Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
8-Февраль, 2023-жыл, шаршемби, Бишкек убактысы 01:08

Экономика

Кыргыз экономикасынын 2022-жылдагы көрсөткүчтөрү.

Кыргыз өкмөтү 2022-жылды жалпы экономикалык өсүү менен жыйынтыктап жатканын жарыялоодо. Эл аралык жана ички оош-кыйыштарга карабай ички дүң өндүрүмдүн өсүшү Евразия экономикалык биримдиктин өлкөлөрүнүн ичинен алдыга чыкты.

Өкмөт мындай жетишкендикке ириде кардиналдуу реформалар менен антикризистик иш-аракеттери алып келгенин айтып турат. Ал эми эксперттик көз караштар менен статистикалык фактылар бир катар багыттар боюнча тескери динамиканы көрсөтүүдө.

Кыргызстандын экономикасы 2022-жылы эл аралык коомчулук күтпөгөн жыйынтыктарга жетишти. Министрлер кабинети өлкө бул жылды ички дүң өндүрүмдүн 7% өсүшү менен жыйынтыктап жатканын жарыялады. Ал эми Улуттук статистика комитетинин эсеби боюнча экономиканын реалдуу өсүшү Кумтөрдү эсепке албаганда 4,8% болду.

Кандай болгондо да бул көрсөткүчтөр эл аралык уюмдардын жыл башындагы божомолдорунан ашып түштү.

Дүйнөлүк банк Кыргызстандын ИДПсынын көлөмү 2022-жылы 5% кыскарат десе, Moody's эл аралык агенттиги 1% түшөт деп күткөн. Эл арлык валюта фонду 0,9%, ал эми Евразия өнүктүрүү банкы 1,1% гана өсөт деген божомол беришкен.

Экономиканын тармактарында - өнөр жай 14,9%, айыл чарба 6,7%, курулуш 5% жана кызматтар 4,1% өстү.

Жалпы көрсөткүчтөр ички дүң өндүрүмдүн өсүп жатканын көрсөткөнү менен экономиканын ар кайсы тармактарында каатчылыктын капшабы артканы байкалды.

Маселен, өлкөнүн жалпы бюджетинин көлөмү чоңоюп жатканы менен, аны менен катар тартыштык да кескин өсүп 35 млрд. сомдон ашты. Фискалдык реформалар чогултулган салыктын көлөмүн көбөйткөнү менен, көмүскө экономиканын үлүшү да өсүп баратканы байкалууда.

Валюта базарында каатчылык курчуп, ишкерлер менен карапайым калктын капчыгын какса, банктардын кирешесин 5-10 эселеп өстүрдү. Калктын жакырчылыгы былтыр 8% өскөн болсо, быйыл андан кем эмес өсөрү болжолдонууда.

"Элдик экономика" түрмөгүндө 2022-жылдагы урунттуу экономикалык жараяндарга назар салдык.

Бюджет да өстү, тартыштык да көбөйдү

Кыргызстандын 2022-жылдагы консолидацияланган бюджети 403,9 млрд. сом болду. Ал эми республикалык бюджетинин көлөмү 282 млрд. сом деп болжолдонгон. Бирок иш жүзүндө 272 млрд. сом чогулары маалым болду. Бажыдан түшө турган төлөмдөр 24 млрд. сомго аз аткарылып калды. Бажычылар мындай жагдайдын жаралышына ириде ашкере көп коюлган план менен орус-украин согушунун айынан жаралган эл аралык каатчылыкты бетке кармашууда.

Апрелде, июнда, августта жана октябрда мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин маяналары, жөлөк пулдар жана пенсия 50 пайыздан 100 пайызга чейин көтөрүлдү.

Бюджеттин кирешеси жеткиликтүү аткарылбай жаткан маалда чыгымдар да көбөйүп, өкмөт парламентке кайрылып, бюджетти өзгөртүүгө аргасыз болду. Маалым болгондой, 2022-жылдагы бюджеттин тартыштыгы 35,4 млрд. сом деп бааланат. Буга сентябрь айындагы кыргыз-тажик чек арасындагы куралдуу кагылыш жана анын кесепеттерин жоюу иштери негизги себеп болууда.

Финансы министри Алмаз Бакетаев мурда болбогондой ири бюджеттик тартыштыктын курамын мындайча чечмеледи.

"Бүгүнкү күндө инвестициялык тартыштыгыбыз 14 млрд. 200 млн. сом болду. Башында 9 млрд. сом болчу. Экинчиден, өткөн жылы мамлекеттик органдардын өздөрүнүн атайын каражаттары бар, кызмат көрсөткөндө пайдасын көрүп жатпайбы. Ошол чыгымдардын баарын каржылап бүткөндөн кийин 6 млрд. 700 млн. сом калдык калган, алардын эле калдыгы. Ошону менен 14 млрд. 200 миллион, ага 6 млрд. 700 млн. сом кошулуп, 20 млрд. сомдон ашык тартыштык болуп эсептелинип атат. Ыкма боюнча, өзүнүн булактары менен. Эми бюджеттик тартыштыкка келсек, быйыл 10 млрд. 100 млн. сом кирешебиз азайды. Бюджетти бажы аркылуу 24 млрд. 800 млн. сомго оңдоо менен алып келе жатабыз. Бүгүнкү күндө бюджеттик тартыштык 14,5 млрд. сом. 14,5 млрд. сом бюджеттик тартыштык жана 14 млрд. 200 млн. сом инвестициялык тартыштыкты жана 6 млрд. 200 млн. сом атайын каражатты кошкондо жалпы тартыштык 35 млрд. сом болуп жатат".

Министрлер кабинети 2023-жылдын консолидацияланган бюджетин 503,4 млрд. сом болот деп бекитүүдө. Бул ушул жылдын бюджетинен 99 млрд. сомго көп. Ошол эле маалда келерки жылдын расмий белгиленген бюджеттик тартыштыгы 21 млрд. сомдон ашары болжолдонууда.

2023-жылы энерготармакка 10 млрд. сомдон ашуун, мамлекеттик банктардын уставдык капиталын көбөйтүүгө 3 млрд. сом, ипотекалык насыялоо менен туристтик тармакты өнүктүрүүгө бир миллиарддан жана Камбар-Ата-1 ГЭСин курууга 816 млн. сом жумшалары болжолдонот. Муну менен катар, Жалал-Абад шаарын экинчи экономикалык борборго айландыруу үчүн 2 млрд. сомдун тегерегинде бөлүнүп жатат.

Жыл соңуна карай мамлекеттик карыздын көлөмү 5 млрд. 218 млн. долларды түзөт. Анын 80% тышкы карыз болсо, 20% ички карыз түзөт. 2022-жыл ичинде мамлекеттик карыздын көлөмү 71 млн. долларга өскөн. Январь-ноябрь айларында ички карызды төлөөгө 10 млрд. сом, тышкы карызды жабууга 20,6 млрд. сом жумшалды.

Фискалдык реформалар жана көмүскө экономика

Өкмөттүн салык саясаты казынага түшкөн каражаттын көлөмүн өстүргөндөй көрүнгөнү менен аныгында көмүскө экономиканы да көбөйттү. Бул жаатта эксперттердин кабатырлануусунун жөнү бар экендиги аныкталууда.

Өкмөт жыл башында жаңы салык кодексин ишке киргизип, фискалдык реформаларды жүзөгө ашырууну баштаган. Реформалардын натыйжасында салык тармагынын административдик башкаруусу жакшырып, товар жүгүртүү жараяны санариптешип жатат. Өкмөт салыктык башкарууну жакшыртуу көмүскө экономиканы ачыкка чыгарып, чогулган салыктын көлөмүн өстүрүп жатканын башкы жеткишкендик катары көрсөтүп келет.

Деген менен көзөмөл-кассалык жабдыктарын мажбурлап орнотууга каршы болгон ишкерлердин нааразылык толкуну ушул күнгө чейин токтобой келет.

Бул арада 2021-жылы көмүскө экономиканын ички дүң өндүрүмгө карата катышы акырындап өсүп баратканы байкалган. 2020-жылы көмүскө экономиканын үлүшү 20,8% болсо, 2021-жылы бул көрсөткүч 21% болуп калган.

Экономика жана коммерция министри Данияр Амангелдиев июнь айында "Жеке жактардын активдерин ыктыярдуу легалдаштыруу жана мунапыс берүү" мыйзамынын долбоорун сунуштап жатып "көмүскө экономиканын үлүшү 30% жеткенин" билдирген.

"Бүгүнкү күнгө карай Улуттук статистика комитетинин божомолу боюнча көмүскө экономиканын суммасы ички дүң өндүрүмгө карата 30% түзөт. Бул статкомитеттин эсептөөлөрү боюнча. Эл аралык рейтингдик агенттик болсо бизде көмүскө экономика 47% экенин билдирүүдө. Фискалдык жагын жакында кореялык кесиптештерибиздин изилдөөсү болду эле, алар учурда салыктык базанын 70% көмүскөдө жатканын болжолдошууда. Бул маалыматтар ырасталып жатат. Учурда биз көзөмөл-кассалык жабдыктарды жайылтуу боюнча чоң кампания жүргүзүп жатабыз. Фискалдаштыруунун эсебинен бизде салыктык базанын 20% өстү".

Кумтөр кени

Кыргызстандын экономикасында Кумтөр кени бараандуу орунду ээлейт. Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров алтын өндүрүшү барган сайын өрүш алып жатканын белгиледи.

"2022-жылдын 10 айында бүт жер казынасынын акысын, бардык төлөмдөрдү кошуп эсептегенде, киреше 39,6 млрд. сомдон ашты. Кумтөр алтын кени бизге толугу менен өттү. Беш арбитраждык соттордун бардыгы жабылды, Америка менен Европада дагы. Мындан ары толугу менен биздин карамагыбызга өттү. 2010-2021-жылдары, он бир жылда болгону 90,8 млн. доллар же 5,3 млрд. сомду дивиденд катары ала алганбыз. Ал эми 2022-жылдын он айында эле Кумтөр кенинен салык жана салыктык эмес жана келишимдерде каралган төлөмдөрдүн көлөмү 26,5 млрд. сомду түздү. 2021-жылы 10 тонна алтын алдык, ал бизде турат. 2022-жылы 17,2 тонна алтынды өзүбүздүн кампаларыбызга сактайбыз деген эсеп-чотторубуз бар".

Май айындагы кендеги жаракадан улам өндүрүштүк процесстердин бир кыйла мезгилге үзгүлтүккө учурашы, Лондон биржасындагы Good Delivery макамынын кайра калыбына келтирилиши, өндүрүлгөн 19 тонна алтындын түшүнүксүз тагдыры жана убактылуу башкаруучу Тенгиз Бөлтүрүктүн коррупцияга шектелип кармалышы 2022-жылы Кумтөр кениндеги олуттуу окуялардан болуп калды.

Импорт көбөйдү, экспорт кыскарды

Тышкы соода ишмердигинде импорттун көлөмү өсүп, экспорттун чейрек көлөмү кыскарып кетти.

Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык, 2022-жылдын январь-октябрь айларында Кыргызстандын тышкы товар жүгүртүүсү 9 млрд. 658 млн. долларды түзүп, өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 41% көбөйдү. Импорттун көлөмү 76% өссө, экспорт тескерисинче 23% азайды.

2022-жылы Кыргызстандын жеңил өнөр жай өндүрүмдөрүнүн Орусияга экспорту кескин өстү.

Январь-октябрь айларында жеңил өнөр жай тармагынын өндүрүмдөрү жана аларды коштогон товарлар жалпысынан 459 млн. долларга экспорттолгон болсо, анын 415 млн. доллардан ашууну же 90% Орусияга сатылды. Бул 2021-жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 8 эсеге көп.

Экономист Элдар Абакиров Орусиянын экономикасына көз карандылык кыргыз экономикасынын тобокелдигин арттырарын, тышкы товар жүгүртүүнүн багыттарын мүмкүн болушунча диверсификациялоо зарыл экенин айтат.

"Орусияга экспорт дээрлик эки эсе көбөйдү окшойт. Бирок ал жерде эмненин эсебинен көбөйдү? Биринчиден, Кытайдан агым көбөйдү, анткени, санкция болгондуктан Орусияга товар түз барбай, биз аркылуу барып атат. Бул эми реэкспорт. Кыргызстандын да экспорту бар, ал көбүнчө тигүү өндүрүмдөрү. Калган товарлар көбүнчө реэкспорт. Февралдан баштап санкциялар Кыргызстанга позитивдүү таасир этип атат. Анткени биз аркылуу көп товар өтүп калды, соодагерлердин соодасы көбөйдү, кийим тигүү тармагынын экспорту көбөйдү. Ошол жагынан позитив бар. Бирок, бул канчалык узакка уланат, ал өзүнчо суроо. Анткени Орусияда дагы рубль көтөрүлө баштап, сом дагы долларга карата түшө баштады. Бул жерде башка тобокелдиктер пайда болуп атат. Орусия экономикасынын басымынан улам Кыргызстандын экономикасы да тескерисинен кетиши мүмкүн. Орусиянын экономикасы минуска кеткенине карабай биз ошол жерден өзүбүздүн экспорт, соода, мигранттардын акчасын көбөйтүп алсак, албетте биз өсө беришибиз мүмкүн. Бирок колдон келсе, албетте, диверсификация кылышыбыз керек. Мындай тобокелдикке барбашыбыз керек, бир өлкөнүн экономикасына байланган жакшы эмес".

Кыргыз экспортунда Орусия менен Казакстан мурдагыдай эле басымдуу үлүштү ээлеп турганы менен тизмеде жаңы өлкөлөрдүн аттары да көрүнө баштады. Буга эксперттер ырастагандай, орус-украин согушу менен кыргыз-тажик чек арасындагы куралдуу калаба олуттуу түрткү берди.

Өзбекстанга майда мал-жандык менен көмүрдүн экспорту өстү. Буурчак экспортунда Түркия, Орусия, Болгария жана Македониянын көрсөткүчтөрү 15 пайыздан 35 пайызга чейин кыскарып, алардын ордуна Ооганстан, Ливан, Сирия, Сербия жана Ирандын көрсөткүчтөрү 82 пайыздан 27 эсеге чейин өстү. Кытай баалуу металлдар менен көмүрдү мурдагы жылдардан көп сатып ала баштады.

Көмүр экспортунда Европанын Румыния менен Польша өлкөлөрү салыштырмалуу ири көлөмдөр менен пайда болду. Смартфондун реэкспорту Бириккен Араб Эмирликтерине 2,3 эсеге өстү.

Азык-түлүк коопсуздугу

2022-жылы өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун чыңдоо үчүн айыл чарба тармагына бюджеттен 26,5 млрд. сом каражат бөлүнгөн. Анын бир бөлүгү дыйкандар үчүн жеңилдетилген насыя катары берилди. Мындан тышкары, сапаттуу үрөн, жер семирткичтерди сатып келүү, ирригация тутумдарын оңдоо сыяктуу иштерге да каражаттар каралган.

Айыл-чарба министрлиги кабарлагандай, иш жүзүндө 26,5 млрд. сомдун 14,5 млрд. сому бөлүнгөн. Анын ичинен 12 млрд. 580 млн. сому өздөштүрүлдү.

Расмий статистика 2022-жылы өлкөнүн айыл-чарбасы 6,7% өскөнүн көрсөтөт. Рекорддук суммадагы каражаттын берилгенине карабай, тармакта ийгиликтер жакшы болбой жатканына сын айткандар да бар.

Айыл-чарба министри Аскарбек Жаныбеков алынып келинген жогору сапаттуу үрөндөрдүн шарапаты менен 2022-жылы дан эгиндеринен гектарына 60-70 центнерден түшүм алынып, түшүмдүүлүк 3-3,5 эсеге өскөнүн жарыялады. Кыргызстан мурда дан эгиндери менен өзүн 40% камсыздап келген болсо, быйыл 70-80% чейин камсыздашы күтүлүп жатат. Министр иш ушундай ыраат менен жүрсө Кыргызстан 2025-жылга карай социалдык маанилүү делген 9 азыктын жетөөсү менен өзүн толук камсыздоого жетишерине ишендирүүдө.

Бирок расмий статистикалык маалыматтар 2022-жылы Кыргызстанга импорттолгон орус буудайынын көлөмү 171 миң тоннадан ашып, мурунку жылга караганда 2,5 эсеге өскөнүн көрсөтөт.

Валюта базарындагы каатчылык

2022-жылы Кыргызстандын валюта базары карапайым калк менен ишкерлерди оор сыноолорго тартса, финансы уюмдарына ири кирешелер чогулду. Өлкө экономикасы 7% өскөнү менен инфляция андан эки эсеге ашып түштү.

Орусия экономикасындагы олку-солкулуктан улам Кыргызстанда да накталай доллар тартыштыгы курчуп, банктар менен алмаштыруу жайларында аны накталоодон 5% чейин комиссия алуу жана сатууга чектөөлөр киргизилди. Мындан улам июнь-июль айларында валютанын көмүскө базары түптөлүп, ал жыл соңуна карай кулачын жайды. Көмүскө базардагы валюта расмий курстан 1-2 сомго кымбат сатылат.

Ишкерлер банктар менен алмаштыруу жайларынан расмий курс менен накталай доллар таба албагандыктан, аргасыздан көмүскө базарга кайрылып жатышканын жашырбайт. Алар мындан улам, ал жактагы курстук айырма элге сатылуучу товарга жүктөлөрүн айтышат.

Эксперттер валюта базарындагы каатчылыктан коммерциялык банктар эбегейсиз пайда көрүп жатышканын эсептеп келишет. Талдоочу Арсланбек Кененбаев банктардын валюталык операциялардан тапкан кирешесин мурунку жылдарга караганда 5,5 эсеге өскөнүн айтат.

"Биз карасак, азыр банктын пайдасы көбөйдү. Өткөн жылы валюталык кирешеси 11 млрд. сом болчу, азыр 60 млрд сомго жетти. Башкача айтканда, 50 млрд. сом кошумча пайда табышты. Бул жарым миллиард доллар, бир гана валюталык операциялардан. Албетте, "кара базар" күчөп атат жана ушундай көрүнүш дагы боло берет. Биз талдап көрдүк, банктардын насыялардан тапкан пайыздык кирешеси бар. Ушул пайыздык киреше өткөн жылга караганда 26% көбөйдү. Бирок жалпы пайда 5-5,5 эсе көбөйдү. Анткени азыр валютадан тапкан киреше менен операциялык киреше көп болуп жатат. Мисалы, Орусияга абдан көп акча кетип атат. Ошондуктан биз азыр банктар валюталык операциялардан акча таап атышканын көрүп атабыз. Алмаштыруу бюролорун такыр билбейбиз, алар абдан чоң акча таап атышат, бирок канча экенин эч ким билбейт. Анткени алар көбүнчө көмүскө жол менен иштеп атышат".

Ал эми өкмөт башчы Акылбек Жапаров банктардын кирешесинин мындай өсүшүн өөн көрбөйт жана буга кубанып турганын жашырбайт.

"Быйыл мына, "Айыл Банк", "РСК Банк", "Керемет Банктар" жана бүт банк тутуму валюталык операциялардан жогору киреше алганы атышат. Кедейлерге кыйын болуп атат, бирок бир тармакка, мисалы банктарга бул жакшы болду. Менин божомолум боюнча, былтыр 3 млрд. сом пайда табышты эле, быйыл мына 20 млрд. сом же беш эсе көп пайда алганы жатышат. Ушундай оошуулар (переток) 20-30 жылда бир жолу эле болот. Ушундан алганда, ушул үч банкыбыздан дагы дивидендди көп алабыз. Биз быйыл өкмөттүк компаниялардан быйыл 2-3 эсе көп дивиденд алуу планын койгонбуз. Ушундай чоң-чоң компаниялар өзүнүн жумушчуларын да багып, маяналары бизден чоң болуп, бизге дивиденд дагы төлөшү керек. Анткени биз аларга монополияны, шарттын баарын түзүп берип атабыз".

Жакырчылык жана жумушсуздук

Кыргызстанда жакырчылыктын деңгээли соңку эки жылдан бери кескин өсүп келет. 2022-жылы жакыр катмардын саны 8% өсүп, өлкө калкынын 33,3% түзүп калган. Ал эми 2022-жылдагы абал тууралуу мамлекеттик расмий маалыматтар азырынча жарыялана элек. Бирок эл аралык уюмдар жакырчылыктын деңгээли жыл соңуна карай 38% жетиши мүмкүндүгүн эсертишүүдө.

Өкмөт 2021-жылы Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк программасынын колдоосу менен 200 жакыр үй-бүлөгө 100 миң сомдон кайтарымсыз каражат берип, аларды киреше булагы менен камсыздоо аракетин көргөн. 2022-жылы бул долбоор мамлекеттик бюджеттен улантылып, ага 2800 үй-бүлө камтылды.

Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров парламент жыйынында Кыргызстан жакырчылыкты ченөө боюнча Дүйнөлүк банктын ыкмасынан баш тартып, Кытайдын тажрыйбасына өтүүгө ниеттенип турганын билдирген. Демек, 2023-жылдан баштап жакырчылыктын деңгээли боюнча статистикалык көрсөткүчтөр башка сандар менен айтылып калышы мүмкүн.

Жапаров учурдагы катаал жагдайда жакырчылыктын деңгээли өсүп баратканын, бирок алдыда эң оор шартта турган 220 миң жакыр үй-бүлөнү каатчылыктын чеңгээлинен сууруп чыгуу иши турганын айтат.

"Жакырчылык сөзсүз түрдө болот, алааматты көрүп атпайбызбы. 67-70% бизге керектелүүчү товарлардын баарын тең чет мамлекеттен алып келип жатабыз. Баалар өсүп атат. Сиздердин жардамыңыздар менен быйыл биз 1 млн. 600 миңге жакын кишиге жардам бере алдык. Пенсия, жөлөк пул жана маяна алгандардын баарына жардам бердик. Бюджеттин колунан келген жардамын бердик. Бирок, калган дагы эл бар да, 7 млн. деп атабыз, бир миллиону сыртта жумуш иштеп жүрсө дагы, калгандары баары тең эшиктеги өскөн бааны жон териси менен сезип атат. Жогору катмар болуп калгандар орто, орто катмардагылар кедейге түшүп калып жатат. Жалпы тенденция бар, мындан биз баш тарта албайбыз. Бирок эң кыйын болуп атканы 220 миң үй-бүлө".

Статистикалык эсептөөлөр Кыргызстанда жумушсуздук өсүп баратканын көрсөтөт. Эл аралык уюмдар Кыргызстандагы жумушсуздук 2020-жылдагы пандемиядан берки үч жылда 32% өскөнүн билдирүүдө.

2022-жылы жумуш менен камсыздоо мекемесине расмий кайрылып, каттоого турган жумушсуздардын көрсөткүчү 2,9% деп эсептелет. Улуттук статистикалык комитеттин өз алдынча сурамжылоосу боюнча, Кыргызстанда 2022-жылы жумушсуздуктун деңгээли 5,3% түзөт деп бааланат. Ал эми, Эл аралык валюта фондунун баалоосу боюнча 2022-жылы Кыргызстандагы жумушсуздуктун деңгээли 9% түзөт.

Жумушсуздуктун деңгээли 2019-жылга чейин аздан болсо да төмөндөп келген болсо, 2020-жылы 26% өсүп кеткен. Дүйнөлүк банктын эсептөөлөрү боюнча, 2021-жылы 4,5% өскөн.

Эмгек, социалдык өнүгүү жана миграция министрлигинин Жумуш менен камсыздоого көмөктөшүү бөлүмүнүн башчысы Наргиза Туркебекова каттоого турган жумушсуздардын саны көбөйүп жатканын айтат.

"Статистика комитетинин маалыматы боюнча, жумушсуздардын саны азаюуда. Бирок каттоодо тургандардын саны көбөйүп жатат. Мисалы, 2019-жылы каттоодо турган жумушсуздардын жалпы саны 94 248 адам болгон. 2020-жылы каттоого турандардын саны 98 746 адам болуптур. 2021-жылы 99 341 адам жана быйылкы жылдын он айында 101 800 адам каттоодо турат. Башкача айтканда, каттоодо турган жарандардын саны аз да болсо өсүүсү байкалууда".

Кыргызстан 2022-жылдын кышын мурунку жылдагыдай эле энергетикалык кризистин кучагында өткөрүп жатат. Түркмөнстандан электр энергиясын импорттоо үчүн Азия өнүктүрүү банкынан 50 млн. доллар карыз алынды.

Кыргыз өкмөтү алдыдагы жылдары өлкө бюджетин толтурууда салыктык төлөмдөргө көз карандылыкты азайтып, өндүрүштү өстүрүүгө бел байлап жатканын белгилеп келет. Максатка жетүү үчүн "Кыргызиндустрия" баштаган бир катар улуттук компаниялар түзүлүүдө.

Акылбек Жапаров айткан сөздөргө таянсак, алдыда четтен тартылган карыздар (насыя менен гранттар) бюджетти жамаачылоого эмес, жалаң өнүгүү долбоорлоруна жумшалмакчы. Ушундай темп менен барсак, буюрса, 2024-жылдан баштап казынага чогулган каражаттын көлөмү артып, профицитке өтөрүнө ишендирет.

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз өкмөтү 2023-жылдын январь айынан тарта масштабдуу пенсиялык реформаларды баштай турганын жарыялап жатат. Демилгечилер жалпысынан пенсияга чыгуу курагын көтөрбөөнү жана бардык жарандар үчүн бирдей шарттарды камсыздоону убада берүүдө. Бирок иш жүзүндө айрым категориядагы жарандар үчүн алдыдагы өзгөрүүлөрдүн натыйжасы терс болору айтылууда.

Жыл соңунда парламентте "Мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу жөнүндө" мыйзамына өзгөртүү киргизүү боюнча мыйзам долбоору биринчи окууда кабыл алынды.

Аталган мыйзамдын алкагында Социалдык фонд пенсия тутумун реформалоо боюнча 11 сунушун мыйзамга киргизип, парламент талкуусуна алып чыкты.

Реформалардын алкагында Министрлер кабинети "Келечек булагы" деп аталган Кыргызстандын туруктуу пенсиялык тутумунун стратегиясын иштеп чыкты. Документ мамлекеттик социалдык камсыздандыруу жана пенсиялык камсыздоо тутумунун натыйжалуулугун жогорулатууну максат кылат.

Өкмөт башчы Акылбек Жапаров 2023-жылдын январынан тарта пенсиялык тутумду реформалоо башталарын жарыялады. Ал жарандардын пенсиялык камсыздоонун деңгээли мамлекеттин социалдык саясатынын натыйжалуулугунун башкы көрсөткүчтөрүнөн болорун айтууда.

Социалдык фонддун төрагасы Бактияр Алиев жарандардын пенсиялык укуктарын камсыздоодо маселелер бар экенин, мамлекет аны чечүүгө умтулуп жатканын билдирди.

"Акыркы убакта пенсиялык системанын адилеттүүлүгү, төлөнгөн пенсиялык камсыздандыруу төгүмдөрү менен алынган пенсиянын өз ара байланышы боюнча маселелер барган сайын көтөрүлүп жатат. Ушундан улам, эмгекке жарамдуу курактагы жарандар татыктуу карылыгын алдын ала камсыздоо менен бирге, пенсиялык төлөмдөрдүн адилеттүүлүгүн, учурдагы пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун көздөгөн кадамдар каралууда. Бул маселеде мамлекет жарандарга татыктуу пенсия алышы үчүн пенсиялык укуктарды түзүүгө толук кандуу финансылык катышуусуна шарттарды түзүүдө көмөк көрсөтүшү абзел".

Реформалар кандай өзгөрүүлөрдү сунуштайт?

Демилгеленген реформалык мыйзамда бир катар позитивдүү жана ойлондура турган жагдайлар бар. Алгач жагымдуу бөлүгүнөн баштайлы.

Биринчиси - пенсиянын базалык бөлүгү көтөрүлүүдө. Буга чейин пенсиянын базалык бөлүгү эмгек стажына карап 702 сомдон 3170 сомго чейин ар башка суммада чегерилип келген. 2022-жылдын 1-октябрынан тарта аны эмгек стажынан ажыратып, баарына бирдей 3170 сомдон кылып теңдеп коюшкан.

Экинчиси - каза болгон пенсионердин 18 жашка чейинки балдарынан окуп жатканы жөнүндө документтер талап кылынбайт. Буга чейин каза болгон пенсионердин 16 жашка чейинки балдары жана күндүзгү бөлүмдө окуган студенттер ата-энесинин пенсиясын алып келген. Өзгөрүүдөн кийин ал курак 18 жашка чейин узартылат жана мындай пенсияны маркумдун күндүзгү, сырттан жана чет өлкөдө окуган студент балдары (23 жашка чейин) дагы алса болот.

Үчүнчү жагымдуу жагдай - реформалар ишке ашса, III топтогу майыптыгы бар адамдарга пенсиянын камсыздандыруу бөлүгү 100% төлөнөт. Буга чейин аларга пенсиянын камсыздандыруу бөлүгүнүн жарымы эле берилип келген.

Төртүнчүсү - убагында талап кылынбаган пенсияларды алуу мөөнөтү узартылат. Буга чейин пенсионер башка өлкөгө узак мөөнөткө кетип калса, ага пенсия берүү токтотулуп, кайтып келгенден кийин четте жүргөндө албай калган пенсиясынын үч жылдык суммасы төлөнүп берилчү. Жаңы мыйзамда ошол мөөнөттү беш жылга узартуу каралган.

Ошондой эле, курагы боюнча пенсия чектөө жол-жобосу жөнөкөйлөтүлөт. Пенсияга чыгып жаткан адамдан 1996-жылга чейинки эмгек стажы тууралуу маалымкат талап кылынбайт. Реформадан кийин пенсияны чегерүү үчүн жарандын паспорту гана керек болот.

Жогорудагы позитивдүү учурлар менен катар, сунушталган реформалардын концепциясында пенсиялык куракты жогорулатуу жана каражат үнөмдөө боюнча да бир катар пункттар каралат.

Биринчиден, минималдык камсыздандыруу стажы төрт эсеге көтөрүлөт. Мыйзам долбоорунда минималдык камсыздандыруу стажынын төмөнкү чегин беш жыл деп белгилеп, аны 20 жылга чейин жеткирүү сунушталат. Ал 2023-жылдан 2038-жылга чейин этабы менен көтөрүлөт. Муну менен катар эмгек стажы жетпегендер үчүн белгиленген пенсиянын көлөмү жоюлуп, баарына бирдей 3170 сомдон болот.

Экинчиден, жеңилдетилген категориялар боюнча пенсияга чыгуунун мөөнөтү үч жылга көтөрүлөт. Учурда бийик тоолуу аймактарда жашаган эркектер 55 жашта, аялдар 50 жашта жеңилдетилген шартта пенсияга чыгат. Эгерде мындай аймакта жашаган аялдар үч балалуу болсо, анда алардын пенсияга чыгуу мөөнөтү дагы беш жылга төмөндөйт. Сунушталган өзгөрүүлөргө ылайык, ушундай жеңилдетилген категориядагы жарандардын пенсияга чыгуу курагы үч жашка жогорулатылат. Ошондой эле, аракеттеги мыйзам боюнча, 30 жылдан ашуун эмгек стажы бар эркектер 60 жаштан жана 25 жылдан ашуун эмгек стажы бар аялдар 55 жаштан пенсияга чыгууга укуктуу. Соцфонд ушул өңдүү мөөнөтүнөн мурда пенсияга чыгуунун түрлөрүн 2025-жылга карата жалпы пенсиялык куракка теңдөөнү демилгелейт. Мекеме бул ыкма бийик тоо шартында жашаган жана иштеген адамдардын экономикалык активдүүлүгүн узартып, пенсия менен камсыз кылуунун деңгээлин жогорулатат деп күтөт.

Үчүнчүдөн, мамлекеттик жана муниципалдык кызматта иштеп жаткан айымдардын пенсияга чыгуу курагы өзгөртүлөт. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматта иштеп жаткан айымдардын пенсия курагын 58 жаштан 60 жашка чейин көтөрүү сунушталууда. Ага ылайык, эгерде мамлекеттик же муниципалдык кызматкер айым пенсияга өз убагында чыгууну кааласа, анда 58 жаштан, ишин уланткысы келсе, анда 60 жаштан чыга алат.

Расмий статистика боюнча, алардын саны 7,5 миңдей адамды (10%) түзөт. Соцфонддун божомолу боюнча, бул бир жагынан айымдардын экономикалык активдүүлүгүн узартса, экинчи жагынан жашоо узактыгынын тенденцияларына дал келүүнү көздөйт.

Дагы бир үнөмдөө – каза болгон пенсионерди көмүүгө берилүүчү каражаттан каралууда. Буга чейин каза болгон пенсионерди көмүү үчүн соцфонддон 17 800 сом бөлүнчү, ал пенсиянын базалык бөлүгүнүн 10 эсесин түзчү. Октябрь айында пенсиянын базалык бөлүгү көтөрүлгөндөн кийин бул сумма 31 миң сомго чыккан. Анткени, мурда ал пенсиянын базалык бөлүгүнө байланып келген.

Пенсиялык реформалардын алкагында ал мындан ары эсептик көрсөткүчкө байланып, 20 миң сомго түшүрүлөт.

Баткен районунун Кыштут айылынын тургуну Абдыразак Айдаров алыскы аймакта жашаган жаран катары 60 жаштан пенсияга чыгуу үчүн жакында документтерин тапшырып келген. Ал татаал шартта жашагандар үчүн жеңилдик категориялары сакталса дурус болмок деген пикири менен бөлүштү.

"Беш балам бар, 61 жашка чыкканы калдым, май айында туулгам. Документтерди кечээ жакында тапшырдым, 15-20 күн болду. Үлүш менен эсептеди, "Туңгучта" иштеген төрт жылдык стажым бар экен, совхоздо дагы 10-15 жыл иштегем. Стажымды кенен жетет деди. Азыр алты айдан көтөрүп отуруп 63 жашка чейин алып барат деген сөздөр болуп атат. Биз райондон 60 чакырым алыс жайгашканбыз, тоо жериндебиз. Биз үчүн үч жыл эрте чыккан жакшы, тоолуу айылда жашоо кыйын. Абал оор, 63 жашка чейин карып кетип атабыз".

Реформаларга сын пикир арбын

Социалдык фонд пенсия тутумун реформалоо иштерин жүзөгө ашыруу үчүн бюджеттен кошумча каражат бөлүнбөшү керектигин билдирүүдө. Каражат чыгымдарды оптималдаштыруу аркылуу теңдештирилет.

Депутат Сүйүнбек Өмүрзаков Соцфонд мындай демилгелери менен бюджетти үнөмдөө максатын гана көздөп жатканын айтып, пенсионерлердин укуктарын чектеген жагдайларга көңүл бурууга чакырат.

"Бул жерде биз пенсиядан акчаны үнөмдөбөшүбүз керек. Аларга пенсиялык акчасын кайра кошушубуз керек. Инвестор табышыбыз керек, завод-фабрика иштетишибиз керек. Биз ошол жагын карап, акчаны кантип көбөйтүүнү ойлошубуз керек. Пенсия алып жаткан адамдын акчасын кармап, укугун тебелебешибиз керек. Сиздер реформаларды ошондой багытта алып кетип жатасыздар. Мына, "пенсиясынын базалык бөлүгүн токтотуп турушубуз керек, иштеп жатканда маянасын гана алсын, пенсиясын токтотуп туралы" деп айтып жатасыздар. Эгерде ошолордун айлык акысы жетсе, алар пенсиясын алып эле, үйүндө жатып иштебейт болчу. Алар пенсия жетпегени үчүн иштеп жатат".

Кыргызстандын 2021-жылдын 5-майында кабыл алынган Баш мыйзамында эң төмөнкү пенсиянын өлчөмүн жашоо минимумунан жогору көрсөткүчтө кармоо милдети коюлган. 2022-жылдын аягына карай өлкөдөгү жашоо минимуму 7200 сомду түзөт. 2023-жылдан тарта пенсиянын базалык бөлүгү 3170 сом болсо, камсыздандыруу бөлүгү кошулгандан кийин орточо пенсия 4966 сомду түзөт. Демилгечилер реформалардын натыйжасында пенсионерлердин 10% жашоо минимумунан өйдө пенсияга жетишерин болжошууда.

Депутат Дастанбек Жумабеков өкмөттүн көрүп жаткан аракеттери баары бир жарандардын конституциялык укуктарын камсыздоого жетишсиз болуп жатканын белгиледи.

"Баш мыйзамыбыздын 44-беренесинин 2-пункту – "пенсия, социалдык жөлөк пулдар жана башка социалдык жардам мыйзам менен белгиленген жашоо минимумунун өлчөмүнөн төмөн эмес жашоо деңгээлин камсыз кылат" деп атат. Бул Баш мыйзамда так көрсөтүлгөн. Ушул Баш мыйзам 2021-жылдын 5-майында кабыл алынып жатканда, биздин шайлоочуларыбыз, балким, ушул пунктка карап добуш берген. Ушул пунктка ишенип ушул Баш мыйзамды колдогон, туурабы? Мен көпчүлүгү ушунун негизинде да колдосо керек деп ойлойм. Эми, ушул эле Баш мыйзамдын 97-беренесинин 2-пунктунун 3-бөлүкчөсүндө "ар бир адам Баш мыйзамда таанылган укуктары жана эркиндиктери мыйзамдарда жана башка ченемдик актыларда бузулду деп эсептесе, алардын конституциялуулугун талашууга укуктуу" деп турат. Эртең сиздерди Конституциялык сотко берсе, сиздер мыйзам алдында жооп беришиңиздер керек".

Эсептөөлөр боюнча, Кыргызстанда ар бир пенсионерге 0,8 иштеген калк туура келет. Социалдык фонддун маалыматына ылайык, 2022-жылдын аягына карай пенсионерлердин саны 740 миң кишини түзөт. Өлкөдө жалпы иштеп аткан калктын саны 1 млн. 400 миң киши болсо, анын ичинен реалдуу сектордо иштеп, социалдык төлөмдөрүн төлөп жаткандар 600 миң кишини түзөт. Социалдык төлөмдөрдүн 97% реалдуу сектордогу 600 миң иштөөчүгө, 3% бейформал сектордо иштеген калган 800 миң кишиге туура келет.

Кыргыз өкмөтү фискалдык реформалоо аркылуу көмүскө экономиканын үлүшүн азайтуу, салык менен социалдык камсыздандыруу төгүмдөрүн төккөн адамдардын санын арбытуу аракетин көрүп жатканын айтып келет. Натыйжада, сандар чогулган салыктар менен социалдык төгүмдөрдүн көлөмү артып баратканы көрүнөт. Деген менен, аны менен катар салыктан качып, көмүскөгө оогон экономиканын үлүшү да өсүп баратканы ар кайсы статистикалык маалыматтарда чагылдырылууда.

Экономист Элдар Абакиров Кыргызстанда социалдык төлөмдөр системасына катышкан жарандардын санын көбөйтүү саясатын күчөтүү жана социалдык адилеттүүлүктү камсыздоо зарыл деп эсептейт.

“Аларды (ишкерлерди) көмүскөдөн жалгыз камчы менен коркутуп-үркүтүп чыгара албайсың. Стимул керек. “Сен өзүңө канча акча чогултсаң, ошончо пенсия аласың” деген стимул эң туура, классикалык ыкма деп ойлойм. Ошол ыкмага өтүш керек. Бизде болгону 2% эле өзүң үчүн топтомо фондго кетет, калганы баары жалпы фондго кошула берет. Ал жерде дагы адамдардын жумушуна жараша бирөө көбүрөөк алса, бирөө такыр эле аз алат. Демек, адилеттүүлүк жок, ошон үчүн көбү пенсияга акча чогулткусу келбейт”.

Соцфонддун маалыматына ылайык, Кыргызстанда ар экинчи пенсионер мөөнөтүнөн мурда жана жеңилдетилген шартта пенсияга чыккандар болуп эсептелет. Алардын көпчүлүгү бюджеттик жана мамлекеттик кызматта иштегендер.

Пенсиялык система боюнча эксперт Жамийла Тогузбаева жеңилдик берген категорияларды жоюу менен тескерисинче, турмушу жашоо минимумунан төмөн болгон жакыр калктын саны көбөйөт деп эсептейт. Ал пенсионерлердин бюджетин үнөмдөөдөн башка да бир катар натыйжалуу жолдор бар экенин айтты.

Жамийла Тогузбаева
Жамийла Тогузбаева

“Жеңилдетилген пенсияга альтернатива болгон жаңы жумуш орундарын ачып, маянаны көбөйтө турган чараларды аткарсак, анда туура болмок. Негизги максатты пенсияны кесип, Пенсиялык фонд менен Каржы министрлигинин бюджетин үнөмдөөгө коюп, бирок ал жарандар кантип жашарына кайдыгер карабай, мындай маселени комплекстүү чечүү абзел. Мен жеңилдетилген пенсияны азайтуу чаралары жумуш орундары жетиштүү, калкынын жарымынан көбү орточо айлык алган өлкөдө жакшы болмок деп эсептейм. Пенсияны каржылоону түз жүргүзбөй, инвестициялап көбөйтүү вариантын карап чыкса да жакшы болмок. Пенсиялык системага такыр салым кошпогон ишканаларды көмүскөдөн чыгаруу жана топтомо пенсиялык фондго чогулган каражатты натыйжалуу башкаруу варианты да көңүл чордонунда болушу керек”.

Эл аралык эмгек уюмунун жобосу боюнча пенсиянын көлөмү орточо маянанын 40% кем эмес болушу керек. Кыргызстандын экономикалык шартында бул жобо аткарылбайт.

Эл аралык стандартка ылайык, бир пенсионерге үчтөн көп жумушчу туура келиши керек. Мындан аз болсо, пенсиялык системанын туруктуулугуна доо кетет.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG