Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
жекшемби, 19-январь, 2020 Бишкек убактысы 08:58

Борбор Азия

Лавров: Жогорку Нарын каскады боюнча жаңы шарттар сунушталууда

Тажикстан жолдон акча издеп жатат

Тажикстандагы жол курулушу.

Тажикстанда борбордон түштүктү карай кеткен негизги автотрасса оңдолуп жатат.

Оңдоо иштери бүткөн соң Дүйшөмбү-Бохтар жолу акы төлөгөндөр үчүн гана ачык болгону турат. Коңшу өлкөнүн бийлиги бара-бара бардык негизги автотрассаларынан акча табууну көздөп жатат.

Борборго барсаң төлөп бар

Дүйшөмбүдөн Бохтар (мурдагы Курган-Төбө) шаарына кеткен жолдон күн сайын он миңдей автоунаа өтөт. Жолдун жээгинде ондогон айыл-кыштак бар. Негизги автотрасса болгонуна карабай эки гана тилкелүү, абалы да начар болчу. Оңдолуп бүтсө ал эми төрт тилкелүү даңгыр жолго айланат.

Эл адегенде жол жаңыртылып жатканда маңдайы жарыла кубанып турган. Бирок бийликтин соңку билдирүүлөрүнөн кийин эл арасында кыжаалат болгондор көбөйдү. Карапайым эл, майда соодагерлер үчүн кандай гана кошумча төлөм болбосун оор тиет. “Маршрутканын да баасы көтөрүлөт. Бул келип эле чөнтөккө тиет. Бекер болсо дейбиз. Анда элдин турмушу оңолбойбу. Эл жакшы жашаса өлкөнүн иши жүрөт да. Кымбат болбосо мейли. 3-5-10 сомони. Бул жол менен жүк ташуучулар Коргон-Төбөгө, Кулябга, Дангарага да кетишет”, – деп жооп беришти Бохтар жакта жашагандар.

Жол жылдын аягына чейин реконструкциядан өткөрүлүп бүткөнү жатат. Кетчү чыгымдын 17 миллион долларын тажик өкмөтү чыгарган. Калган 80 миллиону - Азия банкынын жана башкалардын кайтарымсыз негизде берген каражаты. Демек өкмөт дээрлик грантка оңдолгон жолдон киреше түшүрүүнү көздөп жатат.

Транспорт министринин орун басары Сухроб Мирзоев бул эле эмес, башкалары да бекер болбошу керек деп эсептейт.

- "Мындан ары биринчи категориядагы бардык жолдордон акы алынсын" деген сунуш министрликке өкмөттөн келди, - деди ал. - Расмий топ азыр ал сунушту караштырып жатат. Биз өкмөткө бүтүмүбүздү чыгарып беребиз. Дүйшөмбү–Бохтар жолу реконструкциядан кийин бекер болбой калат.

Деген менен азырынча жаңы жолдон өтүүнүн тарифи, жанаша жайгашкан айылдыктар үчүн жеңилдик берүү маселеси чечиле элек.

Кожентке жөнөсөң кошумча акча ал

Тажикстан жолдон киреше табуу практикасын 2010-жылы баштаган. Борбор менен өлкөнүн түндүк аймактарын бириктирген Дүйшөмбү-Чанак (же Дүйшөмбү-Кожент, 410 км) трассасынан өтүүнүн баасы 58 сомониден (430 сом) башталып, унаанын салмагына, барчу жердин ыраактыгына жараша кымбаттай берет.

Жол 2010-жылы оңдолуп-жаңыртылган. Ал үчүн Кытайдан 281 млн. доллар насыя алынган. Калган 15 миллион долларын өкмөт өзү чыгарган. Жаңыланган жолго үч тоннел курулуп, ашуулар кыйла кыскарган.

Транспорт министрлиги “натыйжалуулугун көрсөттү, өзүбүз карап, кам көрө алмак эмеспиз” деп, башкаларынан да акы алууну ушул жолдун мисалынан улам караштырып жатат.

Элдин акчасы кайда кетти?

Министрлик “жолдун пайдасын эл эле көрөт” деп, түшкөн каражатка башка жолдорду оңдоого убада берүүдө. Бирок “Азаттыктын” тажик кызматынын экономика боюнча жазып жүргөн кабарчысы Абдулло Ашуров каражат түшөр-түшпөсү чоң маселе деген ойдо турат.

- 2009-жылдан тартып жолду “Innovative Road Solutions” (IRS) аттуу жеке менчик компания башкарат. Ал оффшордо, тагыраагы Виржиния аралдарында катталган. Кожоюну ким экени эмгиче белгисиз.

- Демек түшкөн пайданы ошол компания алабы? Анда мамлекетке эмне түшөт?

- Ошол компания алат. Ал мамлекетке салык төлөйт. Ал эми жол курууга кеткен акчаны – Кытайдан алынган насыяны тажик өкмөтү бюджеттин эсебинен төлөйт.

- Ал эми IRS төлөмдөрдү жолду тейлеп, тазалап, оңдоп-түздөп турганы үчүн алып жатабы?

- Ал тоолуу жол. Кышы-жайы дебей тез-тез кар көчкү, жер көчкү түшүп, таш кулап турат. Кышкысын бат эле тайгалак болуп калат. IRS аны тазалап, жолду тейлеп турат. Транспорт министрлигинде каражат жок, ал компанияныкындай кубаттуу техникасы тартыш. Чынында жолду тейлөө жакшырды. Убагында тазалап турушат. Мына ушул жагы абдан позитивдүү.

Бирок тажик маалымат каражаттарында бул компания көп сындалууда. Анткени "Жолго төлөнгөн акча эмнеге Кытайдан алынган карызды жабууга кетпейт?" дешет алар. Жолду караган компания кимге тиешелүү, түшкөн акча канча жана кайда кетип жатат - бизге белгисиз. Ишкана кирешесин жарыялабайт. Бирок бизге белгилүүсү - жеңил машине Дүйшөмбүдөн Кожентке баргысы келсе 58 сомони төлөйт. Эгер ал чоң жүк ташуучу машине болсо миң сомониге чейин төлөшү ыктымал.

- Акы төлөбөй тургандар да барбы? Мисалы, жол жээгиндеги айылдар жана шаарлар үчүн ал жападан жалгыз транспорттук байланыш булагы болуп жатпайбы. Анын үстүнө адатта боло жүргөндөй Дүйшөмбү-Чанак жолуна удаалаш бекер жол да жок эмеспи.

- Баары төлөшөт. Бирок жол боюндагы айыл-кыштактардын жашоочулары үчүн атайын программа бар. Эгер сен жакын жерде жашасаң ал аймакта жашаганың тууралуу документиңди көрсөтүшүң керек. Алар сага 50% арзандатуусу бар социалдык карта беришет.

- Тажик өкмөтү "келечекте башка да кан жолдор бекер болбойт" деп жатат. Кыргызстанда мындай жолдор жок, бирок ошондой ыкмага жеткирсек, жолдор өзүн-өзү каржыласа деген демилгелер бар. Сиздерде Транспорт министрлигинин идеясын кандай кабыл алып атышат?

- Тажик маалымат каражаттары, эксперттер акы төлөнчү жолдор идеясы жаман эмес экенин жазып атышат. Мындай тажрыйба Европада, АКШда жана башка өлкөлөрдө бар. Бирок айкындык болушу зарыл да. Биринчиден, жолду тейлеген компаниянын ээси ким, жолоочулардан түшкөн каражат кимге кетип атат, мындан мамлекет казынасына канча киреше түшүп атат - ошонун баарын коомчулук билип турушу зарыл эмеспи.

Ошондой эле "ушул сыяктуу компаниялар жеке каражатына жол салып, андан кийин акы алса болмок. Алар жолоочулар төлөгөн акчадан киреше таап, мамлекет да даңгыр жолдуу болуп калмак" дешет. Бирок бизде мындай боло элек.

- Маегиңизге чоң рахмат!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-өзбек соодасы: Бишкек утулду

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеёев. Ташкент, Өзбекстан. 13-декабрь, 2017-жыл.

Өзбекстан Шавкат Мирзиеёв президенттикке келген акыркы үч жылда Кыргызстанга экспортун беш эсе көбөйттү. 2016-жылы коңшулар Бишкекке болгону 67 миллион долларлык товар жөнөтсө, былтыр бул сумма 350 миллион долларга чукулдады.

Ал арада Кыргызстандын Өзбекстанга жиберген товарынын көлөмү эч канча арбыган жок, ал тургай артка кетти. Ошондуктан эксперттер Бишкек соода алакасында Ташкентке уттурганын айтып, бул багытта саясатты оңдош керек экенин эскертишүүдө.

Мирзиёевдин тушундагы соода-сатык

Алгач биз кеп кылчу үч жылдын акыркысы – 2018-жылдагы Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы соода жүгүртүүнүн көлөмүн тактап алалы. Бул жылкы экономикалык алыш-бериш боюнча азырынча кыргыз тараптын статистикасы колго тие элек, өзбек тарап болсо жаңы эле жарыялады.

Өзбекстандын Кыргызстандагы элчилиги эки өлкөнүн товар жүгүртүүсү дээрлик жарым миллиардга жакындаганын билдирип, муну алакалардын оңолушу катары сыпаттады. Өзбек элчиси Комил Рашидов Бишкектеги атайын брифингде мындай деди:

Комил Рашидов. Бишкек, Кыргызстан. 29-январь, 2019-жыл.
Комил Рашидов. Бишкек, Кыргызстан. 29-январь, 2019-жыл.

- 2018-жылдын январь-декабрь айларында Өзбекстан менен Кыргызстандын товар айланышы 189,6% көбөйүп, 481 миллион долларды түздү. Мунун ичинен Өзбекстандын Кыргызстанга болгон экспорту 348,2 млн. доллар, ал эми импорту 132,8 млн. доллар. Кыргызстан Өзбекстандын товар айлантуусуна эң көп салым кошкон 20 өлкөнүн катарына кирет, экспорт кылууда 6-орунда, импорт кылууда 20-орунда турат.

Эми элчи Комил Рашидов айткан сандарды мурдагы жылдардагы көрсөткүчтөр менен салыштырып көрөлү. Былтыр коңшу өлкө Кыргызстанга 348 млн. долларлык товар жиберсе, бул сумма 2017-жылы 163 миллион долларды түзгөн. 2016-жылы алардын экспорту 67 миллион эле долларга жеткен. Мындан биз акыркы үч жылда Өзбекстан Кыргызстанга импортун беш эсе көбөйткөнүн байкай алдык.

Кыргызстан менен Өзбекстандын акыркы үч жылдагы товар жүгүртүүсү.
Кыргызстан менен Өзбекстандын акыркы үч жылдагы товар жүгүртүүсү.

Ал эми Кыргызстан Өзбекстанга 2016-жылы 125 миллион долларлык, 2017-жылы 146 миллион долларлык, 2018-жылы 132 миллион долларлык товар жөнөттү. Башкача айтканда коңшуларга экспорт 2016-жылга салыштырмалуу азыраак көбөйдү, 2017-жылга караганда артка кетти.

Бул жагдайлар боюнча экономика министринен же министрликтин тиешелүү бөлүмдөрүнүн кызматкерлеринен комментарий алууга мүмкүн болбоду. Мекеменин басма сөз катчысы министр жана бөлүм башчылар чет өлкөгө кеткенин айтуу менен чектелди. Ошол себептүү биз эксперттердин түшүндүрмөсүнө орун берели.

Академик Жамин Акималиев муну жаңы шайланган Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин саясаты менен байланыштырып, Кыргызстан бул оюнда утулуп жатканын айтты:

Жамин Акималиев.
Жамин Акималиев.

- Менин оюмча бул Өзбекстандын өзүнүн атамекендик товар өндүрүшүнүн кызыкчылыгын мамлекеттик деңгээлде колдогондон жана ошого жол ачуудан болуп жатат. Булар эки мамлекеттин чек арасынын ачылышынан абдан пайдаланышты да, өздөрүнүн товарларын бизге жылдырып кирип кетишти. Чынын айтканда бул бизге чоң зыян болду. Себеби биздин өзүбүздө өндүрүлүп жаткан товарлар, өзгөчө түштүк облустардагы жашылча-жемиштер калып калды да, алардын экспорту өтүп кетти. Анын үстүнө буларда жашылча эрте бышат да. «Эл достугу жашасын» деп жатып, алар бизге товарын өткөрдү, бирок ошол эле кезде биздин товарларды өткөрбөй коюшту. Маселен, Өзбекстан «500 миң тонна картөшкөңөрдү алабыз» деп туруп, кези келгенде андан баш тартып коюшту. Себеби алар өздөрүнүн картөшкө өндүрүүчүлөрүн колдолду. Акылдуу мамлекеттер ушундай кылат, уялбай эле өз кызыкчылыктарын коргошот. Ал эми биз ошентип атса да же айыппул сала албай, же бир келишим түзө албай талаада калдык. Натыйжада биздин экономикага чоң сокку урулду. Биз аларга тоскоолдук кылбасак да, чек арадан товарларды өткөрүүдө көзөмөл кылышыбыз керек эле.

Ооба, былтыр Кыргызстандын Айыл чарба министрлиги Өзбекстан ири өлчөмдө картөшкө сатып алаарын билдирип, дыйкандарды жашылчанын ушул түрүн эгүүгө үндөгөн. Бирок жыл ортолоп калганда коңшу өлкө Кыргызстандан ташылган картөшкөнү киргизүүгө тыюу салып койгон.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Ташкент кыргыз картөшкөсүн өткөрүүгө эки тараптуу сүйлөшүүлөрдөн кийин, дээрлик кышка чукулдаганда гана кайра уруксат берген. Бул ортодо түшүмүн жыйнап алган жүздөгөн кыргызстандыктардын миңдеген тонна картөшкөсү бузулуп кетти. Наркы болсо эмгиче көтөрүлгөн жок.

Мындан тышкары, акыркы жылдары эт-сүт азыктары деле Өзбекстанга арбын сатылып кете элек.

«Тең ата саясат керек»

Адатта суу-май, тамак-аш, азыктардан сырткары кыргызстандык ишкерлер Өзбекстанга цемент, таш, гипс өңдүү материалдарды, металл, пластмасса, резина, жыгач, тери жана текстил өнүмдөрүн да сатышат. Бирок коңшуларда буларды өндүрүү деле жакшы жолго коюлгандыктан Кыргызстандан ал товарларды алып барып сатуу өзүн актабай калууда.

Инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо боюнча агенттиктин директору Шумкарбек Адилбек уулу буларга токтолду:

Шумкарбек Адилбек уулу.
Шумкарбек Адилбек уулу.

- Бизде экспортту жылдыруу функциясы да болгондуктан, мен биздин практикабыздагы бир ишкананын тажрыйбасын айтайын. Биз, маселен, чипс чыгаруучу кыргызстандык «Кирби» аттуу фирманын Өзбекстандын рыногуна киришине көмөктөштүк. Бул фирма «Пир» аттуу сапаттуу чипс чыгарганын билесиңер да. Бирок ал коңшу өлкөнүн тармактуу дүкөндөрүнө чыгышы абдан татаал болду. Беш-алты позицияны бербей, бир эле позицияны берип, ошону менен гана чыгышты. Алардын экспорту аягында аябай кыйын абалга кептелгендиктен Ташкентке эмес, башка аймактарына гана сатып калышты. Башкача айтканда өзбек тарап өз товарларын абдан жигердүү коргогону байкалды. Албетте, биздин ишканалар ал жакка барып иштесе болот экен, бирок валюта жагынан жана укуктук-ченемдик жагынан алганда иштеши маселе туудурчудай. Ошол эле «Кирби» фирмасына колдон келишинче жардам берүүгө аракет кылдык, бирок тилекке каршы укуктук-ченемдик актылар биздин компетенциябызга кирбейт экен. Биздеги ушул маселелерге жооптуу болгон мекемелер да чечкиндүү аракеттерге барышы керек.

Соңку көрсөткүчтөрдүн фонунда Өзбекстандын өнөр жайын Кыргызстанга которуу саясаты башталганы да белгилүү. Маселен, былтыр коңшу өлкө Кыргызстанда 9 ишкана ачаарын айтса, анын экөөнү куруп койду. «Кыргыз-өзбек» деген макамда ачылчу ишканалардын калганы быйыл же келерки жылдары түшкөнү турат.

Өзбекстан менен Кыргызстандын премьер-министрлери Абдулла Арипов жана Мухаммедкалый Абылгазиев. Ош, Кыргызстан. 18-декабрь, 2018-жыл.
Өзбекстан менен Кыргызстандын премьер-министрлери Абдулла Арипов жана Мухаммедкалый Абылгазиев. Ош, Кыргызстан. 18-декабрь, 2018-жыл.

Ал эми тескерисинче кыргызстандык ишканалардын Өзбекстанда филиал ачышы же иш алып барышы дээрлик жолго коюлган жок. Муну кыргыз бийлиги адатта коңшу өлкөлүк өндүрүшчүлөргө тең келе алчу завод-фабрикалардын жоктугу менен түшүндүрүп келет.

Бирок аларда азыраак деген кыргыз товарларын деле коңшулар эмнеге алгысы келбей жатат? Кайрадан эксперт Жамин Акималиевди угуп көрөлү:

- Туура, өнөр жайы жагынан биз Өзбекстанга теңеле албайбыз. Алар автоунаа, комбайн, ал тургай учак чыгарып жатышпайбы. Бирок Өзбекстанда эт аз, сүт азыраак. Тилекке каршы, аларды да бизден албай, башкалардан алып келип жатышат. Биз ошого шарт кое алган жокпуз, «картөшкө, эт, сүт алабыз» деп туруп бизди алдап коюшту. Чек араны ачканда «силердикин биз өткөрөлү, биздикин силер өткөргүлө» деп шарт коюш керек эле. Мунун баары биздин базар экономикасынын жобосун билбегенибиз, бийлик башындагылардын сабатсыздыгы жана мамлекет тарабынан саясаттын жоктугу болуп жатат. Өзүбүздү өзүбүз коргогонду билбей, буларга уттуруп келе жатабыз. Эми ушинтип жүрүп олтурсак Өзбекстан бизге жиберген экспортун он эсе көбөйтөт. Ошондуктан Кыргызстан Өзбекстан менен экспорт-импорттун шартын тактап туруп, так келишим түзүш керек. «Болбосо товар жүгүртүүнү азырынча токтотуп туралы» деп так кесе айтыш керек. Эми жаныбызда турган Өзбекстанга же Казакстанга товарыбызды сата албайбыз да, кайдагы Орусия же Европага экспорт кылуу жөнүндө сөз кылабыз. Ошондуктан биз өз кызыкчылыгыбызды коюп, Өзбекстан менен тең ата мамиле кылууга мезгил жетти.

Шавкат Мирзиёев 2016-жылы президент болуп шайлангандан бери Өзбекстан Кыргызстанга аба жана жол каттамын жандантты. Кыргыз-өзбек чек арасынын 85% такталып, тилкеден өтүү жана каттоо жумшарды. Ушундан улам коңшулар ортосунда туризм күчөдү. Бул аралыкта Ташкент ошондой эле темир жол аркылуу жүк ташууга жеңилдик берди.

Кыргызстан менен Өзбекстандын желектери.
Кыргызстан менен Өзбекстандын желектери.

Мунун баарына Өзбекстандын бийлиги биринчи кадам таштаганы гана себеп болду. Ошого карабай мурдагы жана азыркы президенттер Алмазбек Атамбаев менен Сооронбай Жээнбеков бул саамалыктарды өздөрүнүн жеңиши катары да баалап келатышат.

Статистика болсо кайра тескерисинче кыргыз-өзбек чек арасы дээрлик жабык турган Ислам Каримовдун доорунда Кыргызстан Өзбекстанга көп товар экспорттогонун көрсөтүп турат. Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык, 2008-жылдан 2015-жылга чейин Кыргызстан Өзбекстанга 1 млрд. 124 миллион долларлык товар сатып, кайра алардан 771 миллион долларлык товар сатып алган. Бул айтылып жаткан миллиондордун артындагы «миңдик» же «жүздүк» кошумча сандар көңүлгө алынбай, тоголоктолгондогу эсеп. Бирок ошондо да жети жылда оң сальдо 400 миллион долларга жакын сумманы түзгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан суудан пайда тапкысы келет

Казакстан менен чектеш Кара-Буура районундагы Киров суу сактагычы. Талас.

Кыргызстан суу сактагычтарды кармоого кеткен чыгымдарды жабуу үчүн Өзбекстан менен Казакстандан акы талап кылышы мүмкүн.

Бул тууралуу өткөн аптада Суу кодекси жана "Суу жөнүндө" мыйзамга өзгөртүүлөрдү кароо учурунда парламентте маселе көтөрүлдү.

Жогорку Кеңеш өкмөттөн сууну натыйжалуу пайдалануу мыйзамы боюнча суу сактагычтарга кеткен чыгымдар үчүн коңшуларга акы төлөтүүнү талап кылды.

Айыл жана суу чарба министрлиги Суу кодексине сууну товар катары караган мыйзамдык өзгөртүүлөр бекитилгенден кийин кошуналардан сууну пайдалануу акысы талап кылынарын белгиледи.

Кеткен чыгым ордуна коюлбай...

Жогорку Кеңеш 31-январь күнү Суу кодексине жана "Суу жөнүндө" мыйзамга өзгөртүүлөрдү экинчи окуудан кабыл алды. Ага ылайык, жарандыгына, менчигинин түрүнө жана чарба жүргүзүү формасына карабастан сууну пайдалануу үчүн акы алынары көрсөтүлгөн.

Анда сууну ички жана өндүрүштүк керектөөлөр үчүн пайдалануудан акы алуунун шарттары жана өлчөмү атайын укуктук ченемдер аркылуу аныкталары белгиленген.

Жогорку Кеңештин "Республика Ата-Журт" фракциясынан депутат Умбетали Кыдыралиев өкмөт эмнеге суу сактагычтарга кеткен чыгымдарды жабууну кечеңдетип, сууну топтоп бергени үчүн кошуналардан акы талап кылбай жатканына кызыкты.

- Кыргызстандагы суу сактагычтардан жылына 22 млрд. куб суу Өзбекстан менен Казакстанга кетет. Бул деген биз суу сактагычтарда чогулткан суунун 80 пайыздан ашууну мына ошол кошуналарга берилет дегенди түшүндүрөт. Аталган суу сактагычтарды кармаганга бюджеттен өтө чоң өлчөмдө каражат жыл сайын бөлүнөт. Жакында эле Токтогул суу сактагычын оңдоо үчүн 450 миллион доллар бөлүү боюнча маселени карадык. Биздин өкмөт эмне себептен мына суу сактагычтарга кеткен чыгымды төлөп берүүнү кошуналардан талап кыла албай жатат?

Буга чейинки мамлекеттер аралык укуктук ченемдерге ылайык, Кыргызстандын суу сактагычтарында топтолуп, андан ары Өзбекстан менен Казакстандын талааларын сугарууга жана чарбалык муктаждыктарына жумшалган суу орток пайдалануудагы байлык катары көрсөтүлгөн.

Эки тараптуу макулдашууга ылайык, Кыргызстан жайкысын белгиленген өлчөмдөн кем эмес сугат суусун үзгүлтүксүз берип турууга, суу пайдаланган тарап суу сактагычтарды иштетүүгө кеткен чыгымдарды төлөп берүүгө милдеттенме алган.

Сууга акы алууга ачылган мыйзамдык жол

Айыл жана суу чарба министринин орун басары Жаныбек Керималиев Суу кодексине жана мыйзамга кирген жаңы өзгөртүүлөрдөн кийин сууну пайдаланганы үчүн кошуналардан кошумча акы талап кылууга жол ачыларын билдирди:

- Казакстан мурда Киров суу сактагычын кармаганга кеткен чыгым үчүн 75 миллион теңге төлөйт эле. Азыркы учурда 119 миллион теңге төлөйт. Мыйзамга кирген өзгөртүүлөрдү кабыл алгандан кийин кошуналар пайдаланып жаткан суунун төлөмүн дагы көтөрөбүз. Бул маселе негизи 28 жылдан бери көтөрүлбөй келип, соккунун баарын биз өзүбүзгө алып жатабыз.

Парламент депутаты Умбетали Кыдыралиев өкмөт суу сактагычтын эксплуатациялык чыгымын эмес, кошуналарга сууну товар катары сатып, аны пайдалануу үчүн акы талап кылышы керек деп эсептейт.

- 19 миллион теңгени долларга которуп көрүңүзчү. Ал ошол 119 миллион теңге канча акча болорун билесиз. Миллион деген сөз эле кулагыңызга жакшы угулуп калган окшойт. Биз бул мыйзамга өзгөртүүлөрдү аябай кечигип кабыл алып жатабыз. Эл аралык укуктук ченемдер боюнча суу товар катары каралган. Анын экономикалык баасы бар. Ошондуктан биз кошуналар менен сүйлөшүп, иш алып барышыбыз зарыл болчу.


Кыргызстан суу пайдаланууну жөнгө салуу маселесинде Өзбекстан жана Казакстан менен Орто-Токой, Киров суу сактагычтары боюнча ар бирине өзүнчө макулдашуу түзгөн.

Токтогул, Папан суу сактагычтарынан жана чоң суу каналдарынан кеткен сууну пайдалануу шарттары боюнча кошуналар менен маселе жөнгө салына элек.

Каржы министринин орун басары Улукбек Карымшаков кошуналар учурда сууну пайдалануу үчүн эмес, суу сактагычтарды оңдоого кеткен чыгымдын кайсы бир бөлүгүн гана төлөп жатканын айтты:

- Андан республикалык бюджетке эч кандай каражат түшпөйт. Келип жаткан акча суу сактагычтардын техникалык абалын карап, оңдоп-түздөөгө гана берилет. Бул жерде учурдагы макулдашууларга ылайык, суу пайдалануу үчүн акы алынбайт.

Суу товарбы?

2000-жылдары Жогорку Кеңештин мыйзам чыгаруу палатасынын депутаты, компартиянын мурдагы биринчи катчысы маркум Турдакун Усубалиев суу газ жана мунай сыяктуу эле жаратылыш байлыгы экенин жүйө келтирип, Кыргызстандын суу сактагычтарында топтолгон сууну кошуналар сатып алууга тийиш деген маселе көтөргөн.

Бирок Өзбекстандын ошол кездеги президенти маркум Ислам Каримов мамлекеттер аралык суу башаты каяктан экенине карабастан ал орток байлык экенин айтып, аны сатууга же бербей үзгүлтүккө учуратууга жасаган далалат чоң чатакка алып келерин эскерткен.

Эксперттер Борбор Азияда жыл сайын мөңгүлөр жукарып жатканын эскертишет.
Эксперттер Борбор Азияда жыл сайын мөңгүлөр жукарып жатканын эскертишет.

Суу-энергетика тармагы боюнча эксперт Расул Умбеталиев кошуналар сууну товар катары тааныбай жаткан жагдайды кыргыз дипломатиясынын өксүгү катары мүнөздөдү:

- Сууну пайдаланганы үчүн биздин жарандар акча төлөйт. Бирок биз суу сактагычтарда сууну топтоп берип, аны кошуналар эгин талааларын сугарууга же башка бир чарбалык муктаждыктарына пайдаланганы үчүн акы албай жатканыбыз туура эмес. Негизи союз мезгилинде деле сууну пайдаланышканы үчүн бизге арзан баада газ, мазут жана мунай беришчү. Мына ошол кезде суунун акысы бартердик негизде алынып келинген. Бирок союз таркаган соң, бул практика колдонулбай калды. Ошол эле кезде суунун акысын төлөө маселеси жөнгө салынбай келе жатат. Негизи биздин бийлик кошуналарды ынандырып, түшүндүрсө сууну товар катары таанып, ага акча төлөө маселесин чечсе болмок. Бул багытта биздин бийлик натыйжалуу иш алып бара албай турат.


Компартиянын мурдагы баш катчысы Турдакун Усубалиев кошуна өлкөлөр сууну пайдаланганы үчүн акы төлөгөн эл аралык тажрыйба бар экенин мисал келтирип, кезинде өзбек президентине ачык кат аркылуу жооп кайтарган.

Суу пайдалануу шарттарын жөнгө салуу маселеси 2007-2008-жылдары да көтөрүлүп, бирок маселе кыргыз бийлигинин пайдасына чечилген эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иракка кеткен аялдар өмүр бою кесилди

Иракка кеткен аялдар өмүр бою кесилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:06 0:00

Жеке фирма "Түндүк электрге" доомат артты

"Түндүк электр" ишканасынын кызматкери кабелдерди орнотуу учуру. Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкектеги “УМ Левел” аттуу фирма "Түндүк электр" ишканасынан уткан тендердин 4 миллион сомдой каражатын ала албай жатканына даттанып чыкты. Бирикменин өкүлдөрү маселе боюнча органдарга кайрылып, бирок майнап чыкпай жатканын айтышууда.

Алар буга "Түндүк электрдин” жетекчиси Искендер Кадыркулов атайын кызматтын башчысы менен бир тууган болгону үчүн таасирин көрсөтүп жатат деп жүйө келтиришет. Мамлекеттик ишкана болсо бул дооматтарды четке кагууда.

Иштин төркүнү

Мындан дээрлик бир жылдай мурда өткөн тендерге байланыштуу талаш-тартыш менчик фирманын даттануусунан кийин ачыкка чыкты.

“УМ Левел” фирмасынын расмий өкүлү Акжол Умурзак уулу билдиргендей, "Түндүк электр" ишканасы 2018-жылдын 16-февралында Мамлекеттик сатып алуу порталы аркылуу үч түрдүү электр кабелин алууга тендер жарыялаган.

111 миллион сомго жарыялаган сынакты аталган фирма 106 миллион 666 миңге утуп алган. Тараптар келишим түзүп, товарлар былтыр август айына чейин жеткирилип берилген. "Түндүк электр" ишканасы фирманын акысын төлөгөнү менен 3-4 миллионго сомго жакын каражатын бербей койгон.

Акжол Умурзак уулу мамлекеттик мекеме кабелдердин сапатын өндүрүүчү фирма тастыктаган жок деген доомат койгонун айтты:

- Биз товарларды Орусиянын Пермь шаарында жайгашкан “Камский кабель” заводунан алмакпыз. "Түндүк электр" ишканасы бул заводдон чыгарылган кабелдин изоляциясы австриялык Borealis” компаниясынын продукциясынан жасалганын тастыктап беришибизди талап кылды. Ал тастыктаманы алыш үчүн, биз “Borealis” компаниясынын Москвадагы өкүлчүлүгүнө кат жаздык. Алар “биздин кызматкерлер Пермь шаарына бара албайт, бирок “Камский кабель” кабелди “Borealis” компаниясынын изоляциясынан жасай турганын тастыктайбыз” деген кат жиберишти. Ал катты “Түндүк электр” ишканасына берип, “Borealis” тастыктады” десек, алар “бул жетиштүү эмес, алар ошол жерге барып тастыкташ керек болчу" деп кине коюшту. Эми ойлонсоңор, биз килейген компаниянын адистерин ал жерге барууга кантип милдеттендире алабыз? Алар мына ушуну бетке кармап “келишимди толук аткарган жоксуңар” деген негизде акчабызды толук бербей жатат. Кепилдик салым катары биз берген 2 миллион 200 миң сомду жана дагы 1 миллион 500 миң сомду бербей кармап турушат.

“УМ Левел” фирмасынын өкүлү ырастагандай, алар калдык сумманы алыш үчүн тиешелүү органдардын бир тобуна кайрылышкан. Бирок бул аракеттер маселени чечүүгө жардам берген эмес. Жеке компания буга көмүскө жагдайлар себеп болуп жатат деп күмөн саноодо.

"УМ Левел" менен "Түндүкэлектрдин" келишими.
"УМ Левел" менен "Түндүкэлектрдин" келишими.

Ал "Ишкананын директору Искендер Кадыркулов атайын кызматтын жетекчиси Идрис Кадыркуловдун бир тууганы экенин, бул жагдай ишти басып коюуга таасир этип жатышы мүмкүн" деп күмөн санайт.

- Мыйзам боюнча биз жумушту толук аткарып бүткөндөн кийин үч ай ичинде “Түндүк электр” ишканасы акчаны толук төлөп бериши керек. Азыр болсо жетинчи айга кирип баратат. Биз аларга бир нече жолу барып, “мыйзам чегинде акчабызды толук бергиле” деп талап кылсак, ал жерде иштеген балдар “бизде чымын учса да гендиректор Кадыркуловдун каалоосу менен болот” дешти. Директор Искендер Кадыркулов Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасы Идрис Кадыркуловдун бир тууган агасы. Ал биздин ошол эле финполиция же башка органдарга жазган арыздарыбыздын каралышына таасир этип, биздин өтүнүчтөр таптакыр каралбай калууда. Башкача айтканда, алар бизди атайылап тоготпой, “колуңардан эмне келет” дегендей мамиле жасап жатышат, - деди “УМ Левел” фирмасынын расмий өкүлү Акжол Умурзак уулу.

​Бул факты боюнча "Түндүк электр" ачык акционердик коомунун директору Искендер Кадыркуловдун өзүнөн комментарий жана Идрис Кадыркулов анын бир тууганы экени тууралуу тастыктама ала алган жокпуз.

"Түндүк электр" мемесинин басма сөз кызматынын жетекчиси Гуля Мураталиева жетекчиси Кадыркуловдун бул ишке жеке кийлигишип жатканын төгүндөдү. Ал бул билдирүүнү “көңүл бурдуруу үчүн жасалган аракет” катары гана сыпаттады.

Мураталиеванын айтымында “УМ Левелдин” каражаты алар айткандан башка себептерге байланыштуу кармалып жатат.

- Ток өткөргүчтөрдүн сапаты жана аны жеткирүү боюнча келишимдеги бир топ шарттарды бузганына карабай "Түндүк электр" ачык акционердик коому жеткирүүчү тарапка акча каражатын кечиктирбей төлөп берген. Бир гана келишимди аткарууну камсыз кылган кепилдик төлөмүн (2,2 млн. сом) жана калган 1,5 млн. сомду алып калган. Буга жеткирүүчү фирманын шектүү эсеп-фактураны көрсөткөнү себеп болгон. Учурда бул эсеп-фактуралар Салык кызматы тарабынан жокко чыгарылган. Финансы полициясынан “УМ Левел” ЖЧКсы салык төлөөнү (12%; КНС) жашырганы боюнча "Түндүк электр” ААКына суроо-талап келген. “УМ Левел” 10 млн. сомдой кошумча нарк салыгын төлөбөй коюшкан. Буга байланыштуу аталган сынакка тиешелүү материалдар Финансы полициясына өткөрүлүп берилди.

"Түндүкэлектр" ишканасынын көрнөгү
"Түндүкэлектр" ишканасынын көрнөгү

"Түндүк электр" ишканасынын өкүлү келтирген бул маалыматты Салык кызматынан жана Финансы полициясынан тактоого мүмкүн боло элек. “УМ Левел” фирмасынын кызматкерлери болсо кеп болуп жаткан айыптоолор аларга карата куугунтуктун бир бөлүгү экенин айтып түшүндүрүүдө. Ошондой эле салыктарын мыйзам талап кылгандай төлөшкөнүн айтууда.

Татаалдашкан жагдайлар

Бул арада Мамлекеттик сатып алуулар департаменти кеп болуп жаткан “УМ Левел” фирмасынын тендерлерге катышууга эки жылга тыюу салды. Буга кайра эле "Түндүк электр" ишканасынын арызы себеп болгон.

Департаменттин даттануулар жана жазаналар-санкциясы бөлүмүнүн башчысы Съездек Сарыбаев буларга токтолду:

- Ишенимсиз (ак ниет эмес) аткаруучу фирмалардын базасына “УМ Левел” ЖЧКсы алардын буюртмачысы - "Түндүк электр" ишканасынын кайрылуусунун негизинде кирген. "Түндүк электр" катында аталган фирма жалган маалыматтарды берген деген кине койгон. Алардын катын көз карандысыз мекемелер аралык комиссия карап, ушундай чечим кабыл алган. Ага ылайык “УМ Левел” эми 2020-жылдын аягына чейин тендерлерге катыша албайт. Бул тизме көбөйүп-азайып турат, башкача айтканда тыюу салынган мөөнөтү бүткөн фирмалар андан чыгарылып турат. Учурда бул тизмеде 100дүн тегерегинде ишкана, фирмалар бар.

"УМ Левел" менен "Түндүкэлектрдин" келишими.
"УМ Левел" менен "Түндүкэлектрдин" келишими.

“УМ Левел” болсо тендер боюнча аларды “кара тизмеге” киргизүү жана “Түндүк электрдин” аракеттерине байланыштуу сотко кайрылганы турат.

Бирок серепчилер чиновниктердин жана укук коргоо органдарынын жетекчилеринин аттары аталган иштердин калыс иликтениши күмөн ойлорду жаратарын белгилеп келишет.

Айбек Таалайбек уулу
Айбек Таалайбек уулу

- Бул фирма канчалык деңгээлде туура айтып, туура кине коюп жатат ал башка маселе. Бирок Кыргызстанда бир туугандар же жакын адамдар чоң кызматтарда бир убакта иштеп жаткан болсо, алар бири-биринин ишин жаап, ар кандай маселелерге карата таасир этип келгени жашыруун эмес. Тендер, кылмыш иши же башка иштер болобу, айырмасы жок, “тигинин тууганы тиякта турганы үчүн жаап койду”, “бул жакта агасы-иниси иштегени үчүн басып койду” дегендерди угуп эле жүрөбүз. Ал күмөн саноолорду жок кылыш үчүн бардыгын ак, таза жүргүзүш керек, бардык чечимдерди кабыл алууда адилет кадам жасаш керек. Азыркы, кеп болуп жаткан учурда болсо ошол эле “Түндүк электрдин” жетекчиси же УКМКнын башчысы коюлган айыптоолор жалган болсо “жалган” деп билдирүү жасап коюшу абзел. Эгер фирма жок жерден аларды күнөөлүү деп жатса анда алар жооп бериши керек. Туурасы, бул талашка сот аркылуу чекит койгон жөндүү болмок, - деди жарандык активист Айбек Таалайбек уулу.

Мамлекеттик сатып алуулар департаментинин маалыматына ылайык, 2018-жылы жалпысынан 93 млрд. 875 млн. 44 миң сомго 132 849 конкурс жарыяланды. Анын ичинен өткөрүлгөн конкурстардын пландалган суммасы 54 млрд. 111 млн. 260 миң сомду түздү. Бул сумманын ичинен 31 млрд. 613 млн. 488,6 миң сомго келишим түзүлдү.

Республикалык бюджеттен каржыланып, өткөрүлгөн конкурстардан үнөмдөлгөн акча каражаттардын суммасы 1 млрд. 383 млн. сомду түздү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жүз жыл мурда гүлдөгөн Ооганстан

Назарбаев министрлерин "коркоктор" деп атады

Нурсултан Назарбаев Астанадагы жыйында, 30-январь 2019-жыл.

Казак президенти Нурсултан Назарбаев өкмөттүн кеңейтилген жыйынында бир катар министрлердин ишин кескин сынга алды. Ал Казакстандын каржы жана банк тармагына жооп берген жетекчилерди "коркоктор" деп атады.

Казак президенти Нурсултан Назарбаев өкмөттүн шаршемби күнү Астанада өткөн кеңейтилген жыйынын жеме менен баштады. "Чү" дегенде эле премьер-министр Бакытжан Сагинтаевди өкмөт мүчөлөрүн үстөлгө туура эмес отургузганы үчүн сындады.

Назарбаев каржы министри Алихан Смаилов үстөлдүн аягына эмес, вице-премьер-министрлерден кийин отурушу керектигин айтты:

- Тур, бери кел. Кожамжаровдон баштап бир орунга жылгыла .(Ред.: Кайрат Кожамжаров - башкы прокурор). Бул каржы министри. Ушундай мамиле жасагандыктан биздин каржы тармагыбыз аксап жатат.

Аны улай президент Назарбаев Казакстандын экономика жана банк тармактарындагы маселелерди козгоого өттү.

Ал соңку жылдары каржы институттарынын жетекчилеринин "акча кымырып, өлкөдөн качып кетишине" өкмөттүн шалаакылыгы түрткү берип жатканын айтты.

Казак премьер-министри Бакытжан Сагинтаев өкмөттүн жыйынында, Астана, 30-январь 2019-жыл.
Казак премьер-министри Бакытжан Сагинтаев өкмөттүн жыйынында, Астана, 30-январь 2019-жыл.

Мындан сырткары Казакстанда айрым банктар иши жүрбөй калса да, банкрот деп жарыяланбай, "мамлекеттин көмөгүн эсепсиз алып жатканын" белгилеп, буга чара көрө албаган министрлерди "коркок" деп атады:

- Силер өкмөт же министр эмес, жөн гана коркоксуңар. Колу-бутуңар калтырап турат. Эмне үчүн иштеп жүрөсүңөр? Бардык банктарды тазалагыла. Ошондон кийин бул өкмөт өз милдетин так аткарды деп эсептейм. Андан соң отставкага кете бергиле. Жумуш деп ушуну атаса болот.

Назарбаев банкирлер менен акционерлер өлкөдөн качып кетип жатканын айтканы менен конкреттүү адамдардын атын атаган жок. Бирок былтыр расмий Астана "Казак банкынын" (Qazaq Banki) ири суммадагы акча уурдады деп айыпталган акционери Бахыт Ибрагимди Германиядан экстрадиция кылганы белгилүү. Мындан тышкары учурда казак бийлиги RBK банкынын директорлор кеңешинин төрагасынын кеңешчиси Жомарт Эртаевди да Москвадан алып келүү аракетин көрүп жатат. Буга чейин бийлик банк тармагында абалды жакшыртуу үчүн бюджеттен 10 миллиард доллар бөлгөнү кабарланган.

Шаршембидеги жыйында Назарбаев Казакстандын Улуттук банкынын төрагасы Данияр Акышевдин баяндамасына да канааттанган жок.

Ошентсе да өкмөттүн жыл сайын бир жолу өтүп туруучу кеңейтилген жыйынында "элбашы" министрлер менен аймак башчыларын сындап гана чектелбестен, айрымдарын мактаганга да үлгүрдү.

Ал өзгөчө билим берүү министри Ерлан Сагадиевдин соңку реформаларын кубаттап, саламаттыкты сактоо министри Елжан Биртановду да дары-дармектердин баасын иретке салган мыйзам долбоору үчүн башкаларга үлгү катары көрсөттү:

- Ал үчүн саламаттыкты сактоо министрин мактайм. Дары-дармектерди ачык-айкын эсепке алуу системасын ишке киргизүү боюнча тажрыйба 26 миллиард теңгени бюджеттен үнөмдөөгө жардам берди. Мына ушуга үйрөнүшүбүз керек!

Казак өкмөтүнүн кеңейтилген жыйыны, Астана, 30-январь 2019-жыл.
Казак өкмөтүнүн кеңейтилген жыйыны, Астана, 30-январь 2019-жыл.

Жыйындын соңун утурлай Назарбаевдин "ачуусу" тарагансып, ал учурдагы өкмөттүн отставка кетишин талап кылбай турганын айтты.

"Кеткиле деп жөн эле айтып койдум. Кетпегиле, иш кылгыла, билдирип тургула",-деди ал.

Өкмөттүн үч саатка созулган бул жолку жыйыны түз алып көрсөтүлгөн жок. Жеме уккан өкмөт мүчөлөрү жыйындан кийин журналисттердин суроолоруна жооп берүүдөн баш тартышты.

Социалдык-тармактарда "элбашынын" министрлерди зекигени боюнча пикирлер эки ача. Айрымдары аткаминерлерди ушинтип камчылап туруу керек экенин айтышса, кайсы бири муну Назарбаевдин кезектеги популисттик кадамы деп мүнөздөшүп, өкмөттүн жыйынын "бир адамдын театры" аташты.

Казакстанды совет заманынан бери башкарып келе жаткан Назарбаев жыл сайын январь же февраль айларында өкмөттүн кеңейтилген жыйынын өткөрүп турат. Былтыркы жыйында "элбашы" өкмөт башчы Сагинтаевди сындаган эле.

Анда Сагинтаев сөз сүйлөп, өкмөттүн жетишкендиктери, экономикалык жана социалдык өсүштөрү тууралуу айтып бүткөндөн кийин казак президенти: “Жакшы, жакшы сүйлөдүң, бирок өз ишиңерди сындабай жатасыңар",-деп катуу айткан. Ал жыйында да банк тармагындагы кырдаал негизги тема болгон.

2017-жылкы жыйында Назарбаев жергиликтүү ишкерлерге жолтоо болуп жаткандарды өкмөттүн ичинде издеш керек экенин айткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Димаштын Чехиядагы күйөрмандары

Димаш Кудайбергендин Чехиядагы күйөрмандары Лондондо.

29-январда казакстандык белгилүү ырчы Димаш Кудайберген Москвада жана Астанада өтө турган жеке концерттерин утурлай маалымат жыйынын өткөрдү.

Буга чейин ырчы Лондондо Казакстандын Британиядагы маданий күндөрүнүн алкагында концерт койгон.

Ага ырчынын күйөрмандары дүйнөнүн чар тарабынан барышты. Алардын арасында чехиялык Нада Кребцова да бар. Ал казак ырчысынын күйөрманына айланганына бир нече жыл болгонун айтып берди:

- Мен Димаштын аткаруусун кокустан эле "Ютубдан" көрүп калдым. Анын добушун укканда эле денем дүркүрөй түштү. Башында вокалынын күчтүүлүгүнө, мукам үнүнө суктансам, кийинчерээк сүйлөгөнүнө, жүрүм-турумуна баа бердим. Ал эми келбетине сөз жок.

Нада Кребцова казакстандык Гүлжамал менен Лондондо.
Нада Кребцова казакстандык Гүлжамал менен Лондондо.

Димаш Кудайбергендин күйөрмандары өздөрүн “Dears” деп аташат.

Американын ар кайсы штаттарында, Францияда, Мальтада, Финляндияда жана бир топ башка мамлекеттерде казак ырчысынын фанаттары өз клубдарын негиздеп, социалдык тармактарда баракчаларын ачкан.

Нада Кребцованын айтымында, Чехиядагы фанаттардын клубунун негизделгенине төрт ай болду.

- Димаштын чех күйөрмандарынын клубун курбум экөөбүз былтыр сентябрь айында түздүк. Ага 200дөй адам мүчө. Азырынча чехтердин саны жыйырмадан бир аз ашуун. Калганы башка улуттагылар.

Ал эми 24 жаштагы Димаш Кудайбергенди Кытайда миллиондогон күйөрмандар жактырып угат. Анын жылдызы 2016-жылы Кытайда өткөн “Мен ырчымын” же "I am singer" музыкалык телесынагына катышканда жанган.

«Хунан ТВ» телеканалында көрсөтүлгөн бул сынакта ал финалга жетип, экинчи орунга татыган.

Шоунун алкагында ар бир жолу сахнага чыкканда Димаш “Казакстанга кош келиңиздер” деп өз күйөрмандарын тынбай чакырып турган.

Мындан улам анын чет жактардагы айрым күйөрмандары коңшу өлкөгө кызыгып, келип да кеткен. Алардын бири Лос-Анжелестин тургуну Патрис Груйон.

Патрис Казакстанда үч ай жүргөнүн, Алматы, Астана, Орал жана Актөбө шаарларына барганын «Тенгриньюс» порталына айтып берген. Ал эми гонконгдук Лиза Димаш үчүн Казакстанга үч жолу келип кеткенин ушул эле басылмага маалымдаган.

Нада Кребцова жана Димаштын дүйнөнүн чар тарабынан келген күйөрмандары. Лондон.
Нада Кребцова жана Димаштын дүйнөнүн чар тарабынан келген күйөрмандары. Лондон.

Димаштын ушул жылдын ноябрь айында Лондондо өткөн анын концертине Британиядагы жаштардын арасында белгилүү ырчы Талия Сторм да барган.

Ал Инстаграмдагы өз баракчасында концертти түз көрсөтүп жатты. Лондондун "Indigo at the O2" деп аталган концерттик залы жык-жыйма болгон концертке Димаштын күйөрмандары 45 мамлекеттен келгени маалым болду.

Алардын арасында Чехиядан барган Нада Кребцова Димаштын өзү менен сүрөткө түшүүгө мүмкүн болбой калганына өкүндү:

- Димаш мага мекенине жасаган мамилеси менен да жагат. Ал азыркы заманбап мырзанын прототибине туура келет десем болот. Ал ушунчалык жөнөкөй жана ички дүйнөсү таза адамдай сезилет. Мен анын аткаруусундагы "Чарчаган ак куулардын сүйүүсү", "Махабат бер мага тагдыр" деген чыгармаларды өзгөчө жакшы көрөм. Жалпысынын анын аткаруусундагы бардык ырларды эле жактырам. Лондондогу концертте аны менен сүрөткө түшө албай калдым. Эми мартта Москвада өтө турган концертине барып келейин деп камынып атам.

Димаш Кудайберген 29-январда Астанада өткөргөн маалымат жыйында "Азаттык" радиосунун казак кызматынын кабарчысынын Кытайдагы саясий тарбиялоочу лагерлерде камалып жаткан этникалык казактардын маселеси боюнча пикири тууралуу суроосуна мындай деп жооп берди:

- Арийне, ааламдын кайсы гана бурчунда болбосун жаны казак, каны казак жарандар биздин бир туугандарыбыз жана ал адамдардын тагдыры биз үчүн кызыксыз болуп калбайт. Эгер мен колумдан келсе алар үчүн баарын кылат элем. Бирок мен эл аралык деңгээлдеги дипломат эмесмин. Менин колумдан ырдоо гана келет. Менин жүрөгүмө бул маселе оор тийди жана анын тезирээк чечилишин каалаймын.

Димаш Кудайбергендин ата-энеси экөө тең чыгармачыл адамдар. Канат Кудайбергенов жана Светлана Айтбаева экөө тең Казакстандын маданиятына эмгек сиңирген ишмерлер.

Димаш буга чейин бир катар казакстандык жана Эл аралык музыкалык сынактардын жеңүүчүсү болгон. Алардын арасында 2013-жылы Ысык-Көлдө өткөн “Мейкин Азия” фестивалы жана Беларустун Витебск шаарында 2015-жылы өткөн “Славян базары” конкурсу да бар. Ал эми “Мен ырчымын” музыкалык телесынагы апрель айында жыйынтыкталат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигрант ишкердин үзүлгөн үмүтү

Мигрант ишкердин үзүлгөн үмүтү
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:49 0:00

Бири-бирин аябаган балдар

Түркстан шаарындагы зомбулук. (Видеодон алынган сүрөт).

Акыркы күндөрү Казакстанда окуучулар аралашкан кылмыштар удаа-удаа катталып, коомчулуктун үрөйүн учурду. Бери дегенде төрт шаарда болгон мушташтын видеосу Интернетке тарады. Тартип сакчылары бул кылмыштарды тыюыш үчүн атайын комиссия түзүүнү сунуш кылып жатышат.

Актөбө облусунун Шалкар шаарында 26-январда болгон мушташ бир өспүрүмдүн өмүрүн кыйды. 10-класстагы Мирасбек Давлетияр бир айдан кийин 16га чыкмак.

Ал талаадагы муз аянтында, өз ара «район» деп бөлүшүп алган аймактын балдары менен мушташа кеткен. Жүрөк тушка бычак жеген өспүрүмдү белгисиз бирөөлөр оорукананын алдына таштап кеткен. Аны өтүп бараткандар көрүп калып, ичкери алып кирген.

Мушташ болгон жер.
Мушташ болгон жер.

- Келгенде абалы өтө оор эле. Дароо эле медициналык жардам көрсөтүлдү. Ага карабастан жарадар өспүрүм 15-20 мүнөт ичинде үзүлүп кетти, - деди райондук оорукананын башкы дарыгеринин орун басары Есенгали Копенов.

Мирасбектин сөөгү дүйшөмбүдө коюлду. Ал окуган №6 мектептин директору Алия Оспанова ушул окуядан кийин Асылбек Сабыр аттуу 10-класстын окуучусу кармалганын, дагы бир нече бала күбө катары сурак бергенин билдирди.

Шалкардын прокуратурасы «Киши өлтүрүү» беренеси менен кылмыш ишин козгогон.

Экинчи мушташ Түркстан шаарында болгон. Учурда үч мектептин окуучуларына байланыштуу иликтөө жүрүп жатат. Алар башка бир мектептин үч баласын мазактап, аёосуз сабап, аны видеого тартып, 21-январда таратышкан.

Зомбулук көрсөткөндөр 9-класстын окуучулары экендиги, алардан кичүү балдар жабыркаганы, окуя 18-январда болгону кийин такталды.

Тасмада көмкөрөсүнөн жерге жыгылган бир баланы үчөөлөп тепкилеп, бири үстүнө секиргени тартылган. Сабагандар “тилиңди тамеки менен күйгүзөбүз” деп коркутуп, чөгөлөп кечирим суроону талап кылып жатышат.

- Балам үйгө үстү-башы ылай болуп келди. “Эмне болду?” дегенибизге бир ооз сөз айтпады. Эртеси сабакка барды. Эки-үч күндөн кийин видеону көрүп жүрөгүбүз ооруду. Өмгөктөтүп, таманын жалатыптыр. Полицияга арыз жаздык. Медициналык текшерүү "баланын денесинде так жок" деди. Бирок так баланын ичинде калып жатпайбы..., – дейт жабырлануучулардын биринин апасы Маржан Аманкулова.

Ички иштер министрлиги “Бейбаштык” беренеси менен кылмыш иши козголгонун билдирди.

Шектүүлөрдүн биринин апасы Бахытгүл Онгарбаева басма сөз жыйынын өткөрүп жатып көз жашын төгө кечирим сурады:

- Балдардан, алардын ата-энелеринен, үй-бүлөсүнөн кечирим сурайм. Уулум үчүн мени кечиргиле... Уулум ушундай ишке барат деп ойлобоптурмун. Жүрүм-туруму дурус, сабагын жакшы эле окучу.

Баласы үчүн кечирим сураган апа.
Баласы үчүн кечирим сураган апа.

Кызылордо шаарында тартылган үчүнчү видео өткөн бейшембиде тарады. Анда даараткананын ичинде бир нече өспүрүм курдашын аёосуз уруп жатканы тартылган. ИИМ бул окуя өткөн жылдын 10-январында болгонун тактады.

Ошондон бери ата-энелерден арыз түшпөсө да “Адамдар тобунун бейбаштыгы” беренеси боюнча иликтөө иштери башталган. Бул беренеге ылайык айыптуу Казакстанда беш жылга чейин соттолот.

Төртүнчү видео тасма Карагандыдан чыкты. 26-январда эки мектептин 4-классынын окуучулары түш ченде мушташа кетип, бирөө жабыркаган.

Кызылордо шаарындагы зомбулук учуру тартылган тасмадан сүрөт.
Кызылордо шаарындагы зомбулук учуру тартылган тасмадан сүрөт.

Балдар аралашкан кылмыштарга байланыштуу Ички иштер министрлиги өспүрүмдөр боюнча чукул комиссия чакырууну сунуш кылып жатат. Мекеме болгон окуяларды талдап, натыйжалуу чара көрүш керек экенин билдирүүдө.

Казак мыйзамдарына ылайык, 14кө чыккан жаран Кылмыш-жаза кодексинин бир нече беренеси, анын ичинде “Бейбаштык” үчүн да жоопко тартылат.

“Өспүрүмдөр арасындагы кылмыштын алдын алыш үчүн ата-энелерди жана мугалимдерди балдарга кылмыш жоопкерчилигине тартыла турган куракка жеткенин жана акылсыз жоруктарга барбашы керек экенин эскертип турууга чакырабыз”, - деп айтылат министрликтин ошол эле билдирүүсүндө.

Акыркы күндөрү белгилүү болгон бул окуялар коомчулукта кызуу талкуу жаратты. Казак Интернет айдыңындагылар мыкаачылыкка барган өспүрүмдөр үчүн бири ата-энени, башкасы мектепти жана бийликти айыптап жатышат.

Окуучулардын мушташынан айынан өмүр кыйылганы коңшу өлкөдө биринчи жолу катталып жаткан жок. Ошентсе да акыркы бир жумада удаа-удаа болгон көрүнүштөр элдин үрөйүн учурду.

Бул өзүнөн кичүүлөргө чоңсунуудан тартып мектеп рэкетчилиги, көчө-көчө болуп бөлүнүп жүрмөй, бет келген жерден мушташа кетмей адат дагы эле тыйылбаганын көрсөттү.

Кыргызстанда кыйылган өмүрлөр

Коңшу өлкөдөгү бул маселе Кыргызстанда да курч. Акыркы эки айда эле окуучулар ортосундагы чырдын айынан Нарында жана Баткенде эки өспүрүм жашоо менен кош айтышты.

9-декабрда Жумгал районундагы эки айылдын окуучулары мушташып, бири ошол жерден каза болду. Бул окуя боюнча кылмыш иши козголуп, 14 жаштагы эки окуучу камакка алынган.

Андан он күн өтпөй Кызыл-Кыяда эки окуучу адам өлүмүнө шектүү катары кармалган. Анда балдар сабактан кийин мушташа кетип, тогузунчу класстагы бир бала жүрөк тушка тийген катуу соккудан көз жумган.

Мындан тышкары "Азаттык" өткөн жылы Бишкекте, Таласта, Кара-Сууда, Түптө окуучулар жапырт мушташканы тууралуу жазган.

Өспүрүмдөр арасындагы кылмыштуулукту токтотуш үчүн түрдүү жыйындар, мектептерде эскертүү чаралары өткөрүлүп жүрөт. Бирок статистика андан оңдуу майнап чыкпаганын көрсөтүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Азиздерге кам көргөн марафончулар

Азиздерге кам көргөн марафончулар
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:53 0:00

Магнитогорск: жарылуунун мигрантка тийген эпкини

Хуснидин Зайнабидинов.

Орусиянын Магнитогорск шаарында борбор азиялык мигранттарды текшерүү күчөп, айрымдары камакка алынып, зомбулукка кабылганы кабарланууда.

Кыргызстандын жараны Халимахон күйөөсү Хуснидин Зайнабидинов 16-январда Орусиянын коопсуздук органдары тарабынан камакка алынып, кыйноого кабылганын «Азаттык» радиосуна билдирди.

Халимахон Магнитогорскидеги Орусиянын ИИМнин Челябинск облусу боюнча бөлүмүндө камакка алынган күйөөсү менен эртеси жолугушууга барган. Ошол жерден Хуснидиндин көгала болуп сабалганын өз көзү менен көргөн.

- Көмкөрөсүнөн жаткырып, үстүнө кирпич тизип, электр тогу менен урдурушкан. Эсин жоготуп койгондо үстүнө суу куюп, кайрадан кыйнашкан. Анын мурду сынган, бети-башы көгала экен. Ага бир чоочун сакалчан адамдардын сүрөтүн көрсөтүп, алардын дайын-даректерин сураган. Ал адамдарды «тааныбайм» дегенине ишенишкен эмес.

Хуснидин Зайнабидинов аялына күч органдары Магнитогорскидеги үйдүн жарылышына катыштыгы бар деп шек санап, ага белгисиз адамдардын сүрөтүн көрсөтүп, аларга каршы көрсөтмө берүүгө мажбурлашканын айтып берген. Ал полиция бөлүмүндө алты саат бою кыйноого кабылганын билдирген.

Хуснидин Зайнабидинов камакта
Хуснидин Зайнабидинов камакта

1990-жылы Жалал-Абадда туулган Хуснидин Зайнабидинов Нурмахамадович 2010-жылдан бери Орусияда иштеп жүргөн.

Халимахон менен былтыр баш кошуп, эки ай мурда кыздуу болушкан. Жаш үй-бүлө көбүнчө Екатеринбургда жашап, Магнитогорскидеги туугандарына тез-тез каттап турушкан. Акыркы убакта Хуснидин бул шаарда ашпозчу болуп иштеп, үй-бүлөсүн багып жаткан.

Полиция бөлүмүндө ур-токмокко алынып, кыйноого дуушар болгон Зайнабидинов оор абалда жатканына карабай Магнитогорскидеги №2 тергөө абагында камакта кармалууда.

Бахром Хамроев
Бахром Хамроев

Орусиядагы укук коргоочу Бахром Хамроевдин билдиришинче, Зайнабидиновду «эл аралык издөөдө жүргөн кылмышкер» катары Кыргызстанга экстрадиция кылуу маселеси каралууда.

- Зайнабидиновду Орусиянын коопсуздук кызматкерлери кыйнашкан. Полиция бөлүмүнөн тергөө абагына алып барышканда, Хуснидиндин сабалганын, абалы оор экенин көргөн догдурлар аны камоого макул болгон эмес. Азыр күч кызматкерлери "Зайнабидинов Кыргызстандын укук коргоо органдары тарабынан эл аралык издөөгө алынган" дешип, ишти башка нукка буруп жатышат.

Магнитогорскидеги Орджоникидзе райондук прокуратурасында ушу тапта «эл аралык издөөдө жүргөн адамды камакка алуу» боюнча протокол түзүлүп, Зайнабидиновду Кыргызстанга экстрадициялоо маселеси каралууда.

Алдын ала маалымат боюнча Зайнабидинов 2010-жылы июнь коогасынан кийин Кыргызстандын укук коргоо органдары тарабынан издөөгө алынган.

Жалал-Абад шаардык соту аны «массалык башаламандык уюштуруу», «бирөөнүн мүлкүн кыйратуу», «улут аралык кастыкты козутуу» беренелери боюнча айыптап, камакка алуу чечимин чыгарган.

Москвадагы кыргыз элчилиги Хуснидин Зайнабидинов боюнча маалымат такталып жатканын билдирди.

Хуснидиндин аялы Халимахон Зайнабидиновдордун үй-бүлөсү июнь коогасынан кийин Кыргызстандан кетүүгө аргасыз болушканын белгиледи.

Ал эми укук коргоочу Бахром Хамроевдун айтымында, Магнитогорскидеги окуялардан кийин борбор азиялыктар массалык түрдө камакка алынып, кысымга кабылууда.

Магнитогорскиде жарылуу болгон үй
Магнитогорскиде жарылуу болгон үй

31-декабрда Магнитогорскиде көп кабаттуу үйдө жарылуу болуп, 39 адам мерт болгон. Анда он кабат үйдүн бир подъезди толугу менен урап түшкөн. Эртеси 1-январда жарылуу болгон үйдөн үч чакырымдай жерде “Газел” үлгүсүндөгү автоунаа өрттөнүп, үч киши өлгөн.

Бул окуялар үчүн 18-январда «Ислам мамлекети» тобу жоопкерчилик алып, бирок расмий Москва муну четке каккан. Орусиянын тергөө комитети көп кабаттуу үйдөгү жарылуунун башкы себеби катары мурдагыдай эле газ түтүгүнүн бузулушу каралып жатканын билдирген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Астана «стан» мүчөсүн жерий баштады

Ак ордонун алдындагы казак желегинин жанында турган аскер. Астана, 5-декабрь, 2014-жыл.

Казакстандык депутат өлкөнүн расмий аталышын өзгөртүүнү сунуш кылды. Ал шаршембиде парламент жыйынында Казакстанды "Казак Республикасы" деп атоо зарыл экенин айтты. Беш жыл мурда президент Нурсултан Назарбаев Казакстандын аталышынан "-стан" деген мүчөнү алып салуу демилгесин көтөргөн эле.

Казакстанда өлкөнүн расмий аталышына байланыштуу маселе кайра көтөрүлдү. Бул жолу жаңы аталышты колдонууну казак Мажлисинин 23-январдагы жыйынында «Ак жол» фракциясынын башчысы Азат Перуашев сунуш кылды.

Ал Казакстанды расмий түрдө «Казак Республикасы» деп атоо зарыл экенин белгилеп, өзү жетектеген фракциянын кайрылуусун премьер-министр Бакытжан Сагинтаевге жиберди.

Депутат Перуашев СССРдин курамында Казак Республикасынын түзүлгөнүнө 2020-жылы 100 жыл толорун, мындай маараке өлкөнүн жаңы аталышын колдонууга ылайыктуу болорун кошумчалады:

Депутат Азат Перуашев.
Депутат Азат Перуашев.

- «Казакстан» деген аталыш менен бирге расмий түрдө колдонуу үчүн «Казак Республикасы» деген аталышты кайра киргизүүнү сунуш кылабыз. Негизи мындай демилгени президент Нурсултан Назарбаев өзү беш жыл мурда «Мангилик Ел» («Түбөлүк эл») концепциясын талкуулоо учурунда эле көтөргөн. Элбашынын сунушун жүзөгө ашырууга убакыт келди деп эсептейбиз. Бардык нерсени өз аты менен - караны кара, акты ак, казакты казак деп аташыбыз керек. «Казак Республикасы» деген аталышты кезинде советтик тоталитардык бийлик да тааныган. Ага кайтып баруу тарыхый адилеттикти калыбына келтирет. Ошондой эле бардык улуттагы мекендештердин биримдиги менен достугун бекемдөөгө көмөкчү болот.

«Ак жол» фракциясынын лидеринин мындай сунушуна башка фракциялардын депутаттары дароо пикирин билдиришкен жок. Бирок жыйын бүткөндөн кийин айрым жергиликтүү маалымат каражаттары Перуашевдин демилгесин башка эл өкүлдөрү да колдой турганын жазып чыгышты.

Казакстандын 18 миллиондой калкынын 63 пайызын казактар, 24 пайызга жакынын орустар, калганын өзбек, уйгур, татар сыяктуу улуттар түзөт.

Кыргызстандан айырмаланып, Казакстандын Конституциясында «Казак Республикасы» деген аталыш жок. Баш мыйзамда өлкө расмий түрдө «Казакстан Республикасы» деп аталат.

Депутат Перуашев эске салгандай, 2014-жылдын февраль айында казак президенти Нурсултан Назарбаев өлкө аталышынан «-стан» деген мүчөнү алып салып, анын ордуна «Казак Эли» деген аталышты колдонууну сунуш кылган.

Ал аталышы Борбор Азиядагы мамлекеттерден айырмаланып турган Монголияны мисал келтирип, калкынын саны Казакстандан алда канча аз бул өлкөгө көбүрөөк инвестиция келерин, «-стан» деген мүчө инвесторлордо эки ача пикирди жаратаарын ишарат кылган:

Казак президенти Нурсултан Назарбаев.
Казак президенти Нурсултан Назарбаев.

- «Казакстан» дейбиз, «Казак Республикасы» дейбиз. Бирок Казакстанды атоодо «Казак Эли» дегенге өтүшүбүз керек. Түбөлүктүү эл болуу ата-бабалардын максаты болчу.

Казак президенти Назарбаев өлкөнүн аталышын өзгөртүү маселеси коомчулуктун талкуусуна коюлушу керек экенин да белгилеген. Деген менен андан бери Казакстанда бул багытта аракеттер анчейин байкала элек эле.

Казак депутатынын соңку билдирүүсү Назарбаевдин беш жыл мурда көтөргөн демилгесин ишке ашыруу аракетиби же кезектеги популисттик билдирүүлөрдүн бириби - анысы азырынча так белгисиз.

Дүйнөдө өлкөлөр өз аталышын өзгөрткөн учурлар сейрек болсо да кездешпей койбойт. Учурда Македония Грекиянын басымынан улам өлкө аталышын «Түндүк Македония» деп өзгөрткөнү жатат.

Мындан бир канча жыл мурда чех өкмөтү да өлкөнүн «Чех Республикасы» деген расмий аталышынан сырткары өзгөчө англис тилинде «Чехия» (Czechia) деген кыска вариантты колдонууга өткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иракта соттолгон тажик аялдар балдарын бербейт

Ирак сотундагы тажик аялдары.

Иракта терроризм үчүн соттолгон айрым тажик аялдар балдарын Тажикстанга жөнөтүүдөн баш тартууда. Алар балдарын мекенинде туугандары кабыл албай тургандыгын айтып, өкмөттүн камкордугуна берүүгө макул болушкан эмес.

Иракта энелери терроризм үчүн айыпталып, абакта алар менен кошо жаза өтөп жаткан 95 тажик бала катталган. Сауд Арабиясындагы Тажикстандын дипломатиялык өкүлчүлүгү аялдардын айрымдары балдарын мекенине жөнөтүүдөн баш тартып жатышканын билдирүүдө. Мыйзам боюнча ата-энесинин уруксаты болмоюнча өкмөттүк кызматкерлер аларды Тажикстанга алып кете алышпайт.

Иракта «Ислам мамлекети» террор тобуна кошулуп кеткени үчүн өмүрү өткүчө абакка кесилген 38 жаштагы тажикстандык Зебунисо - эки баласын тажик өкмөтүнө өткөрүп берүүдөн баш тарткан аялдардын бири.

Зебунисо 2015-жылы Иракка күйөөсү менен келип, «Ислам мамлекети» террор тобуна кошулган экен. Бир жылдан кийин күйөөсү өлтүрүлүп, өзү 2017-жылы Мосул шаарын бошотууда эки баласы менен камакка алынган.

Анын Тажикстандын Хатлон облусунда жашаган ата-энеси мурун эле каза болуп калган, ал эми бир тууган агасы Орусияда иштеген мигрант.

Агасынын аялы Сарвиноз Гуломова күйөөсү Иракка кетип, бүтүндөй үй-бүлөнү уят кылган карындашына катуу ачууланып жүргөнүн айтып берген. Бирок Зебунисонун балдары боюнча аларга эч ким байланышкан эмес.

Сыягы тажикстандык келин эки баласын агасына жөнөтүүгө да, өкмөттүн камкордугуна берүүгө да макул болбой, өзүнүн жанында алып калууну чечкен.

Кувейттеги тажик элчиси Зубайдулло Зубайдзода Иракта соттолгон 43 аялдын 15и минтип балдарын Тажикстанга жөнөтүүдөн баш тартканын айтат.

- Алардын көбү туугандары алардан баш тартканын, балдары эч кимге кереги жок экенин айтышат. Биз балдардын багуусуз калбашына кепилдик берсек да алар сунушубузга макул болушкан жок, - дейт элчи.

Ал дипломатиялык өкүлчүлүктүн кызматкерлери аялдардын Тажикстандагы жакындары менен байланышып, балдарды туугандарына кайтаруу аракетин улантып жатышканын белгиледи.

- Бул президенттин тапшырмасы. Балдар ата-энесинин жоруктары үчүн жооптуу эмес. Эгерде туугандары балдарды кабыл албаса, алар мамлекеттин кароосунда болушат, - деп кошумчалады дипломат.

Иракта терроризм үчүн айыпталып, өмүрү өткүчө же узак мөөнөткө түрмөгө кесилген 45 тажик аял, Тажикстанга жөнөтүүгө катталган 95 бала бар экени кабарланган. Бул тизме али толук эмес, көп учурда аялдар жарандыгын так көрсөтпөй койгон учурлар да кездешет.

Ал эми Дүйшөмбүнүн жашоочусу Сабзгүл Камолова болсо Ирактан беш небересин күтүп жаткан маалы. Анын кызы Зухро Ходжаева Иракка 2014-жылы кетип, бешинчи баласын абакта төрөгөн. Сабзгүл кызы телефон чалып, балдарын кабыл алууну суранганын айтты:

- Сүйүнүп тосуп алаарымды айттым. Кызым өзүнүн беш баласын, күйөөсүнүн өлтүрүлгөн тууганынын эки баласын карайт. Биз жетөөнү тең кабыл алаарыбызды айттым. Биз аларды тосуп алууга даярданып жатабыз, - дейт Сабзгүл.

Сабзгүл өзү базарда чемичке сатып күн көрөт. Буга карабай кызынын балдарын багып кетерин билдирди.

- Жарандык согуш жылдарында да балдарды чоңойтуп, ичинтип, кийинтип бакканбыз, эми тынч убакта неге анте албайбыз? - дейт эне. Ал качандыр бир кызы да Тажикстанга кайтып келерине үмүт артат.

Кувейттеги тажик элчиси Зубайдулло Зубайдзода расмий Дүйшөмбү Ирактан тажикстандык аялдарга мунапыс берүүнү суранып жатканын билдирди. Элчинин айтымында, аялдардын көбү «Ислам мамлекети» тууралуу маалыматы жок эле алдамчылыкка кабылган. Тажик бийлиги аялдар Сирия менен Иракка күйөөлөрүнүн зордоосу менен эле аргасыздыктан кеткен деген позицияда.

Расмий маалыматтар боюнча 400дөй тажик аял балдары менен Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүндө болгон. Сирия менен Ирактын бир топ шаарлары согушчандардан бошотулгандан кийин аялдар менен балдардын көбү Ирактын абактары менен Бириккен Улуттар Уюмунун лагерлерине жөнөтүлгөн. Жалпысынан бул өлкөлөрдөгү согуштук аракеттерге 1900дөй тажик жараны катышкан, алардын көбүнүн тагдыры дагы эле белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дүйшөмбүнүн элин чочуткан өзбек газы

Дүйшөмбүнүн батышындагы Рудаки районундагы үйлөр.

Бир канча жылдан бери токтоп калган өзбек газы кайра келе баштаганы Дүйшөмбү шаарынын тургундарын бир эсе кубантып, бир эсе кооптондуруп турган чагы.

Анткени газ куурунун бир түтүгү Тажикстандын борбору Дүйшөмбү шаарынын батыш тарабындагы үйлөрдүн жанынан өтөт. Бир канча жыл мурда газ эмне экенин унуткан эл кооптуу деп саналган жерлерге үй салып алган. Эми аларды көчүрүү зарылдыгы келип чыкты.

Дүйшөмбүнүн батышындагы Рудаки районундагы Зафар айылынын тургундарына “Тажиктрансгаз” алар кооптуу жерде жашап жатышканын эки ирет эскерткен. Мындай эскертүүлөрдөн кийин Зулфия Шамсиддинова чындап чочулап турган чагы. Анткени газ түтүгү анын үйүнүн жанынан өтөт.

- Экинчи жолу эскертүү келгенде чындап эле чочуй баштадым, - дейт ал. - Биз үйдү салып бүткөнүбүзгө көп боло элек. Мурда мындай коркунуч болорун такыр ойлогон эмес элек, анткени газ канча жылдан бери болгон эмес. Эми эмне кылабыз?

Дүйшөмбүнүн батыш тарабындагы үйлөрдү аралап өткөн газ түтүгү.
Дүйшөмбүнүн батыш тарабындагы үйлөрдү аралап өткөн газ түтүгү.

“Тажиктрансгаздын” кызматкерлери эгер өрт же жарылуу болсо, мекеме жооопкерчиликтүү болбой тургандыгын эскертип, ар бир үйдөн тилкат жаздырып алды.

Аймактын жашоочулары бул жерге үй салганда Өзбекстан менен мамиле абдан эле бузулуп, качандыр бир кезде кошуна өлкө кайрадан көгүлтүр отун бере баштайт деген нерсе ойлоруна да келген эмес. Акыркы жылдары Ташкент менен Дүйшөмбүнүн алакасы оңолуп, былтыр мамлекеттик мекемелерге, быйыл болсо элге да өзбек газы бериле баштады.

- Биз эми такыр эле газ болбойт деп ишенип алганбыз. Бул үйлөрүбүздү салыш үчүн канча тер төктүк! - деп улутунат Зафар айылынын жашоочусу Зарофат Музаффарова.

“Тажиктрансгаздын” билдирүүсүнө караганда, коопсуздук шарттарына ылайык турак үйлөр газ куурларынан кеминде 75 метр алыс турушу керек. Мекеменин маалыматы боюнча Дүйшөмбү шаарынын батыш тарабындагы газ кууруна жакын жерге салынган 400дөй үй бар. Жыл башынан бери көгүлтүр от күчтүү басым менен келе баштады. Бул аймак тургундарынын өмүрүнө коркунуч жаралышы мүмкүн деген кеп.

“Тажиктрансгаздын” укук бөлүмүнүн башчысы Носехиддин Кодиров 22-январда «Азаттыктын» тажик кызматына кабарлагандай, турак үйлөрдө катардагы текшерүү учурунда түтүктөрдөн тешиктер табылган.

- Газ күчтүү басым менен келгенде жарылуу боло турган болсо, техногендик катастрофанын кесепети 75-150 метрге чейин жетиши мүмкүн. Мындай учурда адам өмүрүнө да коркунуч бар, - деди ал.

“Тажиктрансгаздын” жетекчилиги бир канча жолу эскертүү берилгенине карабастан, кооптуу аймакта жашап жаткандар көчүп кетүүгө шашылбай жатканын айтууда. Ошондуктан мекеме газ кууру жайгашкан аймакта жашоо туура эмес экендигин билдирип Рудаки районунун прокуратурасына да маалымат берген.

Носехиддин Кодиров.
Носехиддин Кодиров.

- Биз тиешелүү мекемелерге бул сыяктуу маалыматтарды тез-тез жөнөтүп турабыз. Мындай аймактарда жашоо кооптуу экенин эскертебиз. Аларды башка, коопсуз жерге көчүрүү биздин ишкананын ыйгарым укугундагы иш эмес. Биз бул жерлерге үй салууга уруксат берген мамлекеттик органдарга да маалымат жөнөттүк, - деди​Носехиддин Кодиров.

“Тажиктрансгаздын” өкүлүнүн көз карашында, кырдаалдан чыгуунун жалгыз жолу – анда жашагандарды башка жакка көчүрүү. Анткени газ куурларын көчүрүү - өтө машакаттуу жана чыгымы көп иш.

Бирок аймактын тургундары эгер бул жерлер кооптуу зонага кире турган болсо, эмне үчүн ал жерлерге үй салууга уруксат берилгенин түшүнбөй турушат.

“Тажиктрансгаз” Өзбекстандан газ келбей калган жылдары деле бул жерлерге үй куруу туура эмес болорун эскертип келгенин, аны турак жай салууга уруксат берип келген тиешелүү мамлекеттик мекемелер деле билгенин айтууда.

Жергиликтүү тургундардын айтымында, айылда дайыма газ иси сезилип турат.

- Бир жолу ойгонсок, бардык жерде газ жыттанып туруптур. Эл дүрбөлөңгө түшүп, балдары үчүн коркту, - деди Зафар айылынын Зайнура аттуу тургуну.

Айыл жашоочулары алар коопсуз жайга көчө турган болсо, бийлик өзү жардам бериши керек экенин айтып жатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Миграция: таененин тилеги

Миграция: таененин тилеги
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:41 0:00

Мигрантты Москва полициясы сабады

Мигрантты Москва полициясы сабады
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:29 0:00

Мирзиёевдин Германиядагы сапары

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен немис канцлери Ангела Меркел.

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин Берлинде туруп айтканына караганда, бул өзбек президентинин Германияга 18 жылдан бери биринчи барышы.

Анын сапарын утурлай укук коргоо уюмдары Германиянын бийлигин Шавкат Мирзиёев менен жолукканда Өзбекстандагы маалымат каражаттарынын эркиндигин кеңейтүү маселесин козгоого үндөшкөн. Мирзиёев өзүн реформатор катары көрсөтүп жатканы менен укук коргоочулар өлкөдө адам укуктарын коргоо жаатында абал оңоло элек экенин белгилешет.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев 21-январда Берлинде немис канцлери Ангела Меркел, өлкө президенти Франк-Вальтер Штайнмайер, Бундестагдын төрагасы Вольфганг Шойбле менен сүйлөшүүлөрдү өткөрдү. Германиянын канцлери Ангела Меркел өзбек президентин анын өлкөсүндө жасалып жаткан реформаларды улантууга чакырды:

Ангела Меркел.
Ангела Меркел.

- Урматтуу президент! Сиздин өлкөдө чоң саясий реформалар жүрүп жатат, адам укуктары жаатында жетишкендиктер болду. Кошуна мамлекеттер менен алака-катышта жылыш болду. Биз сизди ушул жолду, өзгөчө жарандык укуктар багытында прогрессти улантууга чакырабыз. Германия сизге ишенимдүү өнөктөш болгусу келет. Мисалы, сиз реформаларды баштагандан кийин биз өнүгүү максатында кызматташтыкты кеңейттик жана биз эки тараптуу соода жүгүртүүдө чоң мүмкүнчүлүктөр бар экенин көрүп жатабыз.

Соода жүгүртүү демекчи, Шавкат Мирзиёевдин Ангела Меркел менен жолугушууда айтканына караганда, былтыр эки өлкөнүн ортосундагы сооданын көлөмү 700 миллион еврону, ал эми немис компанияларынын инвестициясынын суммасы 1 миллиард еврону түзгөн. Өзбек президенти анын сапарын утурлай уюштурулган бизнес-форумда 8 миллиард евродон ашык долбоорлор боюнча келишимге кол коюу тууралуу сүйлөшүүлөр болгонун да белгиледи. Бул – Берлинге өзбек президентинин 18 жылдан берки биринчи сапары.

Шавкат Мирзиёев Германиянын президенти Франк-Вальтер Штайнмайер менен.
Шавкат Мирзиёев Германиянын президенти Франк-Вальтер Штайнмайер менен.

- Германия - Өзбекстандын көптөн берки ишенимдүү өнөктөшү. Биз эки тараптуу кызматташтыкты жаңы деңгээлге көтөрүүгө жана ага чыныгы өнөктөштүк деген сыпат берүүгө бардык жагынан даярбыз. Артка кайткыс болуп жүргүзүлүп жаткан реформалар жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачып, биздин кызматташтыгыбызды тереңдетүү үчүн жакшы шарт түзүп жатат. Биз адам укуктарын жана эркиндигин камсыз кылуу боюнча конструктивдүү диалог жүргүзүүгө даярбыз. Биздин негизги максатыбыз мамлекеттик башкаруу системасында айкындуулукка жетишүү жана коррупцияны толук жоюу болуп саналат, - деди Шавкат Мирзиёев.

Өзбек президенти өлкөнү 2016-жылдын сентябрынан бери башкарып келе жатат. Андан бери ал коңшулар менен алаканы жөнгө салып, саясий туткундардын айрымдарын абактан чыгарып, экономикалык реформаларды баштаган. Өзбек-герман форумунун адам укуктары боюнча өкүлү, талдоочу Лин Швайсфус Мирзиеёвдин сапары тууралуу буларга токтолду:

- Бул - Шавкат Мирзиёевдин өзгөчө сапары. Ал «улуу реформатор» катары таанылып жатат, бул кандайдыр бир деңгээлде чындык. Бир канча реформаларга негиз салынды. Бирок алардын көбү экономикада. Мирзиёев өзүнүн «улуу реформатор» деген атын ырасташы үчүн көп нерсе кылышы керек. Бизди тынчсыздандырып жаткан адам укуктары маселесине көңүл бурулушу зарыл. Өзбекстанда мурдагыдай эле миңдеген саясий туткундар бар. Алардын көбү кыйноого туш болгон деген маалыматтар кездешет. Коррупциянын деңгээли азыр да жогору. Өзбекстан мурдагыдай эле элди күчтөп жумушка салып, жыл сайын адамдарды пахта талааларына жиберет.

«Чек арасыз кабарчылар» эл аралык укук коргоо уюму бийликке Мирзиёев келгенден бери түрмөдөн журналисттер бошотулганын, бирок бул жөн гана жакшы көрүнүү аракети экенин белгилеп жатат. Уюмдун маалыматына караганда, Өзбекстанда Интернет катуу көзөмөлгө алынган, көптөгөн эркин веб-сайттарга бөгөт коюлган, бул өлкөнү сындаган журналисттер болсо Өзбекстанга киргизилбейт.

«Чек арасыз кабарчылар» уюмунун басма сөз эркиндиги боюнча рейтингинде Өзбекстан 180 өлкөнүн ичинен 165-орунда турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Футбол күйөрмандары: калыстын чечимине нааразы болдук

Корукчу аңчылардын колунан каза тапты

Ерлан Нургалиев.

Казакстанда кайберендерге аңчылык кылган браконьерлердин колунан жараат алган корукчу Ерлан Нургалиев ооруканада көз жумду.

Ал каракчылардын кол салуусуна кийиктерди жана сейрек кездешүүчү жаныбарларды коргоо боюнча рейд өткөрүп жүргөн кезде туш болгон. Бийлик мыйзамсыз аңчылык кылып, корукчуга кол салгандарды даражасына карабай жазалоону убада кылды.

17-январда Караганды облусунун Нура районундагы Баршын айылында 55 жаштагы корукчу Ерлан Нургалиевдин тажиясы өттү. Анын 83 жаштагы энеси жана 84 жаштагы атасы уулун жоготуп кала берди.

- Ерлан Нургалиев​ жумуш учурунда мамлекеттин байлыгын коргойм деп, канкор каракчылардын колунан шахид болду, - деди корукчу менен коштошууга келгендердин бири.

Расмий маалымат боюнча 13-январда Казакстандын Караганды облусунун Теңиз көлүнө жакын жерди аралап жүргөн "Охотзоопром" республикалык ишканасынын корукчулары дөңгөлөктүн изин байкап, артынан түшкөн.

Окуянын экинчи күбөсү болгон егер Петр Ницыктын айтымында, алар чоочун кишилер мыйзамсыз аңчылык кылгандар экенин дароо билишкен жана мылтыктын үнүн угуп, өлгөн жаныбарлардын тарпын да көрүшкөн.

"Охотзоопром" республикалык мекемесинин кызметкерлери Ерлан Нургалиев жана Петр Ницык (сол жакта). Караганды облусу, 19-май, 2018 жыл. Сүрөт автору - Оспан Али.
"Охотзоопром" республикалык мекемесинин кызметкерлери Ерлан Нургалиев жана Петр Ницык (сол жакта). Караганды облусу, 19-май, 2018 жыл. Сүрөт автору - Оспан Али.

Эки "Toyota Land Cruiser" жиптери менен жүргөн адамдардын алдын торогон кезде ортодо мушташ чыгып, алар корукчуларды ур-токмокко алышкан. Баш сөөгүнөн жараат алган Ерлан Нургалиев ооруканага 14-январь күнү эртең менен гана жеткирилген.

“Жабырлануучуларга эмне үчүн санитардык авиациянын тик учагы барган эмес” деген суроого 17-январда ички иштер министри Калмуханбет Касымов аба ырайына байланыштуу уча алган жок деп жооп берди.

- Кылмышкерлер ал жерден кетип жатканда машинада орнотулган навигацияны алып кетишкен. Ошондуктан экинчи машине аларды дароо таба алган эмес. Буга байланыштуу ал ооруканага кечигип жеткирилген. Албетте убакытты жоготуп алдык. Биз Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин тик учагын колдоно алган жокпуз. Аба ырайы оор болду. Тик учакты колдонууга уруксат беришкен жок.

Ерлан Нургалиев өзүнө келе албай, көз жумганын бийлик 15-январь күнү эртең менен ырастады. Жакындары аны өжөр, тайманбас, өз жумушун жакшы көргөн адам эле деп сыпаттап жатышат.

Ерлан Нургалиев, 19-май, 2018-жыл
Ерлан Нургалиев, 19-май, 2018-жыл

Казакстандын башкы прокурорунун орун басары Андрей Лукин "кол салгандар каржылык жана социалдык абалына карабастан жазага тартылат" деп убада кылды. “Адам өлтүрүү” беренеси боюнча кылмыш иши да козголду. Укук коргоо органдарынын маалыматы боюнча шектүүлөр эки машине менен жүрүшкөн жана алар кеминде алты адам болгон.

17-январда Кызылордо облусунун Абай айылында полиция өкүлдөрү көп жүрдү. Маалыматтар боюнча шектүүлөрдүн бири - ушул айылдын жашоочусу. Туугандары аны бир жумадан бери көрө электигин айтышты.

- Мен ушундай окуя болгонун теледен көрдүм. Андан кийин милициялар келип, сурашты. Инимдин кайда экенин билбейм, эч кабары жок, телефону өчүк. Кеткенине бир жумага жакындап калды. Мен да жакшы билбейм, анткени өзүнчө жашайм, - деди Абай айылынын Серик аттуу тургуну.

Казакстандын айыл чарба министринин орун басары Арман Евниев шектүүлөр колго түшкөнүн кабарлады.

Министрликтин маалыматы боюнча, былтыр 191 инспектор жана 31 мобилдүү топ бөкөндөрдү коргоо ишине тартылган. Алар 93 миллион гектар аймакты көзөмөлдөөгө тийиш. Казакстанда мыйзамсыз аңчылык кылгандар көп кездешет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Тажик аалымдары "Виаграга" уруксат берди

Иллюстрациялык сүрөт.

Тажикстандын Аалымдар кеңеши эркек кишинин бел күчүн ашыра турган дары-дармектерди пайдаланууга уруксат берген фатва чыгарды.

Бирок имамдар аны үй-бүлөлүү эркектер гана дарыгердин сунуштамасы менен колдонушу керек экенин эскертти. Молдолордун айтымында, шарият бойдок жигиттерге же жөн эле кызык көргөндөргө “Виагра” сыяктуу дарыларды колдонууга тыюу салат.

Тажикстандын Ислам борборунун фатва башкармалыгынын адиси Абдулвохид Хомидовдун айтымында, жашоочулар аалымдар кеңешине эркек кишинин бел кубатын көтөрө турган дарыларды колдонуу боюнча кайрылып, "Шариятка дал келеби же жокпу?" деп суроо салышкан.

- Адистерибиз диний адабиятты окуп, эгер эркек киши жыныстык жактан алсырап баратса, күч-кубат берген дарыларды иче берсе болот деген тыянакка келишти. Үй-бүлөнү бекемдөө зарылчылыгынан улам керек болуп калса, шарияттын, өзгөчө биздин ханафи мазхабынын көз карашында бул сыяктуу дарыларды колдонууга уруксат берилет. Бирок үй-бүлөнү бекемдөө максатында дегенде, албетте, бул жерде аны колдонууну дарыгер сунуш кылса жана ал ден соолукка зыяны тийбесе гана уруксат. Ал эми жөндөн-жөн эле кызыккандарга же бойдокторго бул дарыларды колдонууга болбойт. Диндин көз карашынан алганда, аларга колдонууга тыюу салынат.

Эркектик алсыздык жана импотенция консервативдүү тажик коомунда уят көрүнүштөрдүн бири катары кабыл алынат. Аял кишилердин же коомдун алдында басынып калбашы үчүн эркектер анысын билдирбегенге аракеттенишет.

Дин аалымдарынын жыныстык кубатты күчтөндүрчү дары-дармектерди колдонууга уруксат берүү чечимине тажик мырзаларынын пикирлери ар башка:

- Ар бир эркек өзүнүн табигый күч-кубатына таянышы керек. Ал эми бел күчү азайганда ага эч кандай дары жардам бербейт деп ойлойм.

- Дарынын баары - химия. Алар эртеби-кечпи ден соолукка зыян. Ал эми зарылчылык болуп калса, анда элдик медицинанын жолдорун карап көргөн оң. Мисалы, дары чөптөр, бал, жаңгак, бадам, мисте эркектин күчүн арттырат.

- Молдолордун уруксатынан тышкары, дарыгерлердин да сунушу керек го. Алар да уруксат берсе, анда менимче колдоно берсе болот. Мен мындан эч кандай проблема көргөн жокмун.

Тажик эркектери элдин менталитетинен жана калыптанган көз караштан улам жыныстык саламаттыгы алсыраган учурда дарыгерге барышпайт. Алар көбүнчө дары-дармекти тааныштарынын сунушу менен сатып алып, өз алдынча дарыланышат.

Тажикстандык уролог Парвиз Икромдун буга чейин билдиргенине караганда, өлкөдө импотенциядан адатта 50 жаштан өткөн эркектер жапа чеге баштайт. Бирок дарыгер акыркы кезде жаштар да эркектик шабатты козгоочу дары-дармектерди колдонуп, ден соолугуна зыян келтирип жатышканына токтолду:

- Эркектик чабалдыктан такыр жабыр тартпаган эле кээ бир жаштар бизге ушул маселе менен кайрылышат. Бул көбүнчө психологиялык мүшкүл, бирок алар дароо эле эмне кылыш керек экенин сурашат. Албетте, биз аларды текшерип, себебин билип, эгер дарты болсо карайбыз. Бирок айрымдарына "сенде эч кандай маселе жок, баары жайында" деп айтсаң да ишенбейт.

Тажикстандык дарыгерлердин айтымында, жаштар акыркы кезде бел күчүн арттыра турган дарыларды көп алып жатат. Адистер дарыларды ашыкча же туура эмес колдонуу ден соолукка зыян экенин эскертишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Экологиялык таза өсүмдүктөр - Кыргызстандын келечеги”

“Экологиялык таза өсүмдүктөр - Кыргызстандын келечеги”
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:26 0:00

Туура эмес тамактануу боюнча Кыргызстан 3-орунда

Өзбекстандагы тез тамактануу жайларынын бири.

Борбор Азия өлкөлөрүнө байланыштуу айрым жаңылыктар.

«Регнум» агенттиги кабарлагандай, Тажикстан 2018-жылы цементтин экспортун кыйла көбөйттү. Тажик цементинин көбү Өзбекстанга, Ооганстанга жана Кыргызстанга сатылган. Былтыр Тажикстан коңшулаш өлкөлөргө 1 миллион 417 миң тоннага жакын цемент экспорттоп, андан түшкөн акча 65 миллион доллардан ашкан. 2017-жылы Тажикстан жалпысынан 970 миң тоннадай цементти сыртка саткан экен.

Курулушта колдонулчу негизги материалдардын бири болгон цементти биргелешкен тажик-кытай ишканалары өндүрөт. Былтыр өндүрүлгөн жалпы цементтин 30,5% бөлүгү «Чунгтсай Мохир цемент», 28,6% «Хуаксин Гаюр цемент», 25,8% «Хуаксин Гаюр Сугд» ишканаларына туура келген.

Экологдор бул биргелешкен ишканалар өндүрүштө көмүрдү көп колдонгондуктан айлана-чөйрөгө олуттуу зыян тийгизип жатканын айтып жатышат.

Өлкөнүн баш калаасындагы «Авеста» маалымат агенттиги кабарлагандай, Гиссар шаарында жайгашкан «Агротехсервис» аттуу биргелешкен тажик-беларус ишканасы өзү даярдаган эң алгачкы «Belarus-82.1» жана «Belarus-80Х» аттуу сегиз тракторду Өзбекстанга жеткирип берди. Ишкана жакында «Belarus-512» тракторлорун Ооганстан менен Пакистанга сатууну пландаштырып жатат. Биргелешкен тажик-беларус трактор заводун былтыр эки өлкөнүн президенттери ачышкан. Андан бери ишкана жүздөн ашуун айыл чарба техникасын даярдап чыгарды.

«Global Burden of Disease Study» («Ооруларды изилдөө боюнча глобалдык милдет») аттуу эл аралык изилдөө Европа менен Борбор Азияда туура эмес тамактануудан өлгөндөрдүн саны боюнча Өзбекстан, Түркмөнстан жана Кыргызстан баарынан алдыда турарын жарыялады. Эл аралык изилдөөгө катышкан германиялык профессор Стефан Лорковски ушул өлкөлөрдө кант диабети, ашык салмак, жүрөк-кан тамыр ооруларынан өлгөндөрдүн саны башкалардан көп экенин билдирди. Дал ушул ооруларга туура эмес тамактануу башкы себепчи экени, ага биринчи кезекте мамлекетте жашаган элдин киши башына эсептей келгенде ак ундан жасалган азыктар, малдын майлуу эти жана кумшекер көп керектелиши түрткү берип жатканы статистикалык маалыматтарга негизделип баяндалган. Өзбекстанда туура эмес диетадан көз жумгандар жүз миң кишиге 394 адам болсо, Түркмөнстанда 376, Кыргызстанда 350 адамга жеткен. Алардан кийин күнүмдүк тамактанууда жашылча-жемишти азыраак жеген, адамдын өмүрүн кыскартчу зыяндуу азыктарга басым жасаган өлкөлөр катары Украина, Молдова, Азербайжан, Тажикстан, Казакстан, Орусия көргөзүлгөн. Эли кант диабети менен жүрөк ооруларын сезгендирген азыктар менен туура эмес тамактанган өлкөлөрдүн тизмесиндеги эң акыркы саптарды Испания менен Израил ээледи.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Москва облустук соту казак ишкери Жомарт Ертаевди мекенине экстрадициялоо тууралуу чечим кабыл алды. Бир кезде Казакстандагы «РБК-Банк» акционердик коомунун төрагасынын кеңешчиси болуп иштеген Ертаевге Казакстанда «160 миллион доллардай акчаны алдамчылык жолу менен уурдаган» деген оор айып тагылып, эл аралык издөө жарыяланган. 2016-жылы Москвада кармалган казак ишкери Орусиядан саясий башпаанек сурап, казак жарандыгынан чыгуу жөнүндө арызын тапшырган. Ал мекенине кайтып барса «өлүмгө дуушар болом» деп коркуп жатканын билдирген.

Казакстандын хоккей боюнча жаштар командасы кийинки жылы Чехияда өтө турган дүйнөлүк чемпионатка жолдомо алды. 20 жашка чейинки хоккейчилер ойногон мелдеште 4-январда Канаданын Ванкувер шаарында казактардын командасы Даниянын командасын утуп алды. 2020-жылкы дүйнөлүк чемпионатта эми Даниянын командасынын ордуна Германия катыша турган болду.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Шинжаңдагы кырдаал ШКУда көтөрүлбөйт

Шинжаңдагы тарбиялоочу лагерь.

Кыргыз бийлиги быйыл июнь айында өтө турган Шанхай Кызматташтык Уюмунун мамлекет башчыларынын саммитине даярдык көрө баштады.

Президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Данияр Сыдыков саммиттин күн тартибине уюмдун ынтымагын арттырып, өз ара кызматташтыкты күчөтүүгө багытталган гана маселелер кире турганын билдирди.

Учурда кайсы жагдайлар талкууга алынып, кандай документтерге кол коюлары өз ара макулдашуудан өтүп жатканын кошумчалады.

Ал арада айрым укук коргоочулар Кытайдагы этникалык азчылыктардын укугун коргоо маселеси уюмдун Бишкекте өтө турган жыйынында талкууланышы кажет деген маселени көтөрүштү.

Бирок муну кыргыз бийлиги башка мамлекеттин ички ишине кийлигишүү, эки тараптуу мамилеге залакасын тийгизүүнү каалаган күчтөрдүн аракети катары баалады.

Салттуу кайрык, кайталанма маселелер

Шанхай Кызматташтык Уюмуна төрагалык кылууну өткөрүп алган Кыргызстан быйыл 14-15-июнь күндөрү Бишкекте уюмга мүчө мамлекеттердин кезектеги саммиттин өткөрүүгө даярдык көрө баштады.

Мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков саммитти өткөрүүгө жооптуу уюштуруу комитетинин жана тиешелүү мамлекеттик бийлик органдарынын жетекчилерин кабыл алып, алардын маалыматын укту.

Президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Данияр Сыдыков учурда саммиттин күн тартибин бекитүү маселеси каралып жатканын билдирди.

Анын айтымында, ШКУнун Бишкекте өтө турган жыйынында чөлкөмдөгү коопсуздукту чыңдоо жана өз ара кызматташтыкты күчөтүү маселесине басым жасалат:

Данияр Сыдыков.
Данияр Сыдыков.

- Улуттук координаторлордун алдыдагы жыйындарында саммиттин күн тартиби бекитилет. Күн тартибине ар бир тармак боюнча буга чейин болуп өткөн жетекчилердин кеңешмелеринде каралган эң негизги маселелер кирет. Буга коопсуздук кеңешинин катчыларынын кеңешмесинин, тышкы иштер министрлеринин кеңешмесинин жыйындарынын чечимдерин айтса болот. Терроризм, сепаратизм жана экстремизмге каршы туруу, маңзатты мыйзамсыз айлантууга каршы кызматташуу, саясий-экономикалык кызматташтыкты күчөтүү жана инвестициялар багытындагы суроолор жыйындын башкы маселелеринен болот.

Көз жумду мамиле

Ошол эле кезде саясат талдоочулар арасында эл аралык Шанхай Кызматташтык Уюмунун аянтчасында чөлкөмдөгү коопсуздуктан сырткары адам укугу дагы каралышы керек дегендер бар.

Анткени соңку мезгилде БУУнун адам укугу комитети баш болгон эл аралык уюмдар Кытайдагы кыргыз, уйгур, казак ж.б. этникалык азчылыктардын укугунун бузулушуна байланыштуу коңгуроо каккан жайы бар.

ШКУга мүчө мамлекеттер бул көйгөйдү көрмөксөнгө салганы аталган уюмга аброй алып келбейт деген пикирлер арбын.

Мурдагы акыйкатчы Бакыт Аманбаев Кытайдагы этникалык азчылык өкүлдөрүнүн абалы эки жана көп тараптуу аянтчада талкууга алынышы абзел экенин айтты:

Бакыт Аманбаев.
Бакыт Аманбаев.

- Казак бийлиги жакында Кытайдагы лагерден эки миңден ашуун казакты чыгарып алганы жарыяланды. Бул деген казак бийлигинин иш алып барганынын жыйынтыгы. Биздин бийлик бул багытта эмне кылганы азырынча байкала элек. Кыргыз бийлиги Кыргызстандын төрагалыгы астында Бишкекте өтө турган ШКУнун кезектеги жыйынынын күн тартибине өнөктөш өлкөлөр менен кеңешип туруп, киргизүүгө чоң мүмкүнчүлүк бар. Мына ошондо гана бул маселе чечилиши мүмкүн.

"Ички ишке кийлигишүүгө болбойт"

Бирок президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Данияр Сыдыков бул маселени Шанхай Кызматташтык Уюмунун Бишкекте өтө турган жыйынынын күн тартибине киргизүүгө негиз жок экенин айтты.

Данияр Сыдыков бул маселе Кытайдын ички иши экенин жана ага кийлигишүүгө эч кимдин акысы жоктугун баса белгиледи.

Ошол эле кезде ал кыргыз бийлиги чет өлкөлөрдөгү өз жарандарынын укугун коргой турганын айтып, Кытайда этникалык айырмачылыгына карата кыргыз жарандарынын укугу бузулган учурлар жок деп ишендирди.

Данияр Сыдыков ортого чок таштагысы келген күчтөр маселени атайын күчөтүп жатканын айтып, ошондуктан ага токтоо мамиле кылуу зарыл экенин билдирди:

- Мына ушул багытта чыгып жаткан маалыматтарды кайсы бир күчтөр күчөтүп, эки мамлекеттин ортосундагы мамилени бузууга аракет жасап жаткандай. Эгерде кандайдыр бир кылмыш иштерди жасаса, ар бир мамлекет өзүнүн жаранын улутуна карабастан жазалаганга акылуу. Биздин мамлекетте деле ошондой да. Эгемендик алгандан ушул күнгө чейин Кытайдан келген 268 адам кыргыз жарандыгын алган. Алардын арасынан азыр Кытайда бир дагы кыргыз жараны кармалып, камакка алынган эмес. Биз муну текшерип, териштирдик. Анан эми башка Кытай жарандыгын алган этникалык кыргыздар кармалып жаткан болсо, ага кийлигишүүгө биздин акыбыз жок. Анткени бул алардын ички иши.

Былтыр Шанхай Кызматташтык Уюмунун Кытайдын Циндао шаарында өткөн саммитинде негизги болуп коопсуздук маселеси талкууланган. Анда Циндао декларациясы, терроризм, сепаратизм жана экстремизмге каршы туруу, маңзатка каршы күрөш, азык-түлүк коопсуздугу, айлана-чөйрөнү коргоо боюнча ШКУга мүчө мамлекет башчылардын биргелешкен чечимдери менен кошкондо жыйырмага чукул документ кабыл алынган.

Уюмга Кыргызстан, Кытай, Орусия, Казакстан, Тажикстан, Өзбекстан, Пакистан жана Индия мүчө. Ооганстан, Беларус, Иран жана Монголия уюмдун ишине байкоочулук кылышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG