Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 10:17

Коопсуздук

Баткенден уурдалган жарандын дайыны чыкты

Баткен чек ара.

Өткөн жуманын соңунда Баткен районунун Тажикстан менен чектеш Достук айылынын тургунун «тажикстандык өнөктөштөрү уурдап кетти» деп жакындары милицияга, облус жетекчисине кайрылган.

Учурда 27 жаштагы Достук айылынын тургуну аткезчилик боюнча Тажикстанда кармалып турганы, териштирүү иштери жүрүп жатканы белгилүү болду.

Өткөн аптанын соңунда Тажикстанга барып, кабарсыз жоголгону айтылган 27 жаштагы Газыбек Мейлибаевди чогуу соода кылып жүргөн өнөктөштөрү «акчаңды алып кет» деп Тажикстандын аймагына чакырышкан.

Газыбек ошол бойдон үйүнө кайтып келген эмес. 9-июлда чек арадагы Достук айылынан «жыйынтык болбой жатат» деп 150дөй тургун облус жетекчиси менен жолугушуп, жардам сурап кайрылышты.

Газыбектин апасы Мухабат Темирбаева баласын «чек арадан Тажикстандын аймагына кимдир-бирөөлөр алып кирип кетти» дегенди угуп өз алдынча издөө иштерин да жүргүзүп, Тажикстандын аймагына барып сураштырып көргөнүн айтууда.

«Баламды бирөөлөр Тажикстанга колун кайрып алып кеткенин уктум. Анан ошол жакка барып, милициясына, чек арага, бажычысына кайрылдым. Эч ким билбейт экен. Бир топ жерди сураштырдым. Кабар болбоду. Анан милицияга арыз жаздык. Эми гана балам кармалып турганын билдим. Машинесине Тажикстандын номерин тагып коюшканын көрдүм. Балам менен жолуктурушкан жок».

Тажикстанда кармалып турган Газыбек Мейлибаевдин атасы короосуна тамеки топтоп, аны тажикстандык өнөктөштөрүнө өткөрүп турган. Бирок жүктү кошуна өлкөдөн тааныштары келип алып кетип турганын айтууда.

Сулайман Темирбаев тамеки аткезчилик товарына кире турганын билбегенин, жүктү чек арадан алып өтпөгөнүн билдирди:

«Менин балам мыйзамсыз иш кылган жок. Болгону тамекини үйгө топтоп, аны тажиктер алып кетип турчу. Ошол күнү акчаны алып кетүүгө чакырышкан. Тамеки - бул дыйканчылык товары. Тажикстанда анын аткезчилик товар катары эсептелерин билчү эмеспиз. Эми жардам сурап, облустук бийликке кайрылып жатабыз».

Тажикстанда кармалып турган Газыбек Мейлибаевдин жакындары жардам сурап облустук бийликке кайрылгандан кийин, тиешелүү кызматтар аркылуу такталып, Кыргызстандын жараны аткезчилик менен чек арадан товар ташуу боюнча укук коргоо кызматтары тарабынан Кожентте кармалып турганы такталган.

Элчилик аркылуу да аракет жасалып жатканын айткан облус жетекчиси Акрам Мадумаров бул иш мыйзам жолу менен гана чечилерин, жакындары менен жолуктуруу аракети жүрүп жатканын кабарлады:

«Биздин жарандын кармалышы боюнча маалыматтарды тактадык. Тажикстанда аткезчилик боюнча кармалып, териштирүү иштери жүрүп жаткан экен. Тажикстандагы элчиликке да маалымат берилди. Мыйзамдык жол менен бардык аракеттер көрүлөт. Жакындары менен жолуктуруу боюнча да сүйлөшүү жүрүп жатат».

Чек аралаш аймак тургунунун түшүнүксүз жагдайда кармалып, бир нече күндөн бери жакындарына кабар берилбей жатканы чек арадагы соода-сатыкка терс таасирин тийгизет, мамилени солгундатат деген пикирлер айтыла баштады. Мындайга акыркы учурда чек арада майда-барат чырлардын тынымсыз чыгып жатканы да себеп болгон сыяктанат.

Акрам Мадумаров.
Акрам Мадумаров.

«Эми ар бир өлкөнүн мыйзамдары, талаптары бар, - деди Акрам Мадумаров. - Бул бизде да бар. Аны бузган жаран ким экенине карабай жоопкерчиликке тартылат. Ар бир өлкө өз мыйзамдарын коргойт. Бул бир тараптуу эле болуп жатат деп түшүнбөш керек. Акыркы эки жумада биздин чек арада аткезчиликке аракет кылганы үчүн Тажикстандын эки-үч жараны кармалды. Тийиштүү чара көрүлүп жатат. Мамилелерди бекемдеш үчүн Тажикстандын Согди облусунун жетекчилиги менен тыгыз кызматташып, элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Аймакта чек аралардын такталып бүтпөй жатканы да бир аз маселе жаратып, жөнөкөй жарандар кээде чек араны так билбей маселе жаралып калган учурлар бар».

Чек арадан аткезчилик менен кармалганы кабарланган Газыбек Мейлибаевдин кандай шартта, канча жүк менен кайсыл жерден кармалганы тууралуу суроолорго Тажикстандын укук коргоо кызматтарынан расмий жооп келе элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Башка макалалардын толук тизмеси

Апта: генерал качты, министрдин кеңешчиси камалды

Бусурманкул Табалдиев

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп (15-21-июль).

Генерал Бусурманкул Табалдиев из жашырды

Кыргызстандын Ички иштер министрлиги 15-июлда Коргоо кеңешинин мурдагы катчысы, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) экс-төрагасы Бусурманкул Табалдиевге издөө жарыялады. Министрликтин басма сөз өкүлү Карима Аманкулова кримтөбөл Азиз Батукаевдин мөөнөтүнөн мурда абактан бошоп кеткенине байланыштуу козголгон кылмыш ишинин алкагында Табалдиев суракка чакырылганын, бирок каякта экени белгисиз болуп чыкканын айтты:

«ИИМдин Тергөө кызматы тарабынан кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу Жазык кодексинин 319-беренеси («Коррупция») боюнча сотко чейинки өндүрүш жүрүп жатат. Бул ишке байланыштуу Бусурманкул Табалдиевдин кайда экени аныкталбагандыктан издөө жарыяланды».

ИИМ 19-июлда Табалдиевдин жүргөн-турган жери тууралуу ыкчам маалымат бар экенин, ал текшерилип жатканын кабарлады. Мунун алдында айрым маалымат каражаттар мурдагы чекист Түркияга чыгып кеткен болушу мүмкүн деген божомолдорду жазышкан. Айрым бир маалыматка караганда, Табалдиевдин кызы Түркияда жашайт, түрк жаранына турмушка чыккан.

Бусурманкул Табалдиев өзү жана анын жакындары ушул кезге чейин үн ката элек.

Мурдагы премьер-министр, экс-депутат Феликс Кулов Табалдиевдин тергөөдөн качып кеткенине ишенбей турганын айтат:

Феликс Кулов
Феликс Кулов

«Чынын айтсам, абдан таң калып жатам. Мен ал кишини жакшы билем. Абийирдүү, мыйзамды сыйлаган адам катары таанычумун. Мисалы, ошол эле Өмүрбек Текебаевге маңзат салып коюшкан «Матрешка гейт» боюнча иште өзүн жакшы жагынан көрсөткөн. Ошондуктан, балким ал тергөөдөн жашырбай эле, убакыттын өтүшүн күтүп жатса керек. Азыркы камоолордун толкуну аяктап, эмоциялар бүткөн соң көрсөтмө берет деген ойдомун».

Бусурманкул Табалдиевдин жагдайы укук коргоо жана тергөө органдарынын жоопкерчилигине байланыштуу маселени козгоду. Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору Эмилбек Жороевдин пикиринде, бир убакта күч түзүмдөрүн жетектеген таасирлүү адамдын башка мамлекетке чыгып кетиши бул органдар тууралуу шектенүүнү күчөтөт:

«Бир чети коррупция дейбиз, экинчи жагынан тааныш-билиштиктин фактору. Анын үстүнө мурда жогорку кызматты ээлеген адамга маалымат берип койсо керек. Бул жагынан бир нече маселени ачыкка чыгарат».

Табалдиевдин тергөөдөн из жашырганын Батукаевдин иши боюнча маанилүү көрсөтмөнү жаап-жашыруу аракети катары да сыпаттала баштады. Мында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин да аты аталып, андан экс-президенттик макамды алуудагы негизги жүйөлөрдүн бири болгон.

Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев бул иште Атамбаевдин аты аталганы көп нерсени аныктайт деген пикирде:

«Кыргызстан кичинекей эле мамлекет. Кримтөбөл өлкөдөн жөн эле чыгып кетиши мүмкүн эмес. Албетте, Атамбаев ага буйрук берди деп айта албайм. Бирок кабары болсо керек. Акыркы жагдайлар ушул маселенин айланасында өнүгүп жатат окшойт».

Табалдиев кримтөбөл Азиз Батукаев мөөнөтүнөн мурда абактан бошогон 2013-жылы Коргоо кеңешинин (азыркы Коопсуздук кеңеши) катчысы болуп иштеген.

Азиз Батукаев 2013-жылы «айыккыс илдетке чалдыкты» деген негизде мөөнөтүнөн мурда абактан бошотулуп, атайын коштоо менен Бишкекке жеткирилген соң Орусияга чыгып кеткен. Буга байланыштуу кылмыш иши быйыл кайра жанданган.

Азырынча Чек ара кызматы Табалдиевдин өлкөдөн чыккан-чыкпаганы тууралуу расмий маалымат бере элек. Буга чейин кылмыш иштеринде аты аталган айрым бир адамдар сыртка чыгып кеткенден кийин гана издөө жарыяланган учурлары байма-бай катталган.

Мурдагы вице-премьер-министр Аскарбек Шадиев өлкөдөн чыгып кеткенден кийин бир нече күндөн соң гана изделе баштаган. УКМК ал Баткенде кыргыз-тажик чек арасындагы сууну кечип өтүп, андан ары АКШга качып кеткен деп билдирген. Шадиев азыркыга чейин издөөдө. Ал сыртка чыгып кеткенге чейин мүлкүнүн көп бөлүгүн сатып жибергенге үлгүргөнү да ачыкка чыккан.

Өзгөчө кырдаалдар министринин кеңешчиси камалды

Апта аяктап калганда өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедовдун жардамчысы Нурбек Жолборсов эки аптага жакын убакыттан бери камакта жатканы белгилүү болду.

Башкы прокуратуранын басма сөз өкүлү Жаркынай Азиева Жолборсовдун иши Кылмыш-жаза кодексинин 319-беренеси («Коррупция») боюнча сотко чейинки өндүрүшкө алынганын ырастады.

«Сотко чейинки өндүрүш 20-июнда ачылган. Жолборсов 6-июлда кармалган. Ишти Аскер прокуратурасы карап жатат».

Аскер прокуратурасы тергөө жүрүп жатат деген жүйө менен бул кылмыш ишине байланыштуу комментарий бере элек.

Мамлекеттик жаза аткаруу кызматынын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова кылмышка шектүү Нурбек Жолборсов Бишкектеги №1 тергөө абагына эки айга камалганын айтты:

«Ал камакта отурат. 6-июлда алып келишкен, 6-сентябрга чейин камалган”.

Нурбек Жолборсовдун камалганына байланыштуу анын атасы Жаныбек Жолборсов «Азаттыкка» комментарий берди. Ал уулу Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборундагы каржылык мыйзам бузууга байланыштуу күбө катары прокуратурага барып жүргөнүн, эки аптадай мурун камалганын бышыктады:

«Нурбек күбө катары суракка барган.Тергөө менен кызматташкандар министрге кеңешчиси аркылуу акча берип турганын айтышкан. Ошондон улам Нурбекти прокуратура күбө катары чакырып, тергөө менен кызматташууну сунуш кылган. Нурбек баш тартканы үчүн эки айга камап коюшту. Эч кандай акча менен колго түшкөн жок».

Жолборсов баласынын кармалышында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборун жетекчиси Асылбек Жусубалиевдин көрсөтмөсү негиз болгонун белгиледи. Азырынча Жусубалиевден бул маселеде комментарий алууга мүмкүн болгон жок. Ошондуктан «Азаттык» Жусубалиевге сөз берип, анын жүйөсүн угууга даяр.

Өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов «Азаттыкка» кеңешчиси камалган жагдайда аты аталып жаткан Асылбек Жусубалиев жана ал жетектеген Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборундагы каржылык мыйзам бузуу тууралуу «Азаттыкка» комментарий берди. Анын айтымында, Жусубалиев жетектеген мамлекеттик ишкана быйыл жазында текшериле баштаган. Анын жыйынтыгында ири суммадагы акча жок болуп чыккан:

«Биз март айында Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борборун текшере баштаганбыз. Ошондо кассадагы алты миллион сом жок болуп чыккан. Ошол жакта иштеген жумушчулар «биздин жетекчи иштебей жатат, чара көрүңүз» деп мага кайрылган. Мен ал жерге баргам. Көрсө, ал ошол убакта ичип алып үч күн жок болуп кеткен экен. Мен анын ишке чыкпай койгонун билген эмесмин. Мен аны чакырып алып, «алты миллион сомду ордуна коюп кой, арызыңды жазып иштен кет» деп айткам. Ал ошол жерден арызын жазып туруп чыгып кеткен. Мен анын арызынын негизинде премьерге кат жазгам. Ал мамлекеттик ишкананын жетекчиси болгондуктан премьердин буйругу менен иштен кеткен».

Нурболот Мирзахмедовдун айтымында, Асылбек Жусубалиев өткөн айдын башында иштен алынган. Ал кеткенден кийин да эсеп-кысап документтери текшерилген, анда дагы миллиондогон сом жетпей калган:

«Ал кеткенден кийин биздин кызматкерлер бухгалтердик документтердин баарын алганбыз. Мен атайын 10 адам бөлгөм. Алар текшергенде кассадагы 16 миллион сом жок болуп чыккан. Муну Жусабалиев кассадан өзү эле алып койгон болот. Мен ушул 16 миллион акча боюнча Аскердик прокуратурага иш козгогула деп материалдарды өткөрүп бергем. Текшерүү дагы деле уланып жатат. Андан сырткары 37 тонна күйүүчү май, төрт тонна А92 үлгүсүндөгү май жок болуп чыгат. Бул боюнча материалдарды да иш козгогула деп прокуратурага өткөрүп бердим. Ушундай текшерүү жүрүп жатканда аны текшергендеге «мен силерге көрсөтөм» дегендей сөздөрдү айткан экен».

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк жана түштүк борборлору бар. Бул мамлекеттик ишканалар ар кандай тендерлерге катыша алат. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги тапшырган жумуштарды аткарат.

Министр Нурболот Мирзахмедов Чукул кырдаалдардын таасирин жоюу боюнча түндүк борбор орусиялык «Росатом» мамлекеттик компаниясынын «РосРАО» ишканасынын субподрядчиги экенин ырастады:

«"Росатом" Түндүк борбору ишти жасагандан кийин «ушунча иш жасалды» деп документтерди тапшыргандан кийин гана ошого жараша акчасын берчү. Алар ошол акчаны мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн жумшашы керек эле. Салык төлөшү керек, жумушчуларга айлык бериши керек. Соцфондого төлөшү керек. Булар болсо ошол акчаны кассадан алып коюп жатат. Ишкана бүгүнкү күндө Салык кызматына, Социалдык фондго карыз. Былтыр бир канча тендерлерди жеңип алып, төрт-беш объект боюнча иш жасашкан. Эки-үч дамба курушкан. Орто эсеп менен Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин 30-40 миллион сомдук ишин жасашкан. Ишкана өзүн өзү каржылайт, тендерлерге өз алдынча катыша алат».

Эмнеси болсо да министрдин кеңешчиси коррупция боюнча айыпталып, камакка алынганы бир топ күдүк ойлорду жаратты.

Коррупцияга каршы ишкер кеңештин баш катчысы Нурипа Муканова Жолборсовдун ишинин артында чоң кишилер турган болушу мүмкүндүгүн айтып, прокуратура терең иликтеши зарылдыгын белгиледи:

Нурипа Муканова
Нурипа Муканова

«Мындай иштер сүйлөшүүлөр аркылуу ишке ашып, анан бир адам күнөөлүү болуп кармалат. Прокуратура түйүндүн учун табышы керек. Бирок бизде андай иштер аягына чыкпайт. Саясий эрк жетпей калабы, билбейм. Транспорт жана жолдор министринин мурдагы орун басары Азимкан Жусубалиев деле ири өлчөмдө пара алууга айыпталып, бирок анын үстүнөн бирөө-жарым көзөмөл кылганбы же жокпу, ачыкка чыкпай жатпайбы”.

35 жаштагы Нурбек Жолборсов министр Нурболот Мирзахмедов менен ал Сузак районунун акими болуп турган жылдардан бери чогуу иштеп жүргөн. Ага чейин Жалал-Абад мэриясынын жаштар комитетинде жана жаштарга арналган ар кандай долбоорлордо эмгектенген. 2015-жылкы парламенттик шайлоого «Бир Бол» партиясынын тизмесинде болгон.

АКШ: Конгресстеги аялдар Трампка таарынды

Бул жумада АКШнын президенти Дональд Трамп менен Конгресстеги айрым демократ аялдар кайым айтышты. Трамп «Твиттердеги» баракчасына атын атабаганы менен төрт демократ аялга байланыштуу бир канча билдирүү жазды. Анда Конгресстеги «прогрессивдүү» аялдардын тобуна ата-бабаларынын жерине барып, кыйраган жана кылмышка баткан өкмөттөрүнө жардам берүүгө чакырган.

«Өздөрү өкмөтү толук бечел, жемкорлукка баткан, колдорунан эч нерсе келбеген мамлекеттерден чыккан Конгресстеги «прогрессивдүү» демократ аялдар Кошмо Штаттардын элине, дүйнөдөгү эң улуу жана кубаттуу өлкөнүн бийлигине кантип иштеши керек экенин айтып жатышканына көз салуу кызык», - деп жазган Трамп.

Дональд Трамп
Дональд Трамп

Трамп мындай билдирүүлөрүндө эч кимди атынан атаган жок. Бирок баары эле АКШ президенти Конгресстеги төрт аялды - Александрия Окасио-Кортес, Илхан Омар, Эянна Пресли жана Рашида Тлаиб тууралуу айтып жатканын дароо эле боолголошту.

Конгресстеги бул аялдар Трамптын саясатын кескин сындап келгени маалым. Бирок алардын арасынан Илхан Омар гана Америка жергесинде туулган эмес.

36 жаштагы Омар Африканын Сомали өлкөсүндө төрөлгөн. Ал АКШга бала чагында 1997-жылы ата-энеси менен качкын болуп келген.

Трамптын бул билдирүүсүн демократтардын көбү, анын ичинде ушул тапта президенттик орунга үмүт артып турган сенатор Камала Харрис да сынга алды:

«Бул расисттик жана америкалыктарга таптакыр жат билдирүү. «Өзүң келген жагыңа бар» деген сөздү көчөдөн угуп калуу мүмкүн, бирок муну Кошмо Штаттардын президентинен угуу эч мүмкүн эмес эле. Ал өзүнө жүктөлгөн милдеттерди жана америкалыктар андан эмне каалап жатышканын түшүнбөй турат».

Муну алдында Өкүлдөр палатасынын спикери Ненси Пелоси менен жогорудагы төрт аялдын ортосунда Демократиялык партиянын ичинде өз ара пикир келишпестик орун алып жаткан эле. Бирок спикер аларга болушуп, жекшембиде Трамптын билдирүүсүн сындап, «ксенофобиялык» деп атады.

Сөз болуп жаткан төрт айым былтыр ноябрда өткөн шайлоодо өз штаттарында жеңип, Конгресске келишкен. Өкүлдөр палатасына Миннесота штатынан өткөн Илхан Омар жана Мичиган штатынан шайланган Рашида Тлаиб АКШ Конгрессинин тарыхында алгачкы мусулман аял - мыйзам чыгаруучулар. Ал эми 30 жаштагы Александра Окасио Кортес - Конгресстин тарыхындагы эң жаш мыйзам чыгаруучу.

18-июлда Илхан Омар өзү шайланган Миннесота штатына барды. Аны ондогон адамдар «Үйгө кош келдиң, Илхан» деп кубана кыйкырып тосуп алды.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

АКШда "FaceApp" кооптонуу жаратты

"FaceApp" тиркемеси

АКШда "FaceApp" деп аталган мобилдик тиркемеден чочулай башташты.

Соңку күндөрү дүйнөдө бир топ аттуу-баштуу, белгилүү адамдар тиркеменин жардамы менен өздөрүн алда канча картайткан же жашарткан сүрөттөрүн жарыялай баштагандан бери аны көчүрүп алып пайдалангандардын катары калыңдады.

АКШ Сенатындагы демократтардын лидери Чак Шумер «‎FaceApp» тууралуу Федералдык чалгындоо бюросунун башчысы Кристофер Рей менен Федералдык соода комиссиясынын төрагасы Жо Саймонско кат жолдоду.

Анда бул тиркеме улуттук коопсуздукка эле эмес, АКШнын миллиондогон жарандарынын жеке маалыматынын купуялуулугуна да шек келтириши ыктымал экени айтылат. Ошондуктан сенатор тиркемени текшерип чыгууну өтүндү.


«Тиркемени колдонгондордун сүрөттөрүн уруксатсыз пайдаланууга болуп көрбөгөндөй жол ачылат. Кибермейкиндикте АКШ менен душмандашып жаткан чет өлкөлүк держава АКШнын жарандары тууралуу маалымат топтоп алса кесепети оор болот», - деп жазды сенатор.

АКШда Демократтардын улуттук комитети өздөрүнүн партиясынан президенттикке талапкер болгондордун баарына кат жолдоп, «‎FaceApp» тиркемесин колдонбоону, өздөрүнүн жана алардын командасындагы адамдардын телефондорунан чукул арада өчүрүп салуу керектигин эскертти.

Бирок азыр «‎FaceApp» тиркемесин колдонгондор тууралуу кандайдыр бир маалымат топтолуп, үчүнчү тарапка берилип жатканы тууралуу эч кандай далил жок.

Адамды улгайтып көргөзгөн бул программаны Орусиянын Санкт-Петербург шаарында катталган «‎Wireless Lab» аттуу компания 2017-жылы иштеп чыккан. Анын башкы директору жана бул тиркеменин автору Ярослав Гончаров. Ал «‎Яндекс‎» компаниясынын мурдагы кызматкери.

Жасалма интеллекттин негизиндеги бул тиркеменин жардамы менен сүрөттөн адамдын чач жасалгасын, түсүн алмаштыргандан тышкары, жүзүн кыйла картайтып же жашартып, жылмайтып же кайгыртып, айтор эмоцияны да өзгөртсө да болот.

Бул компания «‎FaceApp» тууралуу соңку кооптонууга байланыштуу атайын билдирүү таратты. Анда дооматтардын баарын четке кагып, сүрөттөрдүн көбү 48 саат ичинде серверден жок кылынарын, кардарлардын маалыматтары башка адамдарга же уюмдарга берилбесин билдирди.

Тиркеме соңку күндөрү дүйнө жүзү боюнча өтө популярдуу болуп кеткен. Буга ар кайсы тармактагы белгилүү, атактуу адамдардын өзүн кыйла картайткан сүрөттөрүн байма-бай жарыялай баштаганы себеп болду. Тиркеменин расмий сайтындагы маалыматка ылайык, аны ушул убакка чейин 80 миллиондон ашуун адам телефонуна көчүрүп алган.

Буга чейин АКШдагы 2016-жылы өткөн президенттик шайлоого Орусия кийлигишти деген чуу чыккан. Тактап айтканда, ошол маалда Демократтардын улуттук комитетинин Интернеттеги серверине чабуул жасалган, Демократиялык партиянын талапкери Хиллари Клинтондун электрондук почтасындагы каттар ачыкка чыгып кеткен.

Ошондой эле, коомдук желелер аркылуу америкалыктардын добуш берүүсүнө таасир этүү үчүн атайын аракеттер болгону айтылган. Кошмо Штаттардын атайын кызматтары мунун артында Москва турат деп божомолдогон. Орусия дооматтардын баарын четке каккан.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкекте кафе жана сулуулук салону өрттөндү

Бишкекте кафе жана сулуулук салону өрттөндү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Токмоктун тегерегин чочуткан жагдай

Токмок шаардык сотунун имаратына чогулгандар.

Токмок шаарынын айланасындагы айылдардын тургундары коопсуздугуна кабатыр болуп, нааразылык акциясына чыгышты.

Токмок шаарынын айланасындагы айрым айылдардын тургундары 15-июлда шаардык соттун имаратына чогулушту. Алар укук коргоо органдары тарабынан куугунтук күчөп, жергиликтүү жаштарга негизсиз айыптар коюлуп жатканын айтышты. Чогулгандар бул басымдын артында Жогорку Кеңештин депутаты Урматбек Самаев турат деп эсептеп жатышат. Парламент депутаты бул ишке анын тиешеси жок экендигин билдирүүдө.

Мээнеткеч айылы тынч эмес

Дээрлик бир жылдан бери Токмоктун Мээнеткеч айылында жаштардын тиреши басыла элек. Акыркысы мындан бир жума мурун 8-июлда катталды. Анда айылдын тургундары Талант Жамангулов менен Бакыт Токтогуловдун ортосунда чатак чыгып, Токтогулов катуу токмок жеп реанимация бөлүмүнө жатып калган.

Токмок шаардык сотунун имаратынын алдына чогулган күбөлөрдүн айтымында, бул чатакты Жамангулов өзү баштап, жан-жөкөрлөрү менен бирге каршылашын сабап салган. Бирок бир нече күндөн кийин Талант Жамангулов өзү да ооруканага жаткан. Чогулгандарды милиция суракты таяк жеп жандандыруу бөлүмүндө жаткан Бакыт Токтогуловдон баштаганы ачуулантууда. Чогулгандардын арасында Токтогуловдун апасы Зууратай Токтогулова да бар.

«Мен тааныбаган бир адамдар эле менин баламды «уурдап кетти» деп арыз жазыптыр, - деди ал. - Аны эч ким уурдаган жок. Баламды ооруканадан эч ким карабай койгонунан айла жок үйгө алып келип дарылап жатам. Азыр деле баламды кайсы учурда келип сабап кетет деп коркуп жатам. Милиция биздин үстүбүздөн түшүп алды. Ал эми баламды сабаган Талант Жамангулов ооруканада жалган көрсөтмө менен эрке баладай жатат».

Тергөөчү Самат Кулжабаевдин айтымында, чатакташкан экинчи тарап Талант Жамангуловдун мээси чайкалганы тууралуу дарыгерлердин бүтүмү бар.

«Тергөө жаңы эле башталды, - дейт ал. - Эки тарапты тең сураштыра баштадык. Оорукананын берген маалыматына ылайык Бакыт Токтогулов мас абалында болгон, ал эми Талант Жамангулов мээси чайкалган. Ошентсе да бизге, милицияга арыз жазыла элек».

Токмок шаардык милициясы.
Токмок шаардык милициясы.

Бирок бул сөзгө жергиликтүү тургундар ишенбей, «Жамангулов тергөө башталганда анткорлонуп ооруканага жата калды» деп бир ооздон айтып жатышат.

Жамангуловдун жабыркаган иши

Белгилеп койчу жагдай - Талант Жамангулов Токмок шаардык кеңешинин депутаты Тынай Жансейитовдун ишинде жабыркоочу катары өтүп жүрөт. Ал бир жыл мурун Томоктогу мал базарда Жансейитов менен чатакташа кетип, бычак жеген. Бул окуядан кийин Тынай Жансейитов жети ай издөөдө жүрүп, быйыл апрель айында өзү милицияга келип, үй камагына чыккан, ал эми кылмыш иши кайра толукташ үчүн тергөөгө жөнөтүлгөн. Тынай Жансейитовдун ишинде кылмышка шектүү катары Самат Жумабеков аттуу жаран да өтүп жатат.

Тынай Жансейитов менен Самат Жумабековдун жактоочусу Дарина Тезекбаева учурда тергөө бир катар мыйзам бузуу менен коштолуп жатканын айтты:

«Мисалы 11-июлда Жансейитов менен Жумабековду саат кечки бешке тергөөгө чакырып, бирок чакыруу барагын он мүнөт калганда үйүнө алып келишти. Ал эми 12-июлга бизди сотко чакырып, «бөгөт чарасы каралат» дешти эле, кечке ушул жерде жүрдүк. Бүгүн да соттун имаратынын алдында «Жансейитов менен Жумабековдун бөгөт чарасы аныкталат» дегенинен эл ушул жакка келди. Эми болсо «бүгүн санкция каралбайт» деп айтышты. Бизди мындайча айтканда ойнотуп жатышат».

Нааразылык акциясына чогулгандар.
Нааразылык акциясына чогулгандар.

Токмок шаардык сотунун имаратынын жанында чогулгандар Тынай Жансейитовду каматуу парламенттеги «Кыргызстан» фракциясынан депутат Урматбек Самаев кызыкчылыгында деп эсептешет. Алардын бири, Мээнеткеч айылынын тургуну Данияр Дыйканбаев мындай дейт:

«Самаев Токмок шаардык милициясын сатып алды. Биздин үндү уккан киши жок, элдин баары нааразы. Токмок ШИИБинин башчысы Адыл Рашидович деген киши баарыбызды кууратмай болду. Бул кишини Урматбек Самаев башкарып, каалаганын кылдыртып жатат».

Жергиликтүү тургундардын айткандарына караганда Жогорку Кенештеги «Кыргызстан» фракциясынын депутаты Урматбек Самаев жогоруда аталган Жамангуловду колдоп, ал аркылуу КСДПдан жергиликтүү кеңештин депутаты Жансейитовго басым жасап жатат. Жергиликтүү байкоочулар Токмок шаарында «Кыргызстан» менен КСДПнын ортосунда башынан таасир талаш бар экенин белгилеп жүрүшөт.

Самаев: менин оппонеттерим сөз чыгарууда

Бирок депутат Урматбек Самаев өзү бул иштерге анын ысымы аралашып жатканы түшүнүксүз абалды гана жаратып жатканын айтты. Мындай көрүнүштү ал атаандаштарынын каралоо аракети катары баалап, бардык иштерди териштирүүгө даяр экенин «Азаттыкка» билдирди:

Урмат Самаев.
Урмат Самаев.

«Мен да бүгүн Интернеттен көрдүм. Мен милицияны башкаргыдай ички иштер министри болуп кетиптирминби? Эки айылдык урушуп жатса, мени кандайча ал жакка аралаштырып жатышканына түшүнбөй койдум. Ал эми шаардык кеңештин депутаты Тынай Жансейитов бир жыл мурун бычак көтөрүп, Талант Жамангуловду сайып салганы чын да. Бул иште тергөө өзү ким күнөөлүү экенин аныктап алат деп ойлойм. Мен ал экөөнү уруштурган эмесмин, бирине бычак көтөрүп барган эмесмин. Мени кандайча ал жакка кошуп жатышканы өзүм үчүн таң калыштуу».

Токмок шаардык сотунун имаратынын алдына чогулгандар кийинчерээк шаардык ички иштер башкармалыгына барып, милициядан тергөөнү таза жүргүзүүнү, башкы тергөөчү Адыл Рашидов тараптан куугунтукту токтотууну талап кылышты.

Натыйжада Чүй облустук ички иштер башкармалыгынан келген өкүл Улан Жукенов чогулган элге тергөө иштери облустук милиция тарабынан көзөмөлдө болоруна убада берди:

«Азыр иш жаңы эле тергеле баштаптыр. Сиздер тараптан айтылган жүйөлөрдүн баарын биз текшерип, салыштырабыз. Өзүбүзчө кызматтык иликтөө жүргүзөбүз. Ошондой эле биздин ишибизде мыйзам бузуу бар десеңер сөзсүз прокуратурага да кайрылгыла. Биз, облустук милиция, бүт жагынан сиздерге жардам беребиз».

Натыйжада облустук милициянын жообу чогулгандарды канааттандырып, тарап кетишти. Токмоктун бул ишке тынчсызданган тургундары бул саам акыйкат табылбаса, жогорку бийликке арызданууга чейин барарын, айыл ичиндеги ынтымакты ыдыраткандарды жоопко тарттырарын айтышты.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Лондон Иранды танкер боюнча кепке тартты

«Грэйс-1» мунай танкери. Гибралтар, 6-июль, 2019-жыл.

Британия Иранга Гибралтардагы танкерге байланышкан кризистен чыгуунун жолун сунуш кылды.

4-июлда Британиянын Аскер-деңиз күчтөрү Гибралтар кысыгында «Грэйс-1» мунай танкерин «Сирияга чийки мунай алып бараткан» деген шек менен кармашкан. Британ тышкы иштер министри Жереми Хант 13-июлда Ирандын тышкы саясий мекемесинин жетекчиси Мохаммад Жавад Зариф менен телефондон байланышканын билдирди:

Мен «танкер Сирияга баратпаганынын далилдерин берсеңер, маселени чече алабыз» дедим.

«Бүгүн түштөн кийин Ирандын тышкы иштер министри Зариф менен телефондон сүйлөштүк. Мен «Грэйс-1» танкерине байланышкан кырдаалды чечүүнү каалай турганыбызды ачык айттым. Бизди мунай кайдан келатканы эмес, кеменин багыты, Сирияга кара май алып баратканы көбүрөөк тынчсыздандырат. Мен «танкер Сирияга баратпаганынын далилдерин берсеңер, маселени чече алабыз» дедим. Албетте, адегенде Гибралтардын сотундагы процесстин аякташын күтүү зарыл. Министр Зариф «Иран да кырдаалды жөнгө салууну каалайт» деп ишендирди. Мен ошондой эле Гибралтардын башкы министри Фабиан Пикардо менен сүйлөштүм. Алар маселени чечиш үчүн биз менен тыгыз иштеп жатышат».

Мунай Европа Биримдигинин санкцияларын бузуп Сирияга жеткирилбесе, Британия танкерди бошотууга көмөктөшмөкчү. Евробиримдик АКШдан айырмаланып Иранга санкция салган эмес. Бирок Тегерандын өнөктөшү Сирияга каршы 2011-жылдан бери жазалоочу чараларды сактап келатат.

Жереми Хант.
Жереми Хант.

«Биз ортодогу чыңалууну басаңдатууну каалайбыз. Ошол эле маалда принциптерибизден тайыбайбыз: биз мыйзам үстөмдүгүн сактайбыз, режим өз элине каршы химиялык курал колдонуп жатканда Сирияга мунай жөнөтүлүшүнө жол бербейбиз. Кыскасы, биз кырдаалды эл аралык милдеттенмелерибиздин контекстинде чечкибиз келет», - деди британ министри Хант.​

Ирандын тышкы саясий мекемеси министрлердин сүйлөшүшкөнүн бышыктады, бирок кеменин багыты тууралуу кепилдик берип-бербегенин кабарлаган жок.

Билдирүү Зарифтин «Гибралтардагы иликтөө ирандык танкерди бошотуу менен аяктайт деп ишенем» деген сөздөрүн келтирет. Министр Бириккен Улуттар Уюмунун конференциясына катышуу үчүн 14-июлда Нью-Йоркко барды.

4-июлда Британиянын Аскер-деңиз күчтөрү Гибралтар кысыгында «Грэйс-1» танкерин Сирияга чийки мунай алып бараткан деген шек менен кармаган.

Иран Британиянын Тегерандагы элчисин чакыртып, кеменин кармалышы мыйзамсыз деп билдирген жана Ислам революциясынын сакчылары корпусу жооп иретинде бртаниялык кемени кармай турганын эскерткен.

11-июлда Британия ирандык 3 кеме Ормуз кысыгынан бараткан мунай танкеринин жолун тороого аракет кылганын билдирген. Иран бул маалыматты четке каккан. Ал эми Кошмо Штаттар ирандык танкерди Британиянын кармап алышын «мыкты жаңылык» деп атаган.

АКШнын улуттук коопсуздук боюнча кеңешчиси Жон Болтон Вашингтон жана анын өнөктөштөрү Тегерандын, Дамасктын режимдерине мындай мыйзамсыз соодадан киреше алышына тоскоолдук кылууну уланта берерин билдирген.

Перс булуңундагы кырдаал Вашингтон былтыр майда Иран менен түзүлгөн эл аралык өзөктүк келишимден чыгып кетип, санкцияларды калыбына келтиргенден бери курчуп кетти.

Жакында Тегеран «документке кол койгон Европа өлкөлөрү Иранды санкциялардан жетиштүү коргобой жатышат» деген жүйө менен уран байытуу процессин жандандырды.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бусурманкул Табалдиевге издөө жарыяланды

Бусурманкул Табалдиев.

Коргоо кеңешинин мурдагы катчысы, УКМКнын мурдагы төрагасы азыр кайда экени белгисиз.

Бул тууралуу «Азаттыкка» Ички иштер министрлигинин (ИИМ) басма сөз кызматынын өкүлү Карима Аманкулова кабарлады.

- ИИМдин Тергөө кызматы тарабынан кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу Жазык кодексинин 319-беренеси («Коррупция») боюнча сотко чейинки өндүрүш жүрүп жатат. Бул ишке байланыштуу Бусурманкул Табалдиевдин кайда экени аныкталбагандыктан издөө жарыяланды, - деди Аманкулова.

Кримтөбөл Азиз Батукаевди мөөнөтүнөн мурда абактан бошотулушуна байланыштуу иште аты аталган Бусурманкул Табалдиевди укук коргоо органдары таппай жатышканын, ал Түркияга чыгып кетиши ыктымал экенин 8-июлда 24.kg агенттиги өз булактарына таянып жазып чыккан.

«Азаттыктын» Бусурманкул Табалдиевдин өзү жана анын жакындары менен байланышуу аракетинен майнап чыккан эмес. Буга чейин «Азаттык» бул тууралуу расмий органдарга кайрылганда алар муну төгүндөшкөн да, ырасташкан да эмес.

Табалдиев кримтөбөл Азиз Батукаев мөөнөтүнөн мурда абактан бошогон 2013-жылы Коргоо кеңешинин (азыркы Коопсуздук кеңеши) катчысы болуп иштеген. Бирок анын бул иш боюнча суракка чакырылып-чакырылбаганы айтылган эмес.

Бусурманкул Табалдиев эмгек жолун Талас облусунун Киров районундагы автобазанын механиги болуп баштаган. 1971-1978-жылдары СССРдин КГБсында иштеген соң Кыргыз ССРинин мамлекеттик башкаруу органдарында иштеген. 1989-1991-жылдары Кыргызстандын юстиция министри болгон жана башка жетекчи кызматтарды аркалаган. Кыргызстандын коопсуздук органдарын эки жолу – 2006-жылы жана 2013-жылдан 2015-жылга чейин жетектеген. Биографиясында аты ачык айтылбаган бир катар акционерлик коомдордун директорлор кеңешин башкарган. Акыркы кызматы – мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин аппаратында кеңешчи болгон.

Азиз Батукаев 2013-жылы «айыккыс илдетке чалдыкты» деген негизде мөөнөтүнөн мурда абактан бошотулуп, атайын коштоо менен Бишкекке жеткирилген соң Орусияга чыгып кеткен. Буга байланыштуу кылмыш иши быйыл кайра жанданган.

Бул Кыргызстандагы жогорку даражалуу аткаминерлер өлкөдөн чыгып кеткенин журналисттер кабарлап, кийин гана расмий органдар моюнга алган биринчи учур эмес. Буга чейин мурдагы вице-премьер-министр Аскарбек Шадиевдин өлкөдөн чыгып кеткенин да адегенде журналисттер жазып чыгып, андан соң бир нече күн өткөн соң күч түзүмдөрү бул маалыматты тастыктап, издөө жарыялашкан. Кийин ал мүлкүнүн бир топ бөлүгүн сатып жибергенге үлгүргөнүн да билдиришкен.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орус илимпозунун иши генетиктерди дүрбөттү

Иллюстрациялык сүрөт.

Москвалык окумуштуу-микробиолог Денис Ребриков балдардын генин түйүлдүк кезинде модификациялоо планын жарыя кылды.

Илимпоздор чөйрөсү Орусияда түгүл дүйнөдө геномду модификациялоо боюнча мыйзам жок кезде мындай тобокелчиликке баруу опурталдуу экенин эскертти.

Профессор Денис Ребриковдун максаты - балдарды ВИЧ инфекциясынан коргоо. Ал үчүн, илим чөйрөсүндө кадыр-барктуу «Nature» журналынын жазганы боюнча, CCR5 гени редакцияланат жана редакцияланып өзгөртүлгөн гендин коду муундан муунга берилип турат экен.

Молекулярдык биолог Денис Ребриков - Москвадагы И. Пирогов атындагы Орус улуттук медициналык изилдөөлөр университетинин илимий иштер боюнча проректору.

Кытай генетиги Хе Цзянкуйдун изи менен

Жасалма жол менен генетикалык коду өзгөртүлгөн биринчи балдар былтыр ноябрда Кытайда туулган. Эксперименттин автору Хе Цзянкуй кишинин ДНКсын өзгөртүүнүн опурталдуу жактарын эске албаганы үчүн илимий чөйрөнүн катуу сынына кабылган. Ал эми кытай генетигинин илимий планы менен кабардар окумуштуулар «эксперименттин кооптуу жактары жөнүндө айтып чыгышкан жок» деп сынга кабылган.

Окумуштуу өзү Лулу жана Нана деген эгиз кыздардын организмин жаңы оорулардан коргонууга жөндөмдүү кылууну көздөп, алардын ДНКсын редакциялаганын билдирген.

Кыздардын атасы ВИЧ/СПИД инфекциясы бар деген кеселдердин тизмесинде болгон. Ошондуктан окумуштуулар инфекция балдарга алар жатында түйүлдүк иретинде пайда болгондон мурда ВИЧи бар эрендик менен берилиши ыктымал деп кооптонушкан.

Хе гендик инженериянын CRISPR-Cas9 деген усулун пайдаланып, пробирканын ичиндеги көбөйтүлгөн жумуртка клеткаларындагы ССR5 генин редакциялаган. Бул ген вирустун клеткага киришин камсыздоочу белокту өндүрүүгө жооптуу.

CRISPR-Cas9 технологиясы 2010-жылдары генетикада революция жасаган. Анын негизинде бактериялар, өсүмдүктөр жана жан-жаныбарлардын гени илимий максатта модификацияланган.

Проф. Ребриковдун гендерди редакциялоо же кишинин түйүлдүгүндөгү CCR5 генин CRISPR-Саs9 усулун пайдаланып редакциялоо же тийиштүү жерин кесип алып салуу боюнча тажрыйба өткөрүп жатканын былтыр октябрда «Вестник Российского государственного медицинского университета (РГМУ)» журналы кабарлаган. Бирок кабарга илимий чөйрө көңүл бурган эмес. Себеби, биринчиден, журнал илим дүйнөсүндө анча белгилүү эмес; экинчиден, кишинин уруктандырылган жумуртка клеткасын андан ары жатынга салбай өстүрүү демейдеги иш эле.

Жети айдан соң Денис Ребриков «Nature» журналына балким 2019-жылдын аягына карата генетикасы модификацияланган балдарды өстүрө баштаарын айткандан кийин илимпоздор будуң-чаң түштү.

Хэ Цзянкуй өз экспериментин Лулу жана Нана туулганга чейин жашыруун сактаган. Анын усулу боюнча балалуу болууга 200 түгөй макул болгон. Кытайда жасалма жол менен уруктандыруу - табигый жол менен балалуу боло албаган түгөйлөр үчүн кымбат жана таңсык процедура: 7,5 миллион кишиге бир (1) ЭКО* клиника туура келет жана процедура орточо 36 миң доллар турат. Андан тышкары ВИЧ инфекциясы жуккан жарандар ЭКО жасата алышпайт. Орусияда жалпы медициналык камсыздоо полиси барлар мындай операцияны бекер жасата алышат.

Профессор Денис Ребриков.
Профессор Денис Ребриков.

Д-р Ребриковдун билдиргенине караганда, ал да CCR5 генин модификациялаганы менен, эксперимент үчүн аялы ВИЧи бар деген макамга ээ болгон түгөйлөрдү гана алат. Берегидей макамы бар аялга антивирустук терапия жакшы таасир этпейт. Ошон үчүн экспериментте тобокелчилик 0,5-0,8% түзөт.

Орусияда, проф. Ребриковдун айтымында, 30 000-50 000 кеселдин ичинен ВИЧи бар бир гана аял антивирустук терапияга начар реакция кылышы ыктымал.

Ал түйүлдүктү модификациялаш үчүн үч нерсени жүйө келтирүүдө. Биринчиден, тукум кууган сейрек оорулар абдан аз. Экинчиден, эрди-катында коркунучтуу мутация болсо да, алардын уруктандырылган жумуртка клеткасы соо болушу мүмкүн. Үчүнчүдөн, ЭКО учурунда таза түйүлдүктөр тандалып алынат.

ДНКны өзгөртүүнүн коркунучу

Арийне, д-р Ребриков түйүлдүктү редакциялоодо тобокелчилик бар экенин танбайт жана Орусиянын өзүндө да эксперимент үчүн Кытайдагыдай бирдиктүү регламент иштеп чыгыш керек экенин айтат.

Адистердин айтымында, Орусияда тийиштүү мыйзам кабыл алынган учурда да, ал мыйзам кишинин генин модификациялоо боюнча 2015-жылы өткөн эл аралык саммитте кабыл алынган коммюникеге каршы келет. Коммюнике генди модификациялоо технологиясын колдонууда кооптуу жагдай болбошу үчүн андай кадамга баргандан мурда коомдун макулдугун алууга милдеттендирет. Азырынча бул талаптын бири да аткарыла элек.

Окумуштуулар эгер д-р Ребриковдун эксперименти ийгиликтүү болсо, CCR5 гени менен соо бала туулганы менен, ага ВИЧ инфекциясы жуккан жок деп кепилдик берүү мүмкүн эмес деп кооптонушат. Себеби, CCR5 генине доо кеткендер безгекке чыдамсыз болушарын жана алардын арасында тумоолоп өлгөндөр көп экенин Батыш Нилдеги изилдөөлөр көрсөткөн. Андай бир жуп модификацияланган гени барлардын 76 жашка чейин жашоо шансы соо адамдардан 20% аз болорун 400 миңден ашуун ыктыярдуулар менен жүргүзүлгөн изилдөө айкындаган.

Генетикалык модификация жана CRISPR-Cas9 боюнча дүйнөдөгү белгилүү аалымдардын бири Гаэтан Бурджио (Gaétan Burgio) CCR5 генин редакциялоодон медициналык пайда жок деп эсептейт. «Бул ВИЧтен сакташы мүмкүн, ошол эле кезде башка инфекциялардын жугуу коркунучун көбөйтөт. Биз ВИЧтин клеткага киришинде CСR5 аткарган роль жөнүндө жетиштүү билгенибиз менен, анын мутациясы метаболизмге, төрөткө жана башка нерселерге кандай таасир эткени тууралуу өтө аз билебиз», - дейт д-р Гаэтан Бурджио «Эркин Европа/Азаттык» радиосуна.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму «кишинин геномун модификациялоого көз салуу жана башкаруунун глобалдык стандартын иштеп чыгуу боюнча» эксперттик-консультативдик кеңеш түзгөн. Кеңеш стандартты эрте дегенде бир жылда иштеп чыгышы мүмкүн.

Бул кеңештин кээ бир мүчөлөрү д-р Ребриковдун дымагын «жоопкерсиздик» жана «бейбаштык» деп сыпатташты. Анын ичинде АКШнын Тамак-аштын жана дары-дармектердин сапатына санитардык көзөмөл башкармалыгынын мурдагы мүдүрү Маргарет Гамбург (Margaret Hamburg) орусиялык генетиктердин «акыр аягы керекке жарачу нерсени жасагандай тиштери курч эмес» деди. Башка бир илимпоздор Д. Ребриковдун планын «акылсыздык» же «тайгак жолду тандап алуу» деп мүнөздөштү.

Д-р Ребриковдун генди модификациялоо боюнча планын бир топ орусиялык аалымдар да туура көрүшпөйт. Федералдык медико-генетикалык илимий борбордун мүдүрү С. Куцев «дүйнөдө түйүлдүктү коопсуз редакциялай ала турган бир да лаборатория жок, непадам бир генге зыян кетсе, укумдан тукумга берилчү ооруга себепчи болот» деди.

Бүгүнкү медициналык технологияларды пайдаланганда ВИЧ жуккан ата-энелердин дени таза балалуу болуу мүмкүнчүлүгү 99% түзгөндүктөн, д-р Ребриков каалагандай операцияны жасоонун кажети жок, деп эсептейт Сергей Куцев.

Ребриковдун окуясы Орусияда генетикалык технологияны көзөмөлсүз пайдалануудан жарандарды коргогон укуктук документтер жок экенин айкын кылды. Британияда түйүлдүктөрдү илимий максатта редакциялоого уруксат берилген жана бул иш коом менен мамлекеттин көзөмөлү астында жүргүзүлөт.

*ЭКО-экстракорпоралдык уруктандыруу же жардамчы тукум улантуучу технология.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Таттууга баңгизат каткан мафиянын жолу

Апийим. Ооганстан.

Германия-Польша чек арасынан кармалган 670 килограмм героинге Кыргызстандын катышы бар экендиги тууралуу Батыш медиасы тараткан кабар Ооганстандан чыккан баңгизат каттамына байланышкан маселени кайрадан күн тартибине алып чыкты.

Эл аралык уюмдардын билдирүүсүндө, Борбор Азиядагы Тажикстан, Кыргызстан, Өзбекстан жана Казакстан аркылуу Ооганстандан жыл сайын тонналаган баңгизат Орусия менен Европа өлкөлөрүнө жеткирилет.

Бирок анын так саны тууралуу маалымат жок. Баңгизат Кыргызстан аркылуу негизинен «Түндүк транзит» деп аталган жашыруун жол аркылуу ташылып турат. Акыркы чуулгандуу окуядан кийин Кыргызстандын укук коргоо органдары транзитке каршы күрөштө чабал болуп жатат деген сынга кабылды.

Таттууга катылган баңгизаттын таржымалы

Июнь айынын башында немис басылмалары Польша менен чек арада жүк ташуучу автоунаадан 670 килограмм героин кармалганын жазып чыгышкан.Баңгизаттар Кыргызстандагы «Элит Шоко» фирмасы өндүргөн таттуулардын ичине катылып, Белгияга ташылып баратканы айтылган. Ал эми Грузиянын номуру тагылган автоунаанын айдоочусу Түркиянын жараны экени, көптөн бери Кыргызстанда иштеп, Бишкекте жашай турганы да кабарланган.

Кыргызстандын Ички иштер министрлиги окуядан кийин Сокулук районунда жайгашкан «Элит Шоко» фирмасында тинтүү жүргүзүп, ишкананын жетекчиси Аида Жолдошеваны суракка чакырган. ИИМ иликтөөнүн жүрүшү тууралуу мындан башка маалымат берген жок.

«Кыргызстан жөнүндө сөз болуп жаткандан кийин сөзсүз текшерүү жүргүзүлөт. Бирок качан, каякта экенин азырынча айта албайбыз», - деди ИИМдин басма сөз кызматкери Эрнис Осмонбаев.

Германия-Польша чек арасында баңгизаттын ири көлөмү быйыл 31-майдан 1-июнга оогон түнү кармалган. «Түркиянын балы» жүктөлдү деген автоунааны текшерген учурда «Рахат лукум» деген жазуулары бар кагаз кутулардын ичинде героин салынганы аныкталган.

Немис басылмалары муну Германиянын тарыхында кармалган баңгизаттын эң чоң партиясы катары жазып жатышат. Героин Ооганстандан өндүрүлүп, транзит аркылуу бир нече өлкө, анын ичинде Кыргызстан аркылуу өткөн деген жоромол бар. Бул баңгизат Европага кирсе, аны менен шугулдангандар 40-56 миллион евро тапмак. Айдоочу, түрк жараны немис полициясына берген көрсөтмөсүндө жашыруун жүк тууралуу кабары жоктугун билдирген. Азыр ал камакта отурат.

Немиc полициясы бул партия тууралуу мурдараак Нидерландда кармалган баңгизат соодагеринен маалымат алган. Бирок ал жүктү кармагыча эки жумадан ашык жашыруун иш жүргүзүп, коомчулукка операция ийгиликтүү ишке ашкандан кийин гана маалымат беришкен. Азыр Германия баңгизат ташыган трафиктин жолун ачыкка чыгаруу боюнча иш жүргүзүп жатканы маалымдалды.

Ал эми Кыргызстанда «Элит Шоко» эле эмес андан башка чет мамлекеттерге товар экспорттогон кондитердик ишканалар текшерилди. Бирок немис-поляк чек арасынан кармалган баңгизаттарга Сокулукта жайгашкан «Элит Шоко» кондитердик цехинин катышы тууралуу эч кандай илинчек табыла элек. Фирманын ээлери да ага тиешеси жок экенин билдирип жатышат.

«Азаттык» ишкананын жетекчиси Аида Жолдошеванын адвокаты Март Абдрахманов менен байланышты. Ал Жолдошева Түркиянын жаранынан 20 тонна таттуу азыктарга буюртма алып, анын 17 тоннасын даярдап бергенин билдирди:

«Фирма ээлери мындай чоң көлөмдөгү буюртма болгонуна сүйүнүп, сунушту кабыл алышкан экен. Бирок анын баарын толук даярдай алган эмес. 17 тоннасын гана даярдап, жүктөп беришкен. Андан ары эмне болгонунан кабары жок. Германияда кармалган баңгизаттарда ишкананын аты чыкканын Интернеттен билишкен. «Баңгизат кайдан чыгып калды?» деп баш катырып, таң калып отурушат. Алардын 17 тонна жүгүнө дагы 2,5 тоннадай халваны кошуп жүктөшкөн экен. Негизи Аида Жолдошевага фирманы чогуу иштеткен өнөктөшү Хусейн Фарат деген түрк жараны «Белгияга 20 тонна шириндик керек» деп буюртма берген. Андан кийин ал түрк эмне кылганын ким билет? Азыр ал түрк жараны Түркияда экен. Кармалган айдоочу башка. Жолдошева чет мамлекетке экспортко буюртманы биринчи жолу алган. Ага чейин Кыргызстандагы кафе-ресторан, дүкөндөр менен эле иштешип келген. ИИМ фирманы текшерип чыкты. Бизди бир жолу күбө катары суракка чакырды, барып келдик».

Айта кетүүчү жагдай, «Элит Шоко» фирмасы катталган жай расмий документтерде Бишкектин Шевченко көчөсүндө жайгашканы көрсөтүлгөн. Бирок иш жүзүндө ал Сокулуктун Киркомстром аймагында иштейт. Адвокат жана Юстиция министрлиги бул жагдай каттоо мыйзамына каршы келбейт деп түшүндүрүштү.

Ошентип, Кыргызстанда катталган «Элит Шоко» фирмасы даярдаган азыктардан өтө чоң өлчөмдөгү героиндин Германиядан кармалышы өлкө аркылуу ташылган баңгизат көйгөйүнө коомчулуктун көңүлүн бурду.

Кыргызстан наркотрафиктин боюндагы мамлекет экени жашыруун эмес. «Борбор Азиядагы наркосаясат борбору» коомдук фондунун жетекчиси, эксперт Александр Зеличенко Германияда кармалган баңгизаттар Кыргызстандагы наркотрафикке каршы күрөшкөн мекемелердин ишинин шалаакылыгын, чийкилигин айгинелей турганын айтты:

Александр Зеличенко.
Александр Зеличенко.

«Мамлекеттик бажы жана чек ара кызматтарынын баңгизат ташууга бөгөт коюуга кошкон салымдары өтө аз. Бажычылардан бюджетти толтурууну, чек арачылардан тыңчыларды жана жасалма паспорт менен өткөндөрдү кармоону талап кылышат. Ал эми баңгизат соодасы гүлдөп жатат. Алардан Германияда кармалган 670 килограмм баңгизаттын чоо-жайын сураш керек. Мындай көлөмдү Кыргызстанда 10-15 жылдан бери алышкан эмес. Эч ким миллиондогон акчага бааланган жүктү биринчи алып өтүп, тобокелге баргысы келбейт. Демек, канал көптөн бери бар».

Кыргызстандан өткөн «Түндүк транзит»

Кыргызстандын Баңгизаттарга каршы күрөш кызматынын маалыматына караганда, 2018-жылы Орусия жана Казакстан менен бирге жүргүзүлгөн баңгизат ташыган каналдарды ачыкка чыгаруу боюнча операцияда жалпы 70 килограммдан ашык баңгизаттар алынган.

Негизи эле өлкөнүн укук коргоо органдарынын расмий маалыматтары бир жылда 20 тоннага жетпеген баңгизаттар алынарын көрсөтөт. Мисалы, ИИМдин 2016-2018-жылдагы статистикасында бир жыл ичинде кармалган баңгизаттар 14-19 тоннаны түзгөн. Байкоочулар бул көрсөткүч өтө эле аз экенин, Кыргызстан аркылуу жыл сайын ташылып өткөн ооган баңгизатынын көлөмү мындан да көп экенин айтып келишет.

Эл аралык изилдөөлөргө ылайык, дүйнөдө апийимдин 90 пайызы Ооганстанга туура келет. Бул өлкөдө бир жылда орто эсеп менен 6 миң тоннадай апийим өндүрүлсө, анын 50 пайызы өлкө ичиндеги эле лабораторияларда химиялык ыкмалар менен героинге айланат. Анын дээрлик баары экспортко ар кайсы каналдар аркылуу ташылат. Соңку 25 жыл ичинде оогандар өндүргөн героиндин көлөмү 96 миң тоннадан ашкан.

Кыргызстандагы баңгизаттарды кармоо операциясынан бир учур. 21-июль, 2012-жыл.
Кыргызстандагы баңгизаттарды кармоо операциясынан бир учур. 21-июль, 2012-жыл.

БУУнун Баңгизаттар жана кылмыштуулук боюнча башкармалыгынын Кыргызстандагы өкүлчүлүгүнүн маалыматына караганда, жыл сайын Ооганстанда мыйзамсыз өндүрүлгөн героиндин 20 пайызга чукулу Кыргызстандан өткөн «Түндүк транзит» деп аталган канал аркылуу ташылат. Ошентип, Кыргызстан Ооганстанда өстүрүлгөн апийимдин дүйнөгө таралуучу экинчи багытында турат. Андан тышкары Карачи шаары жана Балкан багыты аркылуу дүйнөгө тараган жол бар.

Кыргызстанда укук коргоо органдарынын кызматкерлери өздөрү баңгизатка каршы күрөшпөй эле, тескерисинче аны ташыгандарга кол кабыш кылып, акчага туйтунган учурлары ачыкка чыккан.

Буга 2018-жылдын февралында ИИМдин Баңгизаттарга каршы күрөш кызматынын полковниктери сегиз килограмм нашаа менен кармалып, камакка алынганын, ага чейин Ала-Букада милиция кызматкери 5 килограммдай апийим, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин кызматкерлери 7 килограммдан ашык героин менен колго түшкөндөрүн мисал келтирсек болот.

Ооганстан жана Борбор Азия боюнча адис Таалатбек Масадыков трафикке тыюу салууга жемкордук жолтоо болуп жатканын белгиледи:

Таалатбек Масадыков.
Таалатбек Масадыков.

«Мурдагы советтик өлкөлөрдө коррупция абдан чоң мүшкүл болуп жатат. Наркотрафиктин күчөп, токтобой жатышы да коррупцияга байланыштуу. Анткени, чек арачылар, бажычылар, баңгизат менен күрөшкөн органдардын кызматкерлери, баары ушул коррупциялык схемага киришкен. Мен эксперт катары эмес, жаран катары айтсам, Кыргызстанда байлардын пайда болушу, байыгандын эки гана булагы бар. Бири наркотрафик болсо, экинчиси - коррупция. Өзгөчө Ош, Жалал-Абад, Баткенде. Андан кийин түндүк аймактарда. Биздин ИИМ, УКМК, прокуратура органдарынын баары эмес, көбү ушул «бизнеске» кирип, ошол аркылуу жашап атат десек жаңылбайбыз».

«Чоң бизнестин» артындагы күчтөр

Баңгизат каттамы катардагы кызматкерлер эмес, жогору жактан көзөмөлдөнүп тураарын мурдагы башкы прокурор Азимбек Бекназаров да «Азаттыктын» «Бийлик сырлары» программасынын орусча чыгарылышында айтып өткөн. Анын баамында, каттамды көзөмөлдөөгө умтулуудан, таасир талашуудан улам буга чейин кандуу окуялар да болгон:

«Бизде бир чыныгы факты бар. Акаевдин, Бакиевдин, Атамбаевдин тушунда да ошондой болуп келген. Ошту, түштүктү дайыма аткезчилик менен наркотрафикти көзөмөлдөгөндөр кармайт. Акаевдин мезгилинде Баяман (Ред: парламенттин мурдагы депутаты, маркум Баяман Эркинбаев), Бакиевдин тушунда Жаныш (Ред: Жаныш Бакиев), Атамбаев бийликте турган кезде Райымбек Матраимов көзөмөлдөгөн. Аткезчилик менен наркотрафикти кармагандар аймактагы №1 таасирлүү киши болуп эсептелет».

«Азаттык» бул айтылгандар боюнча Мамлекеттик бажы кызматынын да пикирин сурады. Мекеменин басма сөз катчысы Жаманак Мусурканов Бекназаровдун айткандарына эч кандай далил жок деген мааниде жооп кайтарды:

«Кыргыз Республикасынын экс-башкы прокурору Азимбек Бекназаровдун айткандары далилсиз болгондуктан, Мамлекеттик бажы кызматы комментарий берүүнү негизсиз деп эсептейт».

Мурдагы чекист Артур Медетбековдун айтымында, Германияда кармалган баңгизаттардын чоң көлөмдөгү каттамы көптөн бери эле иштеп келатканын далилдейт. Бирок ага эмне себептен бөгөт коюлбаганы суроо жаратууда.

Кара куурайды жок кылуу учуру. Талас. 2013-жыл.
Кара куурайды жок кылуу учуру. Талас. 2013-жыл.

Кыргызстанда мындан үч жыл мурун өкмөткө караштуу Баңгизаттарды көзөмөлдөө агенттиги жоюлуп, анын милдеттеринин баары Ички иштер министрлигине өткөрүлүп берилген.

Бийлик мындай кадамды баңгизаттарга каршы ишти бир органга берүү аркылуу күрөштү күчөтүү зарылдыгы катары түшүндүргөн. Артур Медетбеков наркотрафикке каршы күрөштө кыргыз бийлигинин ушул кадамын сынга алып, Кыргызстан аркылуу баңгизат ташуу күч алганын, зыяндуу заттарды колдонгондор өлкө ичинде да, абактарда да көбөйгөнүн кошумчалады:

Артур Медетбеков.
Артур Медетбеков.

«670 килограмм героин - Кыргызстан аркылуу өткөн өтө чоң партия. Үч-төрт чек ара, бажынын көзөмөлүнөн өттү да. Анын кантип өткөнү таң калычтуу болуп жатат. Аны өзүнчө халва деген баштыкка салып атышат. Бул баңгизат ташуу менен шугулданган жана жогорку деңгээлдеги уюшкан чоң топ бар дегендин белгиси. Бул жерде биринчи адамдар, укук коргоо органдарынын чоң өкүлдөрү аралашкан болушу ыктымал. Ансыз өтө албайт эле. Жалаң эле Кыргызстандын эмес, Казакстандын, Орусиянын, Беларустун жана Польшанын өкүлдөрү аралашкан болушу ыктымал. Мурдатан келаткан чоң канал, чоң система. Ошол себептүү үч-төрт чек арадан өтүп, Германиядан кармалып отурат да. Бүгүнкү күндө баңгизатка каршы күрөшүүдө биздин тиешелүү органдар алсыздык кылууда. Жумуш жогорку деңгээлге чыкпай жатат. Мурда Баңгизаттарды көзөмөлдөө агенттиги бар болчу. Аны Алмазбек Атамбаев президент болуп турганда жоюп жиберишип, чекилик кетиришти. Мындай мекемелердин иши баңгизатка каршы күрөштө өз жемишин бермек. Тилекке каршы, азыр бул иш бир эле министрликке берилип калды дагы, «карга карганын көзүн чукубайт» болуп кээ бир кызматкерлердин баңгизат менен шугулданган учурлары бар».

ИИМдин Баңгизаттарга каршы күрөшүү кызматы баңгизат ташууга каршы күрөш жетиштүү эмес деген сынга кошулбайт. Мекеменин өкүлү Жанна Сатарбаева быйыл жыл башынан берки баңгизатка каршы күрөштүн жыйынтыгы тууралуу статистика даярдалып жатканын билдирди:

«Маалымат сураган сайттар, телеканалдар көп. Биз аларга да «алты айдын жыйынтыгы чыккандан кийин жооп беребиз» деп айтып жатабыз. Жыйынтык даяр болгон. Тиешелүү органдар карап чыккандан кийин жарыяланат».

Баңгизаттарга каршы күрөш кызматынын билдирүүсүндө, 2018-жылы Кыргызстандын укук коргоо органдары баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүү боюнча 1 миң 424 кылмышты каттаган. Бирок анын канчасы сотко жетип, тиешелүү жазасын алганы тууралуу так маалымат жок. Өлкөдө бул кызмат тарабынан өткөн жылы мыйзамсыз айлантуудан 16 тонна 318 килограмм 517 грамм баңгизат алынган.

Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Республикалык Наркология борборунда 2019-жылдын 1-январына карата баңги катары 5 миң 562 киши каттоодо турат. Былтыр баңгизаттарды ашыкча колдонуудан өлгөндөр мурдагы жылга салыштырмалуу азайган. 2017- жылы 23, былтыр 12 киши маң кылуучу заттарды чектен аша пайдаланып каза тапкан.

Ошол эле маалда БУУ быйыл 24-июнда жарыялаган баяндамасында дүйнө жүзүндө баңгизат колдонгондордун саны мурда болжолдонгондон 56 пайызга көбөйгөнүн жарыялады.

Ооганстандан өндүрүлгөн баңгизат террорчулукту каржылоого жумшалып жатканы да негизги мүшкүл экени эл аралык жыйындарда көтөрүлүп келет. Ал эми Кыргызстандык байкоочулар баңгизат ташууга каршы күрөштө ортомчулар эле колго түшүп, аны менен камсыз кылгандар, дүң соодагерлердин кармалганы өтө сейрек экенин белгилешет.

Чоң киреше алып келген бул «бизнес» уюшкан кылмыштуу топтордун катышуусуз жүрбөй турганы да айтылып келет. Кыргызстанда баңгизаттарды колдонууга, ташууга каршы күрөшүүгө ИИМ эле эмес, чек ара жана бажы кызматтары да милдеттүү.

Ооганстандагы апийим өндүрүү.
Ооганстандагы апийим өндүрүү.

Маселен, Мамлекеттик бажы кызматынын баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө каршы күрөштү уюштуруу бөлүмүндө беш кызматкер эмгектенет. Мекеменин билдирүүсүндө, алар негизинен баңгизат жана прекурсорлорду кармоодо эл аралык операцияларга катышып турат. Быйыл жыл башынан тартып баңгизат жана прекурсолор боюнча 15 фактыны аныкташкан. Анын ичинен 1 килограммдан ашыгы марихуана, 33 килограммдан ашыгы гашиш, 1,6 килограммы психотроптук заттар, 27 тоннага жакын прекурсорлор болсо, 71 грамм героин алынган.

Германияда кармалган баңгизаттардын чоо-жайын иликтөөгө Мамлекеттик бажы кызматы тиешеси жок экенин билдирип, ИИМге кайрылууну сунуш кылды. Министрликтин Тергөө кызматы 670 килограмм героин боюнча Жазык кодексинин 270-беренесинин экинчи бөлүгүнүн үчүнчү пунктуна ылайык иш козгоп, иликтеп жатканы маалым болду. Бирок иликтөө тууралуу ачык маалымат бере элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ысык-Көл: көңүл сыртында калган коопсуздук

Ысык-Көл: көңүл сыртында калган коопсуздук
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:24 0:00

Жоокерлерди кордогондор абактан чыкты

Иллюстрация

Чүй облустук сотунун чечимине ылайык, Кой-Таштагы №73809 аскер бөлүгүндөгү жоокерлерге зомбулук көрсөткөн деген кине менен камалган үч офицер бошотулду.

2019-жылы 19-мартта Аламүдүн райондук соту Кой-Таштагы №73809 аскердик бөлүгүндөгү мыйзамды жана тартипти бузууга байланыштуу аскердик бөлүктүн командирин жана старшинаны 2,6 жылга, прапорщикти үч жылга эркинен ажыраткан.

4-июлда апелляциялык арыздын негизинде бул иш кайрадан Чүй облустук сотунда каралып, үч аскер кызматкерин түрмөдөн бошотуу чечими чыкты.

“Жазык кодексинин 83-беренесинин негизинде Казыбек уулу Заттарбек, Жапаров Жумакмат жана Орозалиев Уланбек белгиленген жазадан бошотулуп, бир жыл, алты ай пробациялык көзөмөл белгиленсин. Соттун чечими күчүнө кирген он күн ичинде жашаган жери боюнча пробация органына келүүгө, бул органдын уруксатысыз өлкөнүн чегинен чыкпоого, мыйзамдуу талаптарды аткарууга жана жашаган жеринен кыска мөөнөткө чыгуу үчүн пробация кызматынан уруксат алууга милдеттендирилсин”, - деди Чүй облустук сотунун өкүлү Байыш Байгазы.

Сот чечимине ылайык, бир жоокерге соттолгондордун ар биринен 30 миң сомдон, ал эми эки жоокерге 20 миң сомдон кенемте төлөө үчүн 1-ноябрга чейин убакыт берилди.

Офицерлердин эркиндикке чыгышына зомбулук көргөн жоокерлердин жакындары нааразы болуп жатканын аларга укуктук жактан көмөк көрсөтүп келген “Кылым шамы” уюмунун жетекчиси Азиза Абдирасулова билдирди.

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

Укук коргоочу соттун чечими колуна тийгенден кийин юристтер менен кеңешип, Жогорку сотко кайрыларын кошумчалады. Абдирасулова облустук сот экинчи тарапты чакырбай чечим чыгарып салганын айтууда.

“Аябай таң калып жатам. Сотко чакырат деп күтүп жатканбыз. Алардын жактоочуларын, жабырлануучуларды чакырбай эле сотту өткөрүп койгон өтө одоно мыйзам бузууга жатат”.

Укук коргоочу Азиза Абдирасулованын дооматына Чүй облустук сотунун өкүлү Байыш Байгазы “сотко чакыруу баарына жөнөтүлөт” деп жооп узатты.

2018-жылы жай айларында “Азаттык” Бишкектеги Кой-Таш аскер бөлүгүндөгү Ала-Тоо полигонундагы жоокерлердин укугу тепселгенин боюнча биринчи болуп чагылдырган.

Жалпы жолунан аталган аскер бөлүгүндө кызматкерлерден запкы көрдүк деген онго жакын жоокер болгону айтылган. Бирок алардын үчөө гана өз укугун коргоо үчүн арыз менен кайрылышкан. Анда кызмат өтөп жаткан үч жоокердин ата-энеси балдарын аскер жетекчилери башка бирөөлөргө жалдап бергени, кара жумушка салганы, ур-токмокко алып, мазактап-кордогону, мыйзамсыз, уставга жат иштерге барганы тууралуу айтып беришкен.

Ата-энелердин арызынын негизинде Бишкек гарнизондук прокуратурасы Кылмыш-жаза кодексинин 305-беренеси ("Кызматтык ыйгарым укуктардан аша чабуу") боюнча кылмыш ишин козгоп, Чүйдөгү Кой-Таш аскер бөлүгүнүн командири Болот Көчкөнов кызматтан алынган.

Бул чуулгандуу окуядан кийин президент Сооронбай Жээнбеков реакция кылып, армиядагы тартип бузууга жол бергендер жоопкерчиликке тартылышы керектигин белгилеген.

Кордукка кабылган жоокерлердин укугун коргоп жүргөн адвокат Динара Медетованын айтымында, армиядагы чуулгандуу иштер аягына чыгып, аскер адамдары кылмыш жоопкерчилигине тартылган учурлар аз кездешет. Мындан улам армиядагы адам укуктары сакталбай, жоокерлердин тагдырын талкалаган көрүнүш уланып жатат.

“Аскер кызматкерлери тарабынан жасалган кылмыштардын көпчүлүгү аягына чыгып, жазасын алган эмес. Белгисиз себептерден улам жеңилдетилген жаза берилип калат. Жазасын албай калуу көрүнүштөрү кайрадан кылмыштын көбөйүшүнө алып келет. Кызматтык адамдардын жоопкерчилигин көтөрмөйүнчө, мындай кылмыштар болгон, болуп жатат жана боло берет”.

"Азаттыктын" архиви, 2018-жыл

Кыргызстан эгемендик алган жылдардан тарта кыргыз армиясы аскерлер арасындагы чоңсунуу, башкача “дедовщина” көйгөйүнөн арылбай келет. Мындан улам аскер бөлүктөрүндө майып болуп, айрым учурда адам өлүмү менен аяктаган окуялар байма-бай катталат.

“Кылым шамы” уюмунун эсебинде 2012-2016-жылдар аралыгында ар кандай жагдайда каза болгон жоокерлердин саны алтымыштан ашкан. Алардын өз жанын өзү кыйганы да айтылган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Украинада Орусияга аскердик жабдык сатылган

Украинада аскердик техниканын жабдуулары Орусияга тымызын сатылып келгени ачыкка чыкты.

"Наши Гроши" сайты Запорожьедеги "Мотор Сич" ишканасы тыюуга карабай орус тик учактарын кыймылдаткыч менен камсыздап жүргөнүн иликтеп чыкты.

Аталган ишкана элдик депутат Вячеслав Богуслаевге таандык. Ал иликтөө тууралуу азырынча комментарий бере элек.

Ушул жылдын башында Украинадан Орусияга аскер тетиктери тымызын жөнөтүлүп келгени, ага ошол кездеги президент Петро Порошенконун таасирлүү санаалаштары аралашканы ачыкка чыккан.

"Наши Гроши" сайтынын атайын иликтөөсүнө ылайык, "Мотор Сич" Орусиядагы аскердик тик учактарды тымызын тейлейт. Аталган сайттын редактору Юрий Сидоров бул ишке аталган ишкана эле эмес, ага караштуу фирма да аралашканын айтып жатат:

"Мотор Сич Орусия" деп аталган учуу отрядынан тик учактардын кыймылдаткычтарын тейлөө боюнча буюртмаларды алган. Муну өзү эле эмес, ага караштуу "Борисфен" фирмасы да аткарган. "Борисфен" да Богуслаевге таандык".

"Орусия" атайын отряды мамлекет жетекчилеринин, президент Владимир Путиндин, атайын кызматтардын учагын, тик учактарын тейлейт.

"Наши Грошинин" иликтөөсүнө ылайык, "Мотор Сич" орус чекисттери менен кызматташат. Ишкананын "ТВ3-117" үлгүсүндөгү кыймылдаткычы кеңири тараган. Орусиядагы аскердик тик учактардын көбү ушул кыймылдаткыч менен жүрөт.

Донбасстагы жаңжалдарга чейин "Мотор Сичке" буюртмалардын басымдуу бөлүгү Орусиядан түшчү. 2014-жылы ошол кездеги украин президенти Петро Порошенко Москва менен аскердик-техникалык жаатта кызматташууга таптакыр тыюу салган.

Депутат Вячеслав Богуслаев ишканасына байланыштуу иликтөө тууралуу азырынча үн ката элек. Ал ушул тушта келерки парламенттик шайлоого катышууга даярданып жүрөт.

Бир жылдай мурда "Мотор Сич "Надежда" деп аталган тик учагын коомчулукка көрсөткөн. Богуслаев тик учак баштан-аяк Украинада жасалганын, эми кандай гана буюртма болсо дагы ишке ашыра аларын айтып мактанган.

"Кыялыбыз ишке ашты. Мен муну менен сыймыктанам жана өзүмдүн президентиме, өкмөтүмө биз бүгүн элдик чарбага, Украинанын атайын кызматтарынын каалаган буйрутмасын аткара алабыз" деп айта алам", - деген Богуслаев.

Адистердин айтымында, Орусия Украинада жасалган аскердик техникаларга, жабдууларга өтө муктаж.

Украинадагы коопсуздук маселесин иликтөө институтунун өкүлү Валентин Бадрактын пикиринде, мындан улам Москва Советтер союзунун тушунан бери эле Украинада даярдалган өздөрүнө зарыл аскердик жабдууларды ар кандай жолдор менен, акчанын көзүнө карабай алганга аракет кылат:

"Бул жерде Украинанын коопсуздук кызматтары көзөмөлдөөчү, чалгындоочу орган катары өз сөзүн айтышы керек. Алар орус армиясынын украиналык ишканалардын эсебинен техникасын жаңылоого тоскоолдук кылышы зарыл".

Орусия Крымды аннексиялап алгандан кийин Киев Москва менен аскердик-техникалык жаатта кызматташууну токтоткон беш жыл ичинде аскердик техника, жабдууларды мыйзамсыз сатуу фактылары ачыкка чыккан, бирок бир дагы иш сотко жетип, кимдир бирөө жоопко тартылган эмес.

Ушул жылдын башында Украинадагы Bihus.Info сайты ошол кездеги президент Петр Порошенконун жакын санаалашы, Улуттук коопсуздук жана коргоо кеңешинин биринчи орун басарынын Олег Гладковскийдин уулу Игорь аскердик техниканын тетиктерин Орусияга мыйзамсыз ташып жүргөнүн иликтеп чыккан.

Мындан тышкары мамлекеттик коргоо объектилери Игорь Гладковский жана анын шериктерине таандык менчик компаниялардан аткезчилик менен келген тетиктерди өтө кымбат баада сатып алганы белгилүү болгон.

Бул коомчулукта кызуу талкуу жараткан. Порошенко Гладковскийди кызматтан алган жана материалдагы айыптоолор боюнча иликтөө башталганын билдирген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сууга чөккөндөр былтыркыдан көп

Сууга чөккөндөр былтыркыдан көп
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:25 0:00

Мамбеталиева: Коррупциянын бетин ачуу - мамлекеттин милдети

Коррупцияны иликтеген эксперт, саясат таануу илимдеринин кандидаты Эркайым Мамбеталиева.

Коррупциялык иштерди иликтөө - тиешелүү мамлекеттик мекемелердин түздөн-түз милдети.

Алар журналисттик иликтөөлөрдү күтпөй эле өз милдетин аткарышы керек. Коррупция маселесин изилдеп жүргөн эксперт Эркайым Мамбеталиева «Азаттык» менен болгон маегинде ушундай пикирин айтты.

«Азаттык»: - Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финполиция) «Азаттыктын» программасында айтылган маалыматтар боюнча иликтөөсүнүн алгачкы жыйынтыгын жарыялады. Анда ал Кыргызстандан 647 млн. доллар четке чыгарылып кеткенин бышыктады. Бирок ошол эле учурда бул мамлекеттик мекеме журналисттерден колундагы документтерди толук берүүнү талап кылып жатат. Мындай иштердин бетин ачууда журналисттин жана Финпол сыяктуу мамлекеттик мекемелердин ролу кандай?

Эркайым Мамбеталиева: - Коррупциялык иштерди ачуу бул мекемелердин түздөн-түз милдети болгондон кийин, журналисттик иликтөөнү күтпөй эле өз жумушун кылышы керек. Эгерде журналисттер кошумча маалымат таап бере алышса, аны да эске алуу менен өз иликтөөлөрүн жүргүзүшү абзел. Бирок «журналист бизге толук маалымат же документтерди бербей койду» дегени кесипкөйлүккө жатпайт.

«Азаттык»: - Коомчулук атайын органдар жыл башынан бери иликтөө териштирилип бүтпөй жатканын сындап, атайын создуктурулуп жатканын айтууда. Буга сиздин көз карашыңыз кандай?

Эркайым Мамбеталиева: - Коомдун сыны деле туура. Анткени кээ бир иштер негедир тез арада эле иликтенип, айрымдары ушинтип создугуп жатат. Иликтөө иштери канчалык көп создуккан сайын, ошончолук элде суроо жаралып, сын күчөй берет. Коомдун өз талабы бар жана коом андай талаптарды койгонго укуктуу.

«Азаттык»: - Финполиция ишмердүүлүгү талаштуу Ысмайыл Матраимов атындагы фондго сырттан 1 млн. 439 миң 348 АКШ доллары жана 221 миң 600 сом салынганын билдирүүдө. ​Бирок ал акча кайдан жана кимдер тарабынан которулганын ачыкка чыгарган жок. Ушунун өзү күмөн саноонун күчөшүнө, шектенүүнүн көбөйүшүнө алып келбейби?

Эркайым Мамбеталиева: - Кайсы гана фондго же саясий партияга сырттан акча келсе да, анын булагы ачык-айкын болуш керек. Анткени ал сөзсүз «Бул акча кайдан келди? Эмне максатта келди?» деген шектенүү жаратат. Ошол эле «саясий партиялардын каржы булактары ачык-айкын болсун» деп талкууланып жаткан чоң маселелердин бири. Эгер биз укуктук мамлекет түзөлү десек, анда каржылоо булактары ачык болууга тийиш. Маселен, биздин өлкө «Ачык өкмөт», «Ачык парламент» сыяктуу демилгелерге кошулуп жатат. Жогорку деңгээлде көңүл бурулуп жаткандан кийин, каржы булактарынын да ачык-айкындыгын талап кылышыбыз керек.

«Азаттык»: - «Кыргыз бийлиги коррупцияга каршы күрөштү күчөтүүнү элге жарыялаганына карабай, жемкорлук менен жарандык активисттер менен журналисттер эле күрөшүп жатат» деген сөздөр айтылууда. Буга сиз кошуласызбы?

Эркайым Мамбеталиева: - Негизи, мамлекеттик органдар коррупцияга каршы күрөш дегенде эле «кимди камаш керек» дегенге көңүл буруп жатышат. Алдын алуу, превенция механизми бизде дээрлик иштебейт. Биз өткөн жумада жаштардын коррупцияга каршы мектебинин ишин алгачкы жолу өткөрдүк. Анда жаштар коррупцияга байланыштуу өзүлөрү башынан өткөргөн окуяларды айтып беришсе ыйлагың келет. Ошол себептен коррупционерди алып барып камап койгондон натыйжа чыкпайт, анткени коррупциянын себептери калып атат. Анын ордуна башкасы пайда болууда. Коррупцияны түп-тамырынан бери жоготуш үчүн аны алдын алууга көбүрөөк көңүл буруу зарыл.

«Азаттык»: - Финполиция Кыргызстандан акча Түркия, Кытай, Швейцария, АКШ баш болгон ондон ашуун мамлекетке чыгарылып кеткенин тактап жатканын билдирди. Чет жакка которулуп кеткен каражатты кантип иликтесе болот? Буга мамлекеттик мекемелердин чама-чаркы жетеби? Бул үчүн кандай эл аралык механизмдер бар?

Эркайым Мамбеталиева: - Бүгүнкү күндө мындай маселе жалаң эле Кыргызстандын алдында турган жок. Бул дүйнөдөгү көптөгөн өлкөлөр туш болгон мүшкүл. Ошондуктан ушундай иштерди натыйжалуу алып барыш үчүн мамлекеттер бири-бирине көмөк көрсөтсүн деген максатта эл аралык конвенциялар кабыл алынган.

Бул жерде бир нече жол бар. Кыргызстандын укук коргоо органдары ошол акча чыгарылып кетти деген мамлекеттердин расмий укук коргоо мекемелери менен кызматташса болот, эл аралык уюмдардын көмөгү менен иш алып бара алышат.

Андан тышкары көптөгөн журналисттик иликтөөлөр менен алектенген уюмдар бар. Маселен, «Панама кагаздарын» ачкан OCCRP уюму, же болбосо ошол эле Базел институту бар. Ал атайын ошондой иштердин бетин ачуу максатында түзүлгөн.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дохада Ооганстан үчүн «жол картасы» түзүлдү

Катардын баш калаасы Дохага келген «Талибандын» лидерлери.

Катарда Ооганстандын өкмөт өкүлдөрү менен «Талибандын» лидерлеринин тынчтык сүйлөшүүлөрү жыйынтыкталды.

Дохада алгачкы жолу өтүп жаткан тынчтык конференциясынын жыйынтыгында эки тарап Ооганстандын болочок саясий түзүлүшүнүн алагчкы негиздерин түптөө тууралуу жалпы макулдашууга жетишти.

Катардын борбору Доха шаарындагы эки күнгө созулган тынчтык сүйлөшүүлөрү 8-июлда жыйынтыкталды. Бул жолку тынчтык конференциясы «Талибандын» лидерлеринен жана Ооганстандын коомчулук өкүлдөрүнөн тышкары алгач ирет Кабул өкмөтүнүн мүчөлөрү да катышканы менен айырмаланды. Бирок ошентсе да тараптар конференцияга расмий макам берүүгө болбой турганын белгилешүүдө. Конференцияга АКШнын атайын чабарманы Залмай Халилзад да катышты.

АКШнын Ооганстандагы атайын чабарманы Залмай Халилзад.
АКШнын Ооганстандагы атайын чабарманы Залмай Халилзад.

«Талибандын» өкүлү Сухаил Шахин бул сүйлөшүүлөр расмий эмес түрдө өткөнүн ырастады.

«Бул расмий сүйлөшүүлөр эмес. Бул расмий эмес баарлашуу. Мунун моралдык жоопкерчилиги маанилүүрөөк. Эки күндүк сүйлөшүүлөрдү өткөрүүгө муктаждык бар болчу. Эки тарапты тең карапайым жарандардын өмүрүн кыюуну азайтууга чакырышты. Ал эми биз бардык чет элдик аскердик күчтөрдү Ооганстандан чыгарууну талап кылдык. Себеби Москвада өткөн конференциянын шарты ушундай болчу».

Буга чейин 7-июлда Ооганстандын Газни шаарындагы жанкечтинин жардыруусунан 14 киши мүрт кетип, 180 адам жарадар болгон. Жардыруу үчүн жоопкерчиликти «Талибан» кыймылы алган. Тынчтык сүйлөшүүлөрүнө катышып жаткан ооган өкмөтүнүн өкүлү «Талибан» менен сүйлөшүүлөр татаал экенине карабай, ал жалпы ооган элине зарыл экенин белгиледи:

«Күнөөсүз ооган жарандарына каршы согушуп, аларды өлтүрүп жаткан кишилер менен бетме-бет олтуруу өтө оор. Бирок бул тынчтыкты орнотууга болгон олуттуу кадам жана чоң сыноо».

8-июлда жарыяланган жыйынтыктоочу декларацияга ылайык «Талибан» менен Ооганстандан келген өкүлдөр «жарандардын арасындагы курмандыктарды токтотууну», ооган аялдарынын саясий, социалдык, экономикалык, маданий укуктарын жана билим алуу мүмкүнчүлүгүн исламдын баалуулуктарына ылайык камсыз кылууну макулдашты.

Анткени менен кабыл алынган документ бул тынчтык сүйлөшүүлөрүнүн өзүндөй эле расмий күчкө ээ боло албайт. Ал болгону келечектеги сүйлөшүүлөргө өбөлгө түзүп, анын жол картасын иштеп чыгууну көздөйт.

АКШнын Ооганстан боюнча атайын чабарманы Залмай Халилзад да өзүнүн «Твиттердеги» баракчасына «Талибанды», Ооганстандын коомчулугунун жана өкмөтүнүн расмий өкүлдөрүн кубаттап билдирүү жазды.

Ал эми бүгүн расмий Кабул билдирүү таратып, Дохада өткөн сүйлөшүүлөдү Ооганстанда тынчтыкты орнотуудагы «жакшы кадам» деп сыпаттады.

Буга чейин «Талибан» ооган өкмөтүнүн өкүлдөрү менен түздөн-түз жолугушууга каршы болуп, аларды «Батыштын тактекеси» деп сыпаттап келген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иран уран байытуунун деңгээлин көтөрдү

Тегеран.

АКШ Иранга уран байытууну 2015-жылкы өзөктүк келишимде белгиленген чектен ашырганына байланыштуу кошумча санкцияларды киргизет.

Иран уран байытуунун деңгээлин 7-июлдан тартып көтөрдү. Тегеран мындай кадамга анын өзөктүк программасы боюнча түзүлгөн келишимден АКШ чыгып кетип, ал эми Европа мамлекеттери аны сактап калуу боюнча жетиштүү аракет көрбөгөндөн кийин барганын билдирүүдө.

«Ирандын акыркы кадамы анын мындан ары да изоляция болушуна жана санкцияларга алып келет. Өзөктүк курал менен куралданган Ирандын режими дүйнөгө мындан да коркунучтуу» деп жазды Кошмо Штаттардын мамлекеттик катчысы Майк Помпео 7-июлда «Твиттердеги» баракчасына. Помпео кошумчалагандай, Ирандын акыркы аракеттерине АКШнын жообу кандай болору тууралуу Мамлекеттик департаментте өтө турган басма сөз жыйынында кеңири маалымат берилгени турат. Ал эми АКШнын президенти Дональд Трамп Иранга эскертүү берди:

Дональд Трамп.
Дональд Трамп.

«Иран сак болсо болмок. Анткени алар бир гана себеп менен байытып жатышат. Мен ал эмне себеп экенин айтпайм, бирок ал пайдасыз. Аларга сак болгону жакшыраак болмок».

Иран уран байытуунун деңгээлин 2015-жылкы өзөктүк келишимде белгиленген 3,67% чектен 7-июлдан тартып ашырды. Бул тууралуу Ирандын Атом энергетикасы боюнча агенттигинин басма сөз катчысы Бехруз Камалванди кабарлады. Ал эми Ирандын тышкы иштер министринин орун басары Аббас Аракчи Тегеран ар бир алтымыш күндө келишимде өзүнө алган милдеттенмелердин биринен баш тартарын билдирди:

«Өзөктүк программадагы өз милдеттенмелерибизден баш тарткан экинчи кадамыбызга анын европалык жана башка мүчөлөрү биздин талаптарды канааттандырбагандан кийин барып жатабыз. Өзгөчө мунай тармагында жана биздин кирешелерди кайтаруу ишинде алар татыктуу эч нерсе кылышкан жок».

Байытылган уран Иранда энергия өндүргөн өзөктүк реактордо отун катары пайдаланылат. Ошондой эле ал өзөктүк курал жасоодо колдонулуучу зат.

Иран өзөктүк курал жасоону көздөй тургандыгы жөнүндө Батыш өлкөлөрүнүн шектенүүсүн такай четке кагып келет. Урандын деңгээлин жарандык максатта төмөнкү чекте байытууга уруксат берилет.

2015-жылдагы келишимге ылайык, он жыл ичинде уранды байытыш үчүн колдоно турган центрифугалардын саны 5 миң 60тан, байытылган урандын көлөмү 15 жыл ичинде 300 килограммдан, ал эми уранды байытуунун деңгээли 3,67% жогору болбоого тийиш экени көрсөтүлгөн. Атомдук курал үчүн керектелген уран 90 пайызга чейин байытылат.

2015-жылы келишимге кол койгонго чейин Иран уранды 20 пайыздык деңгээлге чейин, ал эми көлөмүн 10 000 килограммга чейин өндүрүп келген.

2015-жылы Иран менен дүйнөнүн алты державасы - АКШ, Британия, Франция, Орусия, Кытай жана Германия кол койгон келишимге ылайык, Иран өзөктүк программасын чектеп, Тегеранга салынган эл аралык санкциялар алынышы керек эле.

Бирок былтыр президент Дональд Трамп келишимде Ирандын ракеталык программасы жана Жакынкы Чыгыштагы күмөндүү аракеттери эске алынбай калганын жүйө кылып, АКШ макулдашуудан чыгаарын жарыялаган. Ага улай Иранга салынган санкциялар кайра жандандырылып, Вашингтон менен Тегерандын ортосунда чыңалуу күчөдү.

АКШнын өнөктөштөрү Франция, Германия жана Британия Тегеранды санкциялардан бошоткон келишимди сактоого Вашингтонду үндөп, бирок көндүрө алган жок.

2015-жылдагы келишимге ачык каршы чыккан Израилдин пермьер-министри Биньямин Нетьянаху 7-июлда Тегерандын акыркы аракеттерин сындады.

Биньямин Нетаньяху.
Биньямин Нетаньяху.

«Уранды байытуу бир гана максатта - атом бомбасын түзүү максатында жасалууда», - деди ал.

2018-жылдан бери Трамп Иран экономикасын, анын ичинде мунай тармагын алсыратуу максатында 900дөн ашык компанияга жана адамга санкция салды. Анын айынан 2018-жылы Ирандын экономикалык өсүш ыргагы 4 пайызга төмөндөдү. Эл аралык Валюта Фондунун божомолуна ылайык, быйыл ал 6 пайызга азайышы мүмкүн.

Ал арада Ирандын коргоо министри Амир Хатами өткөн жумада «мунай алып бара жаткан ирандык танкерди Британиянын кармаганы кооптуу жана чеки кадам болгон» деген билдирүү жасады. Бул тууралуу ал 8-июлда мамлекеттик телеканалдагы сөзүндө айтты. Гибралтар өкмөтүнүн маалыматына караганда, Британиянын Аскер-деңиз күчтөрү 3-июлда Панаманын туусу менен бараткан «Грейс-1» танкерин кармаган. Аны кармоого кеме Евробиримдиктин санкцияларын бузуп Сирияга чийки мунай алып бараткан деген шек негиз болгон. Гибралтар соту кемени 14 күнгө чейин камакта кармоого уруксат берди.

Аббас Аракчи.
Аббас Аракчи.

«Британиянын билдирүүсүно карабастан, бул танкердин бара турган жери Сирия болгон эмес. Алар айтып жаткан Сириядагы порт бул сыяктуу зор танкерди кабыл ала албайт. Анын бара турган жери башка болгон. Ал Гибралтар кысыгындагы эл аралык суулардан өтүп бара жаткан. Британияга аны кармоого жол берген мыйзам жок», - деди Ирандын тышкы иштер министринин орун басары Аббас Аракчи.

Кошмо Штаттар Гибралтар кысыгына жакын жерде мунай ташыган ирандык танкерди Британиянын кармап алышын «мыкты жаңылык» деп кубаттаган.

Иран 20-июнда АКШнын пилотсуз учагын атып түшүргөндөн бери эки өлкөнүн ортосунда чыңалуу мурдагыдан да күчөдү. Тегеран америкалык пилотсуз учак өлкөнүн түштүгүндөгү Хормозган провинциясында атып түшүрүлгөнүн кабарлаган. АКШнын Борбордук командачылыгы Тегеран америкалык пилотсуз учакты атып түшүргөнүн ырастап, бирок окуя Ирандын аймагында эмес, Ормуз кысыгында болгонун билдирген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Терроризмдин тарыхы исламдан терең

Канатбек Мурзахалилов, Артур Медетбеков.

Терроризм менен диндин айкалышы дүйнөнүн, анын ичинде Кыргызстандын да негизги маселелеринин бири болуп турат.

Дүйнө жүзүндөгү мамлекеттер терроризмге каршы талкууларды, иш-аракеттерди күчөттү. Терроризмдин алдын алуу боюнча мыйзамдар кабыл алынып, кошумча-алымчалар менен толукталууда. Кыргызстан деле бул жагынан башка өлкөлөрдөн артта эмес.

«Азаттык» радиосунун «Биз жана дин» түрмөгүндө глобалдык мүшкүлгө айланган терроризмдин тамыр жайышынын себептерин, терроризм менен диндин айкалышын жана анын Кыргызстанга тийгизген таасирин талдадык. Деги «терроризм» деген соңку тарыхта пайда болгон түшүнүк деп кабыл алуу туурабы? Ушул жана башка суроолорго коопсуздук маселелери боюнча серепчи, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасынын мурдагы биринчи орун басары, генерал-майор Артур Медетбеков жооп берди.

Канатбек Мурзахалилов: - Терроризм деген эмне, тамыры кайда жатат, анын дин менен кандай байланышы бар?

Артур Медетбеков: - «Терроризм» элге, мамлекетке кыянаттык кылып, ошонун негизинде укуктук бийликти коркутуп, өзүнүн идеологиялык түпкү максатына жетиш үчүн башкаларды багындыруу жана иштетүү болуп саналат. Акыркы убакта терроризмдин формалары аябай көбөйүп жатат. Кыргызстан акыркы 2019-жылы киргизген гуманизациялоо боюнча жаңы мыйзамдарга ылайык терроризмге байланышкан көптөгөн беренелер да өзгөрүлүп кетти.

Экинчиден, терроризм менен диндин айкалышуусуна мисал катары тарыхты карасак, Жакынкы Чыгышта жайгашкан ассасин деген секта болгон, бул жараян ошолордон башталган. Алар бийликти коркутуп, адамдарды өлтүрүп, мамлекетке коркунуч келтирип, бардык кыймылдары аркылуу бийликти багындырууга аракет кылып келишкен. Орто кылымдарда Европада якобинчилердин чакан ордени болгон, алар да өз өлкөлөрүндө көптөгөн падышаларды, бийликтегилерди коркутуп, өздөрүнүн бузуку идеяларын киргизүүгө умтулушкан. Мындан тышкары, XIX–XX кылымдарда Орусияда пайда болгон «саясий терроризмди» да карап көрсөк болот. Болуп өткөн революциялык процесстердин негизги маңызына чейин өзүнчө террористик кыймыл пайда болуп, анын нугун да В. И. Лениндин агасы Александрдын мисалында карап көрсөк болот. Ал да өз аракеттерин террористтик жолдор менен аткарганы белгилүү.

Ал эми Кыргызстан эгемендик алгандан бери эмнегедир бизде терроризм өзгөчө ислам динине байланыштырылып жатат. Советтер Союзу таркагандан кийин, биз эгемен мамлекет кура баштаганда Кыргызстан мамлекетинин «дарбазасы» аябай чоң ачылды. Кыргызстандан башка мамлекеттерге, өзгөчө Түркияга, Пакистанга, Жакынкы Чыгыштагы араб өлкөлөрүнө чыккан жаштар «динди үйрөнөбүз, динден жакшы таалим-тарбия алабыз окуп келебиз» деп чыгып кетишкен. Экинчи четинен башка өлкөлөрдөн өз динин жайылтыш үчүн келген миссионерлер да өз иштерин жүргүзүү менен бирге эле, алардын арасынан чыккан айрым экстремисттик идеологияны колдогондор да бизге өз көз карашын таңуулоого аракет кылышкан. Кээ бирлери ошондон таалим-тарбия алып, диний-экстремисттик идеологияга аралашып кеткен учурлар да кездешет.

Канатбек Мурзахалилов: - Учурда терроризм коркунучу, андан пайда болгон мүшкүл дүйнөлүк масштабда трендге айланып, ал жергиликтүү көрүнүштөн глобалдык бир көрүнүшкө трансформацияланды. «Терроризм» түшүнүгү согуш аракеттери менен да байланышып калды да?

Артур Медетбеков: - Бүгүнкү күндө террористтик идеялардын, терроризмдин өнүүгүшүнө кандайдыр бир деңгээлде жалпыга маалымдоо каражаттары, өзгөчө ислам динине терс караган кээ бир медиа өкүлдөрү таасир тийгизип койду десем жаңылышпайм. Ислам дини бүткүл дүйнө жүзүндө динамикалуу өсүп жаткан диндердин бири болуп саналат. Экинчиден, эң негизгиси - исламдын фундаменталдык түшүнүктөрүндө, хадистеринде да эч качан согушка же болбосо бирөөнү кордоого, мамлекетке каршы эч кандай чакырыктар жок. Бирок ислам динин экстремисттик, террористтик уюмдар колдонуп, пайдаланышы исламга терс таасирин тийгизүүдө. Ошону менен бирге кээ бир жалпыга маалымдоо каражаттарында, өзгөчө Батыш өлкөлөрүндө «ислам терроризми» деген түшүнүктү пайда кылганга аракет жасалып жатат. Эмне үчүн коомчулукта, дүйнө жүзүндө башка диндердин өкүлдөрүнүн арасында болгон терроризмди айта албайбыз? Акыркы убакыттагы терроризм түшүнүгүн исламга байланыштырган туура эмес.

Белгилей кетсек, 2014-жылы «Ислам мамлекети» террордук уюму өз жетекчиси Абу Бакар Багдадиге «Халиф Ибрагим» деген наам ыйгарганы белгилүү. Ал киши «Ливандан баштап Борбор Азияга чейин өзүнчө «халифат» мамлекетин түзөбүз» деп жарыя кылган. Бул жерде абдан чоң геоэкономикалык, геосаясий оюндар жүрүп жатат.

Канатбек Мурзахалилов: - Эми маегибизди Кыргызстандын алкагына бурсак. Өлкөбүздө терроризм менен экстремизмдин алдын алуунун жана радикализм менен күрөшүүнүн укуктук базалары чыңдалган. Алардын эң акыркысын эске салсак өкмөттүн токтому менен 2017-2022-жылдарга карата экстремизм менен терроризмге каршы күрөш боюнча программа кабыл алынды. Бүгүнкү күндө бул документтер кандай аткарылууда же аларда көрсөтүлгөн иш-чаралар кагаз жүзүндө эле калдыбы?

Артур Медетбеков: - Акыркы жылдары замандын, коомдун өзгөрүшүнө ылайык терроризмге каршы күрөшүүгө багытталган мыйзамдарга абдан көп өзгөртүүлөр, толуктоолор кирип жатат. Жакында эле терроризмге каршы күрөшүү боюнча Кыргызстандын жетекчилиги астында Шанхай Кызматташтык Уюмунун чоң жыйыны болуп өттү. Ошондо программалар, концепциялар эмес, иш жүзүндө бул аракеттерди жүзөгө ашыруу, маалымат алмашуу, ошол маалыматтардын негизинде чогуу, бирдиктүү иштерди жүргүзүү боюнча көп талкуулар жүрдү.

Кыргызстандан минималдуу 800, максималдуу миңден ашуун биздин жарандар Сирияда, Иракта, Ооганстанда жүргөнү ачыктан-ачык белгилүү. Алардын 25-30% Сириядагы согушта каза болгону менен көпчүлүгү ошол жакта калып калды, кээ бирлери башка мамлекеттерге өтүп кетти. Алардын бул жакта туугандары, жакындары, колдой турган адамдары, «уктап жаткан» уюмчалары да бар. Дагы айта турган нерсе - «Жабхат ан-Нусра» деген эл аралык деңгээлдеги террористтик уюмдун «талаа командирлеринин» бири - Ош облусунун Кара-Суу районуна караштуу Кашкар-Кыштак айылынан чыккан Абу Салох, өзүнүн аты Сирожиддин Мухтаров. Ал кишинин жанында биздин жарандар да бар, аны колдоп келе жатышат.

Канатбек Мурзахалилов: - Жыл башында Казакстан Сириянын Ракка шаарына жакын жайлашкан качкындар лагерлеринен өз жарандарын алып чыгып кетти. Өзбекстан да атайын операциянын негизинде жакында Сириядан 500дөй кишисин алып чыкты. Тажикстан да ушундай чара көрүүдө. Бул маселе кыргыз өкмөтүнүн деңгээлинде көтөрүлүп жатат. Айтсаңыз, бизге да ушундай аракеттер керекпи? Эгерде согуштук жараяндарга катышкан адамдарды өз мекенине алып келсек, анда аларды кантип коомго интеграциялайбыз?

Артур Медетбеков: - Биздин мамлекет дипломатиялык, эл аралык мамилелердин негизинде аракет кылып аларды Кыргызстанга алып келсе, бул жакта ал кишилерге шарт түзүш керек. Андан кийин аларды реабилитациялык борборлордон өткөрүш керек. Биринчиден, алардын бул жакта жүрүшү Кыргызстандагы террористтик же экстремисттик идеялар менен сугарылган, аларга кошулгусу келген адамдардын азайышына чоң таасирин тийгизет.

Экинчиден, кандайдыр бир террористтик акт уюштуруп же жардыруу жасагысы келген адамдар да бул кишилерди көргөндөн, уккандан кийин ойлонуп калат. Анткени алар Кыргызстанга жөн эле келишпейт, алар боюнча ЖМКда интервьюлар, өзүнчө берүүлөр болот. Бул кишилер өздөрүнүн ой-пикирлерин, башынан өткөн окуяларды айтып, бул терс жолго барбоого үндөйт деген үмүттөмүн.

Бүгүн бизде жазык процесстерине тиешелүү мыйзамдар гуманизациялана баштады. Эгерде ошого таянсак, анда Кыргызстан Борбор Азиядагы башка мамлекеттерге салыштырмалуу демократиялык процесстерде, гуманизациялоо жагында алдыда. Булардын баарын эске алуу менен биздин жарандарды өз мекенине кайтарып, реабилитациялап, дагы башка жараяндарды жүргүзсө чоң катачылык кетпейт деген ойдомун.

Канатбек Мурзахалилов: - Кыргызстанда терроризм идеяларынын коомдо жайылышына каршы эмне кылыш керек?

Артур Медетбеков: - Биринчи кезекте биздин укук коргоо органдарынын системалуу түрдө иштеши абдан зарыл. Алар кесипкөй адистер менен толукталып, бул адистердин теология, дин боюнча сабаттуулугу да жогору болушу керек.

Экинчиден, бул маселени мамлекет укук коргоо органдарына эле жүктөп койбой, коомчулук да өзүнүн таасирин тийгизип, жардамын бериши керек.

Үчүнчүдөн, Муфтият, Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия да өз салымын кошкону туура болот. Эң негизгиси - алар эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, жалпыга маалымдоо каражаттары да экстремисттик идеологияны динге аралаштырып колдонгон учурларды аныктап, алардын туура эмес экендигин көрсөтүп, алардын таасири кандай болору жөнүндө атайын берүүлөрдү радиодон, сыналгыдан даярдап көрсөтүп турса бул да өз таасирин тийгизет.

Эң негизгиси, биз эл аралык деңгээлде ШКУнун, ЖККУнун, КМШнын терроризмге каршы борбору сыяктуу, терроризмге каршы күрөшүү боюнча чоң эл аралык уюмдар менен чогуу аракет кылып, маалымат алмашып, иш жүргүзүп турушубуз керек. Булардын бардыгы терроризмди, экстремизмди бүгүнкү күндө толугу менен жойбосо да анын таасирин мүмкүн болушунча азайтууга бардык шарттарды түзө алат. Анткени чоң мамлекет, чоң держава болсо да «биз терроризмди, экстремизмди жеңдик» деп айта албайт.

Канатбек Мурзахалилов: - Бүгүн сиз санап өткөн төрт компоненттин иш-аракеттери купулуңузга толобу? Эгерде толбосо, анда аларды кантип оңдосок болот?

Артур Медетбеков: - Бүгүнкү күндө, ачыгын айтканда, биздин укук коргоо органдарыбыз аракеттерин мурдагыдан жакшы эле жасай башташты. Алардын техникалык жактан жабдыктары бар, атайын иштей турган кызматкерлеринин да аракеттери жакшы. Экинчиден, жалпыга маалымдоо каражаттары толугу менен болбосо да, аз-аздан аракеттерин ушул багытта жасай баштады. Бирок бул аз!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Атамбаевдин талабы, кемедеги кырсык

3-июлдагы митингде тартылган сүрөт.

Узап бараткан аптанын урунттуу окуяларына сереп (1-7 июль, 2019-жыл).

Бул жумада негизги саясий окуялар мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин айланасында болду.

Бишкекте 3-июлда Атамбаев, аны колдогон Жогорку Кеңештин депутаттары жана алардын санаалаш-пикирлештери «Медиа Форум» имаратынын алдында «Соке болбой калды!» аттуу нааразылык акциясын өткөрүштү. Митингде бийликти жаңылап-жаңыртуу жөнүндө талап коюлду, Жогорку Кеңештин мурдагы президентти кол тийбестик макамынан ажыратканы айыпталды.

Алмазбек Атамбаев чогулгандардын алдына чыгып сүйлөп, президент Сооронбай Жээнбековдун саясатын «от менен ойноп жатат» деп сындады:

«Абылгазиев менен Сооронбайдын колунун эч нерсе келбейт. Жаш жигиттерди алып барса ошондо өлкө өнүгөт. Мен анын (Сооронбай Жээнбеков – ред.) өзүнө деле айткам, «телефонду жакшы колдонгонду билбейбиз, жаштар келиши керек» дегем. Анан «санариптештирүү» деп дүйнөгө уят болуп жатабыз. Матраимов менен Жээнбековдун кланы өлкөнү башкарып жатат. Парламентке жаш, жаңы лидерлер келиш керек».

Митингде саясий оппоненттерди мунаса келүүгө үндөгөндөр болду. Парламенттин экс-депутаты Равшан Жээнбеков бийлик менен оппозицияны диалог курууга чакырды:

«Мен президенттен суранар элем: али да болсо кеч эмес, диалогго, тегерек үстөлгө отуралы. Кыргызстан оор саясий кризиске келип такалды. Биз муну моюнга алышыбыз керек. Биз оппозиция катары баарыбыз биригип, бийликке каршылык көрсөткөндү, сындаганды, туура эмес нерсесин айтканды үйрөнүшүбүз керек. Мына ушул жакшы мамлекет болуп эсептелет. Бийлик жаңы оппозицияга чыдаганга, камабаганга, күч колдонбогонго аракет кылса өзүнө жакшы болуш керек. Биз Атамбаевди басмырлабастан, анын күчтүү оппозиция болушуна шарт түзүшүбүз керек».

Бийликке каршы митингдин соңунда резолюция кабыл алынды. Анда президент «Сооронбай Жээнбеков шайлоодо берген убада-ураандарын унутту» деп белгиленди. Өлкөдөгү мыйзамсыздыкты токтотуу, өкмөттү кызматтан кетирип, элдик өкмөттү шайлоо, күч жана көзөмөл органдарынын жетекчилерин тез арада алмаштыруу, саясий атаандаштарын абактан бошотуу, чуулгандуу иштерди калыс тергөө, мамлекеттик бийликтин беделин кетирген аткаминерлерди люстрациялоо, мамлекеттик аппараттын чыгымдарын азайтуу, жетекчилик кызматтарга жаңы, прогрессивдүү адамдарды алып келүү сыяктуу талаптар болду.

Резолюцияга ылайык, бийликке эки ай мөөнөт берилди, талаптар аткарылбаса азыркы президентти кызматтан кетирүү, парламентти таратуу аракеттери башталары жарыяланды.

Атамбаев: Жээнбековдун бийлигин тааныбайм
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:44 0:00

Өткөн айдын аягында Жогорку Кеңеш Алмазбек Атамбаевди «экс-президент» макамынан ажыраткан. Мындан кийин аны кылмыш жоопкерчилигине тартууга жол ачылган. Мунун алдында мурдагы президенттин ондогон тарапкерлери Кой-Таш айылындагы анын үйүндө топтолушкан.

Парламенттеги «Ата Мекен» фракциясынын лидери Алмамбет Шыкмаматовдун пикиринде, мурдагы президент азыркыны бир жактуу сындаган ультрарадикал оппозицияга айланды. Анын баамында, коомчулукта ар кандай күдүк ойлор жаралбашы үчүн Атамбаевдин кол тийбестиги алынгандан кийинки иштер боюнча Башкы прокуратура элге байма-бай маалымат берип турушу керек.

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

«Саясий кризис дегенге кошулам, - деди ал. - Саясий тирешүүнү көрмөксөн-билмексен болуп коюу мүмкүн эмес. Чынында эле эл арасында бөлүнүү бар, пикирлер бирдей эмес. Бүгүн саясий кризистин босогосунда турабыз. Парламент кол тийбестикти алды. Эми күч органдарында жоопкерчилик бар. Ошондуктан тез аранын ичинде кылмышы барбы-жокпу, элге айтып, тынчытыш керек. Мындай учурда башкы прокурор басма сөз жыйынын өткөрүп, коомчулукка эмне иш болуп жатканын айтып турушу керек эле. Азыр баары оозуна талкан салып алгандай унчукпайт».

Президент Сооронбай Жээнбеков жана анын аппараты оппозициянын талаптары тууралуу эмгиче үн ката элек.

Ал арада бийликке саясий туңгуюктан чыгуунун ар кандай жолдору сунушталып жатат. Маселен, саясатчы Адахан Мадумаров мурдагы-азыркы бийликтин ортосундагы тиреш тууралуу кайрылуу таратты. Ал журт жакшылары мындайда карап турбай, арачылык кылышы зарыл экенин билдирди. Мадумаров азыркы жагдайга эки тарапты тең күнөөлөдү. Ал азыркы жагдайды президенттик шайлоо мыйзамсыз өткөнү менен байланыштырды:

«​Бийлик азыркы учурдагыдай алешемдикти уланта берсе, анда Атамбаевди колдоп кете турган күчтөр күн санап көбөйө берет. Бул мыйзам ченемдүү нерсе. Ошого жараша азыркы бийлик алсырай баштайт. Эки тараптын тиреши күчөп, кырдаал курчуп кетүү коркунучу бар. Мындай жагдайда президент Жээнбековдун, экс-президент Атамбаевдин же парламенттин да өкмөтүн эмес, тараптар кеңешип туруп, элге таянган, элдик өкмөт түзүү маселеси келип чыгат. Биз ушундай демилге аркылуу гана конституциялык жол менен кырдаалдан чыга алабыз».

Кыргызстанда парламенттин мурдагы 11 төрагасынан турган Спикерлер кеңеши өлкөдөгү акыркы саясий кырдаал боюнча билдирүсүн жарыялады. Кеңештин мүчөсү Мукар Чолпонбаев мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге да, азыркы бийликке да мыйзамды сыйлоого, мыйзам алдында баары бирдей экенин унутпоого чакырык ташталганын билдирди:

«Атамбаевге «токтот» деген мааниде айттык. «Мындай кылганга болбойт, анткени өзүң бийликте турган кезде ушулардын баарын баштап бергенсиң, кылгылыктын баарын кылгансың, бир кезде өзүң «баары мыйзамдын чегинде болуп, ууру түрмөдө отурушу керек» деп айткансың, эми кайра Жогорку Кеңеш, тергөө органдары өзүңдүн кылмыш кылганың тууралуу айтса, «мен аларга ишенбейм, курал менен коргоном» дегениң туура эмес. Бийликке, жетекчилик кызматтарга компетенттүү, татыктуу адамдар келиши керек. Алардын кай жерде туулганы, кимге кандай тууганчылык жайы бар экенине карабастан, ишке болгон мамилеси менен компетенттүүлүгүнө карап кызматка алыш керек» деген маселе койдук».

Кыргызстандагы кырдаалды эл аралык серепчилер да байкап турушат. Париждеги «IHS Markit» маалымат борборунун улук талдоочусу Алекс Меликишвили «Азаттыктагы» маегинде Кыргызстандагы азыркы окуяларды саясий кризис деп сыпаттагысы келген жок:

«Көп нерсе кыргыз бийлигинин азыркы кырдаалды кантип жөнгө саларына көз каранды болмокчу. Атамбаевдин Кой-Таштагы үйүнүн жанындагы жолдорду тороп-тосмолоо – мыйзамсыз аракет. Чагым да болушу мүмкүн деп ойлойм. Себеби өкмөт коомдук тартипти, мыйзамдарды коргоого жооп берет. Ички мекеме жолдорду тосмолоо мыйзамга каршы келерин расмий билдириши керек. Ошол эле маалда тартип коргоо органдары жолду тазалоого киришсе, милиция менен Атамбаевдин тарапкерлеринин ортосунда кагылышуу чыгып кетиши ыктымал. Эми өкмөттүн кандайдыр бир чара көрүүгө убактысы келди. Балким этият болуп, кырдаал өзү менен өзү басаңдашын бир аз күтүп турушу зарыл. Себеби Атамбаев ошончо көп адамды өз үйүндө кармап тура албайт. Ал үчүн да бул чыгашалуу болуп калат. Президент балким билдирүү жасаса жакшы болмок деп ойлойм. Зомбулукка жеткирбөөгө, тынч болууга чакыруу маанилүү болот эле. Ошол эле учурда «жолдорго тосмолорду, бетондорду орнотуу, шак төгүү мыйзамсыз, милиция азыр карманууга тийиш» деп так айтса жарашмак. Ушу маалда тосмолорду алдыруу ката болот».

Жуманын башында экс-президент Роза Отунбаева мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин кол тийбестигинин алынышы тууралуу атайын билдирүү таратты. Анда Отунбаева Атамбаевге импичмент жарыялоо 2016-жылы ошол кездеги «Ата Мекен» фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаевдин демилгеси болгонун эстеген. Экс-президент депутаттык комиссиянын «Атамбаев саясий куугунтукка алды» деген айыптоосунан Башкы прокуратура негиз таппай койгонуна өкүнгөн. Отунбаева Атамбаев бийликте турганда саясий атаандаштарын куугунтуктаганы менен, өзү ошондой тагдырга туш болушун каалабай турганын айткан. Анын дарегине айтылган дооматтар бейтарап жана калыс иликтениши керек экенин эскерткен.

«Алмазбек Атамбаев коомчулукта конфронтацияны, радикализмди, келишпестикти жарата турган бөлүп-жаруучу түшүнүктөрдү таратуу чеберчилигин эң жакшы билет. Ушул күндөрү Атамбаев укуктук аракеттерге каршы иштерге даярдык катары баалоого боло турган бир нече нерселерди айтып жиберди. Азыркы бийликти «Бакиевдики» деп атоо менен ал бир гана нерсени - аймак аралык кастыкты козутууну, өлкөнү өз жана өзгө деп бөлүүнү көздөп жатат. Аялдардан, аксакалдардан жана жаштардан өзүнө тирүү коргон жасап, өзүнө карата ыкчам тергөө аракеттерине курал менен каршылык көрсөтөрүн билдирүүдө. Ал муну оппозициялык ишмердүүлүк жана жеке эрдик катары сүрөттөп жатат, бирок ал өзүнүн саясий чабалдыгын жана адамдык алсыздыгын көрсөтүүдө», - деди Отунбаева.

Бул жумада Коомдук биринчи канал мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин аялынын мыйзамсыз иштерге аралашканы боюнча журналисттик иликтөө программа көрсөттү. Анда президенттик аппараттын соттук реформа жана мыйзамдуулук боюнча мурдагы бөлүм башчысы Манасбек Арабаевдин Раиса Атамбаевага каршы көрсөтмө бергени, анда кытайлык ишкерлердин мүлкүн тартып алууга катышы бар экенин айтканы белгилүү болду.

«2016-жылы БЛС деп аталган курулуш компаниясынын ишин кароо учурунда ал (Раиса Атамбаева) бир нече жолугушуу өткөрүүнү суранган. Бул жолугушуулар болгон. Жолугушууга башка адамдар да катышкан. Алардын катарында биринчи айымдын уулу Раис да катышкан. Жолугушууларда соттук ишти чечүүгө көмөктөшүүнү суранышкан. Экинчи баскычта. Азыркы учурда экс-президенттин жубайы Раиса Минахмедовна судья Жаркеевага тийишпей, аны кызматтан четтетпөөнү суранганын кабарлай алам», - деген Арабаев суракта көрсөтмө берип жатып.

Алмазбек Атамбаевдин штабы бул маалыматты каралоо деп баалап, мурдагы президенттин тарапкерлеринин каршылык акциясынан алаксытуу катары сыпаттады.

Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) расмий өкүлү, мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин кеңешчиси Кундуз Жолдубаева Коомдук телерадиоканал тараткан маалымат «чындыкка коошпой» турганын билдирди:

«Бул коомдук пикирди жаратуу максатында жасалган кара пиардын бир түрү. Ал көрсөтүүдө көбүртүп-жабыртылган маалыматтар болду. Так фактылар болгон жок. Атайылап каралаш үчүн жасалган».

Коомдук канал көрсөткөн чырлуу курулуш боюнча буга чейин мурдагы депутат, судьялар баш болгон бир нече адам камакка алынган эле.

Ал арада, 5-июлда Манасбек Арабаев үй камагына чыкканы белгилүү болду.

Эмнеси болсо өлкөдөгү азыркы саясий жагдайды Эл акыны Элмирбек Иманалиев күйүп-бышып ырдап чыкты. Ал комуздун коштоосунда, кадимки кошоктун обонуна салып саясатчыларга кайрылды.

«Ак үйдөн бүгүн пайда жок,

Акындын иши шол экен,

Айткандан бөлөк айла жок.

Кеткенинен да пайда жок,

Келгенинен да пайда жок.

Кеңкелес укпайт, эл угат,

Бүгүн кейишти айтам айла жок», - деп агынан жарылган акын андан ары бийликтин бүгүнкү ишти эртеңкиге жылдырган чечкинсиздигин сындап, ал ортодо «тентектер телтеңдеп, кошомат менен күн көргөн кокуйлар көбөйүп, адамдын башын адам жеген, адалдын башын арам жеген» заман келгенин ырга салып, карыз менен күн көрүп калган өлкө тагдырына кейиди.​

Орусия: кеме кырсыгында 14 жоокер ажал тапты

1-июлда Орусияда Баренц деңизинде Түндүк аймактык Аскер-деңиз флотунун 14 жоокери суунун тереңинде илимий изилдөө менен алектенген кемеде чыккан өрттөн мерт болду. Башында Кремль кырсыктаган кеме, андагы аскерлер тууралуу маалымат берүүдөн баш тартып жаткан. Ошондон улам түркүн божомолдор айтылган.

Владимир Путин жана Сергей Шойгу.
Владимир Путин жана Сергей Шойгу.

Су астында жүрүүчү кемедеги 14 жоокердин ажалына себеп болгон кырсыктан үч күндөн кийин Орусиянын президенти Владимир Путин коргоо министри Сергей Шойгуну кабыл алды. Андагы сүйлөшүүдөн кырсыктаган кеме атомдук энергия менен иштей турганы белгилүү болду.

Министр Шойгу Путинди кеменин реактору коопсуз абалда экенине ишендирүүгө аракет кылды.

«Кемедеги өзөктүк реактор толугу менен изоляцияланды. Экипаж аны сакташ үчүн бардык зарыл аракеттерди көргөн. Реактор азыр жарактуу абалда», - деди Сергей Шойгу.

Ошондой эле ал кеме жакын арада кайра иштей баштай турганына үмүт бар экенин жана өрт суу алдындагы кеменин батареялык бөлүгүндө тутанганын кошумчалады. Бирок кырсыкка эмне себеп болгону айтылган жок.

Владимир Путин кеме кырсыгында ажал тапкан деңиз аскерлерине сыйлыктарды ыйгарганы белгилүү болду.

Евробиримдиктин жаңы жетекчилери аныкталды

Бул жумада Европа Биримдиги аткаруу органдарына жаңы адамдарды тандады. Брюсселдеги үч күндүк саммитте талапкерлерди тандоо талаш-тартыш менен коштолду.

Европанын лидерлери «эки башкы кызматты аялдар ээлесин» деген Франциянын президенти Эммануэл Макрондун сунушуна макул болушкан. Ошондон улам Европа комиссиясынын жетекчилигине Германиянын коргоо министри Урсула фон дер Ляйен жана Европа борбордук банкынын төрагалыгына Кристин Лагард көрсөтүлгөн.
Германиянын коргоо министри Урсула фон дер Ляйендин талапкерлиги Европа Биримдигинин эң жогорку аткаруу органы - Европа комиссиясынын төрагасынын кызматына көрсөтүлдү.

Дональд Туск.
Дональд Туск.

«Эми Европарламент комиссиянын президентинин кызматына Урсула фон дер Ляйендин талапкерлигин карайт. Эгер ал шайланып калса, Еврокомиссияны жетектеген биринчи аял болот», - деди Европа Кеңешинин төрагасы Дональд Туск.

Урсула фон дер Ляйен Германияда аялдардын арасынан чыккан биринчи коргоо министри болгон.

Негизинен бул кызматка барчулардын арасында голландиялык социал-демократ Франс Тиммерманстын аты көп аталып жаткан. Аны Дональд Туск жана Германиянын канцлери Ангела Меркел баштаган Евробиримдиктин бир топ лидерлери колдоп жаткан. Бирок Франс Тиммерманстын талапкерлигинин көрсөтүлүшүнө Борбор жана Чыгыш Европадагы бир топ өлкөлөр макул болгон жок. Тиммерсон аларды «Европа баалуулуктарын чанат, сөз эркиндигин коргобойт, сот системасынын эркиндигине коркунуч жаратат» деп айыптап, миграция саясаты боюнча да сындап келген. Андан сырткары ага Европарламенттеги оңчул-центристтик Европалык элдик партиясынын фракциясы каршы чыкты.

Урсула фон дер Ляйен орус бийлигин, Владимир Путиндин саясатын кескин айыптаган саясатчы экени белгилүү.

Талапкерлерди тандоого ылайык, Европа Кеңешинин төрагасы, польшалык Дональд Тусктун ордун болсо 43 жаштагы бельгиялык премьер-министр Шарль Мишел ээлейт. Ал эми Европа Биримдигинин тышкы саясат боюнча комиссары, италиялык Федерика Могерининин кызмат ордун Испаниянын тышкы иштер министри, 72 жаштагы социалист Жозеп Боррел аткарат.

Европа парламентинин жаңы курамы 3-июлда спикер кылып италиялык Давид-Мария Сассолини шайлады. Ал экинчи айлампада үч атаандашынан көп добуш алып утуп чыкты. Сассолинин талапкерлигин 345 депутат колдоду, бул Европарламенттеги жалпы депутаттардын теңине жакынын түзөт.

Европарламенттин жаңы спикери Давид-Мария Сассоли саясатка келгенге чейин италиялык башкы басылмаларда 20 жыл журналист болуп иштеген. 2009-жылы оңчул-центристтик Демократиялык партиянын тизмеси депутат болуп келген. Ошондон бери Европарламенттин эки курамында шайланып келген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Арыстагы жарылуунун зыяны эсептелди

Арыс шаарына жакын аймакты ок-дарыдан тазалоо иштери уланууда.

Казакстандын Арыс шаарында ок-дары сакталган кампанын жарылуусу келтирген зыян эсептелди.

Баштапкы эсеп боюнча, келтирилген зыян 20 миллиард теңгеге же дээрлик 53 миллион долларга бааланды. Кырсык бир жума мурда болгон жана үч адамдын өмүрүн алып кетти. Ал арада айрым жергиликтүү тургундар курмандыктар кыйла көп болушу мүмкүн экенин айтышууда. Алар жалган маалыматты жайылткан деп айыпталып, полицияга жеткирилди.

Жергиликтүү алты тургун «билип туруп жалган маалымат тараткан» деп айыпталууда. Мунун алдында айрым жашоочулар бийлик курман болгондордун так санын жашырып жатканын, өлгөндөрдүн саны ондоп саналаарын айтып чыгышкан. Бийлик мындай билдирүүлөрдү чагым катары баалап жатат.

Өкмөттүн маалыматы боюнча, Арыс шаарынан убактылуу эвакуацияланган адамдар үйлөрүнө кайткандан кийин алардан райондук ички иштер бөлүмүнө жүзгө чукул арыз түштү. Адамдар полицияга үйү тонолгонун, машинелери жоголгонун айтып арыз жазышкан.

Өзгөчө кырдаал боюнча комитеттин төрагасы Владимир Беккер буларды айтты:

«Ар кандай мүнөздөгү арыздар түшүп жатат. Кээ бирөө келип, шкафында сакталган 1 миллион теңгеси жоголгонун айтууда. Кечээ 85 арыз түшкөн эле, полиция жеринде иш жүргүзүп, кошумча суроолорду бергенден кийин 13 адам арызын кайтарып алды».

Миңден ашык сапёр шаарга жакын аймакты ок-дарыдан тазалоо иштерин улантууда. Бийлик шаар ок-дарыдан толугу менен тазаланганын айтканы менен көпчүлүк тургундар дагы эле коркуп жашап жатышат. Алар шаарда жарылбай калган бомба калышы мүмкүн жана ал күтүлбөгөн учурда жарылышы ыктымал деп кооптонууда.

Өзгөчө кырдаал боюнча комитеттин төрагасы Владимир Беккер коркунуч бар экенин моюнга алды:

«Көрүп калсаңыз, ошол заматта чалышыңыз керек, балдар аны кармап албашы үчүн чара көрүлүүгө тийиш. Албетте, ок-дары кала бериши мүмкүн деген коркунуч бар. Бирок минималдуу гана. Ошентсе да сактыкта кордук жок деп коюшат эмеспи. Ар кандай окуялар болот».

Арыста ок-дары сакталган кампа жарылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:51 0:00

Жарылуудан кийин Арыста 5 тоннага жакын азык-түлүк жок кылынып, ошондой эле өлгөн малдын сөөктөрү көмүлдү. Шаарда дезинфекциялоо иштери жүргүзүлүп жатат. Бийликтин айтымында, учурда материалдык зыянды баалоо боюнча жумуштар жасалууда.

Ошентип келтирилген зыян 20 миллиард тенге же дээрлик 53 миллион доллар деп бааланууда. Бул сан дагы өзгөрүшү мүмкүн. Өкмөт кампадагы калган ок-дарыны чыгарып кетээрин кабарлады. Бирок кайда чыгараары жана бул иштер качан жасалаары тактала элек. Ок-дары сакталган кампадагы жарылууга эмне себеп болгону азырынча белгисиз.

Түркстан облусунун жергиликтүү бийлиги Арыс шаарынын ар бир тургунуна 100 миң тенгеден же 250 доллардан төлөп берүүнү пландоодо. Бул акча казынадан бөлүнөт, ошондой эле кайдыгер эмес адамдар ачкан атайын эсептен алынат. Өкмөт өз резервин дээрлик 200 миллион долларга көбөйтүүгө убада берди. Бул акчанын бир бөлүгү Арыстагы жарылуунун кесепеттерин жоюуга багытталат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аскердик кампалар - Борбор Азиянын жарасы

Аскердик кампалар - Борбор Азиянын жарасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:28 0:00

Ооган эли көксөгөн тынчтык

1-июлдагы Кабулдагы Коргоо министрлигине таандык имараттын жанындагы жардыруудан кийинки көрүнүш.

Катарда ушул жуманын этегинде Ооганстандагы тынчтыкты орнотууга багытталган жолугушуу башталат.

7-8-июлдагы ооган коомунун бир катар өкүлдөрүнүн катышуусу күтүлүп жаткан жолугушууга Ооганстандын өкмөтүнөн расмий адамдар катышпайт.

Оогандардын өз ара саммити деп аталып жаткан жыйын Катарда АКШ менен «Талибандын» өкүлдөрү Ооганстанда тынчтык орнотуу боюнча сүйлөшүүлөрдүн жетинчи айлампасын өткөргөндөн кийин жана Кабулда алты кишинин өмүрүн алган ири жардыруудан соң өтмөкчү болуп турат.

Германиянын Ооганстан жана Пакистан боюнча чабарманы Маркус Потцелдин кабарлашынча, Дохада өтө турган жолугушууну Германия менен Катар чогуу уюштуруп жатат. Анын айтымында, жыйынга ооган коомундагы аттуу-баштуу бардык адамдар чакырылды, бирок алардын ар бири жеке өз атынан жана тең укукта катышат.

АКШнын Ооганстан боюнча чабарманы Залмай Халилзад “Твиттер” баракчасында жолугушууну уюштурууга макул болгону үчүн Катар менен Германияга ыраазычылык билдирди.

Ал жума башында Ооганстанда 18 жылга созулган согушту токтотуу максатында Дохада «Талибан» кыймылы менен сүйлөшүүнүн жетинчи айлампасын өткөрдү.

Апрель айында Дохада өкмөт өкүлдөрү да катышат деп кабарланган ушундай эле жолугушуу өтпөй калган. Ага катышуучулардын курамы боюнча карама-каршылыктар себеп болгон.​

Ал арада 1-июлда Ооганстандын борбору - Кабулдагы Коргоо министрлигине таандык имаратты бутага алган жардыруудан алты киши каза таап, 105 киши жаракат алганы маалым болду.

Коопсуздук күчтөрү менен болгон бир канча сааттык атышууда “Талибан” кыймылынын беш согушкери да өлтүрүлгөн. Ооганстандын президентинин басма сөз катчысы Сиддик Сиддики Кабулдагы кол салуу «Талибан» кыймылынын согушкерлери “Ооганстандагы тынчтык менен иши жоктугун көрсөтөт” деп билдирди.

- “Талибан” бүгүнкү жардыруу үчүн жоопкерчиликти өзүнө алды. Бул алар Ооганстандагы тынчтыкка кайдыгер экенин далилдейт. Бирок ооган эли жана өкмөтү үчүн бейпилдик биринчи орунда турат.

АКШнын мамлекеттик катчысы Майк Помпео 1-июлдагы чабуулду “мыкаачылык” деп атап, талибдерди карапайым адамдарга кол салууларды токтотууга чакырды жана Вашингтон тынчтык сүйлөшүүлөрүнүн жактоочусу экенин билдирди. Бир апта мурда, 25-июнда күтүүсүз Кабулга барган Майк Помпео «1-сентябрга чейин» талибдер менен тынчтык келишимине жетишүүгө үмүт артып турганын билдирген.

- Биз 1-сентябрга чейин тынчтык келишимин түзүүгө жетишебиз. Бул, албетте, биздин миссиябыз. Трамп айткандай, дээрлик жыйырма жылга созулган согуштан кийин Ооганстанга тынчтык керек.

АКШ президенти Дональд Трамп 1-июлда "Fox News" телеканалындагы маегинде Ооганстанды “террористтердин лабораториясы” деп атады. “Мен муну террористтердин Гарварды деп атайм” деди Трамп.

-Биз бекем тынчтык орнойт жана азыркы жаңжал токтойт деп үмүттөнөбүз. Баары согуштан чарчады жана жакшы жашагысы келет. Террористтер мусулмандарды гана өлтүрүп жатат, - деди Ооганстандын Жалил аттуу тургуну.

Кабул шаары.
Кабул шаары.

«Талибан» кыймылы АКШнын чабарманы менен болгон сүйлөшүүлөрдө Ооганстандан чет өлкөлүк аскерлер чыгып кетиши керек деп көшөрүүдө. Ошол эле кезде Вашингтон Ооганстанды согушкер топтор плацдарм катары пайдалануусуна жол берилбешине кепилдик болушу керек деп эсептейт.

Талибдер ооган өкмөтүн «Американын тактекеси» деп теңсинбей, Вашингтондун өкүлү менен гана сүйлөшүүлөрдү өткөрүп келе жатат.

Алар 18 жылдан бери Ооганстандагы эл аралык коомчулук тааныган өкмөткө каршы согушуп, күн алыс эле коопсуздук күчтөрүн жана бийлик өкүлдөрүн бутага алган чабуулдарын уюштурууда.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атамбаев-Жээнбеков арачыга муктажбы?

Сооронбай Жээнбеков менен Алмазбек Атамбаев.

Кыргызстанда мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин айланасындагы жагдай коомчулуктун көңүл чордонунда турат.

Өткөн аптада парламент экс-президент макамынан ажыраткан Атамбаевдин Кой-Таш айылындагы үйүндө чогулган тарапкерлери тараган жок. Алмазбек Атамбаев күн сайын бир маал алардын алдына чыгып, акыркы кырдаал боюнча комментарий берип, бийликке сын айтууну улантып жатат. Ал 1-июлда бийликтин аракеттери мыйзамсыз экенин кайталап, президент Жээнбеков менен сүйлөшүүгө «кеч болуп калганын» билдирди.

Айрым саясатчылар мындай кырдаалды опурталдуу деп баалап жатышат. Маселен, «Бүтүн Кыргызстан» партиясынын лидери Адахан Мадумаров Атамбаев менен азыркы бийликтин ортосундагы тиреш тууралуу билдирүү таратты. Кырдаал курчуп кетиши ыктымал экенин эске салган саясатчы мындайда интеллигенцияны, улуттун уюткуларын карап турбай, бийлик менен Атамбаевге арачылык кылууну сунуш кылды:

Адахан Мадумаров.
Адахан Мадумаров.

«Тилекке каршы, болор иш болду. Эми мындан ары аксакалдарыбыз айткандай «ийри отуруп, түз кеңешчү» мезгил келди. Болбосо биз кыргыз мамлекеттүүлүгүн, бүтүндүгүн жоготуп алчу коркунучта турабыз. «Адам сөзгө байланат, айбан чөпкө байланат» дегендей биз сөз издеп, сөз таап, бир сөзгө келишибиз керек».

Бирок саясатчы Азимбек Бекназаров Атамбаев менен Жээнбековду жараштырып коюу туура эмес деп эсептейт. Мурдагы башкы прокурор Атамбаевди тарапкерлерине таянбай, маселени сот аркылуу чечүүгө, ал эми президент Жээнбековду калыс сот жараяны үчүн шарт түзүүгө чакырды:

Азимбек Бекназаров.
Азимбек Бекназаров.

«Аларды жараштырыш, кылмышты жаап коюш коомчулукта туура эмес кабыл алынат. Экинчиден, дүйнө жүзү карап турат. Ошондуктан Атамбаев менен Жээнбековду акыл-эстүүлүккө чакырат элем. Жээнбековду сотту калыс жүргүзүп, мурдагы президенттер кетирген каталарды кайталабай, бир тараптуу өкүм чыгара койбой, кылдаттык менен иликтеп, Атамбаевдин күнөөсү бар-жогуна сот аркылуу гана чекит коюуга чакырам. Бул үчүн Жээнбеков кепилдикте туруп башкы прокурор, сот менен бирдикте, Атамбаевди камабай, үй камагына коюп, мамлекеттик резиденцияда үй-бүлөсүнүн, өзүнүн коопсуздугун камсыз кылыш керек. Ошол эле учурда Атамбаев, элди чогултпа, Кыргызстандын ташын корооңо топтоп алсаң да жардам бербейт. Күңөөң жок болсо сотко келип, мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, акталып ал».

Саясатчылардын ушул сыяктуу кайрылууларына президент Жээнбековдон да, мурдагы президент Алмазбек Атамбаевден да жооп боло элек. Азыркы учурга чейин Атамбаевден кол тийбестик алынганы менен кылмыш ишин козгоо же суракка чакыруу боюнча аракеттер тууралуу маалымат жок. Бул боюнча күч органдары комментарий берүүдөн баш тартышты.

Ал эми саясат талдоочулар ар кыл саясий күчтөрдүн кырдаалды жөнгө салуу боюнча билдирүүлөрүн кадыресе көрүнүш катары баалап жатышат. Саясий илимдердин кандидаты Орозбек Молдалиев мындай жагдайда интеллигенция, саясатчылар жана бийлик кыска кызыкчылыкты көздөбөй, калыс турганы маанилүү деп эсептейт.

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

«Адилеттүүлүк деген бир тараптуу болбойт, - деди ал. - Нааразылык дал ушул адилетсиздиктен чыгат. Эгер Атамбаевге карата мыйзамдын талабын аткаруу боюнча чакырыктар айтылса, коррупцияга каршы күрөш боюнча эл арасында айтылып жаткандарга да ошондой талап коюлушу керек. Эгер дал ушундай калыс аракет болсо, сыртынан «мен акмын» деп кыйкырса да ичинде «ушуну мен жасап койдум эле, жоопкерчилигим бар» деп макул болот».

Ал эми мурдагы премьер-министр Феликс Кулов кандай болгон күндө да саясий тирешти кагылышка жеткирбөө зарыл экенин белгиледи:

Феликс Кулов.
Феликс Кулов.

«Азыркы учурда бийликтин күч колдонуу боюнча планы деле жок. Бул туура. «Келип кармап кетебиз, күч менен эле басабыз» деген ката. Ошол эле учурда «митинг-пикет өткөрөм» деген учурда жоопкерчилик Атамбаевге жүктөлүп жатканын, андан кийин суроо сураларын эскертүү керек».

Мурда кабарлангандай, Алмазбек Атамбаевдин тарапкерлери 3-июлда Бишкекте митинг өткөрүүгө камынышууда. «Соке болбой калды» деп аталуучу митингге мурунку президент Алмазбек Атамбаевдин катышары айтылып жатат.

Ошол эле учурда Бишкектин мэри Азиз Суракматов шаардыктарды митингге чыкпоого үндөп, мэрия кызматкерлерине жергиликтүү жашоочулар арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүүнү тапшырган.

27-июнда Жогорку Кеңеш Атамбаевдин «экс-президент» макамын алып, кол тийбестиктен ажыраткан. Бул чечим укук коргоо органдарына аны кылмыш жообуна тартууга мүмкүнчүлүк берет.

Мурдагы президенттин тарапкерлери 22-июндан бери Кой-Таш айылындагы анын үйүндө «элдик штаб» ачып, чогулуп турушат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Токмок: тойдон кийинки тополоң

Токмок: тойдон кийинки тополоң
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:15 0:00

Гонконгдо активисттер парламенттен чыгарылды

Гонконгдогу акциянын катышуучулары.

Гонконгдун башчысы Кэрри Лэм өкмөттүк имаратка коюлган чабуулду айыптады.

Талаштуу мыйзамга каршы чыккан активисттер 1-июлда айнек-эшиктерди талкалап кирип, бир нече саатка мыйзам чыгаруу органы жайгашкан имаратты ээлеп алышкан. Полиция аларды сүрүп чыгарыш үчүн көздөн жаш агызчу газ колдонду.

Гонконгдо бүгүн абал тынч. Полиция шаардын чок ортосундагы финансылык борборду тазалап, дүкөн, кеңселер кадимкидей тартипте иштеп жатышат. Бирок өкмөттүк мекемелер жабык турат.

Полиция 2-июлга караган түнү парламентти демонстранттардан тазалоого киришкен.

Гонконг администрациясынын башчысы Кэрри Лэм чукул басма сөз жыйынында нааразылык акциясына катышкандарды «ашыкча зомбулук» үчүн айыптады:

«Мыйзамдын чегинен чыккан бул зомбулук Гонконгдун мыйзам үстөмдүгү өңдүү негизги баалуулуктарына залакасын тийгизет. Мени абдан иренжиткен жана өкүндүргөн окуяларды катуу айыптайм. Гонконгдун тургундары да өздөрүн ушундай эле сезишүүдө деп ишенем. Полиция кечээги зордукчул аракеттерге сабырдуулук менен жооп кайтарды. Бирок мыйзам бузууга байкоо салып турат жана күнөөлүүлөрдү жоопко тартат».

Айрым саясатчылар тартип коргоочулар демонстранттарды тоскоолдуксуз имаратка өткөрүшкөн, атайлап бүлдүрүп, талкалоого жол беришкен деп эсептешет. Демократ Фернандо Чендин айтымында, бул демонстрант-активисттерди эл алдында жаман көрсөтүш үчүн уюштурулган капкан болчу.

1-июлда автономдуу аймактын Кытайдын юрисдикциясына өтүшүнүн 22 жылдыгын белгилеген күнү кайрадан нааразылык тутанган. Кечинде жүздөгөн демонстрант мыйзам чыгаруучу орган жайгашкан имаратка жапырт кирип барган. Көбү темир арматура, түтүктөр менен куралданган. Телекадрларда алар дубалдардагы сүрөттөрдү талкалап, тамдарга граффити тартканын, залдарга тамак-аш салынган кутуларды алып келип жатышканын көрсө болот. Полиция кызматкерлерди демонстранттарга жолтоо болгон эмес. Бийлик нааразылыкка чыккан жаштарды «козголоңчулар» деп атаган.

Гонконгдо кырдаал бир айдан бери тынчыбай келатат. Бийликтин кылмышка шектүү адамдарды Кытайга экстрадициялоо тууралуу мыйзамды кабыл алуу планы калың элди нааразы кылган.

Жүз миңдеген киши катышкан демонстрациялардан кийин мыйзамды иштеп чыгуу бир нече убакытка токтотулган. Бирок демонстранттар долбоор толугу менен күн тартибинен алынышы керек дешет.

1997-жылы Британиянын эски колониясы Гонконг өзгөчө укуктары бар, демократияга жана эркиндикке кепилдик берилген атайын аймак катары Кытайга өткөрүлүп берилгенде сот системасы өз алдынча бойдон калышы керек деген шарт коюлган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ирандын кадамы, АКШнын эскертүүсү

Ирандын Арак өзөктүк ишканасы.

АКШ президенти Дональд Трамп Иранды «от менен ойноп жатат» деп эскертти. Бул тууралуу ал Иран уран байытуунун көлөмүн көбөйткөнүн жарыялагандан кийин айтты.

Иран уран байытуунун көлөмүн көбөйтүп жатканын Атомдук энергия боюнча эл аралык агенттик (МАГАТЭ) да ырастап, Иран АКШнын эл аралык келишимден чыкканына жооп кайтарып жатканын билдирген.

1-июлда Ак үйдө журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып АКШнын президенти Дональд Трамп Иранды «от менен ойноп жатат» деп эскертти:

Дональд Трамп. 1-июль, 2019-жыл.
Дональд Трамп. 1-июль, 2019-жыл.

«Алар эмне кылып жатканын билишет. Эмне менен ойноп жатканы тууралуу да кабардар. Менимче, алар от менен ойноп жатышат».

1-июлда Иран уран байытуунун көлөмүн 2015-жылдагы келишимде белгиленген чектен - 300 килограммдык лимиттен көбөйткөнүн жарыялаган. Бул - бир жыл мурда АКШ ал келишимден бир тараптуу чыгып кеткенден бери Тегеран анын шартын бузган биринчи ири кадам.

Иран уран байытуунун көлөмүн арбытканын тышкы иштер министри Мухаммад Жавад Зариф да ырастады. Анын айтымында, эгер Европа өлкөлөрү келишимди сактап калууга аракет кылбаса, Тегеран уран байытуунун көлөмүн гана эмес, деңгээлин да жогорулатат.

Мухаммад Жавад Зариф.
Мухаммад Жавад Зариф.

«Биздин кийинки кадам уранды келишимде каралган 3,67 пайыздан жогору байытуу болот. Европалыктар келишимдин алкагында Ирандын кызыкчылыгын коргош үчүн эч нерсе кылышкан жок», - деди ал.

Байытылган уран Иранда энергия өндүргөн өзөктүк реактордо отун катары пайдаланылат. Ошондой эле ал өзөктүк курал жасоодо колдонулат.

2015-жылдагы келишимге ылайык, он жыл ичинде уранды байытыш үчүн колдоно турган центрифугалардын саны 5 миң 60тан, байытылган урандын көлөмү 15 жыл ичинде 300 килограммдан, ал эми уранды байытуунун деңгээли 3,67% жогору болбоого тийиш экени көрсөтүлгөн. Атомдук курал үчүн керектелген уран 90 пайызга чейин байытылат.

Иран өзөктүк курал жасоону көздөйт деген Батыш өлкөлөрүнүн шектенүүсүн Тегеран такай четке кагып келет. Урандын деңгээлин жарандык максатта 3,67% чейин байытууга уруксат берилет.

2015-жылы келишимге кол койгонго чейин Иран уранды 20 пайыздык деңгээлге чейин, ал эми көлөмүн 10 000 килограммга чейин өндүрүп келген.

Дональд Трамп Ирандын өзөктүк программасы боюнча Тегеран менен АКШ, Германия, Британия, Франция, Орусия, Кытай кол койгон келишимди чийки деп баалап, былтыр майда андан чыгып кеткен жана Иранга каршы санкцияларды калыбына келтирген. Тегеран келишимди сактап калуу максатында ага кол койгон Европа мамлекеттерине улам-улам чакырык таштап, эгер алар келишимди сактап калуу боюнча чара көрбөсө, жакын арада анын айрым шарттарын аткаруудан баш тартаарын эскертип келген.

Ал арада Британиянын тышкы иштер министри Жереми Хант Лондон Тегеран менен түзүлгөн өзөктүк макулдашуудан баш тартышы ыктымал экенин айтты:

Жереми Хант.
Жереми Хант.

«Биз өзөктүк келишимди колдогонбуз. Төрт жыл мурда Барак Обама президент болуп турган кезде биз АКШ тарапта болдук. Бирок президент Дональд Трамп башка көз карашта болуп жатат. Биз бул келишимди сактап калууну каалайбыз, анткени Иранда өзөктүк курал болушун каалабайбыз. Бирок Иран келишимди бузуп жатса, биз да ошондой кылабыз».

Жереми Хант - Британиядагы премьер-министрлик кызматка башкы талапкерлердин бири. Анын эскертүүсү Тегерандын байытылган урандын көлөмүн көбөйтүү тууралуу билдирүүсүнө жооп болду.

АКШ былтыр макулдашуудан чыгып кеткенден бери Вашинтон менен Тегерандын ортосунда мамиле курчуду. Буга байланыштуу акыркы айларда Жакынкы Чыгышта кырдаал чыңалып турат.

АКШнын президенти Дональд Трамп Ирандын өзөктүк куралын жасоо, Жакынкы Чыгышта туруксуздук жаратуу жана терроризмди колдоо аракетине чечкиндүү каршы турарын билдирип келе жатат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG