Экономика

2020-жылдагы Октябрь окуяларынан кийин келген бийликтин тушунда мамлекеттик сатып алууларга байланыштуу мыйзамдар өзгөргөн жана Садыр Жапаров башынан бери эле тендердин кемчиликтерин айтып келет.

Нурланбек Тургунбек уулу парламенттин 14-январдагы жыйынында тендер курулушка кедергисин тийгизип жатат деп айтты. Ал мамлекеттик сатып алуулардын айынан иш кечеңдеп жатканына токтолуп, тендерди жоюу маселеси президент Садыр Жапаров менен кеңешилгенин белгиледи.

Тургунбек уулу түз сатып алуулар болушу керектигин айтып, эгер кемчилик кетсе тиешелүү мекеме башчылары жооптуу болоруна токтолду.

"Мектеп болобу, бала бакча болобу, жолбу же социалдык багыттагы башка имараттарбы, кандай гана курулуштар болбосун, баары тендерге байланышкан. Бирок элдин баары ошол тендерден тажады. Анткени тендерди кайра-кайра өткөрүп жатып эки-үч айга чейин курулуш иштери башталбай жатат. Убакыт созулуп кетип жатат. Мен бул тууралуу кечээ президент менен дагы сүйлөштүм. Ушул тендер боюнча мыйзамды карап, тендер деген сөздү таптакыр алып салышыбыз керек. Тендер деген болбошу керек. Себеби бул иштин натыйжалуулугуна жана тез, сапаттуу бүткөрүүгө өбөлгө түзөт. Министрлер кабинетине тапшырма берилген. Тез арада, кечиктирбестен тендерди жоюу боюнча мыйзам долбоорун киргизиши керек. Тендер дегендин "т" тамгасы калбашы керек. Себеби бул маселе мындан эки жыл мурда көтөрүлгөн. Бирок көз боемочулук менен аталышын өзгөртүп, мазмуну ошол бойдон эле калып калыптыр. Андыктан ушул маселени тездеткиле. Тендери жок эле курулуштар жүргүзүлүп, түз сатып алуулар болушу керек. Эгер ошондо катачылыктар кетсе, ошол мекеменин жетекчилери өз башы менен жооп берет. Биз президент менен дагы сүйлөштүк, президенттин дагы аткаруу бийлигине тапшырмасы бар. Ушуну тездетип бериңиздер",-деди Тургунбек уулу.

Дагы караңыз

Тендер жоюлду, активдер легалдашат: экономикага таасири

Президент Садыр Жапаров жана анын администрациясы, өкмөт бул тууралуу азырынча комментарий бере элек.

Деген менен спикердин билдирүүсү коомчулукта талкуу жаратты. Социалдык тармактарда мындай демилгени колдогондор дагы бар, ошол эле маалда, коррупцияга, тааныш-билиштикке жол ачат, атаандаштык токтойт деп сындагандар дагы чыгат.

Октябрь окуяларынан кийин келген бийлик тендерди сындап, мамлекеттик сатып алуунун жол-жобосун өзгөртүүгө киришкен.

2022-жылы мартта Жогорку Кеңеш мыйзам кабыл алып, ага бир айдан кийин президент кол койгон. Документтин максаты ресурстарды натыйжалуу жана үнөмдүү пайдалануу жолу менен көп пайдага жетүү болуп саналат деп айтылган. Мыйзам мамлекеттик сатып алуулардын жол-жоболорун жөнөкөйлөтүүгө жана коррупцияны минималдаштырууга багытталганы белгиленген. Анда мамлекеттик сатып алуулардын төрт ыкмасы, тактап айтканда, чектелбеген, чектелген, котировкаларды сурап алуу, бир булактан алуу жолу каралган.

Ошондой эле "мамлекеттик жана муниципалдык ишканалардын, уставдык капиталга катышуу үлүшүнүн 50% ашыгы мамлекетке таандык болгон акционердик коомдордун, анын ичинде алардын туунду чарбалык коомдорунун сатып алуулары мыйзам менен жөнгө салынбай турганы белгиленген" деп көрсөтүлгөн.

Мыйзам долбоору парламентте каралып жатканда ага айрым депутаттар каршы чыгып, мамлекеттик компаниялар урук-туугандарынан сатып алууну жүргүзө баштайт, коррупция күчөйт деп сындап чыгышкан.

Буга байланыштуу Садыр Жапаров комментарий берип, тендердин айынан мектеп, бала бакча өңдүү социалдык объекттердин курулушу кымбаттап жатканын айткан.

"Кечээ тендерди жоюу боюнча мыйзамга кол койдум. Бир айдан кийин күчүнө кирет. Мындан ары “тең бер” деп коррупциялашуу жолу менен эмес, коррупциясыз иш алып баруучу механизмдер ишке кирет. Ар бир кабыл алган чечимибизди жети өлчөп бир кесебиз. Эч кам санабаңыздар",-деп жазган Садыр Жапаров Фейсбуктагы баракчасына.

Дагы караңыз

Тендер: жаңы мыйзамдын күңгөйү жана тескейи

Деген менен президентке караштуу Антикоррупциялык ишкердик кеңештин баш катчысы Нурипа Муканова мамлекеттик сатып алуу системасы кайсы бир кемчиликтерге карабай бир ыргакка түшүп калганына токтолду. Ошондуктан жогорку бийлик өкүлдөрүндө аны биротоло жоюп салуу ниети жоктугун айтты.

"Президентибиз курултайда дагы, өзү тууралуу документалдуу тасмада дагы "экономиканы санариптештиребиз, анын ичинде мамлекеттик сатып алуу системасы дагы санариптешет" деп айтпадыбы. Мамлекеттик сатып алуулардын жалпы базасы бар да. Президент ошол база дагы өркүндөтүлөт деп айтпадыбы. Ошондуктан анын баарын алып салыш керек деген нерсе күн тартибинде жок. Тескерисинче аны өркүндөтүп, дагы жакшыртып, оңдоочу жерин оңдоп, ошол системаны бизге ылайыктуу кылып өзгөртүү керек. Бирок ал система калат, аны эч ким алып сала албайт. Ал жакта баары ачык-айкын, экинчиден, ал жерде атаандаштык бар. Сапатка жана бааларга болгон талап бар. Ал жерден сапатын дагы, баасын дагы карайт. Атаандаштык болгон жакшы да. Азыр Жогорку Кеңешке аутсорсинг боюнча мыйзам кирди. Ошол мыйзам долбооруна ылайык дагы өзгөртүүлөр болушу мүмкүн. Мамлекеттик органдар кайсы бир кызматты көрсөтө албай, башка компанияларды жалдашат. Ошол кызматты берүү тендер менен жүргүзүлүшү керек. Аутсорсинг болгондо эрежелер сөзсүз өзгөрөт. Мамлекеттик сатып алуулардын дагы эрежелери өзгөрөт. Тендер ачык-айкындыкты, атаандаштыкты камсыздап, адам факторун азайтты. Чынын айтсам, андан баш тартууну эч ким деле сунуштаган жок. Бирок тендердин эрежелери өзгөрүшү мүмкүн",-деди Муканова.

Адистердин билдиришинче, буга чейин мамлекеттик сатып алуу иштерин уюштурууда эки көйгөй көп кездешчү. Көпчүлүк учурда сатып алууга бөлүнгөн каражатты карасанатайлык менен атайын уурдап же кымырып алуу аракеттери катталчу. Андан сырткары, татаал бюрократиялык процедураларга чалынып, сатып алууларга каралган акчаны натуура пайдаланып алган учурлар да болчу. Өкмөт өкүлдөрү жаңы мыйзамда сатып алуу процедураларындагы татаалдыктар жоюлуп, жөндөн жөн жоопкерчиликке тартылып калуу тобокелдиги азайганын айтып келишкен.

Кыргызстан мамлекеттик сатып алуулар системасын жакшыртуу үчүн убагында Дүйнөлүк банк өңдүү ири донорлордон каражат алган. Эл аралык донорлор тендерлерди ачык-айкын өткөрүп, коррупциялык айла-амалдарды азайтыш үчүн кыргыз өкмөтүнө ири өлчөмдөгү акчалай жардам берген.

Бирок адистер мамлекеттик сатып алууда акча кымырып алуунун түркүн-түрдүү айла-амалдарын колдонуу тыйыла электигин белгилеп келишкен. Өлкө жылына миллиарддаган сомго ар кандай тендер өткөрүп жүргөн.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, экономика министринин мурдагы орун басары Элдар Абакиров тендер калышы керек деп эсептейт.

"Азыркы мыйзамда тендерге байланыштуу кандайдыр бир лимиттер бар. Күнүмдүк керектелүүчү нерселер, мисалы, тендери жок эле алынат. Албетте, чоңураак суммага өткөрүлгөн тендерлерде тандоо болушу керек. Ошол тендерге катышкан компаниялардын арасынан тандалат. Бул атаандаштык, бул нормалдуу процесс. Тендерди, мисалы, сынак деп деле атап койсок болмок. Негизги маңызы ошол эле. Бирок бул жерде башка бир маселе бар. Ошол тендер өткөрүлүп жатканда талаптар ашыкча да, кем дагы болбошу керек. Ашыкча болсо, албетте, ута турган компаниялар табылбай калат. Кем болсо анда сапатсыз курулуп калат. Талаптарды, шарттарды туура койсо эле баары ойдогудай өтөт. Атаандаштык болуш керек, салыштырганга мүмкүнчүлүк болушу зарыл. Болбосо, кийин көп маселе жаралып, көп суроолор болуп калат".

Тендер, мамлекеттик сатып алуулар чуулуу окуялар менен коштолгон учурлар болгон жана ондогон кылмыш иштери козголуп, бир катар аткаминерлер кармалган.

"Бири-бирибизге дооматыбыз жок"

"Куликов" компаниясы менен жарандык активист Айтилек Орозбековдун ортосундагы тиреш токтогонун, бирин бири кечиришкенин тараптар 15-январда жарыялашты. "Куликов" ишканасы блогерди өз кеңсесинде кабыл алып, дасторкон үстүндө жай сүйлөшүп, башына калпак кийгизип, кол алышкан видеосун чыгарды.

"Бүгүн Kulikov компаниясынын кеңсесинде маанилүү жолугушуу болуп өттү. Коомчулуктун жана компаниянын өкүлдөрү Айтилек Орозбеков жана анын адвокаты менен пикир алышты. Биз кечириштик. Кыргызстаныбызда ынтымак болсун, өнүгүү болсун. Жыйынтыгында бардык маселелер тынчтык жолу менен чечилип, жаралган түшүнбөстүктөр такталды. Компаниянын кызматкери мурда берилген арызын кайтарып алды. Мындан ары тараптардын бири-бирине карата эч кандай дооматтары жок", - деп айтылды ишкананын билдирүүсүндө.

Компаниянын өкүлү Мирлан Айдаралиев жолугушуудан кийинки сөзүндө:

"Мыйзамда жазылгандай, кыргыз мамлекеттик тилди дайым эле колдоп келгенбиз. Колдойбуз дайым. Бизде дайым ич ара иш алып барылат. Коомчулуктун пикирине мен азыр эч нерсе айта албайм. Өзүбүздүн расмий түрдө жообубузду бердик", - деди.

Айтилек Орозбеков тараптар бири-бирине эч кандай доосу жок деп сүйлөшкөнүн айтты:

"Куликовдун" кызматкерлеринин менин үстүмөн жазган арыздарын алышты бүгүн. Бул жерде эки сааттай сүйлөшүп отурдук. Тирешип тура бергенде чыңалбасын деп бири-бирибизди кечириштик".

Блогердин айтымында, иш Бишкектин Свердлов райондук сотунда каралып жатат, кезектеги отурум 4-февралга белгиленген.

Окуянын өзү 2025-жылдын жазында башталган.

Орозбековго каршы кылмыш иши "Куликов" ишканасынын эмес, Чүй милициясынын интернетке мониторинг жүргүзгөн кызматкеринин рапортунун негизинде козголгон. Буга блогердин коомдук тамактануучу жайларга барып, мамлекеттик тил жөнүндөгү мыйзамдын талаптарынын сакталышы тууралуу тарткан жана социалдык түйүндөрдөгү баракчаларына чыгарган видеолору себеп болгон.

Иш Чүй милициясында ошол жылдын 25-апрелинде Кылмыш-жаза кодексинин “Расалык, этностук, улуттук, диний же региондор аралык кастыкты (араздашууну) козутуу” беренеси менен козголуп, лингвистикалык экспертиза дайындалган. Эксперттер Орозбековдун видеолорунда улут аралык кастыкты козутуучу чакырыктар бар деген корутунду чыгарган.

Бир нече коомдук тамактануучу жай ага чара көрүүнү суранып милицияга кайрылган.

Блогер 6-майда кармалып, эки күндөн кийин үй камагына чыккан.

Дагы караңыз

Кыргызстанда 10 ишкана ак ниет ишкерлердин реестрине кирди

"Тараптар келишкени менен сот улана берет"

Блогердин адвокаты Жаныш Бараковдун айтымында, башка да кафелерден арыздар болгон, бирок кийин аларды кайра чакыртып алышкан, "Куликовдун" гана жабыркаган тарап катары арызы күчүндө калган.

Иш тергелип бүтүп, июнь айында Бишкектин Свердлов райондук сотуна өткөн. Бирок азыркыга чейин айыптоо корутундусу гана угузулуп, негизги териштирүү баштала элек болчу.

Соңку отурумда, адвокаттын билдиришинче, "Куликов" ишканасы блогердин бөгөт чарасын өзгөртүп, аны камакка алуу өтүнүчүн келтирген. Кийинки отурум 4-февралган белгиленген.

Бараковдун айтымында, козголгон иш Жазык-процесстик кодекс боюнча жалпы айыптоо деп каралат жана тараптар келишип алган күндө да иш кыскартылбайт, сот өз өкүмүн жарыялашы керек болот:

"Бул жекече-жалпы эмес, жалпы айыптоо болуп эсептелет, башкача айтканда, рапорттун негизинде козголгон. Арыз жазылса тиркеп кое берет, бирок арызын алса кыскарбайт. Квалификация боюнча өтө оор эмес кылмышка кирет. Жаза мөөнөтү беш жылга чейин. Санкциясында 100-200 миң сом айыппулу бар. Эми, эки тарап келишип, "бири-бирибизге дообуз жок" деп арызын алган күндө деле прокуратура тарап айыптоосун уланта берет. Бул жерде же акташ керек, же айыппул болуп чыгышы мүмкүн, же эркинен ажыратуу. Бирок биз экспертизанын корутундусуна макул эмеспиз. Көз каранды эмес, комиссиялык негиздеги экспертиза жүргүзгүлө деп соттон суранабыз".

Орозбеков былтыр 4-майда 14 мүнөттүк монтаждалган видео жарыялаган. Андан ал "Куликов" кофеканаларынын биринин алдында туруп "Бул жерге кыргыз тилдүү байке келген, аны "кыргызча тейлебейбиз" деп чыгарып коюшкан" деп айтып жатканын, андан соң телефон аркылуу компаниянын операторуна "Сиз каалаган тилиңизде сүйлөй албайсыз, тейлөөчү жерде иштегенден кийин кыргыз тилинде сүйлөшүңүз керек милдеттүү түрдө" деп жооп берип жатканын көрүүгө болот.

Видеонун соңунда блогер "Куликов кофеканасына кыргыз тилин сыйлабагандыктан келбөөңүздөрдү өтүнөм" деп чакырган.

Дагы караңыз

Экономикага салым кошкон компанияларга жана ишкерлерге мамлекеттик сыйлыктар ыйгарылды

"Талапты туура жеткирүү да маанилүү"

Окуя соңку күндөрү ачыкка чыгып, коомчулукта кеңири резонанс жаратты. Айрымдары кыргыз тилин урматтоонун белгиси катары "Куликовдон" эч нерсе сатып албоого чакырса, кээ бирлери, тескерисинче, бул ишканага колдоосун билдирип жатышты.

Бизнеске басым болуп жатканын айткандар инвестициялык абалга терс таасир тийгизерин белгилешти.

"Жаратман" долбоорунун негиздөөчүсү, жаш ишкер Урмат Насыкулов өз ою менен бөлүшүп:

"Атайын ушундай конфликттүү окуяларды жаратып, ошонун негизинде элдин назарында, белгилүү болуп жаткандар да бар. Мен муну колдой албайм. Талап өзү туура, бардык жайларда кыргызча тейлөө болушу керек. Бирок ошол талапты кантип коюп, кантип жүргүзүп жатабыз, бул өзүнчө маселе. Муну сылык-сыпаа, маданияттуу мамиле менен, эч кимге тоскоолдук кылбай, агрессивдүү басым көрсөтпөстөн айтууга болот. Жакшынакай, маданияттуу суралса, менимче, туура болот", - деди.

Кайсы гана тил болбосун, аны сактоонун, коргоонун жалгыз жолу ошол тилде сүйлөө, жазуу экенин, мында негизги жоопкерчилик тийиштүү улуттун өкүлдөрүндө болорун белгилегендер да бар.

Дагы караңыз

"Небереңер кыргызча билбейт". Тил мыйзамы жараткан талкуу

"Куликов" ишканасындагы блогер менен жолугушууга катышкан адвокат Шердор Абдыкапаров мындай көйгөй укук коргоо, сот системасында да бар экенин айтууда:

"Биз кыргыз тилин башка улуттардан талап кылып жатабыз. Бирок мен иш жүзүндө көрүп жүрөм, мисалы, тергөөчү да, сот да, прокурор да, адвокат, айыпталуучу, жабыркаган тарап да, баары кыргыз, а соттор орусча сүйлөгүлө деп талап кылат. Баары эмес, кээ бирлери. Тергөөчү да шаблондор орусча даяр болгондуктан ишти орус тилинде козгой берет. Биринчи өзүбүздөн башташыбыз керек".

Айтилек Орозбековдун Ютуб каналында 15 миңден ашуун катталуучу бар. Ал соода борборлорун жана коомдук тамактануучу жайларды кыдырып, кыргыз тилинде тейлөөгө чакырган видеолору менен белгилүү.

“Куликов” кондитер үйү Кыргызстандагы бюджетке эң көп салык төлөгөн компаниялардын катарына кирет. Аталган бренддин Орусияда жана Казакстанда да филиалдары бар, анын азыктарын Өзбекстандан, Бириккен Араб Эмирликтеринен да сатып алса болот.

Тейлөө тармагындагы кыргыз тили боюнча талаптар "Мамлекеттик тилди колдонуу маселелери боюнча Кыргыз Республикасынын айрым конституциялык мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө" мыйзамда жазылган. Аталган мыйзамдын 28-беренесинде көрсөтүлгөндөй, менчиктин бардык формаларындагы ишканалар, мекемелер жана уюмдар, ишкер жеке адамдар, керектөөчүлөрдү тейлөөчү башка чарба субъекттери мамлекеттик тилде кызмат көрсөтөт жана маалымат берет. Мамлекеттик тил менен катар маалымат расмий тилде да кайталанышы мүмкүн.

Ушул эле мыйзамда Кыргызстандын аймагындагы товарлар, тейлөө жөнүндө, анын ичинде интернет-дүкөндөр жана интернет-каталогдор аркылуу маалымат мамлекеттик жана расмий тилде берилери, башка тилдерде кайталанышы мүмкүн экени жазылган.

Ал эми кыргыз тилиндеги аудиовизуалдык жана/же музыкалык жана башка берүүлөрдүн жана уктуруулардын милдеттүү (минималдуу) көлөмү 60 пайыздан кем болбошу керек экени белгиленген.

Кыргыз тилин пайдалануунун жана мамлекеттик тил саясатын жүзөгө ашыруунун укуктук негиздери, аны өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүүдө мамлекеттик органдардын, мекемелердин, уюмдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын милдеттери "Мамлекеттик тил жөнүндө" мыйзамда белгиленген. Ал мамлекеттик тилди пайдаланууда жарандардын укуктарын да камсыз кылары жазылган.

“Бийликти күч менен басып алууга ачык чакырыктар”

Айтилек Орозбековго буга чейин да кылмыш иши козголгон. 2024-жылы ал социалдык тармактагы билдирүүсү үчүн кармалганын адвокаты Исмаил Каримжанов ошол жылдын 2-ноябрда “Азаттыкка” билдирген. Анын айтымында, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) кызматкерлери блогерди 1-ноябрда кармап, Кылмыш-жаза кодексинин “Бийликти күч менен басып алууга ачык чакырыктар” беренеси менен айып таккан.

“Ал күнөөнү мойнуна албайт, “эч кандай чакырык кылган эмесмин” дейт”, - деген адвокат.

Эки айдан кийин, 2025-жылдын 9-январында Бишкектин Биринчи май райондук соту Орозбековго өкүм чыгарып, 70 миң сом айып салган. Райондук соттун маалыматына караганда, Орозбеков күнөөлүү деп табылган. Айып пул мамлекеттин эсебине чегерилери айтылып, ал сот залынан бошотулган

Өзүн Орозбековдун досу катары тааныштырып, атын ачык айтпоону суранган адам ал TikTok социалдык түйүнүндөгү видеого байланыштуу кармалганын айткан. TikTok Кыргызстанда 2024-жылы бөгөттөлгөн. Атайын кызмат Орозбековго коюлган айып жана козголгон кылмыш иши тууралуу комментарий берген эмес. Жакындарынын айтымында, ал буга чейин Жогорку Кеңештин депутаты Эрулан Көкүловдун коомдук башталыштагы жардамчысы болуп иштеген.