Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
ишемби, 29-февраль, 2020 Бишкек убактысы 15:56

Кыргызстан

«Котормо өнөрү» жана алешем котормолор

«Котормо өнөрү» китебинин мукабасы.

Жыргалбек Турдукожоев менен Тамара Козубекованын былтыр басмадан чыккан «Котормо өнөрү» деген китеби өтө көйгөйлүү маселеге коомчулуктун көңүлүн бурат.

Эмгекте коомдук-саясий жана укуктук тексттерди, көркөм адабиятты которуунун өзгөчөлүктөрү, котормодо кетирилип жаткан алешемдиктер конкреттүү мисалдардын негизинде талданат.

Кыргызстан төбөлсүз мамлекет болгонуна 28 жылдын жүзү болгону калды. Мамлекеттик тил макамы бар кыргыз тили да өлкө менен кошо телчигүүдө. Бирок иш кагаздары менен расмий документтерге назар салсак, дагы эле түрдүү деңгээлдеги аткаминерлердин кыргыз тилинен чала сабат экенин көрсөткөн жана кыргыз тилин таназарга албай, расмий тилде иш жүргүзгөн мисалдар толтура.

Албетте, мунун баарын объективдүү себептер менен актаса болот. Андай объективдүү жагдайлардын бири котормо маселесине барып такалат. Себеби, соңку мезгилге чейин кыргыз тилине которулган көркөм адабиятты коюңуз, маалыматтык программалардын дээрлик 95% орус тилинен которулуп жүрөт (Караңыз: Турдукожоев Ж., Козубекова Т.: «Котормо өнөрү», 2018, 3-бет). Ал түгүл Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын көбү Орусия Федерациясынын мыйзам актыларынан көчүрүлгөнүн бир айдай мурда «Настоящее время» телеканалынын изилдөөсү көрсөттү.

Мындай жагдайда котормочулардын мааниси эбегейсиз зор. Котормочулук тажрыйбаны, терең билимди, сөз кудуретин сезе билүүнү талап кылган чыгармачыл кесип экенине «Котормо өнөрү» деген практикалык методологиялык китеп сонун далил. Былтыр басмадан чыккан береги китептин авторлору - Жыргалбек Турдукожоев менен Тамара Козубекова.

Филология илимдеринин доктору, Эл агартуунун отличниги Үмүт Култаеванын айтымында, сөздү түзмө-түз которуу кээ учурда тескери маани берип калат. Ошондуктан мыйзамдарды жана расмий иш кагаздарын которууда өзгөчө чеберчилик керек.

Үмүт Култаева.
Үмүт Култаева.

«Котормо өнөрү - көп жактуу, көп өңүттүү илимий проблема, - дейт ал. - Кээде түздөн-түз которуу чоң мааниге ээ болсо, кээде тескери натыйжа берип калган учурлар да болот. Тамара Козубекова менен Жыргалбек Турдукожоев жазган методикалык колдонмо ушунун баарын эске алганы менен баалуу. Котормо өнөрүндө кабыл алуучунун этнопсихологиялык өзгөчөлүгүнө да чоң маани берилет. Бул өңүт да китепте жакшы чагылдырылган. Китепти коомчулук менен чогуу талкуулоого тийишпиз».

Көлөмү 10 басма табактык береги эмгекте адабий чыгармаларды, терминдерди жана мыйзамдарды которууда кетирилген алешемдиктер, терминдерде чаржайыт пайдаланган учурлар айныгыс мисалдар менен көрсөтүлөт. Алсак, өкмөттүн иш кагаздарын жүргүзүү боюнча 2012-жылкы нускамасында «приказ» - «буйрук», «распоряжение» - «тескеме» деп которулган. Бирок, өкмөт өзү Терминологиялык комиссия боюнча 2016-жылы чыккан жобону буйруктун негизинде бекитип, бул буйруктун орусчасы «распоряжение» деп аталат. Анын себебин авторлор Конституциянын текстинде айрым терминдер жана сөздөр бир өңчөй берилбегени же унификацияланбаганы менен түшүндүрүшөт.

Сөздөр жана терминдер туура которулбаса, анын мааниси бузуларын Бишкектеги №77 мектептин окуу бөлүмүнүн башчысы, Эл агартуунун отличниги Сабира Өмүрбаева да айтты:

Беш-алты орус адам отурса, жыйналыш орус тилинде өтөт.

«Тамара Козубекова менен Жыргалбек Турдукожоевдин китебинде жогорку чөйрөдө жана котормодо кетирилген каталардын маселеси козголот. Бул аябай жүйөлүү маселе. Котормонун ролу зор. Эгерде бир эле сөздү туура эмес которуп койсо, анын мааниси канча бузулат? Азыр бала бакчаларбы, мектептерби, ЖОЖдорбу, өкмөттүк мекемелерби, кайсы жерди алба, кыргыз тилиндеги документтерде көп ката кетип жатат. Мамлекеттик тил жөнүндө мыйзам болгону менен, ал мыйзам аткарылган жок да. Беш-алты орус адам отурса, жыйналыш орус тилинде өтөт. Бишкек шаарындагы мектептердин окуу бөлүмдөрүнүн башчыларынын семинарлары орус тилинде өтөт. Кыргыз тилинде өткөрүлбөйт. Коомдо, үй-бүлөдө өзүбүздүн тилди экинчи орундагы маселеге калтырып койгонбуз. «Эне тилдин баркын көтөрүш керек, эне тилдин лексикасын байытыш керек, таза сүйлөшүбүз керек» деп баары эле үчүнчү жактан айтууда. Бирок «ушундай кылалы» деген адам жок».

Ырасында эле Г. Айтиев атындагы Улуттук көркөм сүрөт музейи, Ч. Айтматовдун үй-музейи жана башка мекемелерде сайттары жалаң расмий тилде. Мамлекеттик кадр кызматынын сайтында бош орундарга конкурс да орусча жарыяланган. Ал эми Электрондук кызмат көрсөтүүнүн мамлекеттик порталы ордолуу Бишкекте жарандарды негизинен расмий тилде тейлейт.

please wait

No media source currently available

0:00 0:11:55 0:00

Профессор Ү. Култаева да президенттин кеңсесинде, өкмөттө даярдалган документтерде каталар кездешерин айтып, котормо ишиндеги кемчиликтин негизги себептеринин бири деп сабатсыздыкты атады:

«Котормо - бүгүнкү күндө өтө олуттуу көйгөй. Ал кишинин жүрөгүн оорутаар деңгээлге чыккан. Президент кол койгон жарлыктарда, өкмөт башчысы кол койгон токтомдордо, ар кандай көрсөтмөлөрдө бир эле сөз бир нече вариантта жазылып, өтө одоно каталар кетип жатат. Мунун себебин бир нече фактор менен: өкмөттүк деңгээлдеги кадрлардын туура эмес тандалганы; ошол жерде отурган адамдардын жеке өздөрүнүн сабатсыздыгы менен түшүндүрсө болот. Менде президентти же премьер-министрди күнөөлөйүн деген оюм жок. Ал кишилер документтерди өздөрү даярдашпайт. Алар кол алдындагы адистерине ишенет. Ушул адистер документтерге өтө жооптуу мамиле кылышы керек эле. Советтер Союзунда «Правда» гезитинин редактору бир тамга үчүн жумуштан алынган. А бизде эмне деген сабатсыздыкка жол берилүүдө? Бийликтин төрт бутагынын тең башчыларынын кызматы чоң тамга менен жазылыш керек. Аны Жогорку соттун төрагасы бирде чоң, бирде кичине тамга менен жазып атат. Мамлекет башчы, элчи дегенди эмнегедир чоң тамга менен жазып алышыптыр.

«Кыргыз тилинин жазуу эрежелери» - жупкадай болгон китеп, 91 параграфтан турат. Аны дит коюп үйрөнүп алууга көп болсо эки саат убакыт кетет. Ар кандай документтерди даярдаганда «Кыргыз тилинин жазуу эрежелери» столдун үстүндө туруш керек эле».

«Котормо өнөрүндө» келтирилген мисалдардын дагы бирин окуп көрөлү. «Ар бир адам мыйзамда каралган тартипте күнөөлүү экени далилденмейинче жана соттун чечими мыйзамдуу күчүнө киргени анккталмайынча кылмыш жасаганга күнөөлүү деп эсептелбейт», деп айтылат 26-берененин 1-пунктунда. Сөз болуп жаткан китептин авторлору «Бул сүйлөмдү окугандан кийин адамды кылмыш жасаганга күнөөлүү деп эсептеш үчүн соттун чечими мыйзамдуу күчүнө киргени ким тарабынан, кантип, кайсы мөөнөттө аныкталууга тийиш?» деп абдан туура суроо коюшат. Жогорудагы сүйлөмдү түшүнүш үчүн ким да болсо Баш мыйзамдын орусча редакциясын окуганга мажбур болот.

Адабиятчы, котормочу Абибилла Пазылов мамлекеттик документтердеги каталар адам факторуна байланыштуу деген ойдо.

«Саясий тексттерди, аталыштарды, аталмаларды, терминдерди жакшы билген, дасыккан котормочулар аз, - дейт ал. - Анан калса ушул маселени көрүп туруп, саясий котормолорго адистешкен кадрларды тарбиялоо иши жок. Мурда Советтер Союзунун убагында КырТАГ деген мамлекеттик агенттикте атайын даярдыктан өткөн жана атайын окуган котормочулар отурчу. Азыр менимче өкмөттө, Жогорку Кеңеште, башка жогорку тепкичтеги бийлик органдарында, облакимчиликтерде, мэрияларда котормочулук кызматка дилетанттар көбүрөөк келип жатат. Котормочулук кызматка «бул тилди бир аз билет экен, бул тилди да билет экен, бир аз жазат экен» деген адамдар алынып атат. Мурдагыдай иргеп алуу, тандап алуу жок».

Сабатсыздыктын илдети бийликтин төбөсүнө чейин жукканын акыркы айлардагы окуялар көрсөттү. Кыргызстандын жана Орусиянын жоон топ ректорлору катышкан форумда президент Жээнбеков чыгып сүйлөгөн минбардагы 13 сөздүн ката менен жазылганы, Жогорку Кеңештин төрагасынын өкмөт башчыга жиберген катындагы каталар, ошондой эле Ч. Айтматовдун 90 жылдыгына арналып, Ала-Тоо аянтында уюштурулган фотокөргөзмөдөгү сүрөттөрдүн астындагы жазуулар – ушунун баары өлкө туташ сабатсыздыктын сазына белчесинен батып калгандыгынын жышаанасы.

Өмүр бою билим берүү жана илим тармагында эмгектенип жүргөн Үмүт Култаева сабатсыздыкка билим берүүнүн сапаты төмөндөп кетиши да чоң салым кошту деп эсептейт.

«Кыргызстан эгемендикке ээ болгондон кийин билим берүүнүн сапаты төмөндөп кетти. Себеби, өткөн кылымдын 90-жылдары мугалимдерге жылдап айлык берилбей, мыкты мугалимдер башка жакка оокат кылып кетип, ортозаар, эптеп окууну бүткөн мугалимдер мектепте калган. Тарыхый мезгилдин ээси болуп орто муун эсептелет. Ошол сабатсыз орто муун азыр аренага келди», - дейт ал.

Абибилла Пазылов кыргыз тилиндеги иш кагаздарынын сапатсыз жана одоно ката менен жазылышына өлкөдө мамлекеттик жана расмий тил деген жобо тоскоол болуп жатканын айтты:

Абибилла Пазылов.
Абибилла Пазылов.

«Азыр бизде расмий жана мамлекеттик деп эки тил болуп жатат. Ошого көп маселелер биринчи расмий тилде даярдалып, анан мамтилге которулууда. Расмий тилге которууда жоопкерчилик жогору, ал эми мамлекеттик тилге ат үстүнөн мамиле болуп жатат. «Расмий тилде турбайбы, мамтилдеги документке көп көңүл бурбай койсок болот, оңдоп алабыз» дегендей мамиле өкүм сүрүп турат. Ушунун кесепетинен саясий тексттер менен документтерди которуу аксап тургун учуру».

Жогоруда айтылган көйгөйлөрдөн улам Жыргалбек Турдукожоев менен Тамара Козубекованын аталган китептеги мына бул сөзүнө ким да болсо кошулат. «...тилмечтин жаңылыштыгы адамдардын ортосундагы чыр-чатакка, адамдын адилетсиз, мыйзамсыз жазаланышына, уюм, ишкана, мекемелердин негизсиз талаш-тартышына, жарандардын, чарба жүргүзүүчү субъектилердин негизсиз материалдык-каржылык зыянга учурашына, мамлекеттер арасындагы мамилелердин бузулушуна жана башка жагымсыз жагдайларга дуушар кылат».

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылыктардын толук тизмеси

Белгисиз генийдин экинчи өмүрү

Иллюстрациялык сүрөт.

*Тилекке каршы Николай Рубцовдун айтканы айтканындай дал келген. Кыргыздар «пенденин оозунда болсо Кудайдын кулагында» дегендей,  акын чынында эле «крещенский мороз» маалында 19-январда дүйнөдөн кайткан.

Ал эми Николай Рубцовдун мына бул ырын которуп бүткөндөн кийин ыр мага толук аягына чыкпай калгандай сезилди да, “Белгисиз” деген атына “Гений” дегенди улап туруп, өзүмдүн ырымды жазып салдым. Ыр “Белгисиз генийге” айланды.

Белгисиз (ГЕНИЙ)

Чаалыккан, калган жарабай,

Там-ташсыз, ачка, оорукчан.

Кайсыл үй дебей, карабай,

Каалгасын какты жолуккан.

Ачылып, кайра жабылды.

-Ким экен?-деди үйдөн бир.

-Аралап жүргөн айылды,

-Селсаяк окшойт, жүргөн бир...

Кыш катуу, ызгаар чапкылайт,

Караңгы, шамсыз, көчө суук.

Улам бир үйдү каккылайт:

-Ууру окшойт, түрү өтө суук...

Барат ал тоңуп, түнөрүп,

Бет алды тозоң, будуң-чаң.

Үнү да бүттү түгөнүп,

Үмүт да өчтү: “жылынсам”.

Өзөндөн өттү, жолдогу,

Кар улам күчөйт эленген.

“Айыл” деп ичтен ойлоду,

Мүрзөлөр экен селейген.

“Селт” этти, анан ыргалды,

Тизелеп барып бүкүйдү.

Сезди да саамга жыргалды,

Сенейди, жаны үзүлдү.

Окурмандарга түшүнүктүү болсун үчүн Николай Рубцовдун беш куплеттен турган ырынын оригиналын да келтире кетели.

Неизвестный

Он шел против снега во мраке,

Бездомный, голодный, больной.

Он после стучался в бараки

В какой-то деревно лесной.

Его не пустили. Тупая

Какая-то бабка в упор

Сказала, к нему подступая:

--Бродяга. Наверное, вор...

Он шел. Но угрюмо и грозно

Белели снега впереди!

Он вышел на берег морозной,

Безжизненной, страшной реки!

Он вздрогнул, очнулся и снова

Забылся, качнулся вперед...

Он умер без крика, без слова,

Он знал, что в дороге умрет.

Он умер, снегами отпетый...

А люди вели разговор

Все тот же, узнавши об этом:

--Бродяга. Наверное, вор.

* Рубцовдун “Белгисиз” деген ыры мына ушул куплет менен аяктайт. Мен ырдын атын “Белгисиз гений” деп атап, андан ары карай улап чыктым. Буга а-бу деп, кине коюш, же автордун “макулдугусуз” өз билгенин кылган ээнбаш катары мени күнөөлөштүн өзү туура эмес болорун маданият тарыхынан кабары бар адамдар жакшы билишет. Анткени мындай мисалдар искусствонун көпчүлүк түрүндө боло келген нерсе. Гомер менен Шекспирди албаганда да, кечээки эле В. Распутиндин “Живи и помни” деген повестин окугандан кийин өзүнүн “Бетме-бетин” андан мурда жазган Ч. Айтматов өкүнүү менен бармагын тиштегенин, мыкты акын дагы, мыкты прозаик дагы Нуралы Капаров кыргыздын дагы бир мыкты прозаиги Казат Акматовдун “Шахида” аттуу повестинин сюжетинде окуган адамды бура бастырбай макул кыла турган өзүнүн күчтүү повестин жазып жатканын, Пушкиндин башка элдердин жомокторун, орустуку кылып кайрадан иштеп чыкканын көргөндө далайлардын ичи ачышканын, далай улуу композиторлор элдик обондор менен күүлөрдү өздөрүнүн чыгармаларына өзөк кылып, гениалдуу симфонияларды жазгандарын, композитор Түгөлбай Казаковдун даанышман Кара Молдонун атактуу “Насыйкатын” иштеп чыгып, эл сүйгөн ырга айлантканын... санай берсек, мындай фактылар өтө эле көп экендигин эстей кетели дедик. Эми менин улаган ырым...

Май уурдап, сатып жүргөндөр,

Маркумду тоңгон көрүштү.

-Ким экен?-дешти билгендер,

-Ууру экен,- дешти өлүктү.

Май уурдап, сатып жүргөндөр,

Мансапка жетти, байышты.

“Маладес!” дешти билгендер,

Мактоодон дөөлөт табышты.

Жылдардын кай бир жылында,

Күндөрдүн кай бир күнүндө.

Атагы кеткен кылымга,

Укмуш иш болду түнүндө.

Бут батпай турду зал толо,

Буйругу менен Теңирдин,

Концертин дүйнө алкоодо,

Баягы “ууру” генийдин.

Билген жок бул эл чоң сырды,

Генийдин изин жууду кар.

Ложада өңчөй олтурду,

Өлкөсүн жеген уурулар.

Күндөр да күүсүн ташыды,

Жылдар да жылды басышты.

Уурулар дагы акыры

Мүрзөгө барып жатышты.

Уурулар бирок кайткан жок,

Курттардын калды жеминде.

Жараткан гана айткан жок,

Эки өмүр барын генийде.

Нан

Сыр менен печеньесин,

Бадамын жана башкасын

Баштыкка шыкап бүт тыгып,

А бирок нанды албады.

--Жол алыс, анын үстүнө,

Же нанды белем жей элек,

Не кылам аны жүк кылып!—

Дегенде кемпир жемелеп,

Баласын тилдеп, урушту:

--Баарынан улук нан деген,

Нанды албай койгон дуруспу!

Нан деген ырас, өтө көп,

А бирок балам, биле жүр,

Апанын наны жүк болбойт,

Жолдо өзүн өзү көтөрөт…

Тун сүйүүм тууралуу баян

Мен да кызмат кылгам аскер флотто,

Баары эсимде: шамал - алай-дүлөйгө,

Айланганда деңиз - өрткө, суу- отко,

Каршы тургам далай укмуш үйөргө.

Деңиз, деңиз, сага жаным чырмалды,

Саа жаккан кыз, мага дагы жакты эле.

Кайгысы жок, азабы көп жыргалды,

Сенде кызмат өтөп жүрүп тапты элем.

«Кана, сенин кетпейм, деген убадаң?»--

Ой, Кудай, ай! Жанын таштап денеме!

Жашын төгүп, көөдөнүмө кулаган,

Толкун келип кулагандай кемеге.

Кара чачын кайра учуруп, жел ыргап,

Кайгысы анын калды жетпей кемеге.

«Өмүр бою сизди күтөм…» деп ыйлап,

«Өмүр бою сизди сүйөм...» деди эле.

Деңиздерде сүйүү көктөй албайбы,

Кара жерде гүл көктөгөн сыяктуу.

Басты бир күн, өксөгөн ый, зар-кайгы,

Ал унутту ошол таттуу убакты.

Анан бир күн кат беришти колума,

Эки ооз сөздөн турган мындай кеп экен:

«Баарын унут, каскак болбо жолума,

Сүйүү деген келди-кетти неме экен».

Антсе дагы анын муңдуу элесин

Көп эстеймин өткүнүндөй бейиштин.

Көөдөнүмө кулар кезде денесин,

Алып кетип баратканын деңиздин.

* * *

«Крещенский мороз» маалда өлөмүн,

Мен өлөмүн жарылганда кайыктар.

Кирдеген жаз шалтактатып көл өңүн,

Кыян-селге батпаганда арыктар.

Унутулган, маанайы пас табытым,

Калкып чыгып, жармы суудан көрүнөт.

Карап турам үрөй учкан агышын,

Чарт деп сынып, туш тарапка бөлүнөт.

Өзүм дагы ишенбеймин тереңде,

Өлгөндөн соң жаның тынчыйт дегенге.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эскирген бакчадагы балалык

Эскирген бакчадагы балалык
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:17 0:00

«Диний лидерлер мекенчил болушу керек»

Аянттагы айт намаз. 2015-жыл. Бишкек.

Жалпы билим берүүчү мектептерге жаңы окуу жылынан баштап киргизиле турган «Дүйнөлүк диндердин маданияты» сабагына окуу куралдарынын, мугалимдердин сандык жана сапаттык курамы жетишеби?

«Азаттык» радиосунун «Биз жана дин» түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышында Кыргызстандагы диний билим берүү системасынын күңгөй-тескейин талкууладык. Аны жөнгө салуунун тартиби менен өлкө жарандарынын дин жаатындагы билимин жогорулатуу маселелери жөнүндө сөз кылдык.

Жалпы билим берүүчү мектептерге жаңы окуу жылынан баштап киргизиле турган «Дүйнөлүк диндердин маданияты» сабагына окуу куралдары, мугалимдердин сандык жана сапаттык курамы жетишеби деген суроого да жооп издедик.

Теманы эксперт Канатбек Мурзахалилов менен тарых илимдеринин доктору, профессор Назира Курбанова талкуулашты.

Назира Курбанова жана Канатбек Мурзахалилов.
Назира Курбанова жана Канатбек Мурзахалилов.

Канатбек Мурзахалилов: - Диний билим берүү системасы диний окуу жайларында - түрдүү диний багыттардын атайын мектептеринде, медреселерде, теологиялык коллеждерде, андан кийин жеке адамдардан окуп үйрөнүү, чет өлкөлөрдөн жана мамлекеттик жогорку окуу жайларында билим алуу деп шарттуу түрдө төрт типке бөлүнүп калды. Тилекке каршы, бүгүнкү күндө диний билим берүүнүн белгилүү системасы жок. Түзүлгөн кырдаалдан чыгуунун кандай жолдору бар?

Назира Курбанова: - Биринчиден, мен «диний билим берүүнүн белгилүү системасы жок, ал башаламан жүрүп жатат» деген сиздин пикириңизге кошула албайм. Аны 1990-2000-жылдары айтсак болот эле. Азыркы күндө муфтият өзү деле диний билим берүүнү кандайдыр бир системага келтирди. Жогорку окуу жайлары – ислам институттары, университет, андан кийин медреселер системасын калыптандырышты. Бул багытта кандайдыр бир деңгээлде иштер жасалып жатат.

2014-жылдан тарта мамлекет диний чөйрөгө жакшы көңүл бура баштады, укуктук база түзүлгөн. Жаңы жоболор иштелип чыкты. Мамлекет бул чөйрөнү системага келтирүүгө аракет кылып жатат. Диний окуу жайлары бизде аябай көп. Учурдагы эң негизги маселе - сандан сапатка өтүү. Кошуна өлкөлөр диний чөйрөнү 1990-жылдардан баштап эле көзөмөлгө алган. Ошол эле Казакстанда онго жакын медресе, бир эле университет бар. Өзбекстанда да абал ушундай. Түркмөнстанда бир да диний окуу жайы жок. Жалгыз гана теологиялык факультет бар.

Кыргызстанга келсек, эгемендик алганга чейин бир да диний окуу жайы, эч кандай тажрыйба да болгон эмес. Аалымдарыбыз Ташкентеги Ислам институтунда же Бухарадагы «Мир Араб» медресесинде билим алышкан. Бизде болгону «үжүрө» тибинде, жеке үйлөрдө окутушкан. Бул көрүнүш бизде жаңы болуп саналгандыктан, маселе арбын. Мисалы, бизде 114 диний окуу жай бар. Кечээ эле бирөө жабылганын айтышты.

Кичинекей Кыргызстан үчүн сапаты талапка жооп бербеген ушунча окуу жайы керекпи? Менимче, аларды ирилештирип, ар бир облусту бирден жакшы окуу базасы, билимдүү мугалимдери бар диний окуу жайлары менен камсыздасак, анда мамлекет менен диндин ортосундагы мамилени жакшыртууга өбөлгө түзүлмөк.

Канатбек Мурзахалилов: - Өлкөбүз эгемендик алгандан бери 30 жылга жакын убакыт өтүп кетти. Биз дайыма эле «убакыт жетпей жатат» деп айтып жатабыз. Жогоруда «жаңы жоболорду иштеп чыктык» деп жатасыз. Дин иштери боюнча комиссия бир жыл мурда «Кыргызстандагы диний билим берүүнү жөнгө салуунун тартиби жөнүндө» деп аталган атайын жобону иштеп чыкты. Ал көптөгөн талкуулардан өтүп, өкмөттүн кароосуна киргизилди. Бирок бүгүнкү күнгө чейин бул жобонун тагыдыры белгисиз. Анын себеби эмнеде деп ойлойсуз? Диний билим берүү системасын жөнгө салууну мамлекет каалабай жатабы?

Назира Курбанова: - Биринчиден, абдан чоң жумуш аткарылды. Жобо азыркы күндө өкмөттө жатат. Бул жерде эң негизги маселе эмнеде? Жобонун алкагында диний билим берүү мекемелери Билим берүү жана илим министрлигинен лицензиядан өтүшү керек. Бирок министрлик мындай кадамдарга даярбы? Ал жерде тийиштүү адистер барбы? Ал жерде ким эксперт болуп бере алат? Бул чоң маселе.

Экинчиден, биз диний билим менен дүйнөбий билим интеграция болсун деп жатабыз. Мамлекеттин сунушу боюнча сабактардын тең жарымы дүйнөбий предметтерден турушу керек экендиги айтылып жатат. Буга кеткен каражатты ким төлөйт? Азыркы кезде диний окуу жайлары менчик экенин билебиз. Экинчиден, аларда деле каражат көп эмес. Каражат болсо да алар жалаң гана диний билим берүүгө жумшалат. Бул жерде талаштуу маселе бар. Мисалы, диний кызматкерлер, муфтияттагылар 70% диний сабактар, 30% дүйнөбий сабактар болсун деп талап кылып жатышат.

XIX кылымда кыргыз элитасы окуган жадид мектептеринде 7-8 сабагы эле диний, ал эми 20дан ашык сабактары дүйнөбий предметтерден турган. Ошол эле Уфадагы «Медресе - и Галияда». Биз анын окуу пландарын караганбыз. Орусияны алсак, ал жакта диний окуу жайларына мажбурлоо менен дүйнөбий сабактар киргизилген. Бирок дүйнөбий сабактарды президенттик админстрация, Тышкы иштер министрлиги колдогон «Ислам маданиятын, илим жана билим берүүсүн колдоо фонду» каржылайт. Бүгүнкү күндө республикада Ислам университети Билим берүү жана илим министрлигинен лицензия алды. Натыйжасы жакшы эле болуп жатат деп ойлойм.

Канатбек Мурзахалилов: - Учурда диний билим берүүнү медреселерге эле байлап, маселенин тамырын жалаң гана ислам багытындагы билим берүү мекемелеринен издеп калдык. Бирок өлкөдө христиан динине таандык ар кандай мектептер, теологиялык коллеждер, университеттер, диний семинариялар да иш жүргүзүп жатышат. Медресе, ислам багытындагы диний окуу жайлары эле дей бербестен маселени комплекстүү карап, христиан багытындагы диний окуу жайларынын тажрыйбасын, моделин, билим берүү ыкмаларын карап чыгып, орток бир пикирге келүүгө болобу?

Назира Курбанова: - Орус православ чиркөөсүнүн мисалын эле карап көрөлү. Алардын башкаруу түзүмү Кыргызстанда эмес. Окуу жайлары Орусияда бар. Өздөрүнө керектүү адистерин ошол жактан даярдап алышат. Алар көп жыл мурда эле жалпы билим берүүчү христиан мектептерин ачышкан.

Мисалы, биз Оштогу «Светоч» жекшембилик - чиркөө мектебине барганда таң калган жерибиз: жергиликтүү эл – өзбектер, кыргыздар деле балдарын ушул мектепке беришет экен. Себеби, ал жерде кадимки мектеп программасы окутулат экен. Бир-эки диний сабак киргизилген. Лицензия берүү жаатында мамлекет койгон талаптарды аткарышып, уруксат алып канча жылдан бери эч кандай кыйынчылыгы жок эле иш жүргүзүп келатышат.

Экинчиден, канча жылдан бери эле биз жалаң гана ислам окуу жайлары боюнча айтып жатабыз. «Калктын басымдуу бөлүгүн түзгөн жарандарыбыздын катмары кимдер? Булар мусулмандар. 85-90% ошолор түзөт» деп айтылып эле жатат. Албетте, ислам чөйрөсүндөгү маселе мамлекет үчүн аябай маанилүү. Ошондуктан бул маселени чечүүнү ыңгайлуу, жакшы жолго коюш керек.

Канатбек Мурзахалилов: - «Диний сабат ачылбаган жерде өлкө бүтүндүгүнө жана коопсуздугуна коркунуч жаралат» деп талдоочулар айтып жүрүшөт. Дүйнөлүк алкактагы жалпы эле динге байланышкан тенденцияларды, айрыкча радикализм трендин эсепке алганда өлкө жарандарынын дин жаатындагы билимин көтөрүү - мезгилдин талабы. Бул чакырыкка диний уюмдар, айрыкча сиз айткан мусулмандардын башын бириктирген муфтият, тийиштүү министрликтер жана мекемелер жооп берип жатышабы?

Диний лидерлер мекенчил болушу керек. Алар бөлүнбөстөн биригип, тил табышууга тийиш.
Назира Курбанова.


Назира Курбанова: - Эксперттердин маалыматы боюнча, адамдын диний билими канчалык жогору болсо, ал экстремисттик көз карашты четке кагып, аларга кошулбайт. Азыркы кезде биздин коом, чөйрө дагы бир нерсени жакшы түшүнүшүбүз керек. Өзүңүз көрүп жатасыз, дүйнөбий көз караштагы адамдар исламдашуу жараянына каршы болуп жатышат. Ошол эле учурда мусулман чөйрөсү «исламды бардык мектептерге киргизип, башка диндерди окутпаш керек» деп айтышат.

Башкача айтканда, карама-каршы пикирлер аябай көп. Бул маселени биз кантип чечебиз? Маселе жарандык иденттүүлүктүн алкагында жаралып жатат. Себеби диний иденттүүлүк коомду дайыма «меники - сеники» деп бөлөт. Кыргызстанда диний уюмдардын үч миңден ашуун сыйынуу мекемелери бар. Аларга табынуу үчүн келген жарандардын ар биринин өз позициясы бар. Бул мекемелердин башында турган диний лидерлер мекенчил болушу керек. Алар бөлүнбөстөн биригип, тил табышууга тийиш.

Канатбек Мурзахалилов: - Эки жылдан бери Кыргызстандын жалпы билим берүүчү 50дөн ашуун мектептеринде «Дүйнөлүк диндердин маданияты» предмети пилоттук негизде окуу программасына киргизилип, сабактар окутулуп жатат. Быйылкы жылдын сентябрь айынан баштап аталган предметти бардык мектептерге киргизүү пландалды. Бул сабакты өтүү үчүн мектептерде тийиштүү окуу куралдары, мугалимдердин сандык жана сапаттык курамы жетиштүүбү?

Назира Курбанова: - Үч жылдан бери бул багытта сыноо иретинде долбоор ишке ашырылууда. Быйылкы окуу жылында бул сабак 56 мектепте окутулуп жатат. Кыйынчылык жок, маселе чечилди деп айта албайм. Китеп деле жазылган, окуу-усулдук программалар таратылган.

Бирок чоң маселе эмнеде турат? Ушул сабакты бере турган мугалимдерди даярдоо тууралуу ойлонгон эмес экенбиз. Азыркы күндө тарыхчыларга бул сабакты өтүүнү тапшырып койгонбуз. Сиз билесиз, дин өтө кылдат, сылык мамилени талап кылган маселе. Бул мамилени түшүнүп, балага жеткириш үчүн жакшы билим болбосо, ал аябай татаал. Анын үстүнө динчилдик жараяны Кыргызстанда аябай динамикалуу түрдө жүрүп жатат. Мугалимдер да диндин негизинде көп кыйынчылыктарга дуушар болуп жатышат. Мисалы, окуу программалардын негизинде университеттерде дин таануучуларды даярдаш үчүн 7200 саат өтүш керек экен. Ошондо гана алар адис болуп чыгышат. Ал эми биз тарых мугалимдерине үч жолудан тогуз күн 50-60 сааттан семинарларды өткөрдүк. Бул жетпейт да!

Канатбек Мурзахалилов: - Бул предметтин бардык мектептерге киргизилишине сегиз ай калды. Сегиз айдын ичинде эки миңден ашык мектепке бул сабакты киргизүүгө жетише алабызбы? Мугалимдердин билим деңгээли талапка жооп бербей турганы айтылып жатат. «Тиешелүү чечим кабыл алынды, окуу куралдары жазылды» деп айттыңыз. Бирок мугалимдердин деңгээли жетишпесе, алар балдарга эмнени айтып беришет?

Назира Курбанова: - Тарыхчылар бул сабакка аябай жакын. Себеби, бизде тарыхты, ар бир өлкөнүн тарыхын окутканда дин маданияты феномен катары каралып, окутулат. Ошондуктан бул тарыхчылар үчүн жаңылык эмес. Азыркы күндө жазылган китеп боюнча мониторинг жүргүзүлдү. Кыргыз билим берүү академиясы, Дин иштери боюнча комиссия, эксперттер, мугалимдер, дин таануучулар өз пикирлерин айтышты. Азыркы күндө биз бул китептин үстүнөн иштеп жатабыз. Китептин өзгөчөлүгү Кыргызстандын шартына ылайыкталган. Эң негизгиси - руханий тарбия берүүгө көңүл бурулган.

Канатбек Мурзахалилов: - Сиздердин авторлугуңуздар менен даярдалган «Дүйнөлүк диндердин тарыхы» аттуу окуу куралы жөнүндө сөз кылып жатасыз да?

Назира Курбанова: - Ооба, автордук топ – эксперттер, дин таануучулар, практиктер ишке тартылган. Албетте, китеп - бул багыттагы алгачкы эмгек. «Бышкан ашка сынчы көп» деп айтылгандай, китеп боюнча сын пикирлер абдан көп түштү. Бул абдан жакшы. Себеби азыркы күндө окуу китептерине байланышкан кандай кыйынчылыктар болуп жатканын көрүп жатабыз. Учурда автордук топ китептин үстүнөн иштеп жатат. Бүтөйүн деп калды. Эл аралык уюмдардын жардамы менен бул китепке мобилдик тиркеме иштелип чыкты.

Мындан тышкары Кыргыз-Орус (Славян) университетинде электрондук китеп жазылып жатат. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин мугалимдер жамааты да Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюмунун жардамы менен мугалимдерге колдонмо катары «Ислам Кыргызстанда: кечээ, бүгүн» жана «Кыргызстандагы христианчылык» деген эки китепти жазып чыктык. Бул мугалимдер үчүн чоң жардам болот деп ойлойм.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Майлуу-Суу лампа заводунун араңжан абалы

Майлуу-Суу лампа заводу.

Майлуу-Суу электр лампа заводунда өндүрүштүн ыргагы басаңдап, жумушчулар да азая баштады. 10 жылдан ашуун банкроттук абалда иштеп келаткан заводдогу жумуштун токтошу жергиликтүү тургундарды да тынчсыздандырууда.  

Заводдун абалын былтыр декабрь айында премьер-министр да келип көрүп кеткен.

Кезегинде күрүлдөп иштеген заводдо азыр иш ыргагы басаңдагандай. Айнек чыгаруучу жана жаңы үлгүдөгү лампаларды даярдоочу цехтер көптөн бери кыймылсыз турат.

Кураштыруу цехинин кызматкери Мелискан Токтогулова бул абал жамаатты тынчсыздандырып жатканын айтты:

Мелискан Токтогулова.
Мелискан Токтогулова.

«Акыркы учурда маянабыз кемиди. Мурда 14 миң сом алсам, азыр 12 миңге чейин азайды. Заводдун келечеги бизди да тынчсыздандырат. Бир топ жылдардан бери иштеп, жумушсуз калсак каякка барабыз деп ойлонобуз. Ошондуктан жумушчуларга күн сайын иш болуп турганы жакшы. Ким сатып алат, кимдин колуна өтөт - болгону иш токтобосо деген тилек».

Заводдо иш мөөнөтү январь айынан тартып төрт күндүк болуп кыскартылып, жумушчулардын эмгек акысы 20% азайтылган. 2019-жылы ишкана 100 млн. даана лампочка чыгарып, өндүрүш жыл сайын азайып баратат. Кураштыруу цехинин башчысы Ташболот Болотов өкмөт өндүрүмдү сатуу жагынан жардам бербесе, акыбал оор болорун жашырган жок:

Ташболот Болотов.
Ташболот Болотов.

«Чыгарылган лампаларды сатуу кыйын болуп жатат. Өзбекстан менен Орусия 100 Ваттан ашык лампаларды албай койду. Бул маселе менен өкмөткө жана Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондуна көп жолу кат менен кайрылдык. Ушул учурга чейин ишкана банкроттон чыга элек. Маммүлк фонду тарабынан атайын администратор дайындалган. Насыя алыш үчүн Орус-кыргыз өнүктүрүү фондуна кайрылсак, ушундай абалда бере албайт экен. Биз айнек чыгаруучу цехти жандантып, түрдүү айнек идиштерин чыгаралы деген планыбыз бар. Эгер завод өз ишин токтотсо, шаардагы жашоо да токтоп, социалдык чоң жарылуу болушу мүмкүн. Ошол себептен өкмөткө кайрылат элем, сатуу жагынан жардам берсеңер деп».

Майлуу-Суу электр лампа заводу 2003-жылы орус ишкерлерине 3,2 млн. долларга сатылган. Ишкананын мамлекетке карызы көбөйгөндүктөн 2009-жылы банкрот деп жарыяланып, «Майлуу-Суу лампа заводу» жоопкерчилиги чектелген коому болуп уюштурулган. Ошол жылдардан тарта заводду Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун банкроттук иштер боюнча департаменти аркылуу дайындалган атайын администратор башкарып келет.

Өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев завод иши менен таанышуу учурунда. Декабрь, 2019-жыл.
Өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев завод иши менен таанышуу учурунда. Декабрь, 2019-жыл.

Жумушчулар заводду банкрот абалынан чыгаруу боюнча буга чейин көп жолу бийликке кайрылышканы менен абал өзгөргөн эмес. Майлуу-Суу шаарынын мэри Нурадил Маматов заводдун тагдыры азыр өкмөттө каралып жатканын билдирди:

Нурадил Маматов.
Нурадил Маматов.

«Заводду мамлекеттин карамагына толук өткөрүү жана банкроттуктан чыгаруу боюнча өкмөткө бир нече ирет кайрылганбыз. Өткөн жылдын декабрь айында өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев да келип, заводдун абалын көрүп кеткен. Учурда лампа заводу боюнча министрликтер менен мекемелерге тапшырмалар берилген, ошол жакта каралып жатат. Завод токтосо, шаардын жашоосу да токтойт десек болот».

Майлуу-Суу лампа заводу 40 түрдүү лампочка чыгарат. 2018-жылдан тартып жарык-диоддук жаңы өндүрүм чыгара баштады. Бирок аны сатып өткөрүү кыйын болгондуктан азыр заводдун кампасында 300 миң даана лампочка сатылбай турат. Майлуу-Суу лампа заводунун коомчулук менен байланыш боюнча адиси Авазкан Арзыкулова буларга токтолду:

Авазкан Арзыкулова.
Авазкан Арзыкулова.

«Колумдагы бул лампа - биз жаңыча чыгарган өндүрүм. Кубаттуулугу 10 Вт болгону менен, 150 Вт сыяктуу жарык берет жана электр энергиясын үнөмдөйт. Совет лампаларындай спираль эмес, башка материалдар колдонулуп жасалган. Иштөө мөөнөтү 10 миң саат, мындайча айтканда бир жылдан ашык убакытка туруштук берет. Күйүп турганда кармасаң да муздак абалда болот. Баасы даанасына 156 сом. Учурда 300 миң даана лампа кампада сатылбай турат. Соода-сатыкты Кытайдан ар кандай жолдор менен келген сапатсыз лампочкалар басып, элдин көпчүлүгү арзан өндүрүм алганга умтулат экен».

Майлуу-Суу лампа заводу.
Майлуу-Суу лампа заводу.

Кезегинде 4 миң адам иштеген лампа заводунда азыр 1700 гана жумушчу калды. Ишкананын азыркы жагдайынан улам жетекчилик жумушчуларды мындан ары да азайтканы турат. Бул жагда й Майлуу-Суу шаарынын тургундарын да тынчсыздандырды. Заводдун мурдагы кызматкери жана шаар тургуну Каландар Саитов азыркы курч кырдаал үчүн өкмөттү айыптады:

Каландар Саитов.
Каландар Саитов.

«Заводдун азыркы абалы өтө оор болуп турат. Сатык жакшы болбосо, өндүрүш да бир күнү токтоп калат. Ушул акыбалга 2002-жылы заводду туура эмес орус инвесторлоруна саткан өкмөт күнөөлүү. 100 млн. сом киреше менен чыккан ишкананы 2002-жылы 30-декабрда орустарга 3,6 млн. долларга сатып жиберишкен. 4 миң адам иштеген заводдо азыр болгону 2 миңге жетпеген гана адам калды. Учурдагы директору эч кимди тоготпойт. Шаар мэри, жергиликтүү депутаттар чакырса да келбейт. Жакында өкмөт башчы жумуш сапары менен келип, көрүп кеткенде да келбей койду. Майлуу-Суу лампа заводунун тагдырын мурунку президенттер Бакиев, Акаев, Атамбаевдер да жакшы билет болчу, бирок жардам беришкен жок. Заводду жаңылап, сатыкка ылайыктуу өндүрүм чыгармайынча абал өзгөрбөйт».

26 миңдей адам жашаган Майлуу-Суу шаарынын жашоочуларынын турмуш-тиричилиги да завод менен байланыштуу. Ишкана жылына 50 млн. сомдой салык төлөйт. Учурда банкроттук абалда турган лампа заводун «Кыргызмунайгаз» ишканасына иштетүүгө берүү маселеси өкмөттө каралып жатат. Аталган ишкана лампа заводун алып иштетүүгө макулдук берген.

«Биздин заводду инверсторлорго, анын катарында «Кыргызмунайгаз» ишканасына да өзүнө алууга сунуш кылышыптыр. Ал өнөр жай ишканасы миллиард сомдук киреше табууга жетип, заводду иштетүүгө кудурети жетет деп билебиз. Анткени газды алар арзан баада берсе, өндүрүм чыгаруу да жеңил болмок. Ошондуктан биз көбүрөөк ушул ишканага берилишин каалайбыз», - деди кураштыруу цехинин башчысы Ташболот Болотов.

Майлуу-Суу лампа заводунун курулушу 1964-жылы башталган. Ал эми 1967-жылы алгачкы өндүрүмүн чыгара баштаса, 1974-жылы 1 млрд. электр лампаларын өндүрүүгө жетишкен. Быйыл болсо 90 млн. гана лампочка чыгаруу планы бар.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коронавирустан коргонуу жолдору

Коронавирустан коргонуу жолдору
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:07 0:00

Чыдамкай жаш дарыгерлер

Чыдамкай жаш дарыгерлер
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:44 0:00

"Тыңчы" мыйзамынын тымызын мүдөөсү

Парламентте талаштуу мыйзам талкууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:35 0:00

Төрт жыл илгери эки ирет каралып, бирок өтпөй калган коммерциялык эмес уюмдардын ишмердигин жөнгө салуу боюнча мыйзам долбоору үчүнчү ирет парламентке сунушталды.

Мыйзам долбоорун сунуштаган тарап муну чет элдик гранттар менен иштеген коомдук уюмдардын каржылык ачыктыгын камсыздоо катары түшүндүрдү.

Бирок айрым укук коргоочулар бул мыйзам долбоорун бейөкмөт уюмдардын ишмердигин чектөө катары кабыл алышууда. Ал эми кээ бир депутаттар бул чаралар мыйзамдык күчүнө кирсе, өлкөгө берилчү эл аралык жардам кыскарып, коомчулукту ажырымга алып келе турган жагдай түзүлүшү мүмкүн экенин эскертишти.

Төрт жылдан кийин кайтып келген демилге

Жогорку Кеңеште башында чет өлкөлүк гранттарга иштеген бейөкмөт уюмдарды чет элдик тыңчыларга теңеген "Коммерциялык уюмдар тууралуу" мыйзам долбоору 2014-2016-жылдары да иштелип чыгып, парламентте каралып, бирок жарандык коомдун басымы менен артка кайтарылган.

Анда бейөкмөт уюмдардын каржы булактарын аныктоо жана ишмердигин көзөмөлдөө чаралары киргизилген. Мыйзам долбоорунун автору, депутат Бактыбек Райымкулов аталган чаралар азыр долбоорго кирбеген менен, сырттан грант алган бейөкмөт уюмдарды чет элдик тыңчыларга теңөөнү ага киргизүү демилгеси көтөрүлүп жатканын билдирди:

Бакытбек Райымкулов.
Бакытбек Райымкулов.

"Кыргызстанда жергиликтүү каражатка иштеген коммерциялык эмес уюмдардын көпчүлүк өкүлдөрү "чет элдин каражаты менен иштеген бейөкмөт уюмдарга мына ошол чет өлкөлөрдүн "агенти" деген макамды киргизгиле" деп, бизге айтып жатышат. Бул жерде коммерциялык эмес уюмдар дагы эки тарап болушту. Бир тарапка тартып, бир жагын күчөтөйүн деген нерсе болгон жок. Биз бул мыйзам долбоорун бардык жагынан карап, таразалап туруп, маалымат берүү иретинде гана киргизип жатабыз".

"Агенттерди" териштирүү ажырымы

Парламент депутаты Дастан Бекешев жергиликтүү каражатка же чет элдик грантка иштеген деген сыпаттама менен бейөкмөт уюмдарга мүнөздөмө берүү туура эмес экенин айтты.

Андай боло турган болсо, бардыгынын коммерциялык сырын ачып, биздеги Сауд Арабиясынан, Бириккен Араб Эмирлигинен, Пакистандан жана Ирандан акча алган тараптарды дагы ачыкка чыгаралы.
Дастан Бекешев.


Депутат Дастан Бекешев мамлекет өзү грант алуучу болуп турган шартта, кайсы коомдук уюмдун каяктан каражат алганын териштирүү коомчулукту чоң ажырымга алып келиши мүмкүн экенин эскертти:

"Андай боло турган болсо, бардыгынын коммерциялык сырын ачып, биздеги Сауд Арабиясынан, Бириккен Араб Эмирлигинен, Пакистандан жана Ирандан акча алган тараптарды дагы ачыкка чыгаралы. Мамлекет өзү канчалаган гранттарды алып жатат. Биз азыр Дүйнөлүк банктан, Азия өнүктүрүү банкынан, Кытайдын банкынан, Орусиядан, Европадан, АКШдан гранттарды алып жатабыз. Керек болсо, Орусиянын "Россотрудничество" уюмунан дагы. Бизде мына ошондой каражат алган уюмдар көп. Бирок, бул мыйзам кабыл алынса, анда аларды коомчулукта бөлүп баштайбыз. Бул эмнеге алып келет? "Бул ал жактан, тигил бул жактан каржыланат" деп, коомду ажырымга алып келиши мүмкүн".

Көмүскө каржылоо коркунучу

Бул мыйзам долбоору башында Орусиядагы базалык мыйзамга шайкеш келип, чет элдик кызыкчылыктын таасирин чектөөнү көздөй турганы көрсөтүлгөн.

Коммерциялык эмес уюмдар бирлигинин төрайымы Токтайым Үмөталиева мыйзам долбоору деле мурдагы эле максатты көздөй турганын айтты. Анын баамында, эгерде мамлекет чындап эле чет элдик тыңчылыкты аныктоону максат кылса, анда ал аны бир эле бейөкмөт уюмдарга байлабай, аны чет элдик таасир этүүнүн көзгө көрүнө бербеген аракеттеринен издесе болмок деген ойдо:

Саясий партиялар шайлоолордун астында 1-2 млн. доллардан акча алып, жеп жатышпайбы. Алар акчаны каяктан алат? Эмнеге аларды текшеришпейт?
Токтайым Үмөталиева.


"Акчаны көргөзбөй алып жаткандар коркунучтуу болуп жатпайбы. Саясий партиялар шайлоолордун астында 1-2 млн. доллардан акча алып, жеп жатышпайбы. Алар акчаны каяктан алат? Эмнеге аларды текшеришпейт? Бул мыйзам долбооруна мен каршымын. Анткени мыйзамда чет элдик таасир көрсөтүүчү агент деген ким экенин аныктоо зарыл. Бул улуттук коопсуздукка байланыштуу өзүнчө мыйзам долбоору болушу керек. Азыр диний уюмдар дагы чет элдик таасирди алып жүрүүчү агенттер болуп калышты. Молдокелер канчалаган гранттарды алып жатат? Аларды ким текшерип жатат? Чет өлкөлөрдүн кызыкчылыгын сүрөгөнү үчүн канча деген саясатчылар чет өлкөлөрдөн канча деген каражат алып жүрүшөт? Айрым депутаттар парламентте чет элдин кызыкчылыгы үчүн "лобби жасап" чет элдик таасир көрсөтүүнү жайылтып жүрөт. Ошолорду бирөө текшердиби? Ал эми бейөкмөт уюмдар каражаты каяктан алынганын жана кандай максатта жана каякка жумшалганын тиешелүү мамлекеттик органдарга дайыма эле кабарлап келет".

Мыйзам долбоорун сунуштаган тарап анын максатын чет элден грант алган бейөкмөт уюмдардын финансалык ачыктыгын камсыздоо чарасы менен гана байланыштырган.

Мыйзам долбоору бейөкмөт уюмдардын ишмердигине зыянын тийгизбей турганын жана аларга тоскоол болбойт деп ишендирди.

Ишмердикти чектөө ченеми

Анткен менен "Кылым шамы" укук коргоо борборунун жетекчиси Азиза Абдирасулова долбоордо бейөкмөт уюмдун ишмердигин чектей турган ченемдер бар экенин белгиледи:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

"Бул мыйзам долбооруна ылайык, бейөкмөт уюмдар ар бир коомдук иш-чараны мамлекеттик органдар менен макулдашып анан, өткөрө алат экенбиз. Биз эми андай иш-чараларды өткөрбөй коё беребиз. Өздөрү өткөрө беришсин. Биз анда, бир эле жарандардын укугун коргоо иши менен эле алек болобуз. Долбоорлордун бардыгын мамлекеттик органдар менен макулдашууга туура келет экен. Адам укугу адатта, мамлекеттик органдар тарабынан бузулат. Биз адам укугун коргоо үчүн "коргой берсек болобу?" деп мына ошол органдардан уруксат алышыбыз керек болот экен. Анан эксперттик талдоо жүргүзгөн иштердин бардыгы макулдашылышы керек экен. Отчеттуулукту татаалдаштырып жатышат. Алар макулдук берсе гана мына ошондой долбоорлорду аткарат экенбиз. Болбосо, жок экен".

"Коммерциялык эмес уюмдар тууралуу" мыйзам долбоору тиешелүү комитеттин кароосунан өтпөй, регламентти бузуу менен, шашылыш парламенттин кароосуна коюлганын айрым депутаттар сындап чыгышкан. Кечээ, 27-февралда биринчи окууда каралган бул мыйзам долбооруна парламент кийинки аптадан добуш берет. Регламент боюнча мыйзам долбоору үч окуудан кийин кабыл алынат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгемендикти сынаган эриш-аркак жылы

Сооронбай Жээнбеков менен Владимир Путин.

Кремлде «Эриш-аркак» жылынын ачылыш аземине арналган концертке Москва шаарындагы жана Орусиянын аймактарынан келген төрт миңдей кыргызстандык катышты.  

Кремлдеги «Эриш-аркак» жылынын ачылыш аземинде Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков кыргыз эли Орусия менен тагдырлаш болууну 150 жыл мурда тандаганын эске салып, орус эли менен Орусиянын президенти Владимир Путинге ыраазы экенин билдирди:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

«Кыргызстан эгемен өлкө болгонуна дээрлик 30 жыл болду. Бирок, эки элдин маданий-руханий, бир туугандык мамилеси ажыраган жок. Советтер Союзунан кийинки тарыхтагы ажырымдарга карабай Орусия менен жакын, бир туугандык мамилени сактап калдык».

Ал эми залдагы кыргызстандыктарга эне тилинде кайрылган мамлекет башчы Орусиядагы эмгек мигранттарынын абалын өнүктүрүүгө сөз берди:

«Орусия жана Евразия Экономикалык Биримдигине кирген мамлекеттердин жетекчилери менен бирге силердин жашоо, окуу жана иштөө шартыңарды жакшыртууну мындан ары да уланта беребиз. Орусиянын жалпы элинин жана жетекчилигинин кыргызстандыктарга болгон жылуу мамилесин баса белгилейм. Муну биз абдан жогору баалайбыз».

Кыргыз өкмөтүнүн маалыматына ылайык, Орусияда эмгек миграциясында 728 миңдей кыргыз жараны жүрөт. Мигранттардын мекенге которгон акчасы жылына 2,5 миллиард долларды түзөт. Ал эми эгемендик жылдарында орус жарандыгын алган кыргызстандыктардын саны жарым миллиондон ашат.

Орус президенти Владимир Путин өз кезегинде Кыргызстан менен интенсивдүү саясий байланыш түзүлгөнүн, эл аралык деңгээлде эки өлкө макулдашылган бир позицияда турарын белгиледи:

Владимир Путин.
Владимир Путин.

«Орусия менен Кыргызстан чөлкөмдөгү туруктуулукту камсыз кылууда чогуу иш алып барып жатканын, мамлекет аралык жана Жаматтык Коопсуздук жөнүндө Келишим Уюмунун (ЖККУ) алкагындагы аскердик өңүттөгү кызматташтыгын белгилеп кетким келет. Биздин өлкөлөр эл аралык уюмдарда макулдашылган позицияда турушат. Евразия Экономикалык Биримдигинде интеграциялык тыгыз кызматташтык түзүлгөн. Тоо-кен, транспорт жана жогорку технологиялар тармактары боюнча ири долбоорлор чогуу ишке ашырылып жатат. Орусия - Кыргызстанды энергетикалык ресурстар менен камсыздаган башкы тарап».

Эриш-аркак жылынын жарыяланышын, Жээнбековдун Москвадагы сапарын бир катар орусиялык жана кыргызстандык эксперттер Батыштын Борбор Азия менен саясий байланышын жандандырганы менен байланыштырышкан.

Алар мурда расмий Ташкент жана Нур-Султан Москва менен макулдашпай, өз алдынчылыкка умтулганда Кремлдин көзүндө Бишкектин баркы жогорулаганы менен да түшүндүрүшкөн.

Деген менен Эриш-аркак жылынын алкагында эки өлкөдө көбүнесе маданий-гуманитардык иш-чаралар кайчылаш өткөрүлөт. Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиштин 75 жылдыгы, советтик ишмер Исхак Раззаковдун 110 жылдыгы, кыргыз-орус опера ырчысы Болот Миңжылкиевдин 80 жылдыгы сыяктуу эскерүү салтанаттары уюштурулат.

Орусиянын шаарларында кыргыз театрынын гастролдору, кыргызстандык сүрөтчүлөрдүн көргөзмөлөрү сыяктуу маданий иш-чаралар болот. Орусия менен Кыргызстандын футбол командаларынын оюну өтөт.

Экономика жаатында Екатеринбург менен Санкт-Петербургда ишкерлердин бизнес-форуму пландалган.

Дипломат, тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Аскар Бешимов бүгүнкү кыргыз-орус алакасына баа берип жатып, Бишкек Москванын жетегинен чыкпай калганын белгиледи:

Аскар Бешимов.
Аскар Бешимов.

«Бешенебиз, тагдырыбыз, келечегибиз Орусияга байланды. Орусияга үмүт кылып отурабыз. Тышкы саясатта да көз карашыбызды Москва аркылуу чечебиз. Мен муну жакшы же жаман дебейм. Бул болгон кырдаал. Базанын ачылышы, төлөмдөрү, кеңейтилиши – бул коопсуздук үчүн дегенибиз менен биринчи ирет Москвада чечилген. Биз аны кыйшаюсуз эле кабыл алабыз. Саясий-экономикалык маселелер бар, аны баарыбыз эле билип турабыз. ЕАЭБдин ичинде да канча келишпестик, тирешүү болуп жатат. Биз ага кийлигишпейбиз да, талкууга да катышпайбыз. Мына, азыр Кыргызстанга акча которууга 100-150 миңдик чектөө бар, ошол эле кезде Арменияга мындай чектөө 1 миллионду түзөт».

Кыргызстан геосаясий абалына, экономикалык мүмкүнчүлүктөрүнө жараша иш кылып жатканын белгилеген Жогорку Кеңештин депутаты Чыныбай Турсунбеков дүйнөлүк державалардын алдында чегинүүгө түрткөн кичине өлкөнүн абалында деле биринчи кезекте өз кызыкчылыктарын алдыга койгон мамлекеттерден мисал келтирди:

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

«Монголиянын эл аралык саясаты мага жагат. Алар «үч буттуу үстөл саясатын» карманышат. Алысыраак кошуналар – Австралия, Америка, Түштүк Корея, Жапония менен катташып, ошолор менен иштешкенге аракет кылат. Кошуна турган Кытай, Орусия менен чебердеп саясат кылышат. «Такыр эле көз каранды болуп калбайлы» деген саясаты бар. Биз, албетте, жашообуз байланган менен аяр мамиле кылып, баарын эске алышыбыз керек. Бирок өз кызыкчылыгыбызды коргошубуз керек».

Президент баштаган бийлик өкүлдөрү, Жогорку Кеңештин депутаттары кирген кыргыз делегациясы Москвада орус өкмөтүнүн башчысы Михаил Мишустин, Коопсуздук кеңешинин төрагасынын орун басары Дмитрий Медведев менен жолугушту.

Жалпысынан аймактык коопсуздук, экстремизм жана терроризм менен күрөшүү маселелери боюнча пикир алмашылды. Соода-экономикалык жана инвестициялык кызматташтык тууралуу сөз болгону айтылганы менен жаңы макулдашылган келишимдер же кабыл алынган чечимдер жөнүндө кабарланган жок.

Кремль сарайындагы «Эриш-аркак» жылынын ачылыш аземине арналган концертке Москва шаарындагы жана Орусиянын аймактарынан келген төрт миңдей кыргызстандык катышты.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уран өндүрүшүнөн уткан коңшулар

Уранга каршы митинг. Бишкек. 2019-жыл.

Кыргызстандын экономикасынын өнүкпөй жатышынын бир себеби тууралуу пикир.

Кыргызстанда курамында ураны бар чийки заттарды жана таштандыларды ташып келүүгө, уран жана торий кендерин геологиялык изилдөөгө, чалгындоого жана иштетүүгө болбойт. Радиактивдүү калдыктарды кайра иштетүүгө жана жеке адамдарга берүү да мүмкүн эмес.

Мунун баарына тыюу салган мыйзамды Жогорку Кеңеш былтыр 31-октябрда кабыл алып, президент Сооронбай Жээнбеков 16- декабрда бекиткен.

2020-жылдын 1-январында күчүнө кирген береги мыйзамдын максаты - расмий билдирүүдө көрсөтүлгөндөй, элдин ден соолугун, жер-сууну, жаратылышты жана жандыктарды коргоо, өлкөнүн радиациялык жана экологиялык коопсуздугун камсыз кылуу.

Уран кендерин иштетүү жаатындагы дүйнөлүк тажрыйбага саресеп салып, Кыргызстанда экономиканы өнүктүрүүнүн жана минералдык байлыктарды өздөштүрүүнүн стратегиясы жок экенин байкаса болот.

Ошондой эле Кыргызстандын азыркы жетекчилиги элдин саламаттыгына шылтап, өзүнүн техника-экономикалык сабатсыздыгын, уран, алтын жана башка кендерди иштетүүнүн экономикалык зарылдыгы тууралуу букараларга жетерлик түшүндүрүүгө чама-чаркы жоктугун, ички-тышкы инвесторлордун укуктарын коргоодогу жүүнү боштугун жаап-жашырып жаткан жокпу деген суроо туулат.

Антип айтууга коңшу жана айрым постсоветтик мамлекеттер бул багытта, анын ичинде уран өндүрүүдө жүргүзүп жаткан иштер толук негиз берет.

Казакстандын мисалы

Табигый уранды өндүрүү Казакстанда стратегиялык тармактардын бири болуп эсептелсе, уран - маанилүү экспорттук өндүрүм. 2018-жылы «Казакатомөндүрүш» улуттук компаниясынын үлүшүнө дүйнөдө өндүрүлгөн урандын 23% туура келген. Атомдук компаниянын баалуу кагаздарынын дээрлик 19% эл аралык биржага жайгаштырылган.

Казакстанда бүгүн 26 уран кени иштетилип жатат. Ал кендердин баарында тең жер астындагы скважиналарды пайдаланып уранды рудадан бөлүп алуу (подземно-скважинного выщелачивания, мындан ары ПСВ) ыкмасы колдонулат.

Бул ыкманы колдонгондо чыгымды көп талап кылган рудниктердин, карьерлердин жана гидрометаллургиялык заводдордун кажети жок, кенди курууга жана иштетүүгө керек жумушчулар азаят.

Дүйнөлүк өзөктүк ассоциациянын (World Nuclear Association, WNA) божомолуна ылайык, 2040-жылы Казакстан 6,7 миң тоннадан 7,9 миң тоннага чейин уран өндүрөт.

Ал урандын бир аз бөлүгүн келечекте Казакстан өзү да керектеп калышы ажеп эмес. Себеби, 1997-жылдан бери казак өкмөтү атомдук электр станциясын курууга ниеттенип жүрөт. Эгер Астана 2014-жылы Москванын шартына көнсө, АЭС ушу чакта курулуп жаткан болмок.

Астана болочок АЭС иштеп турганда, ал үчүн өзөктүк отунду Орусиядан сатып алганга макул болбой, келишимге кол коюлбай калган. Андан кийин казак өкмөтү АЭС куруу боюнча бир катар эл аралык компаниялар, анын ичинде жапон-америкалык «Toshiba – Westinghouse», франциялык «Areva», кытайлык CGNPC, корейлердин КЕРСО компаниялары менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, тараптар мунаса тапкан эмес. Ага карабай, WNA Казакстан 2035-2037-жылдары АЭСтүү болот деп боолголойт.

Уран өндүрүүнүн Казакстанда колдонулган ыкмасы

Жер астындагы скважиналарды пайдаланып уранды рудадан бөлүп алуу усулу, кыскача ПСВ, дүйнөлүк уран өндүрүшүндө өткөн кылымдын 60-жылдарынан бери колдонулат.

Бул технология бүгүн дүйнөдөгү эң рентабелдүү жана экологиялык жактан таза ыкмалардын бири болуп эсептелгендиктен, анын өзгөчөлүгүнө бир аз токтоло кетейин.

ПСВ усулу пайдаланылган уран өндүрүлгөн кендерде жер астындагы руда жаткан горизонтко атайын жасалган тешиктер же скважина аркылуу химиялык реагент берилет. Химиялык агент менен руданын ортосунда реакция жүрүп, уран кошулуп байыган аралашма жердин үстүнө сордурулуп алынат. Андан сары кек же урандын концентраты (U3O8) жана урандын чала кычкылы – кычкылы (закись-окись урана) өндүрүлөт. Мындай технологияда аралашмалар такай түтүк аркылуу айдалгандыктан туюк кенден сыртка чыкпайт. Ошон үчүн алдагыдай технология колдонулган кендерде үйүлгөн таштандылар, иштетилген суюктуктар төгүлчү көлмөлөр болбойт.

Адистердин айтымында, ПСВ ыкмасы салттуу жол менен уран өндүрүүгө караганда кыйла арзан болгондон тышкары айлана-чөйрөгө зыяны аз, өндүрүштүн жана жумушчулардын коопсуздугун жогорку деңгээлде камсыздоону мүмкүн кылат.

Соңку жылдары «Казакатомөндүрүш» уран өндүрүүнү учур талабына ылайык модернизациялоодо. Ал үчүн, биринчиден, өндүрүштүк процесс толук санариптештирилип жатат. Санариптешүү скважиналар менен өндүрүштүк объектилердеги маалыматты реалдуу убакыт режиминде мониторлордун экранында көзөмөлдөп турууну мүмкүн кылат. Экинчиден, өндүрүштүк процесс автоматташтырылууда. Мунун натыйжасында өндүрүштөгү жумушчулар менен инженердик-техникалык кызматкерлер азайтылат.

2017-жылы дүйнөдө өндүрүлгөн урандын 50% ушундай усул менен өндүрүлсө, Казакстанда бул көрсөткүч 100% түзөт. Өлкөдө 2009-2018-жылдары 211 миң тонна уран өндүрүлүп, эл аралык кардарларга сатылган.

Өзбектандын уран өндүрүү саясаты

Өзбекстандын жетечилиги уран иштетүүгө чоң маани берет. Өлкө уранды өндүрүү боюнча Орусиядан кийинки 7-орунда турат. Ушу тапта Өзбекстанда урандын жети кени туруктуу иштетилет. Навои тоо-кен комбинатына 17 кенден уран рудасы ташылат. Республика жалпысынан урандын чийки заты бар 40 кенге ээ.

1994-жылдан баштап Навои комбинатында жер астында атайын жасалган скважиналарды пайдаланып уранды рудадан бөлүп алуу ыкмасы колдонулат. Анын натыйжасында мурда рентабелсиз же чыгашалуу жана жарды деп эсептелген рудалардын эсебинен уранды өндүрүү күчөтүлгөн.

Арийне, Өзбекстан уранды бүтүндөй эл аралык керектөөчүлөргө сатат. Ташкент Москвадан өз алдынчалыгын жарыялагандан кийинки 1992-жылдан баштап АКШга уран сатат жана 2017-жылы АКШ менен жети жылдык келишим түзгөн. Келишимдин жалпы суммасы 300 миллион доллар. («Тыйындан сом куралат»).

Навои тоо-кен комбинаты (мамлекеттик ишкана) 2014-жылы индиялык UCIL компаниясы менен беш жылга келишим түзүп, 2019-жылга дейре жылына 500 тоннага чейин уран сатып турду. Былтыр январда президент Шавкат Мирзиёев Индияга расмий сапарга барганда өзбек уранын экспорттоо жөнүндө узак мөөнөттүү жаңы келишимге кол коюлган.

Өзбекстандын Геология комитети 2019-жылы күздө Франциянын «Orano Mining S.A» компаниясы менен теңшерик ишкана түздү. Орток ишканадагы француз тараптын үлүшү 51%, өзбек тараптыкы 49%. «Orano Mining S.A» – Франциянын атом өнөр жайынын лидери. Анын ири акционерлеринин бири (45,2%) - француз өкмөтү.

Жаңы ишкана биздин Кызыл-Омпол уран кениндей «кумдак» талаа тибиндеги Жаңыкудук, Түндүк жана Түштүк Женгелди аянттарында геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзөт. Эгер уран кору келечектүү деп табылса, кенди чогуу иштетишип, өндүрүмүн тышкы базарга чогуу сатышат.

Айрым маалыматтарга караганда, Өзбекстанда уран өндүрүү жана кайра иштетүү боюнча Навои ТККнын негизинде мамлекеттик ишкана түзүлмөк болуп жатат. Ал эми «Алмалык тоо-кен» акционердик коому жалаң сер баа металлдарды өндүрчү ишкана болуп калмакчы.

Бүгүнкү өзбек бийлиги минералдык байлыктарын иштетүүгө мурдагы жылдардан да терең киришип жатканы байкалат. «Минералдык жана чийкизат базасын 2020-2021-жылдары өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасында» быйыл пайдалуу кен байлыктарынын келечектүү аянттарын изилдөө жалпы изилдөө иштеринин 35% түзсө, келерки 2021-жылы 40% түзүшү керек. Максат - алтын, күмүш, жездин корун тактап, аларды өздөштүрүүгө тышкы капиталды тартуу.

Чет элдик инвесторлорду кендерди геологиялык чалгындоо жана издөө иштерине кызыктырыш үчүн аларга колго кирчүдөй өлчөмдө акчалай сыйлык-бонус убада кылынган. Бонустун суммасы 2018-жылы декабрда көмүрсуутек, алтын чалгындоо жана издөө үчүн орточо 256,3 миң доллар; күмүш, плантина рутений, родий, палладий, осмий, иридий сыяктуу кымбат баа, асылзат, сейрек металлдарга 25, 6 миң доллар; башка пайдалуу кен байлыктарга 12,8 миң доллар; руда эмес пайдалуу кен байлыктарга (гранит, акташ, мрамор, фосфорит, апатит, күкүрт ж.б.) 2560 доллар болгон. Бонустун өлчөмү жыл сайын такталып, өзгөртүлүп турат.

Президент Шавкат Мирзиёевдин эркине ылайык, Өзбекстан Москванын насыясын жана өз каражатын пайдаланып АЭС курганга бел байлады. Энергетика министри билдиргендей, АЭСтин биринчи энергоблогу 2028-жылы пайдаланууга берилиши керек. Атомдук электростанция толук ишке кирсе, абага көмүр кычкыл газын бөлүү 14 миллион тоннага, азот кычкылын бөлүү 36 миң тоннага азаят деп болжолдонууда. Анткени АЭС жылына 3,7 млрд. кубометр газды үнөмдөөгө жол берет. Өкмөттүн эсебинде, үнөмдөлгөн көгүлтүр отунду сыртка сатуудан казынага 550-600 миллион доллар пайда түшөт.

Украинада жеке бизнес да уран өндүрөт

Украина дүйнөдө уран өндүрүү боюнча 9-орунду ээлейт. Расмий Киев 2017-жылы алгач ирет жеке менчик компанияларга уран өндүрүүгө уруксат берип, мамлекеттик монополиядан баш тарткан. Төрт уран кенин иштетүүгө лицензияны «АТБ-Маркет» компаниясынын ээлеринин бири, миллиардер Г. Буткевич да алган. Буткевичтин бир нече күн мурда «Дмитрий Гордондо конокто» ТВ берүүсүндө айтканына караганда, анын ээлигиндеги АЭСУ компаниясы уранды АКШда, Казакстанда, Кытайда, Орусияда колдонулган ПСВ усулу боюнча өндүрөт. Бул мисал Казакстан уран өндүрүүдө дүйнөдөгү эң алдыңкы технологияны колдонгонун, анын тажрыйбасын башка өндүрүшчүлөр колдонууга алып жатканын айгинелейт.

Атомдук энергия боюнча эл аралык агенттик - МАГАТЭнин маалыматына ылайык, 2019-жылы дүйнөдө 449 өзөктүк реактор иштеп жатса, дагы 54 реактор курулуп жаткан.

АЭС курулуп жаткан өлкөлөрдүн катарында 15 жаштан жогору курактагы элинин 39% жана 15-24 жаштагыларынын 17% кат тааныбаган Бангладеш да бар.

Дүйнөлүк өзөктүк ассоциациянын божомолу боюнча, 2030-жылга өзөктүк реакторлордун саны 45%, алардын кубаттуулугу 56% көбөйүп, 579 ГВтка жетет. Натыйжада 2030-жылы уранды жылдык керектөө 103 тоннага жетет.

Бүгүн дүйнөлүк уран өндүрүү жылына керек болгон 10-12% ордуна 4-5% өсүүдө. Ошентип 2018-жылы уранга болгон талап 83% гана канааттандырылган. Мындай жагдайда Казакстан менен Өзбекстандын уран өндүрүүнү көбөйтүү аракети жана Г. Буткевичтин береги тармакка келиши баарынан мурда илимий-экономикалык эсептөөлөргө негизделген кадам десек туура болчудай.

Сабатсыздыкпы же жетекчиликтин катасыбы?

Ал эми кыргыз өкмөтүнүн уран кендерин издөө, чалгындоо жана иштетүүгө тыюу салып, атаандаштарга базардан өз ыктыяры менен орун бошотуп бериши анын экономикалык жактан сабатсыз жана уран өндүрүшүндө акыры жарым кылымга жакын убактан бери колдонулган коопсуз технологиядан кабарсыз экенин, уран өндүрүү боюнча сабаттуу адистер өлкөдө жоктугун ашкере кылып жаткан жокпу деген күдүк ойду жаратат. Андан тышкары өкмөттүн республика эгемендик алган алгачкы жылдарынан баштап эле уран жана башка минералдык байлыктарын иштетүүдө коңшулаш Казакстан, Өзбекстан сыңары адистешкен чоң компаниялар менен эмес, аты-заты белгисиз жана лицензиясын башка кардарларга сатып, жеңил киреше табууну көздөгөн арсар компаниялар менен келишим түзгөнү ушундай деп боолгологонго түртөт.

(Эгер «ЮрАзия» компаниясынын башкы директору С. Менгдин айтканына ишенсек, 2010-жылы Кыргызстанда урандын чийкизатын издөө, геологиялык чалгындоо жаатында 35 компания иштеп жаткан).

Жогорудагы фактылар кыргыз өкмөтү республиканын кен байлыктарын иштетүү боюнча туруктуу саясат жүргүзбөгөнүн, 1990-жылдардын башында Кумтөр алтын кенин өздөштүрүү канадалык компанияга берилгенде баасы жең ичинен кандай бычылса, дал ошол өнөкөт кийин да улантылып келгенин жышааналайт.

Кызыл-Омпол уран кенин иштетүүгө каршы нааразылык акциялары өтүп жатканда, ошондой эле тийиштүү мыйзам долбоору Жогорку Кеңеште даярдалып жатканда не президенттик администрация, не өкмөт, не Илимдер академиясы, не «Кыргызстандагы ЮрАзия» компаниясынын адистери медиа аркылуу Кызыл-Оспол кенинде кандай технология колдонору, ал канчалык коопсуз экендиги тууралуу жалпы журтка түшүндүрмө бербегени да жогорудагыдай жоромол кылууга негиз берет. Ушундай эле жымжырттыкты өлкөнүн башка аймактарындагы кендерди иштетүүгө жергиликтүү эл каршы чыканда да көрүп жүрөбүз.

Мен өзүм Кызыл-Омпол уран кендерин иштетүүнүн бүгүнкү технологиясы, анын кооптуу жана коопсуз жактары тууралуу уран өндүрүү боюнча адистин бир да пикирин таппадым. Бирок анын зыяны жөнүндө түркүн кесиптеги адамдардын, анын ичинде илимпоздордун, коомдук жана саясий ишмерлердин пикирлери жайнайт. Бул сөз алтын, көмүр жана башка кендерге да тиешелүү.

Дүйнөлүк өзөктүк ассоциациянын маалыматына ылайык, 2012-жылы эле Геология жана минералдык байлыктар боюнча мамлекеттик агенттик тарабынан уран жана башка сейрек металлы бар кендерди иштетиш үчүн 18 лицензия, ал эми уранды жана сейрек металлдарды чалгындаш үчүн 21 лицензия берилген.

Бул лицензиялардын 1-январдан тартып күчүн жоготушу, буга чейин уранды издөө, чалгындоо жана иштетүү боюнча лицензия ээлери кетирген чыгымдардын талаага кеткени үчүн ким жооп берет?

Албетте, биринчи кезекте эгемен өлкөнүн биринчи жетекчилери деп ойлойм. Себеби, Аскар Акаевдин кезинде башталып, Алмазбек Атамбаевдин тушунда да токтобогон премьер-министрлер менен өкмөт мүчөлөрүн алмаштыруу кызматтан кеткен министрлерди жоопкерчиликтен куткарып турган. Өкмөттү тез-тез алмаштыруу элдин турмушун кой, өлкөнүн башкаруунун сапатына да тескери таасир этери эзелтен маалым.

Бул барып, өкмөттүк кызматкерлер арасындагы жемкорлукту пайда кылды. Жемкорлук кокустук эмес, кеңири жайылган дартка айланганына акыркы айларда эле Транспорт министрлигиндеги жана башка мекемелердеги жооптуу кызматкерлердин пара алып жатып кармалганы, кээ бир вице-премьер, экс-министрлердин куйругун кыпчып, сыртка качып кетиши айкын далил.

Ат тезегин кургатпай кадр алмашуу өз кезегинде жооптуу кызматка келген адамдардын жумушка такшалып бышуусуна, адис катары өсүшүнө кедергисин тийгизген. Премьерлер менен министрлерди чакмак таштай алмаштыруу өкмөттүн экономика тармагында белгилеген иштеринин аткарылышын көзөмөлдөөнү такыр эле бошоңдоткон. Андай иштер белгиленсе да кагаз бетинде гана калып, экономикада реалдуу из калтырган эмес.

Өкмөттү тез-тез алмаштыруунун кесепети

Ушинтип отуруп, бийликтин «девальвациясы» башталды, куну кетти. Кийинки президент менен премьердин, министрлердин өздөрүнөн мурунку президенттер, премьер-министрлер, министрлер иштеп турган кезинде кабыл алынган милдеттенмелерди, келишимдерди, алар бекиткен экономикалык иштерди улантуу салты түптөлбөдү. Анын айкын мисалын курамында ураны бар чийкизаттарды жана таштандыларды ташып келүүгө, уран жана торий кендерин геологиялык изилдөөгө, чалгындоого жана иштетүүгө тыюу салган мыйзамдан, ошондой эле жергиликтүүлөрдүн каршылыгынан улам «Ат-Башы» өнөр жай, соода-логистикалык борборунун курулушун инвестордун токтоткон чечиминен көрдүк.

Болбосо уранга байланыштуу мыйзамдын кесепетинен Кара-Балта тоо - кен комбинаты жалпысынан 70 миллион долларга жакын кирешеден кол жууй турганын, ал эми казынага салык иретинде 500 миллион сом түшпөй каларын Кыргыз Республикасынын Өнөр жай, энергетика жана кен байлыктарын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитети эскертпеди беле?.. Болбосо Ат-Башыдагы логистикалык борбордун курулушуна капсула салуу салтанатына былтыр 11-декабрда премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев өзү барып катышпады беле!

Эми кыргыз өкмөтү, 24-февралда Kaktus.media сайты маалымдаганына караганда, логистикалык борборду куруш үчүн бөлүнгөн жерден улам айыл чарба жана токой чарба өндүрүшүнө келтирген чыгымы үчүн төккөн 45 миллион сомду кытайлык инвесторго төлөп бергени турат. Бул акча, албетте, өкмөттүн кайсы бир мүчөлөрүнүн чөнтөгүнөн эмес, бюджеттен өөнөп алынат да.

Мындайда, англис коомдук ишмери жана публицисти Эдмунд Бёрктун «Өкмөт ийкемдүү болушу абзел, бирок анын өзү кабыл алган чечимдерди аткарууда катаал болушу зарыл» деген накыл кебин эске салып койгондон башка арга жок.

Ырас, уран кендерин иштетүүгө тыюу салуу тууралуу мыйзамга каршы пикирим, аны ураалап кабыл алган көпчүлүккө жакпас. Андай мекендештеримден: «Коңшулаш Казакстан, Өзбекстан жана башка 30дай өлкө уран өндүрүп жатканда Кыргызстан уран өндүрмөк тургай чалгындоого жана издөөгө тыюу салганы сизди ойлонтподубу?» деп сурайт элем...

(Автордун пикири «Азаттыктын» көз карашын билдирбейт)

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Караколдогу депутаттардын чыры

Каракол.

Каракол шаардык кеңешинин депутаты, «Табылга» партиясынын мүчөсү Азамат Айтбаев кызматташы, КСДПнын шаардык кеңештеги мүчөсү Тууганбек Чолпонбаев сабаганын айтып, УКМКга арыз жазды.

Шаардык кеңештин депутатына байланышкан ушул жана башка иштерди Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) териштире баштады.

Каракол шаардык кеңешинде 12-апрелде шайлоо өтөт. Тууганбек Чолпонбаев анын аты аталган окуяларды шайлоого байланыштырууда.

Каракол шаардык кеңешинин депутаты, «Табылга» партиясынын мүчөсү Азамат Айтбаев кызматташы, КСДПнын мүчөсү Тууганбек Чолпонбаевге каршы УКМКнын Ысык-Көл облустук башкармалыгына арыз жазды. Айтбаевдин «Азаттык» радиосуна айтканына караганда, ага депутат Тууганбек Чолпонбаев 25-февралда жыйындан кийин кол көтөргөн.

Азамат Айтбаев.
Азамат Айтбаев.

«Шаардык кеңештин сессиясында Каракол шаарынын мэринин былтыркы иши тууралуу отчётун укканбыз. Аягында мен кызматташтарымды мэрдин отчётун жактырууга чакырып, сөз сүйлөгөм. Мени 18 депутат колдоп, мэрдин отчёту кабыл алынды. Ошол замат эле Чолпонбаев мени залдан чакырып чыгып, коңшу бөлмөгө алып кирип алып, кулак түпкө сокту. Эшикти жаап алып, дагы бир нече жолу бети-башыма, ичке урду. Ал мени: «Мэрдин отчётун өткөрбөш керек эле, сен неге саботаж кылып жатасың?» деп соккулап жатты. Сабап туруп эле кайра «жүрү эшикке» деп, сыртка чыкканда кайра кучактап кечирим сурады», - деди Азамат Айтбаев.

Бирок Каракол шаардык кеңешинин депутаты Тууганбек Чолпонбаев кесиптеши Азамат Айтбаевдин «мени сабады» деген дооматын төгүндөп жатат. Анын айтымында, апрель айына белгиленген жергиликтүү кеңештин шайлоосу жакындаган сайын түрдүү саясий оюндар башталды.

Эгер мен Азаматты чапсам, бир жери көк ала болуп, изи калат эле.

«Менин ага колум тийген эмес, бул бала-менен аласа-бересем деле жок эле. Тескерисинче, көп жерден колуман келишинче жардам бердим. «Жакында кайра депутаттыкка келесиңби?» десем: «Жок, мен келбейм» деди эле. Азыр эми Интернетте «мени сабады, коркутту» деди. Анын оюнда мэрдин бир жылдык отчётун кабыл алышыбыз керек эле. Бирок мэр өзү тыңгылыктуу иштебесе эмне үчүн «макул» деп кабыл алышыбыз керек? Мен Азаматтын атасындай болгон эле адаммын, эгер мен Азаматты чапсам, бир жери көгала болуп, изи калат эле. Мен да эми сотко кайрылып, тийиштүү чара көрүлүшүн талап кылам. Менин оюмда Азамат болгону саясий оюндун куралы болуп калды», - деди ал.

Ал арада УКМК Каракол шаардык кеңешинин депутаты кызматташын сабады деп шек саналып жатканын 27-февралда расмий билдирди. Маалыматка караганда, депутат арам акчаны адалдаган, салык жашырган деп да шек саналууда. Бул фактылардын негизинде депутат Жазык кодексине ылайык кылмыш жолу менен алынган кирешелерди адалдоо (215-берене), бийликтен аша чабуу (321-берене) боюнча шек саналып, сотко чейинки териштирүү жүрүп жатат.

Бирок Тууганбек Чолпонбаев УКМКнын маалыматын четке какты:

«Менин үстүмдөн УКМК эч кандай иш козгогон жок, бул шайлоо алдындагы оюндар. Мен бирөөнүн оокатын тартып алып көргөн эмесмин».

Тууганбек Чолпонбаев шаардык кеңештеги Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мүчөсү. Бирок быйыл апрелде өтө турган шайлоого ал ушул партия менен же башка партия менен катышары же катышпасы белгисиз.

Ал эми өкмөттүн Ысык-Көлдөгү өкүлү Акылбек Осмоналиев эки депутаттын ортосундагы окуяга укуктук баа берилиши керек деп эсептейт. Ошондой эле, ал бул маселени өз көзөмөлүнө алып, акырына чейин туура жыйынтыкты күтө турганын айтты:

Акылбек Осмоналиев.
Акылбек Осмоналиев.

«Бул жөн гана адамдар эмес, булар жергиликтүү кеңештин азыркы учурда иш алып барып жаткан депутаттары, анын үстүнө уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү деген да кептер чыгып калды. Демек, бул сөздөр жөн жеринен чыкпайт. Окуяны ийне-жибине чейин текшерип, ага укуктук баа бериш керек. Ал тургай келе жаткан шайлоого да катышууга акысы барбы же жокпу деген нерсе каралышы керек. Мен облустун жетекчиси катары бул маселени өз көзөмөлүмө алам».

Каракол шаардык кеңешине келерки шайлоо 12-апрелде болот. Учурда шаардык кеңеште «Табылга», КСДП, «Кыргызстан», «Республика - Ата Журт», «Өнүгүү-Прогресс» саясий партиялары жалпысынан 31 мандатка ээ. Көпчүлүк мандат «Табылга» (12), КСДП (6) партияларына таандык.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Биометрикалык паспорт: дагы бир тендер

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда биометрикалык паспорт басып чыгарууга кезектеги тендер жарыяланды.

Биометрикалык паспортко бланктарды сатып алуу боюнча кезектеги тендер 26-февралда жарыяланды. Мамлекеттик каттоо кызматы бул максатта 973 миллион сомдон ашык каражат бөлмөк болду.

Аталган кызматтын басма сөз катчысы Адилет Бейшеналиев тендерге катышууну каалаган ишканалардан арыз 19-мартка чейин кабыл алынарын билдирди:

Ушул тендерге катышкан фирманын тажрыйбасы жетиштүү болушу керек.

«Тендерге жергиликтүү жана чет элдик фирмалар катышса болот. Эң негизги талап - ушул тендерге катышкан фирманын тажрыйбасы жетиштүү болушу керек. Жок эле дегенде биометрикалык паспорт даярдоо боюнча башка өлкөлөрдө эки долбоорду ийгиликтүү ишке ашырышы зарыл. Аны далилдеген тиешелүү документтерди талап кылабыз. Тендерге канча компания катышканы жана кайсы компаниялар экени 19-мартта белгилүү болот».

Тендерден жеңүүчү болгон компания 1,5 миллиондон ашык бланкты Кыргызстанга алып келиши керек. Башкача айтканда, айына туруктуу түрдө 50 миң бланкты даярдашы зарыл.

Бул тендер эмнеге маанилүү?

Балким биометрикалык паспортко бланк сатып алуу боюнча тендер өлкөдө өткөрүлгөн көп сынактын бири болмок. Бирок тендерге кызыгуу жараткан бир нече жагдай бар.

Быйыл февралдын башында АКШ Кыргызстандын жарандарына виза берүүнү чектеп, иммиграциялык чектөө киргизген. Буга негизги себептердин бири өлкөдө биометрикалык паспорт бериле элек экендиги көрсөтүлгөн. Кошмо Штаттар электрондук паспорт бериле баштаса гана кыргыз жарандарына карата чектөөнү алуу каралаарын билдирген болчу. Дал ушул жагдай кыргыз өкмөтүн тендерди эртерээк жарыялоого түрткү болду көрүнөт.

АКШнын Кыргызстандын жарандарына виза берүүдөн баш тартуу тенденциясы.
АКШнын Кыргызстандын жарандарына виза берүүдөн баш тартуу тенденциясы.

Биометрикалык паспортко байланыштуу дагы бир чырлуу жагдай буга чейинки тендерге барып такалат. Тагыраагы 2018-жылы жарыяланган сынакта паспорт литвалык «Гарсу Пасаулис» компаниясы жеңүүчү болуп табылган. Бирок сынактын дагы бир катышуучусу, германиялык «Мүлбауэр» компаниясы «тендерде эреже бузууга жол берилди» деп, сынактын жыйынтыгын жокко чыгарууну талап кылган. Жыйынтыгында тендер боюнча кылмыш иши козголуп, бир катар жооптуу мамлекеттик кызматкерлер «литвалык компаниянын утушуна кызыкчылыгы болгон» деп айыпталган. Анын алкагында Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасынын орун басарлары Руслан Сарыбаев, Данияр Бакчиев жана «Инфоком» мамлекеттик ишканасынын жетекчиси Талант Абдуллаев күнөлүү деп табылып, акчалай айып салынды.

Чырдын айынан кылмыш иши козголгон Мамкаттоонун мурдагы төрайымы Алина Шаикова болсо изин жашырып, издөө жарыяланган. Бул чатакта УКМКнын мурдагы төрагасы Идрис Кадыркуловдун да аты аталып, ал өз арызы менен кызматтан кетүүгө аргасыз болгон.

Мына ушундай жаңжал менен коштолгон тендерден кийинки сынак кандай өтөт жана мурдагыдай мыйзам бузууга жол берилбейби деген суроолор жаралууда. Мамкаттоо мурдагы эрежелер көп деле өзгөрүлбөгөнүн, бирок талаптар күчөтүлөрүн билдирүүдө.

Ал эми Жогорку Кеңештин депутаты Элвира Сурабалдиева бул тендерге көзөмөлдү күчөтүү зарыл деп эсептейт. Депутаттын айтымында, бул жолку сынак коррупция же дагы башка мыйзам бузуу менен коштолсо, анда кесепети оор болот.

Элвира Сурабалдиева/
Элвира Сурабалдиева/

«Буга чейинки тендер жаңжал менен коштолуп, ушунча кылмыш иши козголгон соң мурда кетирген каталарды эске алып, өкмөт менен парламенттин көзөмөлү күчтүү болот деп ойлойм. Мурдагыдай кырдаал түзүлбөшү үчүн тендер баштан-аяк ачык жүрүп, эл маалымат алышы керек. Дал ушул маселеден улам АКШнын чектөө киргизгени чоң сокку болду. Муну эске алып, бардык тараптар бул маселени өзгөчө көзөмөлгө алышы зарыл. Ошол эле кезде бул тендерге канча жана кайсы компаниялар катышары белгисиз. Бул 19-февралда тендердин алгачкы айлампасында билинет», - деди ал.

Мамлекеттик каттоо кызматынын Коомдук кеңешинин төрагасынын орун басары, эксперт Канат Муканов маселе тендерди жарыялоодо эмес, эл аралык стандарттарга жооп берчү паспорт даярдаган компанияны тандоодо экенин белгиледи:

«Тендерди жарыялоодо «мурда эле катышып жүргөн беш-алты компания катышты, болду» деп отура бербей Мамлекеттик каттоо кызматы эл аралык деңгээлдеги компанияларга кайрылса жакшы болмок. Мисалы, ошол эле АКШдагы компаниялар катышып, утуп чыкса кандай жакшы! Бул багытта иш алып барган атактуу компаниялар белгилүү эле. Биз болсо «ачык тендер жарыяладык» деп коюп эле эч кандай аракет көрбөй отуруп калып жатабыз».

Электрондук паспорт деген кадимки эле 50 барактан турган документ. Бир гана өзгөчөлүгү - адамдын сүрөтү коюлган барагында электрондук чип орнотулат жана ичиндеги маалыматтар жогорку деңгээлде сакталышы керек.

Кыргызстанда жарандарга жалпы улуттук паспорт жана ички паспорт болуп саналган ID карт берилет. Биометрикалык ID карт 2017-жылдан тартып бериле баштаган. Ал үчүн бланктарды Түштүк Корея Кыргызстанга жардам иретинде бекер берип келет. Ал эми буга чейин жалпы улуттук паспортту британиялык «Де Ля Ру» компаниясы басып келген.

Кыргызстанда паспорт жасоо коррупциялашкан тармактардын бири болуп эсептелип, буга чейин дүйнөнүн бир нече өлкөсүндө террордук аракеттер жана башка кылмыштар үчүн шек саналган кишилер жасалма кыргыз паспортун колдонгону аныкталган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кайра сунушталган эски мыйзамдын талашы

Кыргызстанда өкмөттүк эмес уюмдардын ишмердүүлүгүн көзөмөлгө алуу демилгесине каршы акция. Бишкек, 2016-жыл.

Жогорку Кеңеште 27-февралда коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдардын ишин жөнгө салуучу мыйзам долбоору талкууланды. Ал парламентте биринчи окууда каралып, добуш берүүгө жөнөтүлдү. Мыйзам долбоорун кароо учурунда депутаттар менен төраганын ортосунда талаш-тартыш болуп, долбоорду парламентке алып чыгууда мыйзам бузулганы айтылды.

Өкмөттүк эмес уюмдардын ишин катаалданткан мыйзамда кызыкчылыктар бар экени, аны чукул арада кабыл алуу аракети көрүлүп жатканы сөз болду. Документтин автору мыйзам элдин суроо-талабынан улам жазылганын, ал өкмөттүк эмес уюмдардын ачык иштешин шарттай турганын айтууда.

Биринчи окууда каралган бул мыйзам долбооруна парламент кийинки апталарда добуш берет. Регламент боюнча мыйзам долбоору үч окуудан кийин кабыл алынат.

Төрага менен депутаттардын талашы

Коомдо талкуу жараткан «Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө» жана «Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө» мыйзамдарга өзгөртүү киргизүү боюнча мыйзам долбоору 27-февралда каралды. Талкуу башталып-баштала электе депутаттар менен төраганын ортосунда талаш чыкты. Депутат Карамат Орозова мыйзам парламентке биринчи окууга киргизилердин алдында тиешелүү комитетте каралбаганын айтты:

Карамат Орозова.
Карамат Орозова.

«Бул мыйзамдын Социалдык маселелер, билим берүү, илим, маданият жана саламаттык сактоо боюнча комитетке тиешеси жок. Бул комитет туура эмес карап койгон. Регламент бузулуп жатат. Мыйзамды Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитет менен Бюджет жана финансы боюнча комитет карашы керек».

Ал мыйзам долбоорун күн тартибинен алып тиешелүү комитеттерге кайра кайтарууну сунуш кылды. Бул демилгени депутат Дастан Бекешев да колдоду.

Парламенттин төрагасы Дастанбек Жумабеков депутаттарга жооп берип: «Бул мыйзам регламент боюнча Социалдык маселелер, билим берүү, илим, маданият жана саламаттык сактоо боюнча комитетке туура келип жатат. Муну регламент аныктады», - деди.

Төрага Жогорку Кеңештин юридикалык бөлүмү өкмөттүк эмес уюмдар жөнүндөгү мыйзам Социалдык маселелер боюнча комитеттен каралышы керек деп чечкенин, бул мыйзамдуу экенин кошумчалады. Төраганын сөзүнө депутат Абдывахап Нурбаев кошулган жок.

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

«Бул мыйзам 2016-жылы да киргизилгенде Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитетте каралган. Мыйзам үчүнчү окууда кайра артка кайтарылган. Долбоор Конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттен кайра каралышы керек. Антпесе бул мыйзам бузуу болуп эсептелет», - деди ал.

Өкмөттүн ыкчам корутундусу

Депутаттардын бул сунушу колдоо тапкан жок. Ушундан улам Дастан Бекешев мыйзам Жогорку Кеңешке шашылыш киргизилип жатканын айтып, «мунун артында кызыкчылыктар бар» деп күмөн санады:

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

«Мыйзамды Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитет караш керек болчу. Сиз болсо (Жогорку Кеңештин төрагасы Дастанбек Жумабековго) «жок, болбойт» деп жатасыз. Бул жерде кызыкчылыктар бардай сезилип жатат. Мен андай эмес деп ойлойм. Силерден бирөө «бат-баттан өткөрүп бергиле» деп сурангандай болуп жатат. Керек болсо өкмөт да мыйзам боюнча ыкчам түрдө корутунду чыгарып берди. Өкмөт кайсы мыйзам долбооруна ушундай ыкчам корутунду чыгарып берчү эле? Керек болсо стратегиялык мааниси бар, президент суранган мыйзамга мынчалык бат корутунду бербейт».

Документ 2019-жылдын 31-декабрында коомдук талкууга коюлган. Быйыл февраль айында каттоодон өтүп, өкмөт 20 күндүн ичинде «мыйзам долбоорун кабыл алса болот» деген корутунду чыгарып берген.

Мыйзамдын авторлору көбөйдү

Депутат Бактыбек Райымкулов башында коммерциялык эмес жана өкмөттүк эмес уюмдардын ишин жөнгө салуучу мыйзамдын жалгыз автору катары чыккан. Азыр эми ага дагы жети депутат демилгечи катары кошулду.

Эгер мыйзам кабыл алынса, коммерциялык эмес уюм жыл сайын каржы маселелери тууралуу өкмөт аныктаган формада отчёт берип турууга милдеттүү болот. Бул талапты аткарбаса мыйзам чегинде жоопко тартылат.

Мыйзамдын негизги автору Бактыбек Райымкулов долбоордун маани-мазмуну тууралуу мындай деди:

Бактыбек Райымкулов.
Бактыбек Райымкулов.

«Эмне үчүн коммерциялык эмес уюмдардын иши жөнүндө маалымат жок?» деген суроо коомчулукта талкуу жаратууда. Ар бир демократиялык мамлекетте ар бир ишмердүүлүк элдин жана мамлекеттин өнүгүшүнө багытталышы керек. Мыйзам долбоорунун максаты берилген маалымат менен элди ыңгайлуу жана түшүнүктүү интеграцияланган форматта тааныштыруу болуп эсептелет. Мыйзам долбоору мамлекет тарабынан көзөмөлдөөгө багытталган эмес. Ал элге маалымат берүү коммерциялык эмес уюмдардын ишинин ачыктыгын камсыздоого багытталган».

Өкмөттүк эмес уюмдар эмне иш кылат?

Кыргызстанда өкмөттүк эмес уюмдар шайлоо жараяндарын жакшыртуу, демократиялык баалуулуктарды өркүндөтүү, сөз эркиндигин колдоо, мыйзамдардын сакталышын камсыз кылуу, андан тышкары аялдардын, балдардын жана азчылыктардын укуктарын коргоо жана башка тармактарда иш алып барат. Алардын бир топ бөлүгү чет элдик фонддордун, өкмөттөрдүн жана уюмдардын каражатына, алар жарыялаган сынактардан уткан гранттардын эсебинен иш жүргүзөт. Депутат Карамат Орозова сунушталып жаткан мыйзамды жарандык коомго болгон кысым деп баалады:

«Коммерциялык эмес уюмдар өкмөттүн колу жетпеген иштерди жасайт. Алардын кылган иши биздикине салыштырмалуу жакшы жана элге пайдасы көп тийет. Биз мыйзам кабыл алып жарандык коомго кысым көрсөтүшүбүз туура эмес. Алар ансыз деле каражаты боюнча маалымат берип турушат».

Жогорку Кеңештин вице-спикери Аида Касымалиева да ушундай эле пикирин айтып, мыйзам өкмөттүн жүргүзүп жаткан саясатына каршы келерин эскертти:

Аида Касымалиева.
Аида Касымалиева.

«Жөлөкпул, саламаттык сактоо, билим берүү, социалдык маселелер боюнча айылдарды көп кыдырам. Мамлекет азыр «социалдык буюртманы» жолго коё албай жатат. Мамлекеттин колу жетпеген абдан көп иштерди өкмөттүк эмес уюмдар жасап жаткан кези. Алар - биздин жарандар. Кийин ушул мыйзамды пайдаланып, бир уюм мамлекеттик органга жакпай калса, ага басым башталбашы керек. Ошону түшүнүп, тереңинен карашыбыз зарыл. Мыйзамдын негиздемесинде «Ачык өкмөт» деп жазылып турат. Ушул мыйзам ачыктык деген принциптерге, жалпы «Ачык өкмөт» жасап жаткан иштерге доо кетирген мыйзам болуп жатат».

Эски мыйзам, жаңы автор

Кыргызстанда өкмөттүк эмес уюмдардын ишмердүүлүгүн көзөмөлгө алуу аракети 2014-жылы да болгон, бирок ишке ашкан эмес.

Жогорку Кеңештин ошол кездеги депутаттары Турсунбай Бакир уулу, Нуркамил Мадалиев жана Надира Нарматова сырттан каржыланган уюмдарды «Чет элдик агент катары таануу жөнүндө» мыйзам долбоорун даярдап, бирок аны кабыл алууга ошол кездеги депутаттар жетишпей калган.

Бул мыйзам долбоорун азыркы депутаттар 2016-2017-жылдары эки окууда кабыл алып, бирок кийин ал депутаттардын көңүл сыртында калып кеткен.

Өкмөттүк эмес уюмдар боюнча Жогорку Кеңештин дагы бир депутаты Кожобек Рыспаев мындай оюн ортого салды:

Кожобек Рыспаев.
Кожобек Рыспаев.

«Өкмөттүк эмес уюмдардын баары эле жаман эмес. Арасында эл үчүн социалдык тармакта иштеп жаткандар бар. Бирок элдин арасында «ушул уюм туура эмес иштеп жатат. Элге акча таратып жатат» дегендерди биз эмне үчүн күтүшүбүз керек? Аларды бир жыл күтпөй шектүү дегендерди ушул мыйзам аркылуу текшеришибиз керек. Четтен келген акчаны колдонуп бүлүк салбашы керек».

Былтыр Европа Биримдиги Кыргызстандагы жарандык коомдун ролунун жакшы жагын баса белгилеп, өкмөттүк эмес уюмдардын каржылоосуна көзөмөлдү күчөтүү тууралуу чакырыктарга тынчсыздануусун билдирген.

Парламентте талаштуу мыйзам талкууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:35 0:00

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек-Лондон: Уурдалган акча, Максим Бакиев жана кызматташтык (видео)

«Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм»
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:10 0:00

Бишкек менен Лондон Кыргызстандан уурдалган акчаны артка кайтаруу багытында кызматташышы мүмкүн. Эки тарап бул боюнча сүйлөшүү жүргүзүп жатканын Улуу Британиянын Кыргызстандагы элчиси Чарльз Гарретт «Азаттык» менен болгон маегинде ырастады.

Элчи мурдагы президенттин уулу Максим Бакиевдин Британиядагы мүлкүн текшерүү тууралуу чакырыктарга да жооп берип, Кыргызстандагы демократия менен сөз эркиндигинин абалы, коррупциянын деңгээли жана өзүнүн популярдуулугу тууралуу да ой бөлүштү.

- Кыргызстанда Британиянын туруктуу элчилиги иштей баштаганына сегиз жыл толду. Албетте, эки тараптуу карым-катнаш ага чейин эле башталган. Эки өлкөнүн алакасы дайыма эле шайма-шай болгон эмес деп да айтсак болот. Британия менен Кыргызстандын ортосундагы мамиленин жана кызматташтыктын азыркы абалына кандай баа бересиз?

- Азыркы абалы жакшы деп айтар элем. Эки тараптуу мамиле бекем. Менимче, эки тарапка тең пайда алып келип жатат. Биздин дипломатиялык мамилелер, сиз айтып өткөндөй, бир кыйла убакыт мурда, 1992-жылы башталган. Элчилигибизди 2011-жылы ачтык. Ага чейин биздин Эл аралык өнүгүү боюнча департаментибиз (DFID) Кыргызстанда эки өлкөнүн ортосундагы кызматташтыкты өнүктүрүүдө жигердүү иш алып барып келди. Жылдар бою биз Кыргызстанга 150 миллион фунт стерлингден ашуун каражатты инвестиция кылдык.

Жарандар арасындагы байланыш да маанилүү. Кыргызстанда Британиядагы билим берүү программаларына катышкан адамдардын жигердүү биримдиги бар. Азыр анын мүчөлөрү 300дөн ашты. Алар «Chevening», «John Smith Trust», «Эл аралык лидерлик» программасына жана Британ кеңеши уюштурган программаларга катышкан.

Соодага келсек, Британия - Кыргызстандын Европадагы эң ири соода өнөгү. Чынында Кыргызстандын экспортунун 47% Британияга кетет. Инвестиция чөйрөсүндө да бизде жакшы көрсөткүчтөр бар. Бир мисалды айтсам, «Чаарат» тоо-кен компаниясы Чаткал өрөөнүндөгү кенди иштете баштаганда жергиликтүү тургундар үчүн 850дөй жумуш орундарын түзүп бермекчи. Ал Британиянын эрежелерине баш ийген компания экенин эске алганда, алар айлана-чөйрөнү коргоо жана кенде коопсуздукту камсыз кылуу жаатында өтө жогорку Европанын стандарттарын карманышмакчы.

Кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков менен британ элчиси Чарльз Гарретт (солдо), Бишкек, 11-сентябрь, 2019-жыл.
Кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков менен британ элчиси Чарльз Гарретт (солдо), Бишкек, 11-сентябрь, 2019-жыл.

Көп билинбеген дагы бир чөйрө бар. Ал коргонуу тармагындагы кызматташтык. Биз Кыргызстандын армиясынын өкүлдөрүнө англис тилинде машыгууларды өткөрүп келебиз. Биз адам укуктары жана коррупцияга каршы күрөш маселесинде да тренингдерди өткөрөбүз. Учурда Британиянын Падышалык аскердик академиясында Кыргызстандын армиясынын бир офицери бар. Бул тармактардын баарында бекем кызматташтык жүрүп жатат. Президенттин көп багыттуу тышкы саясатын эске алсак, Кыргызстан менен Британия абдан эле табигый өнөктөштөр.

- Багыттар тууралуу сөз болуп калды. Сиз Кыргызстандын тышкы саясаты чындап көп багыттуу деп ойлойсузбу? Же дагы эле бир же эки мамлекет менен эле мамиле кылабы?

- Көп багыттуу экени талашсыз. Кыргызстан менен Британиянын эки тараптуу мамилесиндеги мен айткан нерселердин баары тышкы саясатта бир же эки ири кызматташтыкка гана артыкчылык берилбей турганын көрсөтүп турат. Башка өлкөлөр сыяктуу эле Улуу Британия менен өнүгүп жаткан, эки тарапка тең пайдалуу мамиле бар.

Уурдалган акчанын убайымы

- Жакында сиз жана Британиянын Кылмыштуулукка каршы күрөшүү агенттигинин өкүлү Кыргызстандын Финансы полициясынын жетекчилери менен жолуктуңуздар. Анда Кыргызстандан чыгарылган акчаны артка кайтаруу боюнча кызматташууга көңүл бурулган экен. Британияда Кыргызстандан чыгарылып кеткен накталай каражат тууралуу кандай маалымат бар?

- Туура айттыңыз, бул абдан маанилүү тема. Бирок расмий өкүлдөрдүн ортосундагы сүйлөшүүлөрдүн же иликтөөнүн предмети болгон маселенин деталдары боюнча комментарий бере албай турганымды түшүнсөңүз керек. Андай cүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Британ өкүлдөрү Бишкектеги кесиптештери менен кабарлашып турушат. Эки тарап тең бул ишти алдыга жылдыра алабыз деп үмүттөнөт.

- Уурдалган акчаны артка кайтарып келүү маселесинде эки тараптын ортосунда кандай кызматташуу болушу мүмкүн?

- Бизде, Британияда «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» (Unexplained Wealth Order) аттуу абдан күчтүү бир каражат бар. Анын алкагында сот өз чечими менен Британияда жашаган кандай гана адам болбосун, аны булагы тастыктала элек [күмөндүү] деген байлыгынын чоо-жайын түшүндүрүп берүүгө милдеттендириши мүмкүн. Эгер андай буйрук чыкса жана ага туш болгон адам буйрукка баш ийгиси келбесе же анын талабын канааттандыра албаса, байлыгы конфискацияланат. Бул Британия менен Кыргызстандын расмий өкүлдөрүнүн ортосундагы сүйлөшүүлөрдүн предмети.

Максим Бакиевдин маселеси

«Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» Британияда жашаган бардык адамдарга карата колдонулушу мүмкүн. Теориялык жактан алганда сиздин сурооңузга «ооба» деп жооп берем...

- Кезинде мурдагы президенттин уулу Максим Бакиев британ-кыргыз алакасын чыңалтып койгону белгилүү. Кыргыз өкмөтү аны экстрадиция кылыш үчүн Британияга бир нече өтүнүч жиберген. Бирок алар канааттандырылган эмес. Британиядагы «Глобал Уитнесс» аттуу антикоррупциялык уюм Максим Бакиев Лондондун четиндеги Саррей районундагы кымбат үйдө жашап жатканын билдирип келет. Бул мыйзам Максим Бакиевди бутага алышы мүмкүнбү?

- Экстрадициялоо тууралуу өтүнүчтөр жана аны карап чыгуу маселеси абдан татаал. Мындай өтүнүчтөр абдан жогорку стандарттарга төп келиши керек. Кандай жыйынтык чыгары да ошого жараша болот. Биз Кыргызстанда ошол жогорку стандарттарга туура келген өтүнүчтөрдү көрө элекпиз.

- «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» Максим Бакиевге карата колдонулушу мүмкүнбү?

- «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрук» Британияда жашаган бардык адамдарга карата колдонулушу мүмкүн. Теориялык жактан алганда сиздин сурооңузга «ооба» деп жооп берем. Бирок мен айткандай, бул Британия менен Кыргызстандын расмий өкүлдөрүнүн ортосундагы жүрүп жаткан сүйлөшүүлөрдүн темасы.

- Максим Бакиев өзү саясий куугунтукка кабылганын билдирип келет. Бирок кыргыз бийлиги ал 2010-жылга чейин олуттуу кылмыштарды жасаган деп ишенет. Анын Британиядагы макамы, иммиграциялык макамы тууралуу эмне билебиз?

- Бул абдан олуттуу маселе экени анык. Эки тарап тиешелүү негизде алдыга кадам таштап, өздөрү канааттанган жооптуу алышы үчүн бул иш терең иликтениши керек.

- «Азаттык» «OCCRP» жана «Kloop» порталы менен биргелешкен иликтөөсүндө кыргыз-кытай жана кыргыз-өзбек чек арасындагы аткезчиликти жана жашыруун карго бизнесин ачыкка чыгарды. Ал жакта Абдукадыр аттуу кытайлык уйгурлардын үй-бүлөсү жана алардын Кыргызстандагы достору чоң акча жасап жатканы белгилүү болду. Ал акчанын бир бөлүгү Британиянын кыймылсыз мүлк тармагына салынган экен. Бул маалыматтар Британиядагы иликтөөлөргө себеп болушу мүмкүнбү?

- Британиянын бийлиги мыйзамсыз же күмөндүү каражаттар жана арам акчаны адалдоо сыяктуу кабарларды териштирип турат. Бул британ өкмөтүнүн ишинин маанилүү бөлүгү. Себеби бул биздин финансылык рыногубузду коргоонун эң жакшы жолу. Бул рынок экономикабыздын эң чоң бөлүгүн түзөт. Андыктан муну маанилүү иш деп эсептейбиз. Анын бир бөлүгү катары «Булагы тастыкталбаган байлык тууралуу буйрукту» колдоно алабыз. Азыр эки өлкөнүн тең расмий өкүлдөрү бул суроолордун баарын караштырып жатат.

Сөз эркиндиги

- Өткөн жылы сиз «OCCRP», «Kloop» жана «Азаттык» жүргүзгөн журналисттик иликтөөсүн кубаттап чыккансыз. Эми бул медиа каражаттарын сотко берип жатышат. Сиз Кыргызстандагы басма сөз эркиндигинин абалын кандай баалайсыз? Мындай соттук иштер сөз эркиндигине, маалымат каражаттарынын эркиндигине кандай таасирин тийгизет?

- Соттошуу - бардык демократиялык өлкөлөрдө маанилүү каражат. Себеби алар жарандардын жеке купуялыгына болгон укугун коргоого жардам берет. Бирок сот системасы объективдүү чечим чыгарышы керек. Антпесе соттук иштер жарандардын жана коомдун кызыкчылыгына каршы колдонулуп кетиши мүмкүн.

Кыргызстандагы басма сөз эркиндиги тууралуу сөз кылсак, сиз айткан иликтөөлөрдүн жарыяланганы деле оң көрүнүш. Мындай иликтөө Борбор Азиянын башка өлкөлөрүндө, керек болсо өздөрүн демократиялуу өлкөбүз деп атаган дүйнөнүн башка мамлекеттеринде ишке ашпайт эле. Бул абдан чоң жетишкендик. Аны коргоп, өнүктүрүш керек.

Тыйындын экинчи, бир аз терс тарабы бар. Бул - журналисттерге каршы чабуулдар, анын ичинде Болот Темировго [Factcheck.kg] болгон соңку кол салуу. Тилекке каршы, дүйнө жүзүндө бул сыяктуу көп чабуулдар болуп жатат. Соңку бир канча жылда эле Словакияда, Мальтада жана Британияда да мындай кол салуулар болду. Бул тынчсыздануу жаратат.

Журналистика кооптуу кесип болбошу керек. Медиа каражаттары – демократиянын кычкылтеги. Алар өз кадамын туура тандашы үчүн добуш берүүчүлөрдү керектүү маалымат менен камсыз кылып турат. Албетте, журналисттер ыңгайсыз суроолорду беришет. Бул жагдай баарыбызды ойлондурушу керек.

Демократия менен коррупциянын кармашы

- Элчи мырза, көптөгөн эл аралык уюмдар Кыргызстандын саясий- экономикалык жактан өнүгүшүнө кедергисин тийгизип жаткан маселелердин башкы сабына коррупцияны коюшат. Сиз буга кошуласызбы? Өлкөнүн алдында дагы кандай маселелер турат?

- Аларга кошулат элем. Коррупция - өлкө үчүн абдан чоң мүшкүл. Мен бул жакка келгенден көп өтпөй Кыргызстандагы алгачкы таасирлерим тууралуу бир нече видео тарткам. Алардын бири коррупцияга байланыштуу болчу. Себеби Бишкектеги жана өлкөнүн ар кыл аймактарындагы мен сүйлөшкөн таксисттер жана базардагы соодагерлер сыяктуу далай адамдар коррупцияны өздөрүнүн турмуш-тиричилигиндеги эң негизги мүшкүл катары баалашты. Эмне үчүн экенин көрүп турам. «Эл аралык республикалык институттун» (IRI) жакында жарык көргөн баяндамасында коррупция менен жумушсуздук өлкөдөгү негизги эки маселе катары көрсөтүлгөн.

Коррупциянын кесепети бардык адамдарга тиет. Бул маселе тамыр жайган бардык өлкөлөрдө коррупция катардагы жарандардын капчыгына кол салат. Алардын каражаты адал эмгеги менен акча таппаган адамдардын капчыгына түшүп жатат. Коррупция экономиканы солгундатат, бизнестин кеңейишине жана жаңы иш орундарын түзүүгө тоскоолдук кылат. Экономиканы кирешеден куржалак калтырат. Баарынан мурда бул демократия менен мыйзам үстөмдүгүнүн баш оорусу. Жарандардын көбү негизги маселе катары коррупцияны көрсөтүшкөнүнө таң калган жокмун.

Мыйзам үстөмдүгүн орнотуу маселеси - дагы бир кыйынчылык. Мыйзам үстөмдүгү демократиянын пайдубалын түзөт. Эгер эл ага ишенбесе, анда демократияга шек келет. Өлкөдөгү демократиялык системаны бекемдеш үчүн парламентти жана башка институттарды күчтөндүрүш керек.

Британ тактысынын мураскери, принц Чарльз менен Британиянын Кыргызстандагы элчиси Чарльз Гарретт (оңдо). Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбук» барагынан алынды.
Британ тактысынын мураскери, принц Чарльз менен Британиянын Кыргызстандагы элчиси Чарльз Гарретт (оңдо). Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбук» барагынан алынды.

- Демократия жана мыйзам үстөмдүгү демекчи, Улуу Британия дүйнөдөгү демократиянын жана парламенттик өкмөттүн башатында турган мамлекеттердин бири. Кыргызстан 2016-жылдагы апрель окуяларынан кийин парламенттик системаны калыптандыруу максат кылган эле. Өлкө бул максатына канчалык жакындай алды?

- Туура айттыңыз. Британия демократиянын башатында турат. Биз демократиялык өнүгүү жолубузду 800 жылдан ашык убакыт мурда же «Магна карта» документине кол коюлганда баштаганбыз. Андан бери аны өнүктүрүүгө аракет кылып келебиз. Демократияга тынымсыз көңүл бурулуп, ал үзгүлтүксүз бекемделип турушу керек. Британиядагыдай эле Кыргызстанга да ушул жагдай мүнөздүү.

Коррупция экономиканы солгундатат, бизнестердин кеңейишине жана жаңы иш орундарын түзүүгө тоскоолдук жаратат. Экономиканы кирешеден куру-жалак калтырат. Баарынан мурда бул демократия менен мыйзам үстөмдүгүнүн баш оорусу...

Бул маселеде мыйзам үстөмдүгүнө башкы артыкчылык берилиши керек. Себеби эл мыйзамдын иштешин камсыз кылган институттарга ишеним артпаса, бул алардын демократияга болгон ишенимине да шек келтирип коёт. Элдин демократияга ишенбей калганы жана системанын алар үчүн иштебей калганы жакшы көрүнүш эмес. Себеби система эл үчүн иштеши керек.

- Кыргызстанга бул максатты ишке ашырыш үчүн эмне жетишпей жатат? Коррупцияга каршы натыйжалуу күрөшө турган демократиялык институттардын түптөп, бекемдеш үчүн эмне зарыл? Сиз эмнени байкадыңыз?

- Бул узак мөөнөткө созулчу иш. Бир түндө өзгөртө албайсың. Мыйзам үстөмдүгү жана коррупция - орчундуу маселелер. Алар демократияга колдоо көрсөткөн институттарга кедергисин тийгизет. Президенттин сот системасын реформалоону жана коррупцияга каршы күрөшүүнү көздөп жатканы жакшы көрүнүш.

Британ визасы жана мүмкүнчүлүктөр

- Сиз буга чейинки маектериңиздин биринде британ-кыргыз кызматташтыгынын «чоң потенциалы» бар экенин айткан экенсиз. Кандай мүмкүнчүлүктөр тууралуу сөз болуп жатат? Ошол эле сиз айткан мыйзам үстөмдүгүн орнотуу, коррупцияга каршы күрөшүү маселесинде кандай кызматташтык болушу мүмкүн?

- Абдан, чоң потенциал бар деп ойлойм. Кыргызстан демократияны өнүктүрүүгө бел байлады. Британия - демократияны колдогон институттарды бекемдөө маселесинде чоң тажрыйбасы бар, демократиянын башатында турган мамлекет. Бул чөйрөдө эки тарапты табигый өнөктөштөр десек болот. Биз бул тармакта көп иш жасап жатабыз. Биз соңку 22 жылдан бери мыйзам үстөмдүгүн күчөтүү маселесинде жигердүү иш алып барып келебиз. Биз парламент жана өкмөт менен иштешип жатабыз. Ушул чөйрөлөрдүн барында мыйзам үстөмдүгү менен демократияны бекемдөөгө, коррупцияга каршы күрөшкө көңүл бурулуп жатат.

Ошентсе да эки тараптуу кызматташтыкты өнүктүрүүгө өбөлгө түзө турган башка тармактар да бар. Мисалы экономиканы алсак, алтын Британия менен Кыргызстандын соода жүгүртүүсүнүн басымдуу бөлүгүн түзөт. Мен муну башка тармактарга да жайылткым келет.

Кайсы секторлор? Менимче, IT (маалымат технологиялары) тармагы - эң башкы артыкчылык бериле турган тармак. Британия - маалымат технологиялары боюнча дүйнөлүк лидер, Европадагы лидерлик позициядагы өлкө. Кыргызстанда да IT сектору тездик менен өнүгүп жатканын билем. 2019-жылы Кыргызстандын IT тармагы боюнча Британияга экспорту 2018-жылга салыштырмалуу 100% өстү. Бул тармак канчалык тез өсө аларын, кандай потенциалы бар экенин ушундан көрсө болот.

Мындан тышкары креативдүүлүк тармагын [реклама, архитектура, кино, музыка, мода ж.б.] да айтып келет. Британияда бул тармак ички дүң өнүмгө чоң салым кошот. Кыргызстанда анын мүмкүнчүлүгү чоң. Биз бул чөйрөдө мыкты карым-катыш түзө алабыз деп үмүттөнөм. Ушул жайда «Британ кеңеши» Кыргызстанда «Жаратман Борбор Азия» аттуу эл аралык иш-чара өткөргөнү жатат. Бул иш-чара Борбор Азиядагы жана Британиядагы жаратман, интеллектуалдык чөйрөгө аралашкан адистердин башын бириктирүүнү, муну менен экономикалык көрсөткүчтөрдү жаратууну көздөйт.

Мындан тышкары туризм сектору да бар. Тилекке каршы Британиядан Кыргызстанга келген туристтер кыйла аз. Биз Кыргызстанга туристтерин жөнөткөн он өлкөнүн катарына да кирбейбиз. Бирок тиешелүү деңгээлде жарнама жасалса, Кыргызстанда британ туристин тарта турган көп нерсе бар.

Кыргызстанды абдан жакшы көрөм. Көз жоосун алган, укмуштуудай кооз өлкө. Эли да меймандос. Бул жактагы ишим абдан кызыктуу...

Акыркы бир нерсени айтып коеюн. Бул – климаттын өзгөрүшү. Дүйнө жүзүндөгү бардык өлкөлөр бул маселенин ар кандай формасына туш болуп жатышат. Бул – Борбор Азиянын жалпы маселеси. Кыргызстанда мөңгүлөр эрип жатат. Мындай мүшкүлгө бир мамлекет жалгыз өзү туруштук бере албайт. Ал үчүн өлкөлөр ортосундагы узак мөөнөттүк кызматташтык керек. Британия климаттын өзгөрүшү боюнча Cop26 аттуу эл аралык конференция өткөрөт. Кыргызстан эл аралык кызматташтыкты бекемдөөнү көздөгөн бул иш-чарага жигердүү катышат деген үмүттөмүн.

- Жакында Кыргызстан АКШ визалык чектөөгө киргизген мамлекеттердин катарына кошулду. Британия да иммиграциялык реформалардын алдында турат. Ага ылайык, иш визаларын берүүдө жогорку билими жана чеберчилиги бар адамдарга артыкчылык берилет экен. Бул өзгөрүүлөр Британияда жашап, иштөөнү көздөгөн кыргызстандыктарга кандай таасирин тийгизиши мүмкүн?

- Бул туура. Британия - көп жылдан бери эле мигранттарды өзүнө тартып турган өлкө. Күчтүү экономика жана коомдогу ар түрдүүлүк көпчүлүктү кызыктырып турат. Бул процессти башкарыш үчүн баштан бери эле иммиграциялык эрежелердин мааниси чоң.

Британ элчиси менен «Чивнинг» программасынын жеңүүчүлөрү, 2019-жылдын август айы. Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбуктагы» барагынан алынды.
Британ элчиси менен «Чивнинг» программасынын жеңүүчүлөрү, 2019-жылдын август айы. Сүрөт британ элчилигинин «Фейсбуктагы» барагынан алынды.

Соңку реформалар Британияга агылган миграцияны өлкөнүн экономикасынын талаптарына шайкеш келтирүүнү көздөйт. Экономикага тиешелүү шык-жөндөмдөргө муктаж. Эгер кыргыз жарандарында ушундай чеберчилик, жөндөм болсо алар Британияга виза алууга документ тапшыра алышат. Жаңы реформалардын таасири ушундай болот деп турам.

Бул маселеге байланыштуу кийинки окуу жылында баштала турган жаңы саамалык тууралуу айтып кетейин. Ага ылайык, Британиянын университеттеринде билим алган бардык чет өлкөлүк студенттер өлкөдө эки жыл иштөөгө уруксат алышат.

Кыргызстан жана кыргыз тили

- Бул кызык жаңылык экен. Мына эми март айында сиз Британиянын Кыргызстандагы элчиси болуп дайындалганыңызга бир жыл болот. Сиз буга чейин Чыгыш Азия, Балкан өлкөлөрүндө иштесеңиз да, бул сиздин Борбор Азиядагы алгачкы ири дипломатиялык миссияңыз болду окшойт. Кыргызстан жана Кыргызстандын эли жөнүндө таасирлериңиз кандай?

- Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм. Көз жоосун алган, укмуштуудай кооз өлкө. Эли да меймандос. Бул жактагы ишим абдан кызыктуу. Жумушум аркылуу Британия менен Кыргызстандын ортосундагы кызматташтыкты бекемдөөгө салым кошуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болдум. Мындан көптү кааламак эмесмин.

- Сиз кыска убакыттын ичинде эле Кыргызстандагы таанымал элчилердин бирине айландыңыз. Сиз социалдык тармактарда оюңузду эркин билдиресиз, өлкөнү ээн-эркин эле түрө кыдырып жүрөсүз. Жакында үй-жайсыз адамдардын борборуна барып, аларга ыктыярчылар менен кошо тамак бердиңиз. Троллейбус менен базарга барып, эт алып келдиңиз. Бардык элчилер эле муну кыла бербесе керек. Карапайым элге жакын болууга эмне түрткү берип турат?

- Менин буга мамилем жөнөкөй. Өлкөнү жакшы түшүнбөй туруп, ал өлкөдө элчи болуш өтө кыйын. Аны түшүнүш үчүн күнүмдүк дипломатиялык байланыштар жетишсиз. Катардагы тургундар менен сүйлөшүп, өлкөнү кыдырып, түрдүү адамдар менен баарлашып, алардын ой-пикирлерин угуу маанилүү. Андыктан Бишкектеги же Ат-Башыдагы базарга барып келүү, башка шаарларды көрүү, троллейбуста жүрүү сыяктуу бардык иш-аракеттер эл менен пикир алмашууга мүмкүнчүлүк берет.

Социалдык тармактар да мунун маанилүү бир өңүтү. Ал мага, дипломат катары өлкөнүн чар-тарабындагы адамдар менен карым-катнашта болуп турууга, британ-кыргыз алакасы жана мамлекеттин абалы тууралуу алардын оюн угууга мүмкүнчүлүк түзөт. Мунун баары байланыш.

- Социалдык тармактардагы билдирүүлөр демекчи, жакында Интернеттеги видеодон сиз кыргыздын белгилүү акыны Алыкул Осмоновдун ырынан үзүндү айтып жатканыңызды көрүп калдым. Сиз орус тилин мыкты сүйлөй турганыңызды билебиз. Эми сиз кыргыз тилин да үйрөнүп жатасызбы?

- Ооба, мен орусчаны эң мыкты деңгээлде сүйлөй албай турганымды айтып кетишим керек. Дайыма чеберчилигим жетишпей жаткандай сезилет. Бирок аны өнүктүрөм деп турам. Ошондой эле мен кыргыз тилин да өнүктүрүүгө бел байлап жатам. Бул абдан кооз тил. Биринчи жолу түрк тилдеринин биринде сүйлөөгө аракет кылып жатам. Мен кыргыз тилинин ыргагын жана тыбыштарын сүйүп калдым. Абдан поэтикалык тил. Залкар акындын ырын «Твиттерде» окуп берүү мага ырахат тартуулады.

Мен өткөн күздө ишеним грамотасын тапшыргандан кийин президент Жээнбеков менен жолукканымда да бул тууралуу сөз кылганбыз. Ишеним грамотасын тапшыруу иш-чарасында мен өз сөзүмдү кыргыз тилинде айтууга аракет кылгам. Андан соң президент да менин мүдөө-максатым тууралуу сурап калды. Тилдин кооз болгонунан мурда иштеп жаткан мамлекеттин тилин билүү же эч болбосо бир бөлүгүн үйрөнүү маанилүү. Бул - урмат-сыйдын бир бөлүгү. Ошондой эле тил өлкөнүн эли менен алака-катышыңды жакшыртууга мүмкүнчүлүк түзөт. Айтор, бул маанилүү.

- Чоң рахмат! Ишиңизге ийгилик!

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм»

«Мен Кыргызстанды абдан жакшы көрөм»
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:10 0:00

Парламентте талаштуу мыйзам талкууланды

Парламентте талаштуу мыйзам талкууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:35 0:00

«Коопсуз шаар»: жыл жыйынтыгы

«Коопсуз шаар»: жыл жыйынтыгы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:15 0:00

Кыргызстан Кремлди кыйбай турат

Владимир Путин менен Сооронбай Жээнбеков. 2019-жыл.

27-февралда Москва шаарында Кыргызстан менен Орусиянын эриш-аркак жылынын расмий ачылышы өткөнү жатат. Ага катышуу үчүн Кыргызстандан президент Сооронбай Жээнбеков баштаган делегация Москвага барды.

«Орусия-Кыргызстан эриш-аркак жылынын» жарыяланышы, президент Сооронбай Жээнбековдун Москвадагы сапары Батыш Борбор Азия менен саясий байланыштарын жандандырып жаткан убакка туш келди.

Бул окуяларды айрымдар Орусиянын аймакта аскердик-саясий туруктуулукту камсыз кылган ролун жогорулатуу дымагы менен да түшүндүрүшүүдө.

«Эриш-аркак жылын» жарыялоону Владимир Путин былтыр Кыргызстанда өткөн расмий сапарында сунуш кылып, аны Сооронбай Жээнбеков колдоого алган. Бул жылы эки өлкөдө маданият, билим берүү тармагы менен экономикалык байланыштарды чындаган бирдей иш-чараларды өткөрүү пландалган.

Буга байланыштуу орус басылмаларында «иш-чаралык мамиле», «Москва менен Бишкекти маданият, инвестиция менен курал-жарак байланыштырды» деген өңүттөгү баяндар жарык көрдү.

Кыргыз президентинин маеги

Сооронбай Жээнбеков Москвадагы эки күндүк иш сапарынын алдында орусиялык ТАСС маалымат агенттигинин суроолоруна жооп берди.

«Орус тили расмий тил катары Конституцияда бекемделген. Ал макам калат жана өзгөртүлбөйт», - деп билдирди ал.

Президент ошондой эле учурда өлкөдө «латын арибине өтүү муктаждыгы жок», «латын арибине өтпөгөнүбүз туура чечим болгон» деп билдирди. Президенттин баамында республиканын маданий, илимий ийгиликтери кириллицага таянуу шартында жаралган.

Латын арибине өтүү боюнча акыркы жылдары кыргыз коомчулугунда демилге көтөрүлүп, бирок расмий колдоо тапкан эмес. Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен Казакстанда, Өзбекстанда латын арибине өтүү жараяны уланып келатат.

Кыргыз президенти ТАСС маалымат агенттигиндеги маегинде «Кыргызстан Орусиянын эң ишенимдүү өнөгү, тарапташы» болуп келгенин айтып, мындай мамиле бекемделе берерине сөз берген. Кыргызстандын ЕАЭБге киргени туура чечим болгонун белгилеп, «биримдиктеги кемчиликтерди андан алган пайдабыз жаап жатат» деген.

Журналист бир катар мамлекеттер ЕАЭБге мүчө болуу маселесин талкуулап жатышканын, Кыргызстан беш жылдан бери бул уюмга мүчө болгон өлкө катары аларга кандай кеңеш бере аларына кызыккан. Ошондой эле «Расмий Бишкекти ЕАЭБ канааттандырабы? Сиздин көз карашыңызда эмнени өзгөртсө болот?» деп суроо берген.

«Биздин ЕАЭБге кирүү боюнча чечимибиз туура болгон. Биримдикке мүчө болуу боюнча чечимди кабыл алуу оор жана аны көп тараптуу караш керек. ЕАЭБге тигил же бул мамлекеттин кошулушу биримдиктеги беш мамлекеттин позициясынан да көз каранды. Мен биримдиктеги кемчиликтерди андан алган пайдабыз жаап жатканын ишенимдүү айта алам», - деди Жээнбеков.

Кыргызстандын Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча, республиканын ЕАЭБдин курамындагы мамлекеттер менен өз ара соодасынын көлөмү 2019-жылдын январь-июнунда 1,2 млрд. АКШ долларын түзгөн. Бул 2018-жылдын январь-июнуна салыштырмалуу 11,7% төмөндөгөнүн түшүндүрөт. Ушул эле учурда экспорт 27,7%, ал эми импорт 6,1% азайган. Кыргызстандын ЕАЭБ мамлекеттери менен өз ара соодасынын эң жогорку үлүшү Орусияга (59,6%) жана Казакстанга (38,2%) туура келет.

Талдоочулардын пикири

«Орус-кыргыз алакасы туруктуу өнүгүү жолунда» деп баалаган Орусиянын Илимдер академиясынын Борбор Азияны таануу борборунун илимий кызматкери Станислав Притчин мындай алака көбүнесе бир тараптуу көз карандылыкка негизделип калганын белгиледи:

Кыргызстан Орусиянын инвестицияларына, эмгек мигранттары менен өндүрүшү үчүн орус базарына муктаж.

«Орус-кыргыз алакасы туруктуу өнүгүү жолунда. Буга коопсуздук маселесинде эки тараптын тыгыз байланышы, Кыргызстандын Орусия менен кызматташтыктан экономикалык көз карандылыгы сыяктуу бир нече жагдайлар таасир этет. Советтер Союзу таркагандан бери орус-кыргыз алакасында олуттуу кризис деле байкалган эмес. Азыр болсо Кыргызстандын экономикалык абалына байланыштуу Орусия менен мамилесин, өнөктөштүгүн сактап калуу аябай маанилүү. ЕАЭБдин алкагында Кыргызстан Орусиянын инвестицияларына, эмгек мигранттары менен өндүрүшү үчүн орус базарына муктаж. Ошондуктан азыр саясий-экономикалык мамиле мүмкүн болушунча бир нукта өнүгүп баратканын көрүп турабыз».

Путиндин Бишкектеги акыркы сапарында Орусиянын бирдиктүү аскер базасы боюнча келишим жаңыртылганы белгилүү. Орусиянын коргоо министринин орун басары Николай Панков февралдын башында Канттагы авиабазанын аянтын кеңейтүү, аба соккуларынан коргонуу тутумун жайгаштыруу жана учкучсуз учактарды Кыргызстан менен чогуу-чаран колдонуу боюнча өзүнчө эл аралык келишим даярдалып жатканын Мамлекеттик Думада билдирген.

Москвадагы Стратегиялык баалоо жана божомолдоо борборунун директорунун орун басары Игорь Панкратенко «Независимая газетадагы» маегинде «Орусия чөлкөмдөгү өзүнүн аскердик-саясий туруктуулукту камсыздоочу башкы ролунан баш тартпай турганын» белгилеген:

«Албетте, дал ушундан Кремлдин көзүндө Бишкектин баалуулугу жогорулап жатат. Ташкент менен Нур-Султан Москва менен макулдашпай, кыймыл- аракеттерин өз алдынча жасап турганда бул өзгөчө маанилүү».

Ташкент менен Нур-Султан Москва менен макулдашпай, өз алдынча аракеттенип турганда бул өзгөчө маанилүү.

Жаңы макулдашууга ылайык, Орусия бирдиктүү базага караштуу жерди пайдаланганы үчүн Кыргызстанга жылына 4 миллион 794 миң доллар төлөшү керек.

Ал эми Бишкектеги саясат талдоочу Алмаз Кулматов Орусия менен Кыргызстандын ортосунда «эриш-аркак жылынын» жарыяланышын жалпысынан жакшы демилге катары баалады:

«Кыргызстан менен Орусиянын мамилесин бекемдөөгө кошумча шарт түзө турган маданий иш-чара деп кабыл алсак болот. Мамлекет башчысынын барып жатканы, салмагын белгилеп жатканы дурус эле. Жоопкерчиликтүү өнөктөш экенибизди белгилеп койгонубуз жакшы».

Ошол эле кезде талдоочу Бишкек мындай саясий-дипломатиялык алаканы бардык мамлекеттер менен тең салмактуу, бирдей жүргүзсө деген оюн да кошумчалады:

Алмаз Кулматов.
Алмаз Кулматов.

«Ташкент АКШнын базасын унчукпай эле жайгаштырып алды. Нур-Cултан да Вашингтон менен мамилесин бекемдеп жатат. Бирок Москвадан алар алыстап кетти дегенге болбойт. «Же тигил же бул» деп тандабай, ар тараптуу саясат жүргүзө албаганыбыздан бир гана Орусияны «бир боор энем» деп, этегин кармаганга жакындап калдык. Болбосо биз АКШ, Кытай, Жакынкы Чыгыш менен да, Орусия менен да бир тараптуу эмес, ар тараптуу мамилени кармансак болмок. Тилекке каршы, азыркы абалыбыздан чыга албай жатат окшойбуз. Мисалы, Кыргызстандын энергетикалык өз алдынчалыгы орусиялык бир компанияга байланган абалга жетип калбадыкпы. Өзбекстан менен Казакстан болсо ал чекке жетпейли деп жатышат да».

Азыркы кезде орусиялык «Газпром» компаниясына Жалал-Абад облусунда мунай менен газ өндүргөн «Кыргызмунайгаз» компаниясынын активдерин сатуу боюнча өкмөттүк деңгээлдеги макулдашуулар бар.

Эриш-аркак жылынын ачылыш аземи эки өлкөнүн президенттеринин катышуусу менен Кремль сарайында өтөт. Жээнбековдун Москвадагы эки күндүк иш сапарында, мамлекет башчысынын басма сөз кызматы кабарлагандай, орус премьер-министри Михаил Мишустин, Коопсуздук кеңешинин төрагасынын орун басары Дмитрий Медведев менен жолугушуулар пландалган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кумга сиңген миллиондор: экспортчуларды сызга отургузган жагдай

Түштүк Кореядагы кыргыздардын дени сак

Билимбек Зымчыбеков.

Түштүк Кореянын коронавирусту жугузуп алгандар эң көп катталган Тэгу шаарында 20дай кыргызстандык студент бар. Учурда алардын саламаттыгы жакшы. Бул тууралуу «Азаттыкка» Түштүк Кореядагы кыргыз студенттер ассоциациясынын лидерлеринин бири Билимбек Зымчыбеков билдирди.

Билимбек Зымчыбеков Түштүк Кореядагы вирус эң көп катталган Тэгу шаарында окуйт. Ал Тэгу университетинин студенти. Жугуштуу илдет шаарда жайыла баштаганда Билимбек экзамендерин берип жаткан. Баарын тапшырып бүтөрү менен өткөн жумада шаардан чыгып кеткенин айтты:

«Кабарларда биздин көзүбүзчө эле вирусту жугузуп алгандар көбөйө баштады. Алгач алардын саны 100гө жеткени кабарланды. Анан тез эле 150-180ге чамалады. Башында көп деле кооптонуу болгон жок. Бирок вирус тездик менен жайыла баштаганда сыртынан билгизбегени менен баары эле корко баштады окшойт. Мен жума күнү Сеулга кеттим. Вируска чейин эле барып келүүнү пландап жаткам. Ошентсе да жолго чыгарда корктум. Анткени эл көп топтолгон вокзалга барып, анан үч жарым саат автобуста жол тартышым керек эле. Тескерисинче ошол жактардан жугузуп аламбы деп корктум. Кудайдан тиленип, эки ирекет намазымды окуп алып эле жолго чыктым».

Билимбектин айтымында, ушу тапта Тэгу шаарында 21 кыргызстандык студент бар. Ал «Түштүк Кореядагы кыргыз студенттер ассоциациясынын» лидерлеринин бири катары алардын баарынан кабар алып турат.

«Биздин жалпы чатыбыз бар. Мен алар менен такай байланышып турам. Буга чейин деле ден соолугун сурап, кабар алып турчумун. Эми күндө сурап тажатып жибердим окшойт. Азырынча баарынын саламаттыгы жакшы. Алардын көбү дагы эле Тэгу шаарында».

Билимбек Зымчыбек жана Эмилбек Калилов.
Билимбек Зымчыбек жана Эмилбек Калилов.

Тэгу шаары Түштүк Кореяда төртүнчү чоң шаар болуп эсептелет. Калкы 2,5 миллиондун тегерегин түзөт. Соңку маалыматтарга караганда, аталган калаада жана ал жайгашкан Кенсан-Пукто провинциясында эле 900дөй киши жугуштуу илдетке кабылды. Алардын көбү «Синчхончжи» сектасынын мүчөлөрү. Айрым кабарларга караганда, вирус дал ушул сектанын өкүлдөрү сыйынган чиркөөдөн жайыла баштаган. Учурда аймакка өзгөчө эпидемологиялык көзөмөл киргизилди. Түштүк Кореянын президенти Мун Чжэ Ин кырдаалды «абдан олуттуу» деп баалады. Баш калаа Сеулда көп мекемелерде иш токтоп, окуу жайлары убактылуу жабылды. Түштүк Кореядагы кыргыз диаспорасынын активисти, «Seoul Venture Information University» окуу жайынын докторанты Эмил Калилов да үйдөн иштеп жатканын айтып берди:

«Бийлик 24-февралдан баштап эки жумага окуу жайларын жапты. Мекемелерде да убактылуу жумуш токтоду. Көбү үйдөн иштеп жатышат. Мен да үйдөн иштеп атам. Зарыл учурда гана сыртка чыгып жатабыз».

Жалпысынан Түштүк Кореяда беш миңдей кыргызстандык бар. Азырынча журтташтар арасында коркунучтуу вирусту жугузуп алгандар жок. Учурда Кытайдан тышкары Иран, Италия, Түштүк Корея жана Жапония мамлекеттеринде вирусту жугузуп алгандар эң көп катталды.

26-февралга карата Евробиримдик өлкөлөрүндө өпкөнү сезгентчү бул илдетке кабылгандардын саны 400гө чукулдады. 12 киши көз жумду. Ал эми дүйнөдө коронавируска чалдыккандардын жалпы саны 80 миңден ашты.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жол ачкыла, аскер келатат, дивандагылар келатат!..

Кимбайке тарткан азил сүрөт. 5-июль, 2011-жыл.

Коомдук тармактардагы карикатурадан улам жаралган азил.

Мына, ошентип, менин да саатым келди! Диванда жатып алып күрөшкөндөрдүн кубаттуу армиясын түздүм да, калдым!

«WhatsApp» аркылуу бүгүн биринчи чалган киши.

- Урматтуу генерал, шашылыш баяндайын дедим эле! «Коронавирус боюнча шалаакы болуп жатат» деп Саламаттык сактоо министрлигине сокку урдум!

- Мен да окудум. Азаматсың! Эми «Фейсбуктагы» бул соккуну «Твиттер» аркылуу да кайтала!

- Жарайт!

Экинчи чалганы.

- Урматтуу генерал! «Экологиялык коопсуздук боюнча жүрүшкө эки эле киши катышты» деп коомчулукту «талкалап» салдым!

- Ой азамат! Муну каяктан көрдүң?

- Диванда жатып алып, кенже уулумду «балконго чыгып, чоң көчөнү карап келчи» деп жумшадым да!

- Ой баракелде! Тапкыч турбайсыңбы! Азамат! Бизге факты керек!

Үчүнчү чалган адам.

- Урматтуу генерал, жанагы дааватчы ажы секулярдык системадагы бир никеге каршы чыгып, көп аял алууга чакырып жатыптыр, ошону катуу сындап койдум. Мындай ажыны тымызын колдоп жаткан экс-депутаттар, экс-министрлер, экс-аткаминерлер да бар деп салдым.

- Баракелде! Кана, карайынчы! Ой, чунак, бул жакта менин атымды да жазып салыпсың го! Тизмедеги үчүнчү ысымды дароо өчүр!

- Опей, сиз өзүңүзгө «Чокчолой Баатыр» деп ат коюп алганыңыз менен чыныгы ысымыңыз ушундай беле? Кечирип коюңузчу!..

- Экинчи андай кылба! Бирок жалпы чабуулуң туура эле болгон. Ишиңди уланта бер!

Төртүнчү байланыш.

- Урматтуу генерал! Маркум Саймаитинин өлүмүнө байланыштуу кылмыш ишине кедерги кылып жаткандарга кичине каяша айтып койдум! Эриккенде окуп койсоңуз!

- Жакшы, жакшы... Бирок абайлайлы. Ошол кедерги кылып жаткандар кезектеги шайлоодо бизге демөөрчү болуп калышы мүмкүн. Эми Дивандагылар партиясын каттоодон өткөрөлү деп жатпаймынбы!

- Макул, кеменгер кол башчым!

Анан бешинчи жоокерим Интернеттен телефон чалды эле, ага жооп бере албадым. «Чарчадың го!.. Максым ичип алып кетсең, берекем!» деп жубайым ашканага чакырып калды. Максым деген максым да, иш күтө турат!

Алтынчы бирөө чалды.

- Урматтуу генерал! Мен чек ара боюнча Интернеттин коомдук тармагында өлө талкуу баштадым эле, бирок жеңилип баратам. Катуу каршылык көрсөтүп жатат. Эптеп таймашып жатам.

- Тирикарак эле көрүндүң эле, деги эмне болуп кетти?

- Мен болгону диван армиясынын сержантымын да. Аркы тараптагы каршылашым Сизге окшоп диван армиясынын карт бөрүсү - генералы экен!..

- Кана, кана, мага ошол шилтемени жөнөтүп койчу, эсебин табайын!

...Ошентип диванда жатып алып замбиректеримди октой баштадым. «Тез келчи! Куурдак муздап калат го!» деп элеп-желеп болуп чебеленген жубайымдын ашканага чакырганына да кайыл болдум.

Карап гана тургула! Бүт армиямды чек араны коргоого көтөрбөсөм элеби!..

P.S.

Мында биздин кас душманыбыз Токтосун Шамбетовдун «коргонуу системасын жакшылап уюштуруп, үйдөгү диванында бекем жайгашып алган куралдуу күчтөргө» каршы аргасыз каяшасы жарыяланган. Анын ж.б.лардын бөгөттөрүн эч тоотпойбуз. Алга, жоокерлерим!..

* * * * * * *

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

«Сириядагы кыздар суукта кыйналды»

«Сириядагы кыздар суукта кыйналды»
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:43 0:00

Эл аралык жардамды өөнөгөн элита

Кыргызстан соңку жылдары насыя жана гранттардын көбүн Кытайдан алган. (Иллюстрациялык сүрөт).

Дүйнөлүк банк алынган насыя жана гранттарды коррупциялык жол менен короткон өлкөлөр тууралуу изилдөөсүн жарыялады.

Акыркы күндөрү талкууланып жаткан изилдөөнү 18-февралда Дүйнөлүк банк жарыялады. Аны үч экономист жүргүзгөн. Авторлордун бири Дүйнөлүк банктын кызматкери.

"Эл аралык жардамды өөнөгөн элита. Офшордук эсептерден күбөсү" деп аталган изилдөөдө эл аралык институттардан көп насыя алган 22 өлкөдөгү абал талданган.

Анын ичинде постсоветтик жана Борбор Азия чөлкөмүнөн Кыргызстан менен Армения, ошондой эле Ооганстан кирген. Калгандары Буркина-Фасо, Бурунди, Гана, Гайана, Гвинея-Бисау, Замбия, Мавритания, Мадагаскар, Эфиопия сыяктуу Африка жана Азиядагы өлкөлөр.

Бул өлкөлөрдүн экономикасы жарды, банк системасы өнүкпөгөнү үчүн эл аралык жардам оңбогондой каражат катары көрүнөт жана сыртка которулганы жакшы байкалат.

Изилдөөдө Дүйнөлүк банктан жеңилдетилген насыя же гранттар алынган соң каражаттын бир бөлүгүн жергиликтүү аткаминерлер офшорго чыгарып кетери айтылган.

Ага ылайык, эгер жарды өлкөлөр ички дүң продукциясынын 1 пайызына тете жардам ала турган болсо, орто эсеп менен анын 7 пайыздан ашыгы өлкөдөн чыгарыларын аныкташкан.

Жардамдын көлөмү ички дүң продукциянын үч пайызына жетсе, өлкөдөн чыккан каражат 15 пайызга чейин көбөйүшү мүмкүн.

Ал эми окумуштуулар өлкөнүн ичинде келген каражат андан көп уурдалышы ыктымал деген жыйынтыкка келишкен.

"Бул аз гана каражат. Анткени, чет өлкөлүк эсептерге которулган каражаттар гана саналды. Ал эми кыймылсыз мүлк, башка кымбат баалуу буюм-тайымга коротулган каражат эсептелинген жок", - деп айтылат иликтөөдө.

Насыялардан өөнөлгөн акча негизинен Цюрих, Люксембург, Сингапур же Кайман аралдары сыяктуу өлкөлөрдүн банктарына которулат. Ал эми дүйнөнүн финансылык борборлору саналган Лондон, Нью-Йорктогу банктарга акча которулганы анча байкалган эмес.

Изилдөөдө Кыргызстан алган насыяны кимдер жана канчасын өөнөп жатканы ачык көрсөтүлгөн эмес.

Болормаа Амгаабазар
Болормаа Амгаабазар

Бирок Дүйнөлүк банктын Кыргызстандагы кеңсесинин башчысы Болормаа Амгаабазар "Азаттык" радиосуна эл аралык жардамдарды жергиликтүү элита уурдашына каршы аракеттер көрүлөрүн билдирди:

«Дүйнөлүк банк элитанын каражаттардын өзүнө ыйгарышы, тактап айтканда, бай жана артыкчылыкка ээ болгон адамдардын андан ары байып жатканы өнүгүүгө тоскоол болгон жана жакырларга сокку урган маселе экенин түшүнүп турат. Коррупция сыяктуу эле элитанын акчаны өөнөп алышы кедейлерге салык деп айтсак болот. Бул эл аралык коомчулуктун жалпы аракетин жана комплекстүү чечимдерди талап кылган глобалдык көйгөй. Биз коррупция дүйнөнүн бардык бурчунда бар экенин жана изилдөөдө көрсөтүлгөндөй тышкы жардамдан көз каранды өлкөлөрдө гүлдөп жатканын билебиз. Биз бул өлкөлөргө коррупция менен күрөшүүгө жардам берүү жаатындагы ишибизди дагы чыңдайбыз".

Дүйнөлүк банктын өкүлү бул жаатта бир катар программалар иштеп жатканын кошумчалады.

Эл аралык уюмдун кеңсеси Кыргызстанда коррупциянын көлөмүн так айтпаганы менен, документтеги башка өлкөлөрдөй эле насыя менен гранттан уурдалган каражаттын көлөмү арбын экенин адистер айтышууда.

Изилдөө менен таанышып, талдап чыккан «Transparency International Kyrgyzstan» борборунун өкүлү Адылбек Шаршенбаев эл аралык жардам өз максатына жетпей, коррупциялашкан учурлар көп экенин белгиледи:

Адылбек Шаршенбаев
Адылбек Шаршенбаев

"Изилдөө эки нерсени байланыштырып жатат. Бир жагынан эл аралык жардам берилип жатат, экинчи жагынан өлкөдө коррупция абдан өөрчүгөн мамлекеттик система ага туруштук бере албай жатат. Бул изилдөөдө коррупциянын деңгээлине карабастан өлкөдөн офшорго которулган каражатты эсептеп чыгышыптыр. Анын жыйынтыгында эл аралык жардамдын желип кеткени аныкталып жатат".

Минералдык ресурстар аз, экономикасы начар Кыргызстан финансылык институттардан түрдүү насыя жана гранттарды алууну адатка айланткан. Былтыркы жылдын эсеби боюнча өлкөнүн тышкы карызы 3 миллиард 850 миллион доллар же 268 миллиард сомдон ашуун каражатты түзгөн.

Өлкөдө насыяга алынган акчанын сарамжалсыз пайдаланылып, уурдалып жатканы боюнча буга чейин деле маселе көтөрүлүп келген.

Жогорку Кеңештин депутаты Дастан Бекешевдин айтымында, бул схемалар насыяны алуу шартында камтылып калган учурлар арбын:

Дастан Бекешев
Дастан Бекешев

"Ал изилдөөдө Кыргызстандан акча кетип жатат деп көрсөтүлбөптүр. Бирок ошол эле кезде Дүйнөлүк банк насыя жана гранттарды берген учурда өзү консультанттар аркылуу, долбоорлорду ишке ашыруу деп бөлүмдөрдү түзүп, жалпы каражаттын 10-15 пайызын алып калышат. Мындай маселе бар. Тилекке каршы, келген акчаны биз натыйжалуу пайдалана албай келгенибиз факт".

Дүйнөлүк банк Кыргызстандын негизги донорлорунун бири. 1992-жылдан бери өлкөдө 63 долбоорду ишке ашырууда. Анын жалпы суммасы 1, 69 миллиард долларды түзгөн.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коронавирус: кыргыз өкмөтүнүн даярдыгы

Ирандагы коомдук транспортту дезинфекциялоо учуру.

Кыргызстанда эпидемиологиялык абал туруктуу, коронавирус жугузгандар жок экени маалымдалды. Ошол эле маалда Кыргызстан эпидемияны ооздуктай алабы деген суроо жаралды.

26-февралда өкмөт Жогорку Кеңеште коронавируска байланыштуу маалымат берди.

Вице-премьер-министр Алтынай Өмүрбекова дүйнөнү каптап жаткан эпидемияга Кыргызстандын даярдыгы кандай деген суроого мындай жооп узатты:

"Чек ара өткөрмө бекетинде 22 санитардык карантиндик пункт ачылган. Обсервация үчүн 964 орун даярдалды. Учурда стационардык шартта 158 адам медициналык байкоодо турат. 28-январдан бери Кытайдан 1083 адам келди, анын 415и кытай жараны".

Өмүрбекованын айтымында, Кытайдан келгендердин баары обсервациядан өтүп, анализдери таза чыккан.

Ошондой эле ал учурда Кытайда Кыргызстандын 271 жараны бар экенин, алардын 77си кайтып келүү ниетин билдиргенин кошумчалады.

Кыргызстан коронавируска байланыштуу төрт өлкөдөн келген жарандарды 14 күндүк карантинге алууну чечкен. Эгер буга чейин Кытайдан келгендер гана карантинге алынып жаткан болсо, эми Түштүк Кореядан, Жапониядан, Ирандан жана Италиядан келгендер боюнча да чара көрүлөт.

«26-февралга карата Кыргызстанда эпидемиологиялык абал туруктуу, коронавирус жугузгандар катталган жок. 158 адам стационардык негизде, дагы 408 адам жашаган жеринде дарыгерлердин көзөмөлүндө турат», деп билдирди Саламаттык сактоо министрлиги.

Бул отурумда Жогорку Кеңештин депутаты Зиядин Жамалдинов дүйнөдө коронавирусту жуктуруп алгандардын саны күн сайын көбөйүп жатканына байланыштуу чек арадагы көзөмөлдү күчөтүүнү сунуштады.

Депутат сырттан кирип жаткандарды текшерүү кандай жүрүп жатканын сурап, вирус катталган өлкөлөр менен карым-катышты токтото турууну сунуштады.

"Вирус катталган өлкөлөрдүн жетекчилерине Тышкы иштер министрлиги аркылуу сүйлөшүп, түшүндүрсөңүздөр, алар деле туура кабыл алат го дейм. Убактылуу жарандарыңар кирбейт десе, туура эле түшүнөт да. Эмнесинен чочуйбуз? Бизге элибиздин ден соолугу, өлкөдөгү акыбал биринчи орунда турат", - деди Зиядин Жамалдинов.

Коронавируска байланыштуу кыргыз-кытай чек арасы жабылганына бир айдан ашты. Ал арада базардагы айрым товарлардын баасы көтөрүлүп жатканы кабарланды.

Экономика министри Санжар Муканбетов 26-февралда өкмөткө маалымат берип жатып, кырдаалга байланыштуу кыргыз өкмөтү соода-сатыктын башка жолдорун караштыра баштаганын билдирди.

Анын айтымында, ишкерликти коргоо максатында атайын программа даярдалып жатат.

«Индияны, Пакистанды, Индонезияны, Түштүк Кореяны, Өзбекстанды, Түркмөнстанды жана Бириккен Араб Эмираттарын альтернатива катары караштырып жатабыз. Мартта Түркия менен чоң жармаңке өткөнү турат. Импорттун ордун толтурууну ошол жакка жылдыруу боюнча элчиликтерге тапшырма бердик. Негизинен синтетикалык кездеме Кытайдан эле чыгат экен. Өкмөт программа даярдап жатат», - деди Муканбетов.

Коронавирус же COVID-19 Кытайдын Ухань шаарында январь айында катталган. Эпидемияга байланыштуу шаар карантинге алынган. Учурда коронавируска чалдыккандардын жалпы саны 80 миңден ашты. Каза болгондордун саны 3000ге чукулдады.

Учурда вирус Кытайдан тышкары 30дан ашуун өлкөдө катталды. Айрымдарында киши өлүмү менен коштолду. Адистер коркунучтуу вирустун тарап кетишинин алдын алуу аракеттери ишке ашпай, пандемия жакындап келе жатканын айтышууда.

«Коронавирустун жайылуу коркунучу күч алды, дүйнөнүн башка бөлүгү анын алдын алууга даяр эмес», - деди Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун өкүлү Брюс Эйлвард.

Үстүбүздөгү жумада Африканын Алжир, Европанын Хорватия, Франция, Швейцария, Германия өлкөлөрүндө вирус жуккан адамдар катталды.

Италияда бул илдеттен көз жумгандардын саны 11 кишиге жетти. 332 адам ооруну жугузуп алган. Иранда 15 адам набыт болуп, жүз киши ооруга чалдыкканы расмий кабарланды. Бирок көз каранды эмес маалымат каражаттары Иранда вирустан өлгөндөрдүн саны 70ке чукулдаганын жазышууда.

Ал эми Орусияда Жапониядагы саякат кемесинен алынып келген үч адам карантинде жатат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шайлоо: саясий партиялардын салмагы

Шайлоо: саясий партиялардын салмагы
please wait

No media source currently available

0:00 0:46:06 0:00

Кой-Таш окуясы: чуулгандуу иш сотко өттү

Кой-Таш окуясы, 8-август, 2019-жыл.

2019-жылдын 7-8-августундагы Кой-Таш окуялары боюнча козголгон кылмыш ишин тергөө аяктап, сотко өткөрүлдү.

Кой-Таш окуясы Бишкек Жылуулук электр борборундагы коррупция, кримтөбөл Азиз Батукаевдин бошотулушу сыяктуу ири сот иштеринин бири катары каралууда. Бир офицердин өлүмү менен коштолгон иш боюнча мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган 14 адамга айып коюлган.

Мындан сырткары тергөө менен кызматташууга макул болгон беш адамдын иши өзүнчө каралууда. Бул тууралуу Башкы прокуратуранын коомчулук менен байланышуу бөлүмүнүн прокурору Жоомарт Максатбеков билдирди:

«25-февралда Башкы прокуратура айыптоо корутундусун бекитти. Анын көчүрмөлөрү айып коюлуп жаткан 14 адамга жиберилди. Ушул эле күнү ишти кароо Бишкек шаарынын Биринчи май райондук сотуна жөнөтүлдү».

Ал эми Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди колдогон бөлүгүнүн расмий өкүлү Кундуз Жолдубаеванын айтымында, тергөөнүн корутундусу 491 беттен турат. Анда 14 адамга айып коюлган.

Алар - мурдагы президент Алмазбек Атамбаев, анын мурдагы кеңешчиси Фарид Ниязов, экс-депутат Равшан Жээнбеков, парламент депутаттары Ирина Карамушкина менен Асел Кодуранова. Ошондой эле партиянын мүчөлөрү жана Атамбаевдин тарапкерлери болуп саналган Кундуз Жолдубаева, Канат Сагымбаев, Мээрбек Мискенбаев, Фархат Баабиев, Канат Осмоналиев, Карыпбек уулу Рыспек, Марат Шаманов, Капарбек уулу Нооруз жана Асангелди Какебаев да бар.

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

«Биз иш менен толук таанышып бүттүк. 84 томдон турат экен. Айрым бөлүктөрүн купуя сыр кылып коюшуптур. Биз муну сот отурумдарын жабык өткөрүү аракети деп ойлоп жатабыз. Бирок биз соттун ачык өтүшүн талап кылабыз. Коомчулуктан жашыра турган эч нерсебиз жок. Алар бизге коюп жаткан ар бир айыпка конкреттүү жообубуз бар», - деди Жолдубаева.

Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссиянын мүчөсү, Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова соттун жабык өтүшүнө жүйөлүү себептер бар деп эсептейт. Анын айтымында, Кой-Таш окуясында эл менен чогуу жүргөн атайын кызматтын тыңчылары соттун жүрүшүндө негизги күбө катары өтүшү мүмкүн.

Ушундан улам сот алардын жүзүн жашыруу максатын көздөйт.

Клара Сооронкулова
Клара Сооронкулова

«Негизги маалыматты ошол жерде эл менен аралашып жүргөн жашыруун агенттер берсе керек, - деп божомолдоду ал. - Ошондуктан алардын маалыматы купуя болушу керек. Бирок мунун баары сотту жабык өткөрүүнүн шылтоосу. Менин оюмча сот ачык өтүшү керек. Эгер чындап купуя сыр болсо соттун жүрүшүндө ошол бөлүктү гана жабык карап, калган бөлүгүн ачык кылуу абзел».

Ошол эле кезде Кой-Таш окуясына катышкан айрым адамдар тергөө менен кызматташууга барган. Буга байланыштуу Алга Кылычов баштаган беш кишинин иши өзүнчө карала турган болуп жатат.

Саясат талдоочу Марс Сариев бул көрүнүш башка айыпталып жаткандарга психологиялык басым болот деген пикирде.

Марс Сариев.
Марс Сариев.

«Мындай нерсени эл түшүнбөйт, - деди ал. - «Бул жерде саясий иш болуп жатат» деп ойлойт. Ошондуктан сот да ачык өтүшү керек. Жалпыга маалымдоо каражаттары соттун жүрүшүн ачык чагылдырып турганы оң».

Кой-Таш окуясына байланыштуу 39 факт боюнча сотко чейинки өндүрүш жүрдү.

Буга чейин Кой-Таш окуясын иликтеген мамлекеттик комиссия Кой-Таш окуясына Алмазбек Атамбаев жана анын тарапташтары жооптуу деген тыянакка келген.

Аталган комиссиянын мүчөсү, Жогорку Кеңештин депутаты Тынчтыкбек Шайназаров мындай деди:

«Сот процесси ачык өтүшү керек. Анткени акыркы чекитти сот коет. Күнөөлүүбү же жокпу сот гана аныктайт. Ошондуктан азыр бир нерсе деп айтканга болбойт».

Ал эми ошол эле убакта коомдук комиссия да бул окуяга өзүнчө баа берген. Коомдук комиссиянын төрагасы Улукбек Маматаев мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо боюнча операция абдан начар уюштурулганын айтып чыккан.

Кой-Таш окуясы боюнча коомдук комиссиянын дагы мүчөсү, адвокат Жамангул Жунусов комиссия бир жактуу иштегендиктен анын курамынан чыгып кеткенин «Азаттыктагы» маегинде билдирген.

Башкы прокуратура топтолгон материалдардын негизинде Жазык кодексинин «Киши өлтүрүү», «Киши өлтүрүүгө аракет кылуу» жана «Бийлик өкүлдөрүнө карата зомбулук» беренелеринин негизинде факт Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине катталганын кабарлаган.

2019-жылы 7-8-августта Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) жана Ички иштер министрлиги (ИИМ) Чүйдүн Кой-Таш айылында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди кармоо операциясын жүргүзгөн. Анда бир офицер курман болуп, 200дөн ашык адам жабыркаган.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG