынын сыйкырдуу кебине арбалып, чөп үстүндө келатты. Артында тукуму калса ушинтип өткөнүнө кызыгып, карылыкка аз-аздан алдырып бараткан атасына эрмек болуп, анын жанында жүрөт тура. Мына бүгүн Алмаз атасы сайып берген чөмөлө чөптөрдү арабага жүктөшкө жардам берди. Үйүлгөн чөптү басып, кат-каты менен жыйганга жарап калганын көрсөттү.

Бала да жолдо араба ооп каларда жыгылып калабызбы деп чочулап, бирок атасы былк этпей отурганын көрүп, коркуп кеткенине уялып калды. Алмаздын бой жеткенин, анын кийинки тагдыр жолу кандай болорун Назармат чал көрбөй калышы ыктымал. А бирок ал атасы экөө арабага чөптү толтура жүктөп, жылдыз толгон асманды карап үйүнө келишкенин эсинен чыгарбайт болуш керек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG