Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 21:12

Кыргызстан

Президент күч түзүмдөрүнө сөөмөй кезеди

Президент Сооронбай Жээнбеков, премьер-министр Сапар Исаков жана спикер Дастанбек Жумабеков. 8 февраль, 2018-жыл

Президент Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөшкөн мамлекеттик органдардын баарын сынга алды.

Бишкекте 8-февралда Коопсуздук кеңешинин жыйынында мамлекет башчысы укук коргоо жана көзөмөл органдары, соттор өздөрү паракорчулукка батып калганын айтты. Ал бул багытта күрөштү күчөтүүнү, айрым таза эмес кызматкерлерден арылууну талап кылды. Байкоочулар президенттин коррупция тууралуу убадаларына ар кандай баа берип жатышат.

Копсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл
Копсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл

Сооронбай Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин жыйынында паракорчулук сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын айынан азайбай жатканын билдирди. Ал бул органдардын өзүндөгү коррупция өтө кооптуу абалга жеткенин эскертти. Президент "чоӊ кылмыштар ачылбай, майда кылмыштарга гана көңүл бурулуп, бийликтин жогору эшелондорунда тургандар кол тийбес болуп калды" деген мазмундагы даттануу көбөйгөнүн белгиледи.

Жээнбеков айрыкча УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматынын ишин натыйжасыз, сапатсыз деп баалады. Ал ушундан улам бул кызматтын форматын өзгөртүүнү, ар бир кызматкердин ээлеген ордуна туура келер-келбесин карап чыгууну тапшырды:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- АКС бийликтин жогорку эшелонундагы жана улуттук коопсуздукка коркунуч келтирген коррупциялык кылмыштар менен күрөш үчүн түзүлгөн. Бирок, тилекке каршы, анын айрым кызматкерлери өзүнчө бир "кол тийбес кастага" айланып калышты. Бул жашыруун эмес, эл муну көрүп турат. Мындай кызматкерлер бүтүндөй АКСтин аброюна терс таасирин тийгизүүдө. 2017-жылы АКС кызматтык кылмыштарга каршы күрөш багытында болгону 22 пара алуу фактысын аныктаган. Башкача айтканда, орто эсеп менен бир айда бир жарым факты аныкталган. Өткөн жылда АКС ири жана өзгөчө ири өлчөмдө мамлекеттик мүлктү менчиктеп алуунун 2 гана фактысын далилдеген. Бирөө "сегиз миң долларлык кранды сатып жиберди" деп иш козгогон. "Ири өлчөмдө зыян келген" деп тапканы экинчи иши - "бала бакчага курулуш материалдары кымбат алынган" деген иш. Бир жылда болгону эки факт.

Жээнбеков мындан ары сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын дарегине айтылган ар бир олуттуу арызды өз көзөмөлүнө аларын айтты. Ал судьяларга чыгарган өкүмдөрүнө байланыштуу чара көрөрүн жарыялады:

Соттор оор кылмыш кылган кылмышкерлерди бошотуп жатса, мыйзамды бузуп жатса, жарандардын укуктарын тебелеп жатса - эл шайлаган президент катары эмне үчүн мен муну карап турушум керек?

- Биз мына Бишкек шаарынан эки сотту өткөрбөй койдук. Мен бир мисал келтирейин: бир судья бир ишти 4,8 жыл кармаган. Өткөндө Чүй сотунун дагы бирөөнү жыктык. Ал сотто 18 жыл иштептир, болгону 177 иш караптыр. Ошондо бир жылда сегиз иштен гана караптыр. Ушундай да болобу? Адилеттикке жетпей, узак убакыт бою канчалаган жарандар соттордо жүрөт, соттор ишти атайылап созгон учурлар көп кездешет. Эч кандай өкүм чыкпай, айлап-жылдап СИЗОдо жаткандар да бар. Алардын өзү эле эмес, үй-бүлөсү кошо жабыркап жатпайбы? Шайланган президент катары соттордун ишине кийлигишейин деген кыпындай да оюм жок. Бирок соттор оор кылмыш кылган кылмышкерлерди бошотуп жатса, мыйзамды бузуп жатса, жарандардын укуктарын тебелеп жатса - эл шайлаган президент катары эмне үчүн мен муну карап турушум керек? Мени эл шайлагандан кийин кайсы жерден мамлекеттик органдар адам укугун тебелеген болсо, элге, мамлекетке зыян келтирип жаткан болсо - мен анда президент катары бардык маселеге кийлигишем.

Жээнбеков уюшма кылмыштуулук боюнча күрөштү да коррупция аксатып жатканын айтты. Ал кримчөйрөдөгү акчанын өлчөмү көбөйгөнүн, буга укук коргоо жана сот органдарындагы жогорку кызмат адамдарынын катышы бар экенин белгиледи. Президент "Башкы прокуратура болсо коррупцияга каршы күрөштө улуттук координатор деген милдетин натыйжалуу аткара албай жатат" деп сындады.

Мамлекет башчы коррупцияга каршы чечкиндүү күрөштү күчөтүп, укук коргоо, көзөмөл жана сот системаларын тазалоо боюнча токтоосуз чара көрүүнү талап кылды жана коррупцияга каршы күрөшкөн мекемелердин жетекчилерине дагы бир жолу мүмкүндүк берилип жатканын эскертти.

Айтылгандар аткарылабы?

Коомчулукта президенттин коррупция тууралуу билдирүүлөрү ар кандай талданып жатат. Серепчи Турат Акимовдун пикиринде, Сооронбай Жээнбеков чоң реформа жасай аларын азырынча далилдей элек:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- Ал өзү илгертен президенттикке умтулган киши эмес эле. Аны Алмазбек Атамбаев тандап алып келген да. Мурдагы президенттин башынан аттай албайт. Бирок кыргызда "жооштон жоон чыгат" деген сөз бар. Бул же өтө катуу тапталып, бышып, жүрөгү таш болуп, аң-сезими чыңалган киши, же болбосо суунун агымына каршы акпай турган киши. Ошондуктан анын айткандары кандай аткарыларын күтүш керек. Азыр эми бизде эки президент болгондой сезим болуп турбайбы. Ал эски командадан айрылбаса иштей албайт. Анткени алардын кылмыштары бар. Көп иштерге баштарын салып алган. Жээнбековдун өзү даярдаган партиясы да, командасы да жок. Жакында анын иштегенине 100 күн болот, ошондо көп нерсе байкалат. Азыр болсо бул эски кербендин жүгүн көтөрүп баратат. Азыр өтө чоң реформаларга батына албайт. Анан бул киши мурда эч качан жоопкерчиликти алган эмес да, орто, экинчи кызматтарда иштеп келген. Ал УКМКны, ИИМди, прокуратураны жана Коопсуздук кеңешин чечмейинче колуна бийликти ала элек. Конституциялык мүмкүнчүлүктөрдү колдонуп, кол башчы катары бул органдарга өз адамын койгондо гана алдыга ишенимдүү жыла алат.

Мурунку юстиция министри, коомдук ишмер Марат Кайыпов болсо президент коррупцияга каршы күрөштү туура баштады деген ойдо. Анын баамында, адилетсиз чечим чыгарган, алкымы соң судьялардан арылуу президенттин милдети:

Марат Кайыпов.
Марат Кайыпов.

- Сооронбай Жээнбеков ант берүү аземинде элдин алдында берген убадаларын аткарып жатат. "Тартип коргоо органдары, сот органдары биригип алганы үчүн уюшма кылмыш топтору күч алып жатат, алардын бюджети өсүп жатат" деп жакшы баа берди. Прокуратура, ИИМ бир катар сынга кабылды. Алар "ишибиз көп, кыйратып жатабыз" дейт, кымындай эле иштерди сотко жөнөтөт, алардын дагы көбү акталып кетет. Бул иштин сапаты жок деген сөз. Мен президенттин "соттордун ишине кийлигишем" дегенин жакшылап окуп чыктым. Ал сот чечим чыгаргандан кийин анын жыйынтыгына карап, талдап туруп ошол сотторго чара көрөм деп жатат. Туура кылат. Адилетсиз чечим чыгарган, коррупцияга аралашкан соттордон тазаланыш керек. "Чечимине, өкүмүнө карата, сапатына карата, ишинин көлөмүнө карата, бир ишти айлап-жылдап кармап отуруп алганына карата чечим чыгарам" деп жатат. Чечим чыгарышы керек, бул президенттин милдети. Себеби жергиликтүү сотторду мөөнөтүнөн мурда кызматтан алуу - бул президенттин милдети.

Жарандык активист Рита Карасартова Сооронбай Жээнбеков шайлоого катышып жатканда "коррупционер деген адамдардын тизмеси бар" деп айтканын эстеди жана коомчулук анын жарыяланышын күтүп жатканын айтты. Ал сөздөн ишке өтмөйүнчө берген убадалары ишеним жаратпай турганына токтолду:

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

- Негизи коррупцияга каршы күрөш, буга чейин иштеген чиновниктерге "силерге дагы бир жолу мүмкүнчүлүк берем" дегенден башталбашы керек. Эгер факты бар болсо, ошону аягына чыгарып туруп, керек болсо өзүнүн бир-эки санаалашын ары-бери кылышы керек. Макул, бүгүн дагы бир жолу мүмкүнчүлүк беришсин. Бирок адамдар "тазалануу башталды, өзүнүн кишиси болсо да кылмыш ишин козгоду" деген жыйынтыкты көрмөйүнчө эч ким коррупцияны жеңбейт. "Дагы бир мүмкүнчүлүк берели" дегени - "дагы деле уланта берели" деген эле сөз.

Расмий маалыматка ылайык, соңку эки жылда укук коргоо органдары 76 миӊден ашык кылмыш иши козголгон. Бирок анын теңине жакыны “күнөөгө шектүү адамдар табылган жок" деген негиз менен токтотулган же кыскартылган. Козголгон кылмыш иштеринин 30 пайызы гана сотко өткөнү менен 10дон ашык пайызында гана жарандар жоопко тартылган.

УКМКнын Коррупцияга каршы кызматы эки жыл ичинде 485 кылмыш ишин козгоп, анын 118и сотко жөнөтүлгөн, калганы кыскартылган. Айыптоо өкүмү 37 иш боюнча гана чыккан.

2016-2017-жылдары сотко 22 миңден ашуун кылмыш иши келип түшкөн, бирок теңине жакыны кыскартылган же токтотулган.

2016-жылы прокуратура тогуз миңге жакын текшерүү жүргүзгөнү менен сегиз пайызы боюнча гана кылмыш иши козголгон. Козголгон иштердин теңи эле сотко жеткен. Кызыгы, эки пайызга жетпеген иш боюнча айтоо өкүмү чыккан, сегиз иште айыпталгандар эркинен ажыратылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Башка макалалардын толук тизмеси

Атамбаевдин "айбаты", бийликтин кадамы

Алмазбек Атамбаев.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев үчүнчү жолу суракка баруудан баш тартты.

Мурдагы президент Жогорку Кеңеш аны кол тийбестиктен мыйзамсыз ажыратканын, андыктан суракка барбай турганын айтып келет.

Алмазбек Атамбаевдин адвокаты Сергей Слесарев Атамбаевдин суракка чакырылышы мыйзамсыз экенин белгилеп, ички иштер министри Кашкар Жунушалиевге үчүнчү ирет кат менен кайрыла турганын маалымдады.

"Бул менин үчүнчү катым. Биринчи катты тергөөчүгө, экинчисин Тергөө кызматынын башчысына жөнөткөм. Муну министрге жиберем. Себеби, Алмазбек Атамбаевди кол тийбестиктен ажыратуу боюнча парламенттин токтому аларга мурдагы мамлекет башчыны суракка чакырууга укук бербейт", - деди жактоочу.

ИИМдин Тергөө кызматы Алмазбек Атамбаевди кримтөбөл Азиз Батукаевди абактан бошотуу ишине күбө катары көрсөтмө берүүгө чакырып келет.

Ал ортодо мурдагы президенттин кеңешчиси Кундуз Жолдубаева “Бийлик 19-июлда мурдагы президентти күч менен кармоого даярданып жатат” деген маалымат таратты. ​

Анын айтымында, ушу тапта Кой-Таштагы "Атамбаевди коргоо штабына” эл чогулуп жатат.

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

“Акыркы кырдаалга байланыштуу бүгүн саат 8де “элдик штабдын” ыкчам жыйын курат. Жыйналыш жабык өтөт. Анын жыйынтыгын жалпыга маалымдоо каражаттарына жарыялайбыз”, - деди Кундуз Жолдубаева.

Ички иштер министрлиги Атамбаевдин тарапташтары тараткан маалыматты төгүндөгөн да, ырастаган да жок.

Коомчулукта суракка баруудан баш тарткан Алмазбек Атамбаевге бийлик мыйзам чегинде кандай чара көрөт деген суроо жаралды.

Эгемен Кыргызстандын тарыхында мындай тажрыйба алгачкы жолу болуп жаткандыктан юристтер кырдаалды ар кандай чечмелешүүдө.

“Адилет" укук клиникасынын жетекчиси Чолпон Жакупова маселени чечүү татаалдашып кеткенин эске салды.

“Мыйзам боюнча чакырууну үч жолу четке каккан учурда, суракка мажбурлап алып келсе болот. Бирок бул жөнөкөй маселе эмес. Бир жактуу айтыш кыйын. Бул иште укуктан мурда саясат биринчи орунга чыкты. Бир адам бардык өлкөнү шантаж кылып атат. Маселени ушунчалык саясатташтырып жибердик. Эки тарап бири-бирин коркутуп жаткандай эле элес калтырат”.

Буга чейин Венгриядагы Борбордук Европа университетинин докторанты, конституциялык укук боюнча адис Сания Токтогазиева да "Азаттыкка" курган маегинде маселе саясатташып кеткенине белгилеген.

Сания Токтогазиева.
Сания Токтогазиева.

"Бул жерде Конституциялык палатанын эки түрлүү чечим чыгарууга шарты бар. Биринчи - «бийлик бутактарынын ортосундагы тең салмактуулукту сактагыбыз келет жана Жогорку Кеңештин ички ишине эч кандай тиешебиз жок» деп, Атамбаевдин адвокаттарынын арызын карабай коюшу мүмкүн. Эгерде жакшылап укуктук негиздеме берсе, мындай чечим деле туура болот.

Экинчи – Атамбаев тараптын арызын кабыл алса, анда Конституциялык палата парламенттин куугунтугуна даяр болушу керек. Эгер ошол жүктү тартууга киришсе, биз эл катары да, коом катары да Конститутуциялык палатаны коргоого аракеттенишибиз абзел. Ошол себептен Конституциялык палата бардык нерсени таразалап, тең салмактап, азыркы болгон саясий жана укуктук кырдаалды, процессти эске алып, мыйзамдуулукту орнотууга жана конституционализмди бекемдөөгө салым кошо турган чечим кабыл алат деп ойлойм.

Азыр Атамбаевдин маселеси укуктук талаадан чыгып, саясий процесске өтүп кетти. Эгерде Конституциялык палата Жогорку Кеңештин токтомун Конституцияга туура келбейт деп эсептесе, анда бул процессти кайта башынан баштоого шарт түзөт", - деген Сания Токтогазиева.

Буга чейин ИИМ Атамбаевге 8-июлда, андан кийин 10-июлда чакыруу жиберген.

Бирок Кой-Таштагы үйүнүн алдында тарапташтары менен жолугушкан Алмазбек Атамбаев суракка барбай турганын айтып, буга азыркы бийликке ишенбесин жана мыйзамсыз иштер болуп жатканын жүйө келтирген.​

«Мен эмнеге ИИМге барышым керек? Кандайдыр бир кагаздар, суроолор болсо түптүз эле адвокатым Слесаревге бере берсе болот. Бирок азыркы бийлик Конституцияны, мыйзамды сыйламайынча булардын оюндары менен ойногум келбейт», - деген Атамбаев.

27-июнда Жогорку Кеңеш Алмазбек Атамбаевди экс-президент статусунан ажыраткан. Парламенттин бул чечими укук коргоо органдарына аны кылмыш жообуна тартууга мүмкүнчүлүк берет.

Мурдагы президенттин тарапкерлери муну "саясий куугунтук" деп атап, бийликти айыптап келет. Бирок Атамбаевдин кескин сынына президент Сооронбай Жээнбековдун командасы жооп бере элек.

Парламенттеги бир нече депутат жана Атамбаевдин тарапташтары анын экс-президент макамынын алынышы, буга байланыштуу депутаттык комиссиянын түзүлүшүнүн мыйзамдуулугун тактоо үчүн Конституциялык палатага 25-июнда кайрылган. Алардын кайрылуусу Конституциялык палатага келип түшкөн жана каттоого алынган. Азырынча кайрылууну өндүрүшкө алуу же андан баш тартуу боюнча Конституциялык палата чечим чыгара элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Зардалы: аска боорундагы жалгыз жол

Зардалы: аска боорундагы жалгыз жол
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:27 0:00

Мурдагы депутат абактан үйгө которулду

Музаффар Исаков.

Сузак райондук соту 15-июлда Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Музаффар Исаковду жана аны менен кошо айыпталып, беш жылга соттолгон эки адамдын бөгөт чарасын карап, үй камагына чыгарды.

Бул чечим Жогорку соттун ишти кайра кароо тууралуу 3-июлда чыгарган бүтүмүнүн негизинде кабыл алынган.

Жалал-Абад облустук сотунун басма сөз катчысы Мирлан Төрөмаматов Музаффар Исаковдун баш коргоо чарасы жактоочусунун өтүнүчүнүн негизинде өзгөртүлгөнүн "Азаттыкка" билдирди.

«Сузак райондук соту Музаффар Исаковду 2019-жылдын 15-сентябрына чейин үй камагына чыгарды. Аны менен бирге айыпталып, камалган райондук архитектуранын дагы эки кызматкери үй камагына бошотулду. Ал эми Таш-Булак айылынын мурдагы башчысы Жолдошбай Эргешовдун жактоочусу өтүнүч келтирбегени үчүн баш коргоо чарасы өзгөртүлгөн жок. Жогорку соттон кайтарылган иш 29-июлда Сузак сотунда каралат».

Ушул жылдын 14-майында жер сатууга байланышкан коррупциялык иштери үчүн айыпталып, 2017-жылы кылмыш иши козголгон мурдагы депутатты Жалал-Абад облустук соту жети жылга эркинен ажыраткан.

Сот залынан камакка алынган Исаков Жазык кодексинин 43-беренесинин 2-бөлүгү («Кылмыш жасоону уюштурган же анын аткарылышына жетекчилик кылган адам, ошого тете уюшкан тобун же кылмыштуу уюмду түзгөн, же болбосо аны жетектеген адам уюштуруучу деп таанылат»), 320-беренесинин 3-бөлүгү («Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу») менен күнөөлүү деп табылган.

Сот Музаффар Исаков менен кошо жергиликтүү бийликтин мурдагы үч өкүлүнө беш жылдан жаза мөөнөтүн берген. Алар "2010-жылдан 2015-жылга чейин Сузактагы Таш-Булак айыл аймагынын башчысы болуп турганда Мамлекеттик каттоо органдары менен жең ичинен сүйлөшүп алып, 14 гектардан ашуун айыл чарба багытындагы жерди жеке менчик турак жай курууга бөлүп берүү тууралуу 315 мыйзамсыз токтом чыгарган" деп айыпталууда.

Жергиликтүү укук коргоочу, мурдагы депутатка каршы арызданган Анарбай Орозов соттун чечимине нааразы экенин билдирди.

Анарбай Орозов.
Анарбай Орозов.

"Тоок уурдагандар түрмөдө отурса, мамлекетке миллиондогон сомдук зыян алып келген адамдын үй камагына чыкканы акыйкатсыздык. Жогорку соттун ишти кайра кароого жөнөткөнүн, жазадан бошотуу аракети катары түшүнсөк болот. Бул Кыргызстанда мыйзамдар иштебей, сот реформасы ишке ашпай жатканын көрсөтөт. Акыйкатты билбеген соттордун иштөөгө акысы жок деп ойлойм. Музаффар Исаков толук жазасын алышы керек".

Жарандык активист жана жабырлануучулардын биринин жактоочусу Майрам Алтыбаева Исаковго чыккан бул өкүмдөн шек санап турганын айтты.

"Мен бул ишке башынан тарта катышып келе жатам. Башкы прокуратура 14 гектар жерди мыйзамсыз бөлүштүргөн деп козгогон ишке ошол учурдагы район акими, Жерге жайгаштыруу жана кыймылсыз мүлккө укуктарды каттоо башкармалыгынын, Архитектура бөлүмүнүн башчылары түздөн түз тиешелүү болгон. Бирок иштери тергөөдөн алынып, кыскартылып кеткен. Алардын ордуна жөнөкөй кызматкерлер жазага тартылды. Сузак райондук сотунун төрайымы жети жылга камалган Исаковду кайсыл мыйзамдын негизинде үй камагына чыгарганы бизге белгисиз болуп турат. Андай болсо ушул иш боюнча айыпталып, азыр камакта жаткан мурдагы айыл башчы Жолдошбай Эргешовду чыгарыш керек болчу".

​Бул кылмыш иштин алкагында 2008-2015-жылдары Сузак районунун акими болгон, азыркы өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов да сурак берген. Ал буга чейин “Азаттыкка” берген интервьюсунда Таш-Булак айылындагы жер мыйзамсыз сатылып жатканын кылмыш иши козголгонго чейин билбегенин айткан.

"Менин билишимче, бул жердин көпчүлүгү трансформациялоодон өтпөй туруп эле сатылып кеткен. Райондук администрация көзөмөлдөөчү органга кирбейт, ошондуктан ага биздин күчүбүз жетпейт. Сузак району боюнча жалпысынан 44 миң гектар айдоо аянты бар. Ал жерлердин кайсынысы чекесинен берилип жатканын жалгыз аким карай албайт. Аны Жерге жайгаштыруу жана кыймылсыз мүлккө укуктарды каттоо башкармалыгы көзөмөлдөйт. Мындан сырткары айыл өкмөттөр өз карамагындагы жерлерди өздөрү караш керек. Бизге жер сатылып жатат деген маалымат түшкөн эмес", - деген Нурболот Мирзахмедов.​

Мамлекеттик айыптоочу Музаффар Исаковду 12 жылга эркинен ажыратып, жаза мөөнөтүн күчөтүлгөн тартипте өтөөнү жана анын үй-мүлкүн мамлекеттин пайдасына алууну соттон сураган.

Жалал-Абаддын Сузак райондук соту былтыр декабрь айында бул ишти карап, «Коррупция» беренесин «Жер мыйзамдарын бузуу» беренесине которуп, мурдагы депутатты үч жылдык сыноо мөөнөтү менен жети жылга шарттуу түрдө эркинен ажыраткан.

Музаффар Исаков былтыр декабрь айында депутаттык мандатты өз ыктыяры менен өткөрүп берген. Аны өз үйүнөн табууга мүмкүн болгон жок, ал өзүнө коюлган айыптар негизсиз экенин айтып келет.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалал-Абадда жолдун курулушу токтоду

Жалал-Абадда жолдун курулушу токтоду
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:02 0:00

Жүрөктөрдө жашап калган ак жарык

Уланбек Эгизбаев

Кыргыз журналистикасы нукура кесипкөй нукка түшсө, анын коомду тазартуучу, элди ойготуучу даремети канчалык толук ачыларын эң сонун далилдеген кесиптешибиз Уланбек Эгизбаев былтыр 22-июлда күтүүсүздөн каза болгон эле…

Селт эттирген трагедия

Абдан шашып алганбыз, кайра атты камчылап, аман-эсен сактоонун айла-амалы барчылап…

Арийне, кагылып калды коңгуроо…

Чыңгыз Айтматов (орустун улуу акыны Александр Пушкиндин дүйнөдөн өткөндүгүнө 150 жыл толгон мааракеде сүйлөгөн сөзүнөн).

Суук кабардын жүрөктү үшүткөн шоораты тоо аралай тарап, шаардын аптаптуу көчөлөрүнө, кабат-кабат тамдарына жеткенде, чак түштө жаркырап тийип турган күн тутулчудай, капкараңгы түн кирчүдөй туюлуп, ушул ирет жаңылыш болгой эле бул кабар, көлгө чөккөнү чын болсо да аман калса экен, тирүү калса экен деп миңдеген кыргызстандык кудайлап, саат сайын, мүнөт сайын Ысык-Көл тарапка кулак түрүп, жакшылыктан үмүт үзгүсү келбей турганы күнү бүгүнкүдөй эсибизде…

Чыңгыз Айтматовдун эпиграфта келтирилген сөзүндө дуэлде ок жаңылып, кансыраган Пушкинди үйүнө алып жөнөгөн чакка азыркы учурдан кайрылып барып, ажалдан арачалап калууга умтулабыз деген таңкалычтуу ой бар. Бул идея алгач жазуучунун ошондогу сөзүнөн жарым жылдай мурун жарык көргөн «Кыямат» романында берилген – анда баш каарман Авдий Каллистратов эки миң жылдай мурун Гефсимания багында өлүмү жакындап калганын сезип-туйган Иса пайгамбарды куткарып калууга шашат. Мындай трагедияларды эстеген сайын адамдын карөзгөйлүккө, бетпактыкка ар дайым каршы туруу ниети жаңырып турат. Адамдын тагдыры, өмүрүн туулгандан өлгөнгө чейинки жылдар, айлар, күндөр менен эле өлчөөгө болбос ченеми, улуттун, адамзаттын тарыхындагы рухий көчтүн деми менен байланышы жөнүндө айтылган мааниси өтө терең Сөз ушул. Айтматовдун учурдагы жагдай ар качандан бир качан кайталанып келгенин, өткөндөн сабак алуу зарылдыгын эске салган тарыхый синхронизм дегени ушул.

Биз Уланды ажалдан арачалап кала албадык. Бирок Улан Эгизбаевдин рухий өмүрү улантылат – бул үчүн анын элди ойлогон бийик мүдөөлөрүн унутпай, ар дайым чындыкты жактаган, адилеттик үчүн күрөшкөн өрнөгүн колдон келишинче жайылтышыбыз керек. Уландын ысымын тартынбай айталы десек, жалтактыгыбызды, коркоктугубузду, ээрчимелигибизди, кайдыгерлигибизди жеңүүгө умтулушубуз керек.

Акыйкат сөздү айтууга келгенде өлүмдөн да жалтанбаган эр эле Уланбек…

Уланбектин миң жашы

Мен миң жыл жашадым.

Түгөлбай Сыдыкбеков, кыргыз романистикасынын атасы

Христиандардын жүрөгүнөн түбөлүк орун алган, пайгамбарлыгын мусулмандар да тааныган назаретталык Иса болгону 33 жыл жашаптыр.

Дүйнөлүк адабияттын алтын фондуна кошулган ажайып чыгармаларды жазып калтырышкан эң жаркын таланттар 30 жаштын тегерегинде эле өтүп кете беришкен экен. Мисалы, романтизмдин эң жаркын өкүлү, 18-кылымдагы немис жазуучусу жана философу Новалис (1772 – 1801), орустун чагылгандай акыны Михаил Лермонтов (1814 – 1841), англиялык романтик акын Жон Китс, немис романтиги Вильгельм Гауф (1802 – 1827), Германиянын эң абройлуу адабий сыйлыгына ысымы берилген драматург Георг Бюхнер (1813 – 1837) сыяктуу алптарды адамзат миңдеген жылдар бою аздектей береринде шек жок. Бул катарда эң эле узак жашаганы Александр Пушкин болуптур – 1799-жылы туулуп, 1937-жылы падыша сарайындагы бузукулар уюштурган дуэлде окко учуптур…

Ал эми кыргыздын чыгаан киночу кызы Динара Асанова 42 жыл гана өмүр сүрүптүр. Анын: «Калп айтканга убактым жок», - деген мааниси өтө терең сөзү бар…

26 жашында Кыргыз АССР Эл комиссарлар кеңешин жетектеп, 37 жашында залим бийликтин курманы болгон Жусуп Абдрахманов да ушул катарда…

Ушул жерде орустун дагы бир таанымал акыны Андрей Вознесенскийдин горизонтал (биологиялык) жана вертикал (рухий) курак жөнүндөгү метафорасын эстей кетели. Буларды айтылуу философ-эстет Михаил Бахтин Кичи жана Чоң мезгил деп айырмалаган.

Адамзат тарыхында аз жашап, көптү бүтүргөн, көз кайкытар бийиктикке жетишкен улуу инсандардын ысымы дайым улуу көчтү адаштырбас жаркын жылдыздардай жанып турат.

Биздин Уландын өмүрүн да ушул эки башка өлчөмдөн кароого болот. Анын кичи мезгил алкагындагы өмүрү былтыр үзүлдү. Ырас, Уланды кайра тирилтип ала албайбыз. Бирок улуттун келечеги үчүн иштеген, күрөшкөн Уланбектин рухий алкактагы өмүрү эми гана башталды: анын эң изги мүдөөлөрүн замандаштары, айрыкча жаштар жүзөгө ашыра алат деп ишенем. Уланбек Эгизбаевдин өмүрү мындан ары кайдыгерлик чидерине тушалбаган адамдардын дилинде, акыл-эсинде, ишинде, күрөшүндө уланат…

Балким, улутту улут кылып, улуу көчтү өксүтпөй улантуу үчүн рухий дареметти сактап, күчөтүүнүн бир аргасы ушулдур?..

Көз ирмемдин өмүрдөгү мааниси

Калп айтканга убактым жок.

Динара Асанова, кыргыздын таланттуу кинорежиссёру.

Эки жыл мурда Баткен облусуна барып, мектептерди бир жумадай кыдырып келгенимде, балдарга жөн гана билим (маалымат маанисиндеги) эмес, бул жашоодо эң башкы нерсени – турмуштук багытын өз алдынча аныктоого, өз тагдыры үчүн жоопкерчиликтүү болууга тарбиялап жаткан элеттик мугалимдер бар экенин көрүп, ушунчалык ыраазы болгонум эсимден кетпейт. Көкүрөгүм тазарып, кеңейип, жүрөгүмдү кыспай калган эле.

Ошондо Лейлектеги нукура устат агай Гапыр Мадаминов негиздеп, жетектеп келаткан №3 эксперименталдык гимназиянын 10-класста окуган балдары мугалимдин катышуусуз, толугу менен өз алдынча өткөргөн акыл эмгегинин маданияты боюнча «Убакытты туура пайдалануу» деген темадагы талкуу сабактан өтө чоң таасир алдым. Көптү билүүгө, терең түшүнүүгө дилгир, биринин айтканын экинчиси толуктап же тактап, кээде такыр жокко чыгарчудай күтүүсүз тезистерди келтире талашып-тартышкан окуучулардын ошондогу сабагын видеого тартып алса, сонун болмок…

Ошондо «тайм-менеджмент» (убакытты туура тескөө-пландоо), жылдар, айлар, апталар, күндөр, саат-мүнөттөр эмне үчүн текке кетиши мүмкүндүгү жөнүндө абдан кызык ойлор, илимден, турмуштан алынган фактылар менен бекемделген жүйөлөр көп болду. Мисалы, көбүрүп-жабырган сериалдарга, көркөмдүк жагынан да, мазмундук-идеялык жактан да окуганга эч арзыбаган, турмуштук пайдасы такыр жок тексттерге, социалдык желедеги калжың кеп-сөзгө, ушак-айыңга, күнүмдүк турмуштагы беймаани чыр-чатакка баа жеткис өмүрүбүздү уурдатпайлы деген сонун чакырык жаңырды.

Эч керексиз, эс алдырбай эле эсти оодарган, адамдын акыл-эсин, ички туюмун мокоткон аш-тойлорго – жанаша отургандар менен баарлашканга мүмкүндүк бербей, кайталанма тосттордон башканы угузбаган, ченемден ашыкча катуу коюлгандыктан кишинин ден соолугуна да зыяндуу дүңгүрөк музыкага, ысырапчыл дасторконго коноктордун да, той ээсинин да акчасын, убактысын, өмүрүн коротуп жүргөн адат жөнүндө жаштар катуу айтышты.

Темага тиешеси бар түркүн адабияттардан окуган, телеберүүлөрдөн уккан, Интернеттен алган кызыктуу, кайдыгер эмес адамды сөзсүз ойлонткудай маалыматтар 45 мүнөттүк сабакта жаап жатты, ортого топтолуп жатты, таяныч конспект түрүндө дептерлерге жазылып да жатты. Атаандаш тайпалардын бири жакынкы 5-10 жылга, дагы бири жарым жылга, үчүнчүсү бир күнгө убакытты тескөө планын иштеп чыгып, анан жалпы класстын көз алдында убакыт бирдиктерин эмне үчүн башкача эмес, дал өздөрү сунуштагандай пландаса жакшы болорун түркүн жүйөлөр менен далилдешке далалат жасашты. Берки тайпадагылар теңтуштарынын мыкты ойлорун эле эмес, кемчиликтерин да көрсөтүшкө шашып жатты.

Көпчүлүк ойлор, жүйөлөр, кайчы пикирлер улуу ойчулдардын, атактуу жазуучулардын ж.б. ташка тамга баскандай учкул сөздөрү, илимий-таанымал адабияттардан, басма сөздөн алынган келкилер менен бекемделип турду. «А бирок…» - деп башталган сөздөрдүн көбү толук эмес, цитатанын башталышы же башкача кыйытма түрдө ыкчам айтылып, дароо түшүнүлүп, түркүн көз караштардын кагылышуусу кээде шайыр күлкү менен коштолуп турду. Ыкчам, курч талкуунун жүрүшүндө кайсы бир ойду укпай же туура түшүнбөй калган балдарды теңтуштары: «Уктаба! Түшүркөбө!» - деп тамашалап, уяткарып турушат экен.

Ошол 45 мүнөттүк сабакта эрудициясы менен таң калтырган профессордун лекциясына да сыйбагыдай өтө көп, кызыктуу маалыматтар, фактылар айтылды, талкууланды, сынчыл талдоого алынды. Бир келген өмүрдү өнүмдүү, татыктуу жашап өтүү, жашоодо жаркын из калтыруу жөнүндө тыянак сөздөрдүн ичинен ушул ажайып фразаны алып баруучу кыз тактага өзүнчө бөлүп, бадырайта жазып койду: «Көз ирмемдин өмүрдөгү мааниси»…

Уланбек Эгизбаевди эскерген макалага Кыргызстандын эң четки облусунун эң четки районундагы эң алыскы Жаштык айылында ачылган гимназиянын окуучулары өткөргөн бул сабакты эмне үчүн кыстарганымды сергек окурман туура түшүнөт деп үмүттөнөм. Анткени кеп баарын айтууда эмес – «баарын айтуу» мүмкүн да эмес – кеп биз билген нерселердин чыныгы баасы-баркы канчалык экендигинде, ошол бычылган бааны кез-кезде кайра карап, эң маанилүү деп эсептеген нерсебиздин экинчи, үчүнчү катардагы баалуулуктарга көмүлүп, тебеленип калбаганын текшерип туруу үчүн талкууга, ой жүгүртүүгө түрткү берүүдө. Ушул ыңгайдан алганда, Уландын чагылгандай жаркып өткөн өмүрү жаңы муундун деми менен улантылат, анын өрнөк таасири жүздөгөн жылдар бою сакталат деп ишенем.

***

Балким, өмүр жолу ушундай улуу өрнөк болуп каларын, улам кайра айтылып, жомоктолуп каларын Улан дегеле ойлобогондур. Атак-даңкты эмес, ата-журтка ак кызмат кылууну көксөп, жан аябай, жалтанбай күрөшкөндүгү – кашкайган чындык.

Албетте, бир жыл эмес, жүз жыл, балким, миң жыл кийин да, Улан Эгизбаевдей баатырдын өмүрү ар дайым күнү бүгүнкүдөй, дал ушул чакта болуп жаткандай мааниси, таасири сакталат, рухий жарыгы Чолпон жылдыздай балбылдап жана берет деп ойлойм.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бакиевдердин Беларустагы бизнеси

Асылбек Салиев

"БелаПАН" маалымат агенттиги Кыргызстандын мурдагы президенти Курманбек Бакиевдин иниси Беларуста ири долбоорго катышы бар экенин жазып чыкты. Маалыматка караганда Асылбек Салиев 733 млн. доллар салына турган агрардык корпорацияга үлүшкө кирген.

Бейшембиде Беларустун “БелаПАН” агенттиги мурдагы президенттин бир тууган иниси Жаныш Бакиевдин уулу жөнүндө жаңы кабар таратты.

31 жаштагы Асылбек Салиев акыркы жылдары эл алдында Курманбек Бакиевдин атынан сүйлөп жүрөт. Быйыл да Орозо айында Москвадагы мигранттарга ооз ачырып,​ "Урматтуу мекендештер, туугандар! Мен бүгүн атайын Москва шаарына Минскиден учуп келдим. Курманбек Салиевичтен силерге чоң салам!" - деп отургандарга кайрылган.

“БелаПАН” агенттиги Асылбек Салиев ээлик кылган Maxforse LP жана Altastar LP компаниялары “Беларус улуттук биотехнологиялык корпорациясынын” (БНБК) 22,5% үлүшүнө ээлик кыларын жазды.

Британиянын Каттоо палатасынан текшергенде Maxforse менен Altastar Шотландияда эки башка даректе, бирок бир күндө – 2017-жылдын 25-январында катталганы ырасталды.

Салиев бул эки компаниянын тең “75% же андан көп бөлүгүнө” ээлик кылары көрсөтүлгөн.

Ушул эле реестрден Асылбек Салиев беларус жарандыгын алганын баамдоого болот.

“БелаПАН” жазганына караганда биотехнологиялык корпорацияда Салиевден тышкары беларус өкмөтүнүн (25%), андан тышкары БАЭ (22,5%), Кытай (29%) жана Орусияда (1%) катталган компаниялардын акциялары бар.

Бакиевдердин агробизнеске байланышы тууралуу кабар бир нече жыл мурда эле тараган. Бирок 2017-жылы «Азаттыктын» беларус кызматынын кабарчысы менен болгон маегинде Курманбек Бакиев Беларуста айыл-чарба тармагына акча салып атканы тууралуу маалыматты четке каккан:

"Билесизби, ушактар жөн жерден эле жаралбайт. Бүгүнкү күндө мен эч кайда, эч бир компанияга акча салган жокмун".

Курманбек Бакиев "Азаттыктын" беларус кызматынын суроолоруна жооп берүүдө.
Курманбек Бакиев "Азаттыктын" беларус кызматынын суроолоруна жооп берүүдө.

Асылбек Салиевдин өзү Бакиевдердин башка үй-бүлө мүчөлөрү менен азырынча байланышууга мүмкүнчүлүк боло элек.

Амбициялуу агрокорпорация

“Беларус улуттук биотехнологиялык корпорациясы” (БНБК) 2016-жылы августта негизделген. Аны Кыргызстанда Бакиевдин тушунда премьер-министр болгон Данияр Үсөнөв, азыр тек-жайын өзгөртүп, беларус паспортун алган Даниил Урицкий башкарат.

“БелаПАНдын” маалыматына караганда, корпорация баш калаадан 40 чакырым жердеги Руденск айылында 160 гектар жерге 12 ишкананы камтыган ири комплекс куруп жатат.

БНБК комплексинин макети. Сүрөт "БелаПАН" агенттигинин сайтынан алынды.
БНБК комплексинин макети. Сүрөт "БелаПАН" агенттигинин сайтынан алынды.

БНБК бодо мал, балык, чочко, канаттуулар үчүн заманбап технология менен даярдалган жем, ошондой эле аминокислота, ун, крахмал, глютен, глюкоза, треонин, триптофан заттарын өндүрмөкчү.

“Азаттык” радиосунун кабарчысы “БелаПан” агенттигинин журналисти, макаланын автору Александр Ярошевич менен байланышып бир нече суроо узатты.

"Азаттык": Адегенде БНБК тууралуу айтып бересизби?

Александр Ярошевич
Александр Ярошевич

Александр Ярошевич: Бул долбоорго Кытайдын “Эксимбанкы” 620 млн. доллар жеңилдетилген кредит берген. Өткөн жылы жайда долбоордун салтанаттуу ачылышын жасап, жерпайын түптөшкөн. Ал компаниянын өкүлдөрү менен сүйлөшсөм биринчи завод эмки жылы ишке кирет деген. Башкача айтканда, алар бир нерсе өндүрүп башташат. Азыр курулушу жүрүп атат.

"Азаттык": Кытайлык кредит чоң эле экен, бирок бул долбоорго 733 млн. доллар салынары мурда жазылыптыр. Калган каражат кайдан табылды? Бакиевдер да акча салышканбы?

Ярошевич: Ушул суроо мени көптөн бери түйшөлтүп келет. Менде да балким ал жерде Бакиевдердин үй-бүлөсүнүн акчасы болушу мүмкүн деген шек бар. Азырынча аны далилдей албай турам. Болгону бүгүнкү материал Бакиевдердин үй-бүлөсүнүн бул долбоорго тиешеси бардыгын көрсөтүп турат.

"Азаттык": 733 млн. доллар Кыргызстан үчүн абдан чоң сумма. Ал эми Беларус үчүн бул канчалык чоң долбоор?

Ярошевич: Беларустун шартында да бул абдан ири долбоор. Акыркы жылдары ишке ашырылган, ушунча суммага барабар башка жергиликтүү долбоор эсимде жок. Биздин ишканалар куруп жаткан ири заводдор бар, бирок аларга салынган сумма ашып барса 150-200 млн. доллар. А бул жерде бүтүндөй 700 млн. доллар.

"Азаттык": Бул корпорацияда мамлекеттин да үлүшү бар экен. Андан тышкары жетекчилик кызматтарда мурдагы аткаминерлер иштейт деп жазып атасыздар. Ошондо БНБК беларус бийлиги менен канчалык тыгыз байланышта?

Ярошевич: Ооба, ал жерде 25% мамлекеттин үлүшү бар. Беларустун вице-премьер-министри жана айыл чарба министри бул компаниянын өкүлдөрү катары эсептелет.

Андан тышкары ал жерде мурда айыл-чарба министрлигинде жогорку кызматта иштеген адамдар бар. Мисалы, Надежда Котковец. Ошондой эле президенттик администрациянын жетекчи орун басарынын уулу Илья Снопков иштейт. Ушундай түздөн түз байланыш бар.

Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (ортодо) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясынын” ачылыш аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” интернет басылмасы. 27.7.2018.
Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (ортодо) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясынын” ачылыш аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” интернет басылмасы. 27.7.2018.

"Азаттык": Сиз мурдагы макалаңызда аталган корпорацияда өткөн жылы орточо маяна айына 25 миң доллардан ашканын жаздыңыз. Мени бул абдан таң калтырды. Анткени ошол эле Бакиевдер, Данияр Үсөнов башкарып кеткен Кыргызстанда, атүгүл Беларуста орточо айлык акы мындан ондогон эсе төмөн эмеспи?

Ярошевич: Айлык акы боюнча жагдай мындай. Алар Мүлк боюнча мамлекеттик комитеттин сайтына өздөрүнүн отчетун жарыялашты. Мени андагы сандар таң калтырды. Алардан кандайдыр маалымат алууга аракеттендим. “Силерде айлык акы 25 миң доллар экен, биздин өлкөдө жарандар жада калса айына 500 доллар алышпайт. Эмеге мындай?” десем алар мага “Биз жаңы тармак түзүп атабыз, ал үчүн жогорку кесипкөй адистерди тартуу керек. Алар аз айлыкка иштебейт дешкен. Мен макаланы жарыяларым менен алар каржылык отчетундагы маалыматтарды өзгөртүп салышты. Эми ал жерде орточо айлык 25 миң доллар эмес, 1350 доллар болуп калды.

"Азаттык": Канча киши иштейт экен ал жерде?

Ярошевич: Алар азыр штатында 31 киши бар деп атышат. Бирок мурда мага Урицкий – Үсөнов планыбызда кызматкерлердин санын 1300-1500 кишиге жеткиребиз деп айтып берген.

Өтөөсүнө чыкпаган апрель соту

Курманбек Бакиев үй-бүлөлүк, кландык башкарууга айыпталып 2010-жылы 7-апрелде бийликтен кулатылган. Ошол күнү кеминде 87 карапайым кыргызстандыктын өмүрү кыйылган. Ондогон адам жарадар болушкан. Акыркы жылдары алардын ичинен бир нечеси дүйнөдөн өттү. Жараатынан айыга албай келаткандар да бар.

Апрель кыргыны боюнча соттук жараяндын өкүмү менен Курманбек Бакиев 30 жылга сыртынан кесилген. Убагында Бакиевдердин финансылык кеңешчиси болгон Евгений Гуревич “Азаттык” менен болгон маегинде мурдагы президент жана анын үй-бүлөсү 200-300 млн. доллардын тегерегинде акчаны Кыргызстандан чыгарып кеткенин айткан. Финансы министри Бактыгүл Жээнбаева ушунча сумма чыгарылып кеткенин ырастаган.

Ал эми Данияр Үсөновду (Даниил Урицкий) Кыргызстандын соту өмүр бою эркинен ажыраткан.

Асылбек Салиев Курманбек Бакиевдин бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын мурдагы башчысы Жаныш Бакиевдин уулу. Жаныш Бакиев өмүр бою, экс-президенттин тун уулу Марат Бакиев 27 жылга сыртынан кесилген. Ал эми мурдагы президенттин кенже уулу Максим Бакиев бир нече кылмышка айыпталып, сыртынан өмүр бою эркинен ажыратылган. Ал учурда Лондондо жашап жатканы белгилүү.

Бакиевдин байлыгын Британия текшереби? (31-май, 2018-жыл)

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек менен Сеулду экономика жакындатат

Бишкек менен Сеулду экономика жакындатат
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Пара чыры: прокурор 20 жыл жаза сурады

Азимкан Жусубалиев.

Транспорт жана жолдор министринин мурдагы орун басары Азимкан Жусубалиевдин иши боюнча жараян Бишкектин Биринчи май райондук сотунда өттү.

18-июлдагы соттук жараянда мамлекеттик айыптоочулар Азимкан Жусубалиев жана аны менен бирге айыпталган эки адамдын күнөөсү далилденгенин билдирди.

Биринчи май райондук сотунун маалымат катчысы Асел Равшанбекова прокуратура мурдагы министрдин орун басарын 20 жылга кесүүнү соттон өтүнгөнүн билдирди:

"Прокуратура Жусубалиевди күнөөлүү деп таап, 20 жылга эркинен ажыратууну жана 500 миң сом айыппул салууну сурады. Аны менен бирге айыпталган Болот Токтобаевдин үй- мүлкүн мамлекетке чегерүү менен кошо төрт жылга кесүүнү жана Бехруз Гулрузовго козголгон кылмыш ишин 314-беренеге өзгөртүү менен 2 миллион сом эсеп көрсөткүчүндөгү айыппул салуу сунушталды".

Кийинки жараян 30-июлга белгиленди. Анда айыпталуучулар акыркы сөзүн сүйлөп, андан соң өкүм чыгарышы керек.

Бирок Жусубалиевдин жактоочусу прокуратуранын өтүнүчүнө каршы чыкты. Адвокат Жыргал Бабаевдин айтымында, тергөө Жусубалиевдин күнөөсүн толугу менен далилдебей туруп катаал жаза берүүгө аракет кылууда:

"Тергөө Жусубалиевди "Todini" компаниясынын кызыкчылыгын көздөп, тендерде утканга жардам берген деп жатат. Бирок аталган компания өздөрү акча бербегенин айтты. Ал эми компаниянын өкүлү Гулрузов деген киши ишкананын атынан эмес, өзүмдүн акчамды бергем деп айтып жатат. Чынында эле Гулрузовдун "Todini" компаниясынын кызыкчылыгын коргойт деген тилкаты жок экен. Ошондуктан, Жусубалиевге тагылган айып коррупцияга каршы күрөш деген кампаниянын бир көрүнүшү болуп калды деп эсептейбиз".

Улуттук коопсуздук комитети Жусубалиевди өткөн жылдын декабрь айында 50 миң доллар пара алып жаткан жеринен кармаганын жарыялаган.

Атайын кызматтын материалдарына ылайык, министрдин орун басары акчаны өлкө аймагында курулуп жаткан жол боюнча тендерге катышкан италиялык "Todini" компаниясынын өкүлдөрүнөн пара катары алган.

Чет элдик компаниянын кызыкчылыгын коргоо жалпысынан 520 миң долларга бааланган.


УКМКнын маалыматы боюнча, андан мурда Жусубалиев ортомчулар аркылуу 120 миң доллар алган, ал эми ортомчулук милдетти анын туугандары аткарган.

Сот бул иш боюнча Азимкан Жусубалиевден башка эки кишини: Италиянын "Todini" компаниясынын Алматы шаарындагы филиалынын коммерциялык директору Бехруз Гулрузовго жана ортомчу болду деген Болотбек Токтобаевге айып таккан.

Бул иш убагында абдан чоң талкуу жаратып, президент Сооронбай Жээнбеков министрликтин ишин сынга алган. Мындан соң ошол кездеги транспорт министри Жамшитбек Калилов жумуштан кеткен.


Учурдагы бийликтин тарапкерлери Жусубалиевдин ишин коррупцияга каршы күрөштүн чыныгы далили катары сыпатташкан.

Ошол эле учурда коррупцияга айыпталган аткаминерди катаал жазага тарткан менен бул күрөштөн натыйжа чыкпай, жемкорлуктун аягы тыйылбаганын айткандар да арбын.

Маселен, Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев коррупцияга каршы күрөштүн жыйынтыгы сезилбей, чиновниктер андан сабак алган жок деген пикирде:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

"Коррупцияга каршы күрөштөн сабак алгандар жок. Өкмөт, өкмөт башчысы катуу киришип, бул жаатта ишин дагы күчөтүшү керек. Мына инвестиция жок, инвестор келбей жатат деп жатабыз, экономикалык көрсөткүчтөр артка кетти. Эгер биз коррупциялык көрүнүштөрдү тыйып, анын жыйынтыгын көрсөтүп, сабак алгандай комплекстүү иш алып барбасак, Түштүк Кореянын же башка өлкөнүн премьер-министри келип, миң жолугушуу өткөрсө да инвестиция келбейт".

Коррупция менен күрөш президент Сооронбай Жээнбековдун башкы ураандарынын бири болууда. Бул жаатта Бишкек ЖЭБи, Тарых музейин оңдоо сыяктуу бир нече чуулгандуу иштер ачыкка чыгып, мурдагы премьер-министрлер баш болгон көп сандагы аткаминерлер камакка алынды.

Бирок оппозиция камакка алынгандардын көпчүлүгү учурдагы бийликтин каршылашы болгонун жана бул күрөш саясий өңүттө жүрүп жатканын билдирүүдө.

Ошол эле кезде байкоочулар бажыдагы коррупция бир нече жолу көтөрүлгөнүнө карабай ага каршы чара көрүлбөй турганы, бул күрөшкө көлөкө түшүрүп жатканын белгилешет.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мандела: Өлкөнү тааныш үчүн түрмөсүн кыдыр

Мандела: Өлкөнү тааныш үчүн түрмөсүн кыдыр
please wait

No media source currently available

0:00 0:16:11 0:00

Мамлекет криптовалютадан чочулап турат

Иллюстрациялык сүрөт.

Каржы полициясы Бишкекте криптовалюта, тактап айтканда биткоин өндүргөн майнинг-ферма табылганы тууралуу маалымат таратты.

Маалыматка караганда жабдыктардын наркы 1,5 миллиард доллар туруп, ферма айына 6-7 мегаватт электр энергиясын коротот. Анын акчалай чыгымы 13-14 миллион сомго чыгат. Мынчалык электр энергия 700 орточо турак үйдүн керектөөсүнө жетет.

Компания өзү ондогон миллион сом каражат жүгүртөт. Бир караганга ийгиликтүү бизнес сыяктанып көрүнгөнү менен, ишкердиктин бул түрү канчалык легалдуу экенин мамлекет өзү аныктай албай турат.

Анткени, Кыргызстанда энергияны көп талап кылган майнинг-компаниялардын ишмердигин жана криптовалютанын жүгүртүүсүн мыйзам көзөмөлдөй албайт.

Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финполиция) майнинг-ферманын ээсине салыкты, бажы төлөмдөрүн жашыруу, кылмыштуу кирешелери адалдоо деген үч айып коюп жатат.

Тергөөнүн маалыматына караганда ферма IT-компания катары иштеп келаткан, жабдыктарды алып келүүдө бажыны кыйгап өткөн жана кирешеден түшкөн салыктарды төлөгөн эмес.

Бишкектен табылган майнинг-ферма.
Бишкектен табылган майнинг-ферма.

​Финполиция ферманы IT-компания катары “санариптик акча жасоо менен алектенген кылмыштуу топ” иштетип келаткан деп эсептейт. Ээлери кимдер экендиги тууралуу азырынча ачык маалымат жок. Бирок, ачык маалыматтарда кытайлык жана кыргызстандык ишкерлер иштеткени айтылат.

Тыюу салбай коюу – уруксат берүү эмес

​Кыргызстанда криптовалютаны чыгарууга чектөө жана жаза жок деп эсептеген IT-коомчулук бул окуяны түшүнбөй турат. Тармактын адистеринин баамында тыюу салынбаган ишкердик кылмыш болуп эсептелбейт. Мындай пикири менен Кыргызстанда былтыр биринчи жолу дата-борбор түзгөн NSP компаниясынын башкы директорунун орун басары Эрмек Ниязов бөлүштү:

Эрмек Ниязов.
Эрмек Ниязов.

"Бул - ишкердиктин картөшкө өстүргөндөй эле түрү. Майнерлер болгону криптовалюта өндүрүү үчүн компьютердин мүмкүнчүлүгүн пайдаланат. Алар аппараттарын иштетип коюп отура беришет. Эгер алар IT-компания катары катталса, анда ал бизде майнинг сектордун жоктугун гана билдирет. Бирок бул дагы кылмыш эмес. Картөшкө өстүрүп атып, жанына помидор отургузуп койгонуңуз үчүн сизди күнөөлөгөнгө болбойт. Бул ар түрдүү өсүмдүктөр, бирок, чарбак бирөө эле да!".

Майнинг-ферманын ишине байланыштуу тергөөнү тынчсыздандырган дагы эки маселе бар. Бири - криптовалютанын жасалышы, экинчиси – электр энергиянын эбегейсиз көп короп жатышы.

“Криптовалюталар мамлекеттүүлүккө доо кетириши мүмкүн”

Дүйнө жүзүндө криптовалютага мамиле бир кылка эмес. Батыш өлкөлөрүндө ага виртуалдык валюта, чет өлкөлүк валюта, товар, кызмат көрсөтүү, каржылык актив катары да мамиле жасагандар бар. Ал эми Жапонияда биткоин расмий төлөм каражаты катары таанылган.

Кытай майнингдин көлөмү боюнча кынтыксыз лидер. Технологиялык компаниялар жеке криптовалюта түзүүгө кызыкдар. Алардын эң алдына жакынкы жылдары "Фейсбуктун" Libra продуктусу чыгышы мүмкүн. Долбоорго Visa, Mastercard, PayPal, Uber Technologies өңдүү компаниялар кошулганы кабарланууда.

Кыргызстандын бийликтери электрондук акчанын жаңы түрүнө мамилесин биринчи жолу билдирип жатат.

Каржы полициясы криптовалюталар “мамлекеттин ички валюта-каржылык башкаруусуна, бюджетти көзөмөлдөшүнө, коомдук тартипти жана мамлекеттик коопсуздукту камсыздоосуна терс таасир этет” деп эсептейт.

Опурталдуу жагы катары Финполиция төмөнкүлөрдү белгилеген: акча чыгаруу чачыранды болуп, “акча каражаттарынын топтоочу, жүгүртүүчү милдеттери үзгүлтүккө учурап, транзакциялар көзөмөлдөнбөй, улуттук валюта алсырайт, электр энергиясынын кошумча наркы жок, кайтарымсыз пайдалануу көбөйөт, ошондой эле ыктымал социалдык жарылуу коркунучу пайда болот, мамлекеттин ички жана тышкы функциялары алсызданат”.

Өлкөнүн каржысын көзөмөлдөөчү орган – Улуттук банк да криптовалютаны колдонуунун тобокелдиги жогору деп эсептейт. Улуттук банк криптовалютаны колдонбоону, аларды сатуу же сатып алуу, башка валюталарга жана активдерге алмаштыруу операцияларына катышпоону мурда эле сунуш кылган. Улуттук валюта “Азаттыкка” төмөнкүдөй жооп берди:

“Криптовалюталар кандайдыр бир жеке же каржылык активдер менен жабдылган эмес. Алардын сатып алуу жөндөмү суроо-талаптын жана сунуштардын негизинде гана түзүлөт. Мындай жагдай криптовалютаны олку-солкулукка, туруксуздукка ыктатып, ликвиддүү жана ишенимдүү актив катары аныктай албайт”.

Биткоин алуучу жабдык.
Биткоин алуучу жабдык.

​Ишкерлер расмий органдын аргументтерине макул эмес. Криптовалюталар мамлекеттүүлүк үчүн тобокелдик жаратпайт, анткени, Кыргызстанда аларга бир нерсе сатып алуу же сатуу мүмкүн эмес.

"Криптовалюталарды кыргыз сому менен чогуу алып жүрүү же аралаштыруу да мүмкүн эмес. Криптовалюталар товар катары жасалат жана биржаларда сатылат. Американын, Европанын, Орусиянын биржаларында рубль, доллар, евро сыяктуу валюталарга сатышат, сатып алышат. Башкача айтканда, Кыргызстанда криптовалюта жүгүртүлбөйт", - дейт ишкер Эрмек Ниязов.

Электр энергиясын бүтүндөй кичирайондордой колдонуу кылмышпы?

Криптовалюта өндүрүү кымбат баалуу жабдыктарды жана ири өлчөмдөгү электр энергиясын талап кылат. Финполдун баамында майнинг-фермалар киреше алып келбейт, ошол эле учурда экономиканын реалдуу секторун зарыл электр энергиядан куржалак калтырып жатат.

Улуттук энергохолдингдин жетекчиси Айтмамат Назаров көйгөйдү чечүүнүн жолун майнинг компанияларды көмүскөдөн ачыкка чыгаруудан көрөт.

Энергохолдинг ири подстанциялардын же гидроэлектрстанциялардын жанына өзүнчө майнинг-аймактарды түзүүнү сунуш кылып жатат. Бул тууралуу жетекчи Энергокомпаниялардын жетекчилери менен 3-июлда өткөн жолугушууда билдирген:

Айтмамат Назаров.
Айтмамат Назаров.

"Майнинг компаниялар Улуттук энергохолдинг менен түз иштешүүгө укук ала алат. Биз бул максатта 100-200 МВт электр энергиясын карап көрүүгө даярбыз. Буга байланыштуу аларга энергосектордун мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен реалдуу тариф сунушталмак".

Энергохолдингдин жетекчиси ошол эле учурда көмүскөдө ишин уланткан майнинг-компаниялар жабыларын эскертти.

Кыргызстанда өнөр жай ишканалары үчүн электр энергиясына тарифтин киловатт-саатынын баасы - 2 сом, 24 тыйын. Улуттук энергохолдинг майнинг-компаниялар үчүн бааны кошуна өлкөлөргө импорттолгон электр энергиянын баасына чейин көтөрсө болот деп эсептейт. Ишкерлер болсо майнерлер кайра көмүскө ишке өтүп кетпеши үчүн баа объективдүү болушу керек деген пикирде.

Электр энергияга баа тарифин Отун-энергетика комплексин көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик агенттик аныктайт. Агенттиктин “Азаттыкка” билдиргенине караганда, майнинг-фермалар үчүн атайын тариф иштелип чыга элек.

Мамлекеттин жаңы бизнеске мамилеси

Экономика министри Санжар Мукамбетов Кыргызстандагы бизнес-климатты жакшыртуу жаатында өкмөттүн жетишкендиктери тууралуу 17-июлда Бишкекте өткөн кыргыз-корей бизнес форумунда баяндама жасады.

Министрдин айтымында Кыргызстанда “бизнес туруктуу жана ийгиликтүү өнүгүп жатат, ишкерлер административдик басымдан корголгон, бийлик менен бизнес-ассоциациялардын өнөктөштүк карым-катышы калыптанган.”

Бирок иш жүзүндө мамлекет өтө жаман өнөктөш дейт ишкер Тилек Токтогазиев. Анын айтымында Кыргызстандагы кырдаалды байкап көргөн инвесторлор өз каражатын салууга батына алышпайт:

Тилек Токтогазиев.
Тилек Токтогазиев.

"Тыюу салынбаганы - уруксат берилгени. Финпол кырдаалды териштирүүгө аракет кылбай эле киши болсо болду, берене табылат деген принцип менен аракеттенүүдө. Адамдар миллиондогон долларларды салып, электр энергиясын убагында төлөп турган. Бирок, аларды кылмыштуу топ деп аташты. Бул жаңылыкты чет өлкөдө окугандар бул тармакка каражат салгылары келбей калат. Башка өлкөлөрдө болсо инвесторлор үчүн күрөшүп атышат".

Тилек Токтогазиев азыр азык-түлүк өндүрүүчү дүйнөдөгү ири компаниялардын бири Nestle компаниясын Кыргызстанга тартуу аракетинде.

Президент Сооронбай Жээнбеков дайыма чет элдик инвесторлорду Кыргызстандын экономикасына каражат салууга чакырып, мамлекеттик органдардын жакшы мамилесин, либералдуу мыйзамдарды аргумент катары белгилеп келет. Бирок, Doing Business-2019 рейтинги боюнча Кыргызстан 190 өлкөнүн ичинен 70-орунду ээлеп турат.

(BUS)

Макаланын орусчасын бул жерден окуңуз.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Балдар маданияттан алыстап баратат

"Музейдеги түн" акциясында тартылган сүрөт.

Бишкекте «Роза Отунбаеванын демилгеси» фонду «‎Балдардын заманбап искусствосу» ‎деген темада талкуу өткөрдү. Ага искусство таануучулар, билим берүү мекемелеринин адистери, музей жана театр жетекчилери катышты.

Талкуунун жүрүшүндө бул багытта Бишкек шаарындагы өспүрүмдөр арасында жүргүзүлгөн изилдөөнүн жыйынтыгы да тартууланды.

Изилдөөчүлөр учурда балдар мамлекеттик маданий мекемелерге өтө аз бара турганын, себеби алар үчүн программалар жокко эсе экенин айтууда.

«‎Илим»‎ билим берүү комплексинин адабият мугалими Тамара Белоконь балдар музейге өз каалоосу менен барбай калды деген пикирде:

«‎Бул маселе таптакыр башкача чечилиши керек. Бүгүн биздин балдар кайда? Дал ушул тапта алар кайсы мекемеде жүрүшөт? Албетте "Азия моллдо", "Бишкек паркта", "Бишкек борбордо" жана башка жайларда. Эмне үчүн? Бизде ал дүкөндөрдөн кымбат буюм сатып ала турган бай адамдар көппү? Жок! Анда эмне үчүн ошол жерге барышат? Анткени ал жакта жагымдуу, ыңгайлуу орундуктар бар. Отуруп эс алса, же бир аз тыйыны болсо ар кандай оюндарды ойной алышат».‎

Тамара учурда Кыргызстанда музейлердин, театрлардын, жалпы эле маданий очоктордун ички көрүнүшү, иштөө тартиби эскиргенин белгиледи. Ошондуктан маданий жайлар жаштарды өзүнө тартуу үчүн заманга ылайык өзгөрүп, жаңыланып турушу кажет экенин айтты.


Адистер Кыргызстанда айрыкча музейлердин ички маанайы Москвадагы Владимир Ильич Лениндин сөөгү жаткан мавзолейге окшош экенин белгилешти.

Себеби көрүүчүлөр музейлерге адатта кабагын бүркөп, өтө олуттуу түр менен кирүүнү адатка айлантып алышкан. Ошондуктан маданий мекемелерге жаштардын келиши кыйын экенин кеп кылышты.

Талкууда ортого салынган «‎Мамлекеттик маданий-билим берүү мекемелеринде балдар үчүн программалар эмнеге аз?»‎ деген иликтөөдө ага катышкан балдардын 71 пайызы кинотеатрларга мультфильм көрүү үчүн бара турганын айтса, калганы башка маданий жайларга барып жатканын билдиришкен.

Бул сурамжылоону маданият тармагы боюнча серепчи Гүлбара Абдыкадырова жүргүзгөн.

«‎Сурамжылоонун негизинде биз маданий мекемелердин жетекчилери, кызматкерлери менен да маектешип көрдүк. Чындыгында бизде балдар аудиториясы менен иштеп, алардын каалоосун, суроо-талабын аныктай турган жооптуу адистер деле жок экен. Бул көп себептердин бири гана болсо керек».‎

Мындан башка себептерге каржынын тартыштыгынан улам балдар үчүн жаңы оюн-зооктор даярдалбай жүргөнү, адистердин жетишсиздиги, балдар үчүн жазылган чыгармалардын аздыгы сыяктуу көйгөйлөр кирет.

Чет өлкөдө маданий билим берүү кандай?

Искусство таануучу Разия Сырдыбаева башка өлкөлөрдө жаш балдар үчүн маданий жайларга баруу үчүн көп жана жакшы шарттар түзүлгөнүнө токтолду.

«Паржидеги концерттик залдын кире беришинде балдардын бутунун алдына коюп отурганга отургуч беришкенин көргөм. Себеби ал бир сааттан ашык отурганда кыйналып кетиши мүмкүн. Ал эми концерттин мазмуну, мааниси, формасы тууралуу айтпай эле коёюн»‎.

​Разия бүгүнкү муун бармактайынан заманбап технологияга жакын өсүп жаткандыктан маданий мекемелер аларды өзүнө тартуу үчүн көптөгөн жаңы ыкмаларды колдонушу зарыл деп эсептейт.

2013-жылдан бери «‎Музейдеги түн»‎, «‎Музейдеги каникул»‎ өңдүү бир топ акцияларды өткөрүп келген искусство таануучу, учурда борбордогу Фрунзе музейинде директордун орун басары болуп иштеп жаткан Чолпон Тентиева маданият мекемелеринин ишин азыркы заманга ылайыктоо үчүн бул тармакка жаш адистерди тартуу зарыл деп эсептейт.

"Музейдеги түн" акциясына барган жаштар.
"Музейдеги түн" акциясына барган жаштар.

«‎Музейлерде өзгөчө программалар болушу керек. Кийинки муун музейлерсиз, китепканасыз өскөнү туура эмес. Маданият коомду, ар бир адамды калыптандырууга чоң салым кошот. Буга "Музейдеги түн" акциясынын салымы зор деп эсептейм. Себеби, быйыл алты саат ичинде музейлерге 39 миң бала келди. Бул иш-чара мага маданият тармагын да трендге айлантса болот деген ишеним берди».‎

Тентиева учурда өзү иштеп жаткан музейде реформа башталганын, ал жакында өз жемишин бере турганын кошумчалады.

«Роза Отунбаеванын демилгеси» фонду өткөргөн «‎Балдардын заманбап искусствосу»‎ аттуу талкуунун соңунда 10 бөлүмдөн турган резолюция кабыл алынды. Анда балдар үчүн жаңы программаларды иштеп чыгуу, маданий жайларга баруу тартибин калыптандыруу, маданий окуяларды жарнамалоо, коомчулукту искусство таанууга тартуу боюнча таасирдүү иш-чараларды өткөрүү сыяктуу бир топ максаттар камтылган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкекте медиаконференция өтүп жатат

Бишкекте медиаконференция өтүп жатат
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:31 0:00

ЖЭБ соту: иштин чети «оюла» элек

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкектин Свердлов райондук сотунда Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) оңдоп-түзөөгө байланыштуу козголгон кылмыш иши боюнча териштирүү жүрүп жатат. Ушул күндөрү сотто мамлекеттик айыптоочу тараптын күбөлөрү көрсөтмө беришүүдө.

Маалыматка ылайык, алардын саны 90го чукулдаса учурда 20га жакыны гана суралып бүттү. Айыпталуучулардын жактоочулары Жылуулук электр борборун модернизациялоо боюнча кылмыш ишинин көлөмүн эске алганда сот жараяны бир топ убакытка созуларын айтышууда.

17-июлдагы соттук отурумда энергетика министринин (учурда «Улуттук энергохолдинг» компаниясы) мурдагы орун басары Райымбек Мамыров, убагында Максим Бакиев түзгөн ЦАРИИнин, башкача айтканда, Инвестициялар жана өнүгүү боюнча борбордук агенттиктин жетекчисинин орун басары болгон Учкунбек Ташбаев жана мурда ушул эле агенттикте иштеген Актилек Мусаева баш болгон адамдар күбө катары суралды.

Сотто прокурорлорду, айыпталуучулар жана анын жактоочуларын «Бишкек Жылуулук электр борборун модернизациялоо боюнча Кытайдын ТВЕА компаниясы менен түзүлгөн келишимди ким көзөмөлдөгөн? Насыянын шарттары Кыргызстан үчүн кандай болгон?» деген суроолор кызыктырды.

Азыркы тапта сотто мамлекеттик айыптоочу тараптын күбөлөрү көрсөтмө берип жатат. Алардын саны 90го жакын болсо, учурда 20га чукулу гана суралып бүттү. Айыпталуучулардын бири, мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун жактоочусу Замир Жоошев иш көлөмдүү болгондуктан сот узакка созулушу мүмкүн деп боолгойт.

Замир Жоошев.
Замир Жоошев.

«Биздин да күбөлөрдү суракка чакыруу боюнча сотко өтүнүч киргизгенбиз. Эгерде сот канааттандырса чакырат. Жумасына 12 күбө көрсөтмө бергенде деле айыптоочу тараптын күбөлөрү алты-жети жумада суралып бүтүшү мүмкүн. Күбөлөр суралып бүткөндөн кийин иштин материалдарын изилдөөгө өтөбүз. Бул бир ай же эки жумага созулушу мүмкүн. Азыр айтуу кыйын. Анткени иш көлөмдүү да. Андан кийин айыптоо тарап менен айыпталуучулардын да сөздөрү бар».

Свердлов райондук соту Жылуулук электр борборун модернизациялоо боюнча кылмыш ишин дүйшөмбү, шаршемби жана бейшемби күндөрү карап жатат. Шектүүлөрдүн адвокаттарынын айтымында, ар бир сот отурумунда үч-төрттөн күбө көрсөтмө берүүдө.

Өлкө тарыхында бир иш боюнча эң көп жогорку кызматтагы адамдар камакка алынып, 386 миллион доллар ири насыянын айланасында сөз болуп жаткан иш 60 томго жакындайт.

Аны Свердлов райондук сотунун судьясы Инара Гилязетдинова карап жатат.​

Жылуулук электр борборун модернизациялоо боюнча соттук отурум. 17-июль, 2019-жыл.
Жылуулук электр борборун модернизациялоо боюнча соттук отурум. 17-июль, 2019-жыл.

Дагы бир айыпталуучу, мурдагы энергетика министри, Жогорку Кеңештин депутаты Осмонбек Артыкбаевдин адвокаты Замирбек Базарбеков соттук иш тууралуу комментарий берип жатып, райондук соттун чечиминен кийинки инстанцияларды да эске салды.

«Күбөлөр суралып бүткөндөн кийин айыпкерлерди суракка алуу башталат. Баарына белгилүү болгондой сегиз айыпкер бар. Ал эми мындан аркы иштер райондук соттун чечимине жараша болот. Соттун өкүмүнө даттангандар болот. Шаардык сот, Жогорку сот деген бар».

Бул иш боюнча мурдагы премьер-министрлер Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев, мурдагы энергетика министри Осмонбек Артыкбаев, «Улуттук энергохолдинг» компаниясынын мурдагы төрагасы Айбек Калиев, анын ошол кездеги орун басары Жолдошбек Назаров, «Электр станциялары» ишканасынын мурдагы жетекчиси Салайдин Авазов жана ЖЭБди модернизациялоо долбоорунун мурдагы аткаруучу директору Темирлан Бримкулов камакта отурат. Мурдагы финансы министри Ольга Лаврова үй камагында. Аларга «Коррупция» жана «Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу» деген беренелер менен айып коюлууда. Абакта жаткан мурдагы жетекчилердин камакка алынганына бир жылдан ашты.

Сегиз айыпталуучунун баш-аягы 20га жакын жактоочусу бар. Мамлекеттик айыптоочу тараптан алты прокурор иштеп атат.

Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы, юрист Мукар Чолпонбаев шектүүлөр ишти кароону узартууга кызыкдар деген пикирде.

Мукар Чолпонбаев.
Мукар Чолпонбаев.

«Эгерде соттолуучулар көп болсо алар ишти чоюп, аны эскиртүүгө да аракет кылат. Азыр бул ишти узартууга ушундай аракеттер болуп жатканы көрүнүп турат. Анткени райондук соттун судьясы чыгарган бардык чечимдер боюнча улам кийинки инстанцияга арызданышып, ишти чоюп жатышканын байкап атабыз. Анткени мыйзамда ишти карап бүтүү боюнча чек коюлган эмес. Ошондуктан сот аны толук аягына чейин чыгарууга милдеттүү».

Жылуулук борбордун айланасындагы коррупциялык иште мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин да аты аталууда. Буга чейин Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) «бул ишке мурдагы президенттин байланышы бар» деп материалдар өзүнчө бөлүнүп алынганын жарыялаган.

Жылуулук борбор боюнча соттук отурумду фото жана видеого тартууга тыюу салынган. УКМКнын экономикалык кылмыштарга каршы күрөш бөлүмүнүн мурдагы башчысы Максат Мамытканов бул сот иши элде күмөн ой жаратпашы үчүн коомчулукка кенен маалымат берип туруу керектигин айтты.

Максат Мамытканов.
Максат Мамытканов.

«Сот бир тараптуу болуп калбаш үчүн айыпталуучулар менен алардын жактоочуларынын дооматтарын элге түшүнүктүү кылып жеткирүү керек. Прокуратуранын коюп жаткан күнөөсүн, адвокаттардын каршы пикирлерин так көрсөтсө элге жакшы болот эле. Ошондо кандай айыптоолор болуп жатат жана ага кандай далилдер бар баары аныкталып, кийин коомчулукта бул иш боюнча эч кандай суроо жаралбайт».

Жылуулук электр борборун модернизациялоо боюнча кылмыш иши 18-февралдан тарта сотто карала баштаган. Башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов мунун алдында Кытай насыясынан мамлекет 111 миллион доллар зыян тартканы тергөөдө аныкталганын билдирген. Бирок айыпталуучулар менен алардын жактоочулары келтирилген зыяндын суммасы кантип эсептелгени боюнча документтер жок экенин айтып келишет.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Солтон-Сарыдагы кырдаал

Солтон-Сарыдагы кырдаал
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Кыргыз-корей алакасын кызыткан сапар

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Түштүк Кореянын премьер-министри Ли Нак Ён.

Түштүк Кореянын премьер-министри Ли Нак Ёндун үч күндүк расмий сапары уланууда. Кыргызстандын эгемендик тарыхында Түштүк Кореянын өкмөт башчысы Кыргызстанга алгачкы жолу расмий сапар менен келди.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков бүгүн, 18-июлда Кыргызстанга расмий визит менен келген Түштүк Кореянын премьер-министри Ли Нак Ён менен жолугушту.

Президенттин маалымат кызматы билдиргендей, анда өлкөлөр ортосундагы эки тараптуу кызматташтыктын келечеги талкууланды.

Мамлекет башчы өлкөдөгү социалдык-экономикалык долбоорлорду ишке ашырууга көмөктөшүп жатканы үчүн Түштүк Кореяга ыраазычылык билдирип, Корея эл аралык кызматташтык боюнча агенттиктин (КОИКА) алгылыктуу ишмердигин белгиледи. Өткөн жылдары Кыргызстанга берилген гранттык жардамдын көлөмү 42 млн. долларды түзгөн.

Түштүк Кореянын премьер-министри Ли Нак Ён да өлкөлөр ортосунда дипломатиялык мамилелер түзүлгөндөн кийин Кыргызстанга расмий визит менен келген Түштүк Кореянын биринчи өкмөт башчысы экенин белгиледи.

“Бул визит кечиккен визит болуп калды. Бирок биз эки тараптуу мамилелердин өнүгүшүн тездетүү үчүн бардык аракетибизди жумшайбыз", - деп белгиледи Ли Нак Ён.

Ал Кыргызстанда жакынкы мезгилде билим берүү, административдик башкаруу жана айыл чарба технологияларын өнүктүрүү чөйрөлөрүндө суммасы 7 млн. долларлык жардам берүү пландары жөнүндө айтып берди.

"Түштүк Корея бизнес чөйрөсүнө үлгү"

Эки өлкөнүн премьер-министрлери Мухаммедкалый Абылгазиев менен Ли Нак Ён “Ала-Арча” мамлекеттик резиденциясында чакан чөйрөдө жолуккан учурда Кыргызстан жана Түштүк Корея кызматташтыгынын жаңы барагы ачылып жатканын белгилешти.

Абылгазиев Кыргызстан Түштүк Кореяны Азия мейкиндигинде өзүнүн жакын өнөктөштөрүнүн бири катары эсептей турганын, премьер-министрдин сапары кызматташтыкты жаңы баскычка көтөрүп жатканын айтты.

“Түштүк Кореянын Кыргызстанга алдыңкы технологияларды киргизүүсү жана пайдаланууга колдоо көрсөтүүсү менен президенттик жана парламенттик шайлоолор ачык-айкын, адилеттүү атаандаштыкта өттү. Бул өлкөдө демократиялык өзгөрүүлөрдүн жогорку деңгээлин көрсөттү”, - деди Абылгазиев.

Бишкек менен Сеулду экономика жакындатат
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Мындан сырткары ал Түштүк Корея Кыргызстандын бизнес чөйрөсүнө үлгү болуп жатканын кошумчалады.

Корей премьер-министри 1992-жылдан бери Кыргызстанга биринчи жолу келип жатканын, бул эки тараптуу кызматташууну өнүктүрүүгө шарт түзөрүн белгиледи. Кыргызстандын ШКУ жана ЕАЭБдин алкагында аймактык байланышты жакшыртууга кошкон салымын жогору баалады.

Кыргызстандын өкмөт башчысы Абылгазиев Бишкекке Республикалык жугуштуу оорулардын клиникалык ооруканасынын корпусун куруу боюнча макулдашууга кол коюларын журналисттерге билдирди.

"Бишкек шаарында 150 орундуу республикалык жугуштуу оорулардын клиникалык ооруканасынын корпусун куруу боюнча макулдашууга кол коймой болдук. Бул экономикалык өнүктүрүү жаатында Кореялык кызматташтык фонду тарабынан ишке ашырылат", - деди Абылгазиев.

Бишкек-Сеул каттамы

Кыргызстандын жана Түштүк Кореянын премьер-министрлери Бишкек – Сеул түз аба каттамын ачуу маселесин сүйлөштү. Бул тууралуу чакан жана кеңири форматтагы жолугушуудан соң өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев журналисттерге билдирди.

“Эки тараптуу кызматташуубузда транспорт тармагы да көңүл сыртында калган жок. Аба каттамы жөнүндө макулдашууга өзгөртүү киргизүү тууралуу протоколго кол койдук. Туристтик байланыштарды жандандыруу, маданий-гуманитардык тажрыйба алмашуу максатында Бишкек- Сеул түз аба каттамын ачуу маселесин жакшылап карап чыктык”.

Абылгазиев жылдан жылга Кореяга барууну каалаган кыргызстандыктардын, ошол эле маалда Түштүк Кореядан Кыргызстанга келген туристтердин да саны көбөйгөнүн кошумчалады. 2015-жылдан 2018-жылга чейин Түштүк Кореядан келгендердин саны эки эсе өсүп, жети миңден 14 миңге чейин көбөйгөн.

Үмүт жана ишенич чоң

Түштүк Кореянын премьер-министри Ли Нак Ёнду коштоп 50дөн ашуун кореялык компаниялардын өкүлдөрү келди. 17-июль күнү Кыргызстан менен Түштүк Кореянын өкмөт башчыларынын катышуусунда бизнес-форум өткөн. Ага эки тараптан жүздөн ашуун ишкана-компаниялардын өкүлдөрү катышкан. Анын алкагында эки документке кол коюлду.

Иш-чарада Мухамедкалый Абылгазиев Түштүк Корея Кыргызстан үчүн ар тараптуу өнүгүүнүн үлгүсү экенин билдирген:

«Түштүк Корея дүйнөдөгү өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн алдыңкы катарында турат. Кыргызстан Түштүк Кореяны Азия мейкиндигиндеги өзүнүн абдан жакын өнөктөштөрүнүн бири деп эсептейт. Бизнес-форумга Түштүк Кореянын өкмөт башчысы өзү катышып жатканы да эки өлкөнүн ишкерлигинин аралыгын бир кадамга жакындатып, бир тепкичке көтөрдү десек жаңылышпайм. Түштүк кореялык ишкерлерге биз Кыргызстанды санариптештирүү жаатына көңүл бурса деп сунуш кылат элек».

Бизнес-форумда белгиленгендей, Кыргызстанда Түштүк Кореянын миңден ашуун ишканасы бар.

Кыргызстандын Соода-өнөр жай палатасы тараткан маалыматка ылайык, 2018-жылы Кыргызстан менен Түштүк Кореянын ортосундагы соода жүгүртүүнүн көлөмү 30 млн. жакын долларды түзгөн.

Марат Шаршекеев.
Марат Шаршекеев.

Палатанын төрагасы Марат Шаршекеевдин «Азаттыкка» билдиргени боюнча, тараптар бул сумманы 100 млн. долларга чейин чыгарууну көздөп жатат.

«Бул жакка Түштүк Кореядан 120дан ашуун компаниянын өкүлдөрү келишти, - деди ал. - Эки күндүк форумда биз эки тараптуу жемиштүү келишимдерге кол коюлат деген үмүтүбүз бар. Түштүк кореялыктар биздин экологиялык жактан таза, органикалык азыктарыбызга кызыгат. Ушул 120 ишкананын жок дегенде жарымы келишим түзөт деген үмүттөбүз».

Марат Шаршекеевдин кошумчалаганы боюнча, 17-июлда эки келишимге кол коюлду, анын бири электробула өнүмүн чыгаруу боюнча болсо, экинчиси - түштүк кореялыктар Кыргызстанда медицинанын жетишкендиктерин пайдалануу менен заманбап курорт курууну көздөп жатышат.

Соодада гана эмес, илим-билимде да кызматташтык

Адистердин баамында Түштүк Корея Кыргызстан менен соода, айыл чарба, саламаттык сактоо, тоо-кен тармагы, туризм, маалыматтык технологиялар чөйрөсүндө жана башка тармактарда кызматташууга артыкчылык берет жана бул тармактарга инвестиция салып келе жатат.

Оштогу Технологиялык университетте ачылган Сежоң Хандак окуу борборунун башчысы Ким Бу Гилдин «Азаттыкка» бөлүшкөн пикири боюнча, Түштүк Корея Кыргызстанды өзүнүн маанилүү өнөктөшү катары көрөт жана бир катар тармактарга инвестиция жумшап келет. Анын ичинде билим берүү жана туризм тармагы да бар.

«Кыргызстан менен Түштүк Кореянын эки тараптуу кызматташтыгы экономикалык жактан гана эмес, маданий-гуманитардык, билим берүү жана саламаттык сактоо жаатында да өнүгөт, - деди ал. - Биздин окуу борборубузда окуган 500дөй студент корей тилин үйрөнөт. Каалоочулар жогорку билимин Түштүк Кореянын беделдүү жогорку окуу жайларынан уланта алат. Учурда биздин окуу борборунан билим алган 15 бала Сеул университетинде, Самбук жана башка университеттерде окуп жатат».

Адистер Түштүк Корея Кыргызстандын ар тараптуу өнүгүшүнө салым кошуп келе жатканын да белгилешүүдө.

Түштүк Кореянын Кыргызстандагы «Менин айылым» долбоору

Кыргыз өкмөтү жана Түштүк Кореянын KOIKA уюму биргелешип учурда Кыргызстандын Баткен, Ош жана Чүй облустарында «Менин айылым» аттуу долбоорду ишке ашырып жатат.

Долбоордун KOIKA тарабынан координатору Гүлзина Зикированын «Азаттыкка» анын максаты Кыргызстандын аймактарында элдин жашоосун жакшыртуу экенин билдирди:

«Долбоор быйыл февралда башталган, 2022-жылга чейин созулат. Биринчи жылы 30 айылдагы элге керектүү инфратүзүм: суу чыгаруу, жарыктандыруу, жол оңдоо сыяктуу иштерге жумшалат. Экинчи жылы биринчи жылдын жыйынтыгында жакшы жагынан өздөрүн көрсөтө алган 15 айылга айыл чарбасын өнүктүрүү жаатындагы долбоорго кирип, элдин кирешесин көтөрүүчү долбоорлорго акча алышат. Үчүнчү жылы 30 айылдын ичинен эң мыкты натыйжа көрсөткөн тогуз айыл калат да, алар чакан ишкерлик боюнча долбоорлорду ишке ашырат. Бул долбоорлор Түштүк Кореянын KOIKA уюму тарабынан каржыланат. Жыл сайын ар бир айылга 24-28 миң доллардан акча каражаты берилет».

Кореялыктар жаңылаган «Семетей»

Аймактар демекчи, түштүк кореялык ишкерлер Ош шаарындагы «Семетей» кинотеатрына 1 млн. доллар инвестиция салып, аны заманбап кинотеатр катары дээрлик кайрадан куруп чыгышкан.

Түштүк Кореянын премьер-министри Ли Нак Ёнду кыргыз өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев тосуп алды. 17-июль, 2019-жыл.
Түштүк Кореянын премьер-министри Ли Нак Ёнду кыргыз өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев тосуп алды. 17-июль, 2019-жыл.

​2016-жылы бул долбоор боюнча кыргыз өкмөтү менен кореялык ишкерлердин ортосунда келишим түзүлүп, кыргыз тарап корей ишкерлери кинотеатрга сарптаган инвестициясын чыгарып алмайынча ижара акысын албай турган болушкан. Бирок кинотеатр иштей баштагандан көп өтпөй өкмөт өкүлдөрү корейлерден айына 150 миң сом өлчөмүндө ижара акы доолай башташкан. Бул тууралуу «Семетей» кинотеатрынын менежери Медетбек Макенов «Азаттыкка» билдирди:

«Мамлекет тарабынан кепилдик жоктугунан улам көп учурда кореялык ишкерлер бул жакта иштерин баштай албай турат. Мисалы, биздин эле учурда мамлекет тарабынан берилген убада, кепилдиктер аткарылбай, эки тараптуу түзүлгөн келишим туруктуу болбой, өзгөрүүлөргө дуушар болуп жатканы терс таасирин тийгизүүдө. 2016-жылы «Семетей» кинотеатрын жаңылоодо «кореялык ишкерлер салган инвестициясын чыгарып алмайынча, тагыраагы он жылга чейин ижара акысын албайбыз» деп бийлик макулдук берген. Биз ай сайын 69 миң сом Соцфондго, дагы он миңдеген сом салык төлөгөнүбүзгө карабай, учурда Мамлекеттик мүлк фонду «ай сайын 150 миң сомдон ижара акысын төлөгүлө» деген талап коюп жатат».

Медетбек Макеновдун айтымында, Ошко жана башка облустарга инвестиция салып, бизнес курууну каалаган түштүк кореялык ишкерлердин көпчүлүгү расмий бийлик тарабынан берилген кепилдиктердин аткарылбаганынан жана түрдүү бюрократиялык тоскоолдуктардан улам максатын ишке ашырбай, кетип калышат.

Кыргызстан менен түштүк кореялык ишкерлердин бизнес-форуму 18-июлда да уланат. Форумду Кыргызстандын Соода-өнөр жай палатасы менен Түштүк Кореянын KOTRA уюму уюштурууда. Аталган уюм мамлекетке караштуу, чакан жана орто ишкерликти колдоо багытында 4% үстөк менен акчалай жардам берип, алардын тез арада ирденип кетишине көмөктөшүп келе жатканы менен белгилүү. Мындан тышкары ишкерлерге өндүргөн товарын чет жакка экспорттоого жол көрсөтүп келет.

KOTRAнын жылдык бюджети 6 млрд. доллар.

Быйыл 16-23-апрелде Түштүк Кореянын президенти Мун Чжэ Ин мамлекеттик сапар менен Борбор Азияны кыдырган. Анда миллиардаган долларлык келишимдерге кол коюлган. Бирок Мун Чжэ Ин Кыргызстан менен Тажикстанды кыйгап өткөн.

Түштүк Корея ички дүң өнүмүнүн көлөмү боюнча Орусиядан алдыда, дүйнөдө 11-орунда турат. Чыгыштагы эң бакубат үч өлкөнүн бири.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мыйзам жана түшүнүк: эмне күчүндө?

Мыйзам жана түшүнүк: эмне күчүндө?
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:08 0:00

Борбор Азияда медиа маселеси талкууда

Бишкек ушул күндөрү Борбор Азиядагы сөз эркиндигинин маселелери талкууланган борборго айланды.

Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ) уюштурган «Санариптик трансформация шартында маалымат каражаттарындагы эркиндик жана плюрализм» аттуу иш-чарага Борбор Азиянын бардык өлкөлөрүнөн жана Монголиядан 100дөн ашык журналист, медиа-эксперт катышууда.

Анын жүрүшүндө санариптик өзгөрүүлөр учурунда маалымат каражаттарынын ролу, ЕККУ кирген аймактагы ачык жана коопсуз Интернет айдыңын түзүү жана сөз эркиндигинин алдындагы чакырыктар жөнүндө талкуу жүрдү.

ЕККУнун маалымат каражаттарынын эркиндиги боюнча өкүлү Арлем Дезир Борбор Азиянын ар бир өлкөсүндө сөз эркиндигинин абалы ар башка экенин эске салганы менен жалпысынан бул багытта журналисттердин ишине чектөөлөр бар экенин айтты:

Арлем Дезир.
Арлем Дезир.

«Акыркы айларда мен бир нече жолу Борбор Азиядагы сөз эркиндиги боюнча маселе көтөрдүм. Алардын арасында айрым сайттарды чектөө, кыска мөөнөткө болсо да журналисттерди кармоо, ал гана эмес журналисттерге кол салган бир нече окуя болду. Борбор Азия өлкөлөрү ЕККУнун мүчөсү болуп саналат жана алар журналисттердин эркиндигин сактоого милдеттүү».

Дезир өз сөзүнө Түркмөнстандагы жапырт чектөөнү, Тажикстанда сайттардын чектелишин, Казакстандагы акыркы митингдер учурундагы журналисттердин кармалышын мисал келтирди.

ЕККУнун өкүлү Кыргызстандагы сөз эркиндигинин абалын салыштырмалуу жакшы деп баалаганы менен кийинки жылдары журналисттерге карата соттук доолор тынчсыздануу жаратканын билдирди. Ошондой эле Арлем Дезир учурда журналисттерге карата физикалык басым менен катар оозеки чабуул күчөгөнүн кошумчалады.

Эл аралык уюм өкүлүнүн мындай баасын конференциянын катышуучулары да ырастап, Борбор Азиядагы бийлик маалымат каражаттарын чектөөнүн ар кыл жолдорун ойлоп таап жатканын белгилешти.

Маселен, Тажикстанда чектөөгө алынган «Азия плюс» порталынын директору Зебо Тажибаева өз өлкөсүндө Интернетти чектөө күчөп баратканын билдирди:

Зебо Тажибаева.
Зебо Тажибаева.

«Тилекке каршы, Тажикстанда Интернет чектелгени аз келгенсип, дүйнөлүк желеге кирүүгө мүмкүнчүлүк берген VPNдер да жабылып жатат. Тажрыйбалуу колдонуучулар ар кыл программаларды көчүрүп алып, маалымат алууга мажбур. Дал ушундай кырдаалда бизге маалымат ички жана сырттагы окурмандар үчүн кыйынчылык менен жеткирүүгө туура келет».

«Азаттыктын» казак кызматынын журналисти Сания Тойкен болсо:

«Бийлик журналисттерге социалдык тармактарды кысымга алып же коркутуу менен эле басым жасабай калды. Мени бийликтин журналисттерди чектөөнүн ар кыл ыкмаларын ойлоп тапканы таң калтырат. Мисалы, учурда Казакстанда окуяны чагылдырып жаткан журналисттин камерасын кол чатыр менен жаап, ишине тоскоол кылуу модага айланды», - деп Казакстандагы абалды сүрөттөдү.

Жыйынга катышкан Кыргызстандын расмий бийлик өкүлдөрү өлкөдөгү сөз эркиндигинин абалын жетишкендиктердин бири катары баалап, бирок интернет технологиялардын өнүгүшү менен бир катар маселелер түйшөлтө баштаганын билдиришүүдө.

Маселен, маданият жана маалымат министри Азамат Жаманкулов азыркы кезде маалымат каражаттарынын фейк маалыматтарды таратышы көйгөйгө айланганын билдирди:

Азамат Жамангулов.
Азамат Жамангулов.

«Технологиянын эволюциясы маалыматты жеткирүүнүн жана кабыл алуунун жаңы ыкмаларын жаратты. Мындай жагдай «фейк ньюс», «чындыктан кийин» деген түшүнүктөрдү пайда кылды. Бул заманбап медиа жана маалыматты кабыл алуунун жыйынтыгы деп айтсак болот».

Бул багытта министр журналисттерди каралаган ар кыл троллдордун топтору иштеп жатканын кошумчалады.

Министрдин мындай баасы акыркы күндөрү бажыдагы коррупция боюнча журналисттик иликтөөгө байланыштуу талкуулар күчөгөн учурга туш келди. Өлкөдөгү фактчект порталы бул иликтөөгө каршы жазылган Интернеттеги комментарийлердин 80 пайыздан ашыгы фейк же жалган колдонуучулар экенин жазып чыккан эле.

ЕККУ ушундай конференцияны жыл сайын Борбор Азиянын түрдүү мамлекеттеринде уюштуруп келет. Былтыр ал Казакстандын баш калаасы Нурсултанда өткөн.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Зардалыдагы өмүр көпүрөсү

Жаңы курулган көпүрө. Зардалы, Баткен.

Зардалы жана Кара-Бак айылынын тургундары 2016-жылы сел алып кеткен көпүрөнүн ордуна ашар жолу менен жаңысын курушту.

Көпүрөнүн ачылышы 13-июлда болду. Көпүрөнүн курулушуна керектүү материалдарды Зардалынын тургундары жөө-жалаңдап эшек менен ташып, көпүрөгө жеткиришкен.

Эки жолдун бири кымбат, экинчиси кууш

Баткен облусунун борборунан Зардалы айылына чейин 130 чакырым жол жүрүү керек. Зардалыга эки жол барат. Бири - бийик тоолорду аралап өткөн машине жолу. Ал үч-төрт ай гана ачык болот. Анүстүнө жол кире кымбат. Айылдан Баткенге бара турган киши 500 сом төлөшү керек.

Ушундан улам Зардалынын жашоочулары көбүнчө жар бойлоп кеткен жалгыз аяк жол менен каттоого аргасыз. Бул жолдо жүктү эшек менен гана алып өтүүгө болот.

Жаңы курулган көпүрөгө керектүү материалдарды жалаң ушул жаныбар ташып, жергиликтүү жаштар кол күчү менен курган.

Зардалы, Баткен.
Зардалы, Баткен.

"Бул жерде 2008-жылы көпүрө курулган, жети жыл чыдады. 2016-жылы катуу сел жүргөндө, аны алып кеткен. Ошондон кийин көпүрөнү калыбына келтирүү ишин ошо кездеги өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Бороновдун көмөгү менен кайра баштаганбыз. Курулуш материалдарын автоунаа жол менен айылга жеткирип, калганын бул жакка чейин эшек менен ташып, арматураларын балдар өздөрү көтөрүп келип жүрүп салышты. Ушундай ашар жолу менен жалпысынан жети көпүрө курдук", - деди көпүрөнү куруу демилгесин көтөргөндөрдүн бири Урайым Дильшатов.

Көп түкүрсө көл болот

Көпүрө курулуп жатканда Кара-Бак айылынын миграцияда жүргөн тургундары акчалай жардам көрсөткөн.

Алардан келген акчанын тийиштүү иштерге сарпталышына Абдулашим Мусаев көзөмөлдүк кылган:

Зардалыдагы жалгыз аяк жол.
Зардалыдагы жалгыз аяк жол.

"Көпүрөнү сел алып кеткенден кийин, бийликтен 600 миң сомдой акча бөлдүрүп, курулуш материалдарын алганбыз. Көпүрөнүн курулушун 1960-жылы туулгандардан тартып, 2001-жылга чейинки туулган балдар жүргүздү. Цементтен тартып, темир-тезекке чейин жөө ташыды. Алардын жеткирген жол акысын, тамак-ашын, союшун жана башка керектүү нерселерин мен жиберип жаттым. Алардын баарына сыртта иштеп жүргөн мекендештерден келген акчаны сарптаганбыз. Кыскача айтканда, мен аларга кассир болгом. Банктан акчаны менин атыма которушчу, мен аларга акчанын кайда, эмнеге сарпталганы тууралуу маалымат-отчет берип турдум".

Көпүрөнүн курулуш материалдарына Өзгөчө кырдаалдар министрлиги 150 миң сом берген.

Зардалы, Баткен.
Зардалы, Баткен.

​Баткен районунун акиминин орун басары Таалайбек Ибрагимовдун «Азаттыкка» билдиргени боюнча, көпүрөнүн курулушуна баш-аягы 3 млн. сомдук каражат сарпталган.

"Көпүрө бузулгандан кийин биз аны калыбына келтирүү боюнча Өзгөчө кырдаалдар министрлигине кайрылганбыз. Алар бизге көпүрөнүн курулушуна керектүү материалдарды алып беришти. Жалпысынан 1,5 млн. сомдук курулуш материалдары кеткен. Мындан тышкары жергиликтүү элдин күчү менен ашар жолунда көпүрө курулуп бүттү", - деди акимдин орун басары.

Зардалы жолундагы көпүрөгө аны бирден темирди кураштырып ширетип чыккан уста Урайым Саркаровдун аты берилген.

Тоо кыркасында жайгашкан кооптуу чыйыр жол менен жайында элдин малы жайлоого айдалат. Керектүү буюм-тайымдарды ат же эшек менен ташыйт.

Зардалы айылынын аты коомчулукка Баткен окуясынан кийин кеңири таанылган.

1999-жылы 30-июлдан 31-июлга караган түнү Өзбекстан ислам кыймылынын жоочулары Кыргызстандын чек арасын мыйзамсыз басып кирип, Зардалыны ээлеп алган. Кыргыз армиясы бул жылы ондогон аскеринен айрылган, андан тышкары жергиликтүү тургундар да запкы тарткан. Бул окуя мурда Ош облусунун курамына кирген Баткен районунун облус статусун алышына шарт түзгөн.

"Азаттыктын" архиви: Үмүтүн үзбөгөн Зардалы. 2016-жыл

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкекте кафе жана сулуулук салону өрттөндү

Бишкекте кафе жана сулуулук салону өрттөндү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

«Ашардын» мааракеси үчүн ашарга!

"Ашар" сүзүлдү, бирок үзүлгөн жок
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:47 0:00

Мындан 30 жыл илгери, 1989-жылдын 15-июлунда «Ашар» уюмун негиздөө максатында жыйын болгон. «Ашар» уюмунун мааракеси тууралуу тарыхчынын блогу.

«Ашар» коомдук бирикмеси кайра куруу доорунда Кыргызстанда кубаттуу элдик кыймылдардын кабарын таркаткан бороон кабарчысы болгон.

Бул уюмду сөз кылганда жалаң гана «Ашар» козголушу тууралуу эмес, максат-мүдөөсү аныкына шайкеш болуп, удаа уюштурулган «Үй куруучулар кыймылы», «Бишкек» жана башка бардык коомдук бирикмелердин тарыхын да камтуу абзел.

Батышта да айрым доорлордо «жер тилкесин же бош имаратты басып алуучулар» (англисче «сквоттер») социалдык кыймыл түрү катары орун алып келди, азыр да кээ бир өлкөлөрдө мындай кыймыл катталып келет.

Бирок «ашарчылар» өздөрүн «жерди басып алуучу», «баскынчы» катары айыптагандарга айыгыша каршы турушкан, анткени алар өз ата журтунда эле социалдык маселелери чечилбестен, обочодо кала берген тагдырына каршы чыгып өз укуктары үчүн күрөшкөн.

Бишкек (ал кездеги Фрунзе) шаарындагы Жеңиш аянты. 1-апрель, 1987-жыл.
Бишкек (ал кездеги Фрунзе) шаарындагы Жеңиш аянты. 1-апрель, 1987-жыл.

Ал кездеги коммунисттик режим да Кыргызстанга сырттан келген адистерге тез арада батир берип, ал эми 40-50 жылдан бери Бишкекте батирлерди ижарага алып жашаган өз жарандарынын көйгөйлөрүн көңүлдөн чыгарып келчү. Албетте, бюрократтык кубаттуу машиненин бир аспабын чоюп же киши салып, паралап же кайсы бир ак жолтой кырдаалга кабылып батирге жеткендер деле болгон. Бирок алардын саны деңиз тамчысындай эле сейрек болчу.

Бишкекте жашап, ишкананын бир бөлмөлүү батиринде небересин үйлөнткөнгө чейин үч муундун өкүлүн батырып аргасыз байырлап келген далай кишилерди өзүбүз деле көрдүк. Алар таптакыр батири жок, улам бир көчөнү кыдырып батир издеп, кээде эптеп оңдоп-түздөлгөн тоокканага деле байырлоого даяр турган башка жердештерине салыштырмалуу «жыргап» жашагандай сезилчү, анткени алар өз бөлмөсүнө өзү кожоюн эле.

Анан «жерге катталуу» (орусча «прописка») деген нерсе да жасалма кыйнаган жагдай эле. Ушул «катталуунун» айынан далай киши көрүнгөн жерге пара сунуп жүрчү. Каттоосу жок киши борбор шаарда же башка шаарда иштей алчу эмес. Ал эми айыл-кыштактар улам көбөйгөн бала-чаканын баарын батыра албай калганы түшүнүктүү.

Бул жагдайлар жергиликтүү калайыктын оторчулукка каршы маанайын акырындап күчөтө берди.

«Ашар» жана башка ага шериктеш коомдук кыймылдар жана уюмдар ушундай маанайдагы кишилердин жер тилкесин каратып алуу жана ал жерлерди мыйзамдаштыруу үчүн уюмдашып аракеттенүү түрү болду.

Жыпар Жекше.
Жыпар Жекше.

Бирин-серин кишилер да элди ойготушу мүмкүн, а бирок ушундай кубаттуу кыймыл элди жөн гана ойготпостон, бул кыймылга жигердүү катышуу мүмкүнчүлүгүн да ачып берди.

«Ашар» кыймылына өз батири барлар да катышты, анткени алардын чакан батирине айыл-кыштактан келген жакындары толуп алгандыгынан башка да бир жагдай бар эле: ал – улам эрезеге жеткен уул-кыздарын кенен-кесири жайгаштыруу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу болчу.

Айрымдар «ашарчылар» жалаң гана кыргыздар болгон деп жаңылышат, анткени алардын арасында жер тилкесин каратып алган орус жана башка жергиликтүү улуттардын өкүлдөрү деле жүрдү. Бирок албетте, «Ашар» сыяктуу уюмдарды колдогон калайыктын басымдуу бөлүгүн кыргыздар түздү.

Ракыя Жусупова.
Ракыя Жусупова.

Эми «Ашар» козголушунун 30 жылдыгына арналган илимий жана коомдук жыйындарды күзүндө өткөрүү тууралуу сунуштар Интернеттин коомдук тармактарында байма-бай айтылууда.

Бул кыймылга жетекчи катары да, жигердүү мүчө катары да катышкан бардык замандаштарыбыз өздөрүнүн жекече байкоолору жана салымдары тууралуу Интернетте эскерүүлөрүнөн бөлүшсө сонун болор эле.

«Ашарчылар» менен «КДКчылардын» жыйыны. 21-январь, 1991-жыл.
«Ашарчылар» менен «КДКчылардын» жыйыны. 21-январь, 1991-жыл.

Айрым «ашарчылардын» көзү өттү, аларды да татыктуу эскере кетиш керек.

Пикирибизде, «Ашардын» тарыхында кандайдыр-бир салым кошкондордун бардыгы, асыресе, сүрөтчү жана коомдук ишмер Жыпар Жекше (кийин ал «Кыргызстан» демократиялык кыймылы ыдырай баштаганда, өзүнчө КДК партиясын негиздеген), журналист жана ишкер Жумагазы Усупов (Чоң Аюу), публицисттер Сапар Мурзакул, Сабыр Муканбетов, ишкер Ракыя Жусупова (биз Ракыйла дечүбүз), ишкер Жанаалы Шабдрай Зергер, педагог Адылбек Кожобаев (ал өз учурунда «Ашарды» бийлик менен элдештирүү аркылуу жер маселесин тынч чечүү усулун колдонду), коомдук ишмер Эмил Каптагаев, ж.б. замандаштарыбыз канчалык көп эскерүү жазса, ошол учурдун жалпы сүрөтүн калыбына келтириш үчүн ошончолук көп боёкко ээ болобуз.

Жанаалы Шабдрай Зергер. 20-май, 2009-жыл.
Жанаалы Шабдрай Зергер. 20-май, 2009-жыл.

Ошондо «Ашарга» жана башка жер кестирүү кыймылдарына каршы күрөшкөн далай аткаминерлер кийин демократ болушту, алардын да ымандай сырын угуу керек. Себеби «Ашар» далай эскичил коммунисттердин да көзүн ачкан, алардын бир далайы кийин партбилетин же комсомолдук билетин ыргытып, КДК сыяктуу демократиячыл кыймылдарга кошулуп кеткен.

«Ашардын» 30 жылдыгын өткөрүүдө азыркы бийликтин да аткарчу тиешелүү ролу бар. Президенттик аппаратка караштуу «Мурас» фонду да четте калбайт деп ишенебиз.

(2015-жылы дал ушул фонд башка ыктыярдуу уюмдар жана жарандар менен шериктешип, КДКнын 25 жылдыгына арналган коомдук жыйын өткөрүп, атайын жыйнак чыгарган. Президенттик аппараттын ал кездеги жооптуу кызматкери Мира Карыбаева да бул жыйынды уюштурууга чоң көмөк көрсөткөн).

«Ашар» тууралуу мурдагы КГБнын архивинен жана башка архивдердин көмүскөдө калган жыйнактарынан да фото, аудио, видео маалыматтар алуу абзел. Калайыкта ал кезде азыркыдай уюкфондор, окуяны түз эле Интернет аркылуу дүйнөгө жайылтуу мүмкүнчүлүгү жок болчу. Бирок алардын кыймылын келечекте жазалоо үчүн колдонуу максатында чагылдырган кубаттуу мекемелер тымызын иштеп жатышкан.

Эгемендик доорунда, Кыргызстан демократиялуу түзүлүшкө карай улам илгерилеген сайын, өлкө өзүнүн демократиялык жолдогу күрөшкерлеринин тарыхын ого бетер даана иликтеп, алардын тарыхый салымын баркташы зарыл экендигин эч ким четке какпайт.

Ошондуктан «Ашардын» мааракеси да - кары-жашты, ар кыл саясий күчтөрдү, карапайым кишилер менен бийликтегилерди ынтымакка, бабалар баскан изди аздектеп үйрөнүүчү ашарга чакырган бир удул.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Текебаевдин создуккан иши

Өмүрбек Текебаевди колдоо митинги.

“Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев менен анын партиялашы Дүйшөнкул Чотоновдун адвокаттарынын жаңы жагдайларга байланышкан арызын кароону Жогорку сот 21-августка жылдырды.

Аталган сот процессинде адилеттүүлүк сакталып жатабы же саясий боёгу көп болдубу? Саясий шылтоосу көп сот процесстери азыркы бийликтин тушунда да уланып жатабы, дегеле Кыргызстанда сот канткенде эркин боло алат? Бул суроолорго “Арай көз чарай” берүүбүздөн жооп издейбиз.

Талкууга УКМК төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкулов, Текебаевдин адвокаты Таалайгүл Токтакунова жана юрист Ахунбай Кошой катышты.

“Азаттык”: Таалайгүл айым, Текебаев менен Чотоновдун Жогорку соттогу иши эмне себептен августун 21ине жылып калды? Ага эмне негиз болду, биз аны мыйзамдуу десек болобу?

Таалайгүл Токтакунова.
Таалайгүл Токтакунова.

Таалайгүл Токтакунова: Бул иш боюнча арыз менен Бишкек шаарынын Биринчи май райондук сотуна 23-майда кайрылганбыз, 25-майда иш Жогорку соттун отурумуна келген.

Мыйзам боюнча мындай иштер эки ай ичинде каралышы керек, жалпы талап ошондой. Дагы бир айдан узак убакытка, 21-августка жылдыруу бир дагы мыйзамда жок.

Биз “эмне үчүн жылдырып жатасыңар?” десек, “иштин көлөмү өтө чоң, бардык материалдарды кылдат карап чыгышыбыз керек” дешти. Мыйзам боюнча ошол биз арыз берген күндөн тарта эки ай ичинде алар бардык иштер менен таанышып, окуп-талдап бүтүп, чечим чыгышы керек эле. Бирок андай болгон жок. Бул көрүнүштү кыйноо, бир чети шылдыңдоо десек болот.

Биз, адвокаттар мурда жаңы кодекстердин, мыйзамдардын негизинде жаңы ачылган жагдайлар деп арыз бергенбиз. Текебаевге тиешелүү иш эки эле том, аны менен эки ай ичинде таанышып койбогондору кызык болуп жатпайбы. Убакыт жоктугуна шылташты. Текебаевди камакка алышканда эки айда тергөө жүрүп, алты айдын ичинде бардык соттук инстанциялар ишти карап, өкүм чыгарып беришкен.

“Азаттык”: Марат мырза, Жогорку сотто ишти кайра кароодо мыйзамга караганда коомдук пикирдин таасири күч деген маалыматтарды угуп калабыз. Текебаев менен Чотоновду чыгаруу үчүн айрым эл аралык уюмдар, жарандык коомдун өкүлдөрү, “Ата Мекен” партиясынын мүчөлөрү сотко басым жасап жатат деген пикирлер айтылууда.

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

Марат Иманкулов: Бул иште коомдук пикирдин да таасири бар. Анткени Текебаев, Жапаров жана коомдо резонанс туудурган Бишкек ЖЭБинин оңдолушу боюнча, мурдагы президент Атамбаевге байланыштуу жагдайлар ж.б. бир топ иштер коомчулуктун көз кырында.

Иштин жүрүшүнө, бүтүшүнө коомчулук күн сайын кулак салып, күтүп жатат. Бирок коомчулуктун басымы менен эле соттук териштирүүлөр болуп жатат дегенге кошулбайм. Биз мыйзамды сыйлаган, мыйзамды аткарган мамлекет куруп жатабыз.

Текебаевди камап, иш козгогондо эле мыйзамсыз болуп жатканын айтып чыккам. Сотко талаш туудурбай турган далилдер менен барыш керек. Ал үчүн тергөө жакшы иштеши керек болчу. Акчанын өзү предмет катары көрсөтүлдүбү, кайдан, качан, ким алып келген? Миллион доллар аз акча эмес да? Бардык соттук инстанцияларда ушул ж.б. суроолордун бирине да жооп, далил табылган жок.

Мен Текебаевдин жактоочусу, партиялашы эмесмин, жакындан тааныбайм. Буга чейин мен ал кишинин саясий позициясына, кадамдарына, жасаган иштерине каршы чыгып келгем. Текебаев жазган азыркы Конституциянын көп жерине каршымын, "аны өзгөртүү керек" деген позицияны карманам.

Ошентсе да “Платон менин досум, бирок чындык баарынан кымбат” деген Аристотелдин сөзүндөй, чындыкка гана таянган мыйзам иштеши керек.

“Азаттык”: Ахунбай мырза, Текебаевдин иши боюнча сот процессинин создугуп келишин жеке адамдык факторлорго байланыштуу карагандар бар. Бир кезде азыркы президент Жээнбеков менен андагы депутат Текебаевдин парламенттеги кайым айтышы себеп болуп жатат дегендер бар...

Ахунбай Кошой.
Ахунбай Кошой.

Ахунбай Кошой: Акыркы чейрек кылымда биздин соттордо укуктук аң-сезим, мыйзам так иштеген тажрыйба болбой калды. Ошондон улам сот иштерин кароодо жеке адамдык факторлор таасир бериши мүмкүн. Азыркы соттор жогорку бийликтин кабак-кашына карап турат.

Мурдагы бийлик учурунда бирөө “Ак үйдөгү Нарынбаевсиз бир дагы иштин үтүр, чекитин кое албайм” деген. Азыркы соттордо “эгер Текебаевди актап жиберсем, эртең кызматыман айрылам же кылмыш иши ачылып калбайбы” деген чочулоо бар. Жогору жакты карап элеңдеп турат. Ошондон улам соттордо укуктук аң-сезим жок, тескерисинче жеке кызыкчылыгын көздөгөн сактануу, коргонуу сезими күчтүү деп айтаар элем…

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден көрүңүз)

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков Атамбаевдин гана барагын окуйт

Коллаж «макала ушул сүрөттөгү саясатчыларга гана таандык» деген ойду түшүндүрбөйт.

Социалдык тармактардагы фейктер глобалдык маселеге айланып турса да, кыргыз саясатчыларынын көбү баракчаларын верификациядан өткөрө элек.

Кыргыз өкмөтү «мамлекетти санариптештиребиз» дегени менен бийлик башындагылардын өздөрүнүн Интернеттеги аккаунттары кибер чабуулдардан корголгон эмес. Кыргызстандагы «Медиа өнүктүрүү борборунун» изилдөөсү ушундай жыйынтыктарды берди.

Кыргыз саясатчыларынын Интернеттеги аккаунттарынын коопсуздугу жөнүндө «Азаттык» радиосу 2018-жылдын августунда иликтөө жүргүзгөн. Андан бери өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиевдин «Инстаграмдагы» баракчасы верификациядан өтүп, расмий макамда иштей баштады, башкалардын аккаунттарында өзгөрүү жок.

Баракчаларга байкоо

Кыргыз аткаминерлери дүйнөлүк тенденциядан артта калбай, «Фейсбук», «Инстаграм», «Твиттер» баракчаларын ачып, иштетип келатышат. «Одноклассники», «ВКонтакте» өңдүү желелерди көп колдоно беришпейт. «Медиа өнүктүрүү борборунун» изилдөөсүнө караганда, кыргызстандык аткаминерлер баракчаларын расмий каттоодон өткөрүү жаатында чет элдик саясатчылардан ат чабым артта.

Адегенде эле президент Сооронбай Жээнбековдун аккаунттарына баш багалы.

Издөө функциясына мамлекет башчынын аты-жөнүн жазсаңыз, бир канча профил чыгат. Алардын кайсынысы чындап президентке таандык экенин билиш кыйын. Анткени атайын макам алынган эмес. Адатта расмий баракчалар верификациядан өтүп, көк түстөгү тырмакча менен белгилениши керек.

«Медиа өнүктүрүү борборунун» изилдөөсүнө жана журналисттик талдообуздун жыйынтыгына ылайык, мамлекет башчынын аккаунттарына төмөнкүчө тыянак чыгардык.

Социалдык тармакты пайдаланып жүргөндөр дароо эле «Жээнбековдун аккаунтун адистер гана иштетип, өзү дээрлик карабайт» деген ойго келет. Анткени ал расмий жолугушуулардагы, жыйындардагы сүрөттөр жана маалыматтар менен толтурулган. Карапайым элге жакын фото жана видеолор чанда эле кездешет. Окурмандар менен баарлашуу жок.

«Инстаграмдагы» @sooronbai_zheenbekov_official деген баракчанын аталышы гана расмий болбосо, верификациядан өткөн эмес. Чындап өлкө башчынын профили экени суроо жараткан аккаунтка 2019-жылдын июль айындагы эсеп менен алганда, 227 миң адам жазылган. Ал эми өзү болсо басма сөз катчысы Толгонай Стамалиеваныкы жана мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдики деген аккаунттарды гана окуйт.

Жээнбековдун «Фейсбуктагы» баракчасына 28 миңге жакын адам катталган. Бирок анын да верификациясы жок. Коопсуздук чаралары корголгон эмес.

Дүйнө лидерлери «Твиттерде» билдирүү жасап, кай бир окуяларга пикирин ушул платформада жайылтып келаткан заманда Кыргызстандын мамлекет башчысы «Твиттерден» баракча ачууну ойлоно да элек окшойт.

Бул маселеге байланыштуу президенттин басма сөз катчысына кайрылганыбызда, «мамлекет башчынын социалдык тармактагы барактарын басма сөз кызматы жүргүзөт, верификациядан өткөрүүгө аракет кылып жатабыз» деген жооп алдык. Бир жыл мурунку жооп деле ушундай болчу.

Президенттик аппаратта иштеген, атын атагысы келбеген адис «Азаттык» радиосуна билдиргендей, бир жолу Жээнбековдун «Инстаграмдагы» баракчасына кибер чабуул уюштурулуп, адистер анын алдын алууга жетишип калган.

Президенттин баскан-турганы тартылган видеолорду, фотолорду жеке сүрөтчүсү Султан Досалиев Интернетке өзүнүн профилине чыгарып турат. Журналисттик этикадан улам маалымат каражаттары ал сүрөттөрдү жарыялаш үчүн Жээнбековдун басма сөз кызматына кайрылып, уруксат сурап коюшу зарыл. Анткени президенттин жеке сүрөтчүсүнүн аккаунту да верификациядан өткөн эмес. Бирок журналисттер «Досалиевдин өзүнүн баракчасы» деген ишенимге таянып, басма сөз кызматына кайрылып отурушпайт, колго илинген сүрөттү колдоно беришет.

«Азаттык» 2018-жылы августта бийлик башындагылардын аккаунттарынын коопсуздугу жөнүндө макала жарыялагандан соң премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиевдин «Инстаграмдагы» аккаунтуна, «Фейсбуктагы» «Кыргыз өкмөтү» деген баракчага расмий макам алынган. Буга «Азаттык» себепчи болгон деп айта албайбыз, бирок ал верификация ошол макала жарыялангандан кийинки учурга дал келет.

Баракчалардын өзүнө келсек, андагы фото жана видеолордун басымдуу бөлүгү расмий жолугушууларга, жыйындарга, иш сапарларына байланышкан. Ошондуктан мындай мазмун окурманды зериктирбесе, кызыктырары күмөн. Эл менен суроо-жооп өңдүү байланыш байкалбайт.

Өкмөт башчынын «Инстаграмдагы» @.abylgaziev_official деген аккаунтуна 2019-жылдын июль айындагы эсеп менен алганда, 31 миңден ашуун адам жазылган. «Фейсбукта» премьердин ишмердигин чагылдырган «Кыргыз өкмөтү» деген баракчага көз салып отургандар 12 миңге чамалайт. Өкмөт башчынын «Инстаграмда» эки гана аккаунтка жазылган. Бири президент Сооронбай Жээнбековдун ишмердигин чагылдырган, экинчиси белгисиз «kzt» деген жабык баракча.

«Медиа өнүктүрүү борборунун» изилдөөсүндөгү маалыматтар.
«Медиа өнүктүрүү борборунун» изилдөөсүндөгү маалыматтар.

Абылгазиев башка өлкөлөрдөгү саясатчылардын, премьер-министрлердин аккаунттарына катталган эмес. Сыягы, премьер-министрди чет элдик кызматташтарынын иши кызыктырбайт. Ошондуктанбы, айтор, баракчасы Канаданын, Армениянын премьер-министрлериникиндей жандуу да, кызыктуу да эмес, супсак расмий маалыматтар толтура.

Жогорку Кеңештин төрагасы Дастанбек Жумабеков социалдык тармактарда дээрлик көрүнбөйт. «Фейсбукта» «Дастанбек Жумабеков» деген баракча бар. Бирок верификациясы жок болгондуктан, ал спикерге таандыкпы же башка бирөө ачып койгонбу, айтыш кыйын. Парламенттин жыйындарынан тартылган видеолор жүктөлүп турат. Андай видеолордун акыркысы 2019-жылдын 19-январында жарыяланган. Баракчага 1200дөн көбүрөөк киши жазылган.

Парламенттин ишин «Фейсбукта» жана «Инстаграмда» чагылдырган «Жогорку Кеңеш» деген баракчалардын да верификациясы жок.

Президенттик аппараттын да, өкмөттүн да, парламенттин да басма сөз катчыларынын аккаунттары верификациядан өткөн эмес. Алыска барбайлы, Кыргызстандын бийлигинин басма сөз катчылары бул жагынан коңшу Өзбекстандын бийлигинин басма сөз катчыларынан артта калган.

Бишкек мэриясынын баракчалары калк менен баарлашуу, маалымат таратуу жагынан кыйла жандуу. Бирок алардын да верификациясы жок.

«Желедеги» депутаттар

Парламенттеги фракция лидерлеринин деле социалдык тармактарда баракчалары бар. Көбү өзүнүн саясий ишмердигин, жасаган жумуштарын жарыялайт. Билдирүүлөрдү жасашат. Бирок верификация жок болгондуктан чын эле алардын реалдуу аккаунттарыбы же башкабы, айта албайбыз.

Интернет желеде эл менен пикир алмашып, жарандардын суроолоруна жооп бергендери саналуу эле. Алардын катарын парламенттен Айнуру Алтыбаева, Аида Касымалиева, Дастан Бекешов, Жанарбек Акаев, Алмамбет Шыкмаматов, Аида Исмаилова, Исхак Пирматов, Элвира Сурабалдиева, Жылдыз Мусабекова, Исхак Масалиев, Бишкек шаардык кеңешинин төрагасы Жаныбек Абиров өңдүү депутаттар толуктайт. Булардын арасынан Элвира Сурабалдиеванын гана «Фейсбуктагы» аккаунту расмий каттоодон өткөн. Депутат Бакыт Төрөбаев "Инстаграмдагы" баракчасына верификация алган.

«Медиа өнүктүрүү борборунун» изилдөөсүндөгү маалыматтар.
«Медиа өнүктүрүү борборунун» изилдөөсүндөгү маалыматтар.

Бул депутаттардын бир канчасына кайрылып, «верификация алууга аракет кылып жатабыз» деген окшош жоопторду алдык.

Кыргыз дипломаттарынан Британиядагы элчи Эдил Байсалов «Твиттердеги» аккаунтун верификациядан өткөргөн. АКШдагы мурдагы элчи Кадыр Токтогулов бардык платформадагы баракчаларына расмий макам алган.

Мурдагы президенттердин да аккаунттарын издедик, бирок верификациядан өткөн профилдерин таба албадык. Экс-премьер-министрлерден Өмүрбек Бабановдун «Фейсбуктагы», Темир Сариевдин «Твиттердеги» барактарында расмий макам бар.

Тышкы иштер министрлиги «Фейсбуктагы» баракчасы верификациядан өткөргөн. Башка министрликтердин жана министрлердин баракчаларынан андай белгини көрбөдүк. Саясий партиялар да баракчаларды ачып, ишмердигин Интернетте жайылтып, үгүт иштерин да жүргүзүп жатканы менен эч кимисинде верификация жок.

Чет элдик лидерлердин үлгүсү

Верификация эмне үчүн маанилүү? Бул суроого жооп берүү үчүн башка мамлекеттердеги саясатчылардын социалдык тармактагы аккаунттарына сереп салалы.

Көпчүлүк өлкөлөрдүн лидерлери социалдык түйүндөрдү эл менен баарлашуу, жасаган иши тууралуу отчет берүү, өз саясатын жайылтуу үчүн колдонуп жүрүшөт.

Мисалы, АКШнын президенти Дональд Трамп «Твиттердеги» баракчасына күн сайын бир канча билдирүү жазат. Аны журналисттер маалымат катары илип алган учурлары же эл аралык деңгээлдеги талкууларга себеп болгондору арбын.

Канаданын премьер-министри Жастин Трюдо, Украинанын президенти Владимир Зеленский болсо жасаган ишин «Инстаграмда», «Фейсбукта» фото жана видео түрүндө чыгарып, отчет беришет. Расмий сүрөт, видеолордон тышкары, көбүрөөк эл менен аралашып жүргөн учурларын жайылтышат.

Армениянын өкмөт башчысы Никол Пашинян «Фейсбуктан» түз байланышка чыгып, элдин арыз-муңун угуп турат. Жапониянын премьер-министри Синдзо Абэ да «Инстаграмда» активдүү. Баарынын баракчалары верификациядан өткөрүлүп, коопсуздугу корголгон. Алардын аккаунттарына баш баккан кишилер баракчанын ээлери чын эле ошол саясатчылар өздөрү экенин сезишет.

Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдогандын саясаты да социалдык тармактарда кеңири жайылтылып келатат.

Орусиянын, Индиянын өкмөт башчылары, Ирандын президенти, тышкы иштер министри жана башкалар социалдык тармактарда расмий каттоодон өткөн баракчаларды колдонушат. «Өзүнүн аккаунтубу же жасалмабы?» деп шек санабайсыз.

Өзбекстандын мамлекет башчысы Шавкат Мирзиёевдин "Инстаграмда" верификациядан өткөн эки аккаунту бар. Бири мекендештери үчүн өзбекче, экинчиси чет элдиктер үчүн англисче маалыматтарды, сүрөт, видеолорду жарыялап турат.

Социалдык түйүндөргө карата кенебестик мамиле казак, тажик жана түркмөн бийлик өкүлдөрүндө кездешет. Алардын расмий макам ыйгарылган баракчаларын издеп таба албадык.

Адистердин кеңеши

Кайра кыргыз саясатчыларынын аккаунттарына кайталы. Алардын социалдык желедеги баракчаларын изилдеп чыккан «Медиа өнүктүрүү борборунун» өкүлү Нуржан Мусаева өзү байкаган жагдайларды ортого салды:

Нуржан Мусаева.
Нуржан Мусаева.

«Биздин саясатчылар социалдык тармакта шайлоолордун алдында же кай бир саясий өнөктүк учурунда «жанданышат». Бирок баракчаларында верификация жок болгондуктан ишеним жаратпайт. Эгер саясатчылар социалдык тармакта кандайдыр билдирүү жасаса, журналисттер аны тастыкташ үчүн кайра сөзсүз аларга телефон чалууга туура келет. Ансыз болбойт. Эгер верификация алса, Интернеттеги билдирүүлөр расмий деп саналат да, элге таратуу да ыкчам болот. Болбосо ал фейк билдирүү катары кабыл алынышы мүмкүн. Кыргыз саясатчылары чет элдеги кызматташтары Интернетти кандай колдонуп жатканын бир сыйра карап, изилдеп чыгышса, үйрөнүшсө жакшы болмок».

Адистер маалымат күрөшү кызыган азыркы заманда саясатчыларга социалдык медиа компаниялардан расмий макам алып иш кылууга кеңеш беришет. Ал үчүн ашыкча күч коротуунун кереги жок, болгону социалдык түйүндөгү тийиштүү суроо-талап, эрежелерди аткарып, верификация алууга өтүнүч жөнөтүлүшү зарыл.

Украинанын өз алдынча медиа кеңешинин мүчөсү, эксперт Олександр Бурмагин кыргыз саясатчыларынын социалдык тармактарды колдонууга карата мамилесине таң калганын жашырган жок:

Олександр Бурмагин.
Олександр Бурмагин.

«Бул өтө маанилүү маселе. Кызмат адамынын аккаунту жөнөкөй жарандардын аккаунттарынан айырмаланып турууга тийиш. Бул алардын жоопкерчилигин арттырат, кибер чабуулдардан сактайт. Ишмердиги жана чечимдери жөнүндө маалымат каражаттарына жарыяланган макала-баяндарды күтүп отурбай, дароо социалдык желеде таратат. Башкалар алардын атынан фейк аккаунттарды ачып алган кезде да ар кандай чагымчыл маалыматтардын жайылышынын да алдын алат».

Кыргызстандагы социалдык тармакта «гүлчөтай», азыркы тил менен айтканда «фейк» өнөкөтү да кеңири жайылган. Саясатчылардын өзү жана анын кол алдында иштегендер башка ат менен желеге катталып, жагдайга көз салып, пикир билдирип отурганы жөнүндө кеп-сөздөр бар.

Гүлнара Журабаева.
Гүлнара Журабаева.

Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү Гүлнара Журабаева 2020-жылы Кыргызстанда парламенттик шайлоо өтөрүн эске алып, талапкерлер жана партиялар социалдык тармактагы баракчаларынын коопсуздук эрежелерине көңүл буруп коюшу керек экенин белгиледи:​

«Мен үчүн өтө таң калыштуу бир нерсе бар. Кыргыз өкмөтү соңку 3-4 жылдан бери «санариптештирүүгө өтөбүз» деп төш кагыл келатат. «Ачык өкмөт», «Ачык парламент» сыяктуу демилгелерге кошулуп жатабыз. Бирок өздөрүнүн жеке аккаунттарынын коопсуздугун коргой албай туруп, андай чоң кадамдарга баруу бир жагынан күлкүлүү, бир жагынан өкүнүчтүү».

Баянды бул жерден угуңуз:

Верификацияны кенебеген кыргыз саясатчылары
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:52 0:00

«Светлана Марголис» аттуу консалтинг агенттигинин 2019-жылдын июнундагы маалыматына караганда, кыргызстандыктар арасында «Инстаграмды» колдонгондор көп жана алардын дээрлик баары жаштар. Андан кийин «Одноклассники», анын артында «Фейсбук» турат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Арчанын көмүрүн сактаган уста

Арчанын көмүрүн сактаган уста
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:15 0:00

Ажыкени эмес, илим-билимди ээрчийли

Элмурат Кочкор уулу.

Куран принциптеринен эчак эле алыс кетип калган мусулманчылыгыбыздын чылбырын кээ бир түшүнүктөргө, догмаларга, табуларга тарттырып жибергенибиз өкүндүрөт.

Адатта исламдын беш парзы деп аталган келме келтирүү, намаз окуу, орозо тутуу, зекет берүү, ажыга баруу сыяктуу жөрөлгөлөр мусулмандар үчүн эң негизги ибадат, диний жашоосундагы эң башкы түркүктөр катары сыпатталат. Бирок салттуу диний түшүнүгүбүздө буларга ашыкча катуу басым жасалып келгендиктен, исламдын принциптери ушулардан гана түзүлгөндөй түшүнүк калтырган. Бул абал дээрлик бардык мусулман чөлкөмдөрүндө окшош. Муну сынап көрүш үчүн мечитке такай каттаган, диний насааттарды такай уккан калың катмарга сурамжылоо жүргүзүү жетиштүү болот. Менин оюмча, жарымынан көбү исламдын негизги принциптери катары жогорудагыларды айтат болуш керек.

Эң кызыгы - Куранда жогорудагы ибадаттардын парз экендиги айтылат, бирок өзгөчө бул бешөө исламдын түркүгү экендиги айтылбайт. Бул беш принцип аз. пайгамбардын бир хадисинде гана айтылган. Т.а. «ислам беш негиздин үстүнө курулган. Алар - келме келтирүү, намаз окуу, орозо тутуу, зекет берүү жана ажыга баруу» деген мааниде Бухарийдин эмгегинде айтылгандыгы үчүн ушундай принцип калыптанып калган. Бирок, аз. пайгамбардын «Ислам - бул сонун адеп-ахлак» деген да хадиси бар. Т.а. исламда жашоо - сонун адеп-ахлакка ээ болуп жашоо дегенди айтып жатат. Кызыгы, бул принцип да хадисте айтылганына карабастан исламдын негизги түркүктөрүнүн бири катары бааланган эмес. Дагы да кызыгы - мындай олуттуу принциптин исламдын эң негизги булагы болгон Куранга түздөн-түз таяндырылбаганында.

Хадистен мындай тыянак чыгаруу - бул биздин чабалдык. Аз. пайгамбардын методологиясына кыскача токтолук кетүү туура болчудай. Алсак, аз. пайгамбардын «Силердин эң пайдалууңар - Куранды үйрөнгөндөр жана аны башкаларга үйрөткөндөр», «Силердин эң пайдалууңар - аялдарыңарга жакшы мамиледе болгонуңар», «Силердин эң пайдалууңар - коңшулары менен жакшы мамиледе болгонуңар» сыяктуу бир топ хадистери бар. Түз логика менен түшүнгөнгө аракет кыла турган болсок бул амалдардын ичинен бирөө гана эң пазилеттүү болуп тандалышы керек эле. Бирок бул жерде аз. пайгамбар буларды кимдерге, кайсыл убакта айтып жаткандыгын аңдасак, маселе толугу менен түшүнүктүү болот. Т.а. Куран жаттаган окуучуларга барып «... Куранды үйрөнгөндөр жана аны башкаларга үйрөткөндөр», үй-бүлөдө аялдын статусу толук сакталбаган жерде «... аялдарыңарга жакшы мамиледе болгонуңар», ал эми коңшу-колоң менен ынтымак кете баштаган жерде «.. коңшулары менен жакшы мамиледе болгонуңар» деп айтуусу толугу менен мыйзам ченемдүү, Курандын логикасына туура келген көрүнүш. Булардын баарынан бир эле сабак чыгаруу мүмкүн - дурус адам болуу! Айтайын дегеним, исламдын беш шарты деп түшүнүлүп келген жогорудагы хадис деле кудум ушундай эле логика менен, тийиштүү ибадаттарга жетиштүү маани берилбеген кишилерге карата айтылган хадис болушу толук ыктымал. Демек, бул жерден бир хадисти ала калып, Курандын алдына өткөрүп дароо исламдын шарты катары белгилөөгө күчтүү негиз жок.

Билимдүү, ой жүгүртүүсү кенен, дүйнө таанымы кең кишиге бул көрүнүш бир аз өөн учураса керек. Бир жагынан абсолюттуу даанышман, 18 миң ааламды инсан үчүн жараткан, адамга башка эч бир жандыкка берилбеген акылды берген Кудайдын атынан сөз кылынат. Экинчи тараптан бул Кудайдын буюрган дининин эң негизги принциптери -зекет берүүдөн башкасы - баары жекелик мааниге ээ буйруктар экендиги айтылат. Эмне үчүн абсолюттуу боорукер, даанышман Жараткан билимдүү болуу, адептүү болуу, адамдарга жардам берүү сыяктуу коомдук мааниге эмес, көбүнчө жекелик мааниге ээ болгон буйруктарды диндин негизги принциби катары белгиледи экен?

Мусулман дүйнөсүнүн көбүндө мынтип ой жүгүртүү ал кишиге аябай күтүлбөгөн, бир тараптан аянычтуу, бир тараптан күлкүлүү, кээде коркунучтуу жагдайларды жаратып калды. Аныгында мындай суроолорду берүү толугу менен туура жана орундуу. Ал тургай мындай аналитикалык суроолорду бере билүү Курандын жалпы логикасына да туура келет. Алсак, Куранда Ибрагим пайгамбар тууралуу 80ге жакын жерде, ал эми Муса пайгамбар тууралуу 110го жакын жерде сөз кылынат. Башка пайгамбарларга караганда бул эки пайгамбар тууралуу Куранда көп сөз кылынып калышынын себеби - бул эки пайгамбардын бир орток өзгөчөлүгүнөн улам. Ал - аналитикалык ой жүгүртө билүү өзгөчөлүгү болгон. Т.а. бул эки пайгамбар диндин табиятын туура түшүнүүгө, анын табиятын талдоого, майда электен өткөрүүгө аракет кылышкан. Курандагы бул чындыктан улам азыркы күндө «динде акылга, аналитикага орун жок, көп ойлонсоң адашасың, философия каапырдыкка алып барат» деген аң-сезимдеги мусулман бир туугандарды Курандагы максат катары сыпатталган, макталган аң-сезимге ылайыкташууга чакырам. Куран принциптеринен эчак эле алыс кетип калган мусулманчылыгыбыздын чылбырын кээ бир түшүнүктөргө, догмаларга, табуларга тарттырып жибергенибиз өкүндүрөт. Алгачкы буйругу «Оку!» деп башталган китептин өтө аз окулуп жатышы маселенин өзөгүн таамай көрсөтүп турган сыяктанат.

Кетирилген ката

Тилекке каршы, учурдагы мусулман дүйнөсүндөгү көпчүлүктүн диний аң-сезими, дүйнө таанымы Курандын жогорудагы принцибине туура келбей калды. Бул үчүн калың катмарды эмес, тарыхтан ушул күнгө чейин уланып келген аты башка, бирок заты бирдей, аларга кожо сөрөй болуп көрүнүп, аларга жол көрсөтүмүш болуп келгендерди айыптагым, сындагым, жоопко тарткым келет. Алар тарыхта калды, өлдү. Аларды кантип жоопко тартмак элек? Муну алар калтырып кеткен диний «маданиятты» дароо эле туура деп эсептеп албастан, аны суракка алуу, сынчыл көз караш менен электен өткөрүү аркылуу жүзөгө ашыруу мүмкүн.

Эркин ой жүгүртүп, ар бир адамдын адашып калышы мүмкүн экендигин, ошол себептүү бирөөнүн эмес, ар кимибиз өзүбүздүн акылыбызга ишенишибиз керек экенин айта калсам эле дароо «...алар аалым болгон, алар ошол Куранга карап сүйлөшөт, алар түшүнөт, биз түшүнө албайбыз...» деген сыяктуу, мусулманды накта капканга жетелеген нерселерди айта калышат. Тарыхтагы аалым деп аталып калган, учурдун молдокелери сагындырбай эмгектерине шилтеме жасап турган кишилер аныгында кимдер? Аалым деп кимди айтабыз өзү? Бардык мусулмандар тарабынан орток кабыл алынган «аалым» критерийлери барбы, болсо алар эмнелер? Биздин кыялыбыздагы тарыхтан азыркы күнгө чейин жашап өткөн, жашап жаткан «аалымдардын» баары бирдей китеп окуп, бирдей илим казып, бирдей ой жүгүртөбү? Албетте, жок. Анда алардын баарын аалым деп атоо, туураны көрөт жана айтат деп ишенүү канчалык илимий этикага туура келет? Алыс барбайлы. Учурда өлкөбүздө Чубак Жалилов, Абдышүкүр Нарматов, Максат Токтомушевдер үчүн жогорудагы кепилдиктерди ким бере алат? Мен бул агаларыбызды жамандагым келбейт. Бирок алар деле кадимки жана бири-биринен айырмаланган, ар кандай деңгээлге, түрдүү ой-пикирге ээ, ой жүгүртүүсү бар, пендечилик кылып адашып калышы мүмкүн болгон кадимки адам экенин аларды дээрлик пайгамбарга теңеген бурадарларга дагы бир жолу эскертким келет.

Тыянак

Демек максат - ажыкени, молдону эмес, илимди, билимди ээрчүүдө! Биз өз колубуз менен догмалаштырган, мифтештирген түшүнүктөргө келечегибизди кош колдоп көздү жуумп туруп салып берээрден мурда, жогорудагы суроолор жөнүндө терең ой жүгүртөлү, изденели.

Муну менен исламдын бул беш парзына каршы сүйлөгөн жерим жок. Бирок буларга өтө катуу басым жасоо менен андан да маанилүү принциптердин көлөкөдө калып кетип жатканы өкүндүрөт. Алсак, Курандын эң алгачкы буйругу болгон «Оку!» буйругунун бүгүн мусулман коомчулугунун жашоосундагы орду канчалык? Өтө аз, анткени «ал исламдын негизги беш буйругунан эмес» деген түшүнүк калыптанып калган. Бул парзды толук аткара албагандыгыбыздан улам караңгылыкка кептелдик. Ал эми караңгылык - балдык жамандыкты ээрчитип келе турган өзгөчөлүккө ээ.

Бүгүн канча мусулман, өзгөчө диний лидер катары таанылып калган кишилер «Эл эмне дейт?» деп кызыкчылыктары менен соодалашпастан туруп, акыйкат үчүн туура нерсени айтып коё алганга кудурети жетеби, биле албадым. «Намаз окугандан мурун китеп оку! Анткени эң негизги буйрук мына ушул!» деп өзгөчө диний жол башчы катары таанылып калган кишилер тарс этип айта салганы деле туура болчудай. Туура эмес багыттан канчалык эрте кайтып калсак, ошончолук пайда. Чындыгында билим алмайын, дүйнө тааным кеңеймейин, туура ой жүгүртүүнү үйрөнмөйүн намаз окуу, Куран окуу, ажыга баруу, кыскасы мусулман болуу пайда бербей калат. Тескерисинче, мындай өңүттөгү адамдардын жүрүм-турумунан улам далай адамдардын ислам тууралуу ой-пикири булганып бүттү. Так ушуга окшогон көрүнүштөрдү шылтоолоп бизге багытталган оор жоготууларга, каралоо өнөктүгүнө Чолпонбайчасынан көкүрөк керип туруп бергенге эле жарап калбадыкпы?

Жалпы мусулман ааламынын Куран принциптеринен чындыгында оолактап кеткени чындык. Эң оор жаралар мына ушул шалаакылыгыбыздан келип жатат. Алсак, Куранда (Кудай) акылын колдонбогон коомду азапка, шермендечиликке кириптер кылаары айтылат (Юнус сүрөөсү, 100-аят). Ушу тапта бир топ өлкө акылдуулук менен кадам таштабай келет; илим-билимге маани бербейт, маданият, технология, медицина сыяктуу аба-суудай зарыл болгон багыттарга инвестиция кылбайт, күнүмдүгүн ойлойт, өндүрүүчү эмес, керектөөчү бойдон калууну тандайт - кыскасы ушул сыяктуу адамзаттын көчүн алга тарткан эмес, ага жүк болгон маңызда жашап келет. Мына ушундай өлкөлөрдө Кудайдын жогорудагы өкүмү ишке ашып жатат деп айтууга толук негиз бар. Муну көрбөй коюш үчүн көөдөнү кошо көр болуш керек.

Өзгөрүүнү баары каалайт, бирок эч ким өзгөргөндү каалабайт, адамдын табияты балким ушундай. Бирок «Бала ыйлабаса эмчек кайда» дегендей сүйүктүү пенде болуштун да белгилүү тапшырмалары болору табигый көрүнүш. Кыскасы бекерге бейиш жок. Ошон үчүн алыс барбай өзгөрүүнү өзүбүздөн баштайлы. Өзгөчө диний багытта элге аты таанылып, тили өтүп калган ага-инилерибиз, исламдын эң негизги буйругу катары окууга, билим алууга, караңгылыктан алыстоого үгүттөөгө милдеттүү.

Молдокелерибизди дагы да билимдүү, гумандуу болууга чакырат элем. Алар деле бир топ маселеде жакшы эле иш алып барышат, жаман эмес, жакшы болсун деп аракеттенишет. Бирок билимсиздиктен улам кээде жакшы менен жаманды айырмалай албай калуу толук ыктымал эмеспи! Адатта мечиттерде айтылган диний насааттарда илим деңгээлин өстүргөн, дүйнө таанымды кеңейткен, айдың мусулман жаратууга кызмат кылган Куран негиздүү принциптер өтө аз айтылат. Ал эми адамдын эркиндигин чектеген, инсандыгын өлтүргөн, тозокко түшүрө турган майда-чүйдө жөрөлгөлөр аркылуу коркуткан нерселер көп айтылат. Куран аяттары тууралуу айтылганда да дал ошол өзү араң жашап жаткан мусулманды коркуткан жерлери көп айтылат. Куранга негизделген дин тууралуу сөз болуп жатканда Куран аяттарынан «аалымдардын», шейхтердин сөздөрү, өтмүш доордогу тиешелүү идеологияга, саясатка кызмат кылган эмгектери тууралуу эселеп көп кеп кылынып калып жатканы өкүндүрөт.

Аракет бизден, ийгилик Кудайдан!

Элмурат Кочкор уулу

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Генералдын табышмактуу из жашырышы

Бусурманкул Табалдиев.

Кримтөбөл Азиз Батукаевдин абактан чыгышына катышы бар мурдагы жетекчилердин катарын УКМКын мурдагы төрагасы, Коопсуздук кеңешинин экс-катчысы Бусурманкул Табалдиев толуктады.

Ички иштер министрлиги Батукаевдин ишине байланыштуу Табалдиев кайда экени аныкталбаганы үчүн ага издөө жарыяланганын кабарлады.

Айрым маалымат каражаттары "Бусурманкул Табалдиев Түркияга чыгып кетиши мүмкүн" деп жазып чыгышты. Бирок бул маалыматты Табалдиевдин жакындары ырастаган да, төгүндөгөн да жок.

Өткөн айдын башында "Азаттык" Батукаевдин иши боюнча Табалдиев менен байланышканда ооруканада жатканын айтуу менен гана чектелген.

Бирок бир нече жыл жалаң жооптуу кызматтарды аркалаган генералдын тергөөдөн из жашырганы көптөгөн суроолорго жем таштады.

Коомчулукту биринчи кезекте Табалдиевдин бул ишке канчалык тиешеси бар жана анын тергөөдөн из жашырышына эмне себеп болду деген суроо кызыктырууда.

Тергөө органдары азырынча УКМКнын мурдагы башчысы бул иште кандай статус менен өтүп жатканын айта элек.

Мурдагы премьер-министр Феликс Кулов Табалдиевдин өз эрки менен тергөөдөн качып жүргөнүнө ишенбейт:

Феликс Кулов.
Феликс Кулов.

"Чынын айтсам, абдан таң калып жатам. Мен ал кишини жакшы билем. Абийирдүү, мыйзамды сыйлаган адам катары таанычумун. Мисалы, ошол эле Өмүрбек Текебаевге маңзат салып коюшкан "Матрешка гейт" боюнча иште өзүн жакшы жагынан көрсөткөн. Ошондуктан, балким ал тергөөдөн жашырбай эле, кайсы бир убакыттын өтүшүн күтүп жатса керек. Азыркы камоолордун толкуну аяктап, эмоциялар бүткөн соң көрсөтмө берет деген ойдомун".

Борбор Азиядагы Америка университетинин профессору Эмилбек Жороев бул маселеде тергөө органдарынын жоопкерчилигине токтолду:

"Бир чети коррупция дейбиз, экинчи жагынан тааныш-билиштиктин фактору. Анын үстүнө мурда жогорку кызматты ээлеген адамга маалымат берип койсо керек. Бул жагынан бир нече маселени ачыкка чыгарат".

Ошол эле кезде Табалдиевдин тергөөдөн из жашырганын Батукаевдин иши боюнча маанилүү көрсөтмөнү жаап-жашыруу аракети катары баалагандар да жок эмес.

Анткени, бул иш боюнча мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин да аты аталып, экс-президенттик макамды алуудагы жүйөлөрдүн бири болгон.

Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев бул иште Атамбаевдин аты аталганы көп нерсени аныктайт деген пикирде:

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

"Кыргызстан кичинекей эле мамлекет. Кримтөбөлдүн өлкөдөн жөн эле чыгып кетиши мүмкүн эмес. Албетте, Атамбаев ага буйрук берди деп айта албайм. Бирок кабары болсо керек. Акыркы жагдайлар ушул маселенин айланасында өнүгүп жатат окшойт".

Азырынча Табалдиевдин өлкөдөн чыкканы же чыкпаганы деле белгисиз. Бул боюнча Чек ара кызматы так маалымат бере элек. Бирок Кыргызстанда мамлекеттик органдардын "чек арадан өтө элек" деп маалымат бергенден кийин калпы чыккан учурлар да болгон.

Маселен, өткөн жылы мурдагы вице-премьер Аскарбек Шадиевди тиешелүү органдар Кыргызстанда экенин айтып келишкени менен бир ай өтпөй саясатчынын дарыяны кечип, Тажикстан аркылуу АКШга качып кеткени белгилүү болгон.

Негизи Кыргызстанда кайсы бир иш боюнча айып тагылып же шек жаралган учурда өлкөдөн чыгып кеткен учурлар көп эле кездешет.

Акыркы жылдары президенттик шайлоодо экинчи болгон, "Республика" партиясынын лидери Өмүрбек Бабанов, мурдагы вице-премьер Аскарбек Шадиев, Октябрь райондук сотунун мурдагы төрагасы Эрнис Чоткараев сыяктуу адамдар өлкөдөн чыгып кеткен.

Акыркы учурда экс-президенттик макамынан ажыраган Алмазбек Атамбаевдин өлкөдөн чыгып кетиши мүмкүн деген маалыматтар көп айтыла баштады.

Мындай жоромолду 15-июлда Атамбаевдин жеке иштери боюнча эки-үч күнгө четке чыгып келиши мүмкүн экенин айтканы күчөткөндөй болду.

Алмазбек Атамбаевдин кеңешчиси Кундуз Жолдубаева "мурдагы президент жакынкы күндөрү четке чыгабы?" деген суроону комментарийсиз калтырды.

Бир топ оор кылмыштарды жасаган Азиз Батукаев 2013-жылы «айыккыс илдетке чалдыкты» деген негизде мөөнөтүнөн мурда абактан бошотулуп, атайын коштоо менен Бишкекке жеткирилген. Андан көп узабай Орусияга чыгып кеткен. Буга байланыштуу кылмыш иши быйыл кайра жанданган.

Анын алкагында мурдагы вице-премьер Шамил Атаханов, экс-баш прокурор Аида Салянова, мурдагы саламаттык сактоо министри Динара Сагынбаева баш болгон бир нече адамга айып тагылган. Булардын ичинен Аида Салянова жана Онкология борборунун эки дарыгери камакта болсо, калгандары үч камагына чыгарылган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG