Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
жекшемби, 19-январь, 2020 Бишкек убактысы 09:00

Борбор Азия

Назарбаев министрлерин "коркоктор" деп атады

Нурсултан Назарбаев Астанадагы жыйында, 30-январь 2019-жыл.

Казак президенти Нурсултан Назарбаев өкмөттүн кеңейтилген жыйынында бир катар министрлердин ишин кескин сынга алды. Ал Казакстандын каржы жана банк тармагына жооп берген жетекчилерди "коркоктор" деп атады.

Казак президенти Нурсултан Назарбаев өкмөттүн шаршемби күнү Астанада өткөн кеңейтилген жыйынын жеме менен баштады. "Чү" дегенде эле премьер-министр Бакытжан Сагинтаевди өкмөт мүчөлөрүн үстөлгө туура эмес отургузганы үчүн сындады.

Назарбаев каржы министри Алихан Смаилов үстөлдүн аягына эмес, вице-премьер-министрлерден кийин отурушу керектигин айтты:

- Тур, бери кел. Кожамжаровдон баштап бир орунга жылгыла .(Ред.: Кайрат Кожамжаров - башкы прокурор). Бул каржы министри. Ушундай мамиле жасагандыктан биздин каржы тармагыбыз аксап жатат.

Аны улай президент Назарбаев Казакстандын экономика жана банк тармактарындагы маселелерди козгоого өттү.

Ал соңку жылдары каржы институттарынын жетекчилеринин "акча кымырып, өлкөдөн качып кетишине" өкмөттүн шалаакылыгы түрткү берип жатканын айтты.

Казак премьер-министри Бакытжан Сагинтаев өкмөттүн жыйынында, Астана, 30-январь 2019-жыл.
Казак премьер-министри Бакытжан Сагинтаев өкмөттүн жыйынында, Астана, 30-январь 2019-жыл.

Мындан сырткары Казакстанда айрым банктар иши жүрбөй калса да, банкрот деп жарыяланбай, "мамлекеттин көмөгүн эсепсиз алып жатканын" белгилеп, буга чара көрө албаган министрлерди "коркок" деп атады:

- Силер өкмөт же министр эмес, жөн гана коркоксуңар. Колу-бутуңар калтырап турат. Эмне үчүн иштеп жүрөсүңөр? Бардык банктарды тазалагыла. Ошондон кийин бул өкмөт өз милдетин так аткарды деп эсептейм. Андан соң отставкага кете бергиле. Жумуш деп ушуну атаса болот.

Назарбаев банкирлер менен акционерлер өлкөдөн качып кетип жатканын айтканы менен конкреттүү адамдардын атын атаган жок. Бирок былтыр расмий Астана "Казак банкынын" (Qazaq Banki) ири суммадагы акча уурдады деп айыпталган акционери Бахыт Ибрагимди Германиядан экстрадиция кылганы белгилүү. Мындан тышкары учурда казак бийлиги RBK банкынын директорлор кеңешинин төрагасынын кеңешчиси Жомарт Эртаевди да Москвадан алып келүү аракетин көрүп жатат. Буга чейин бийлик банк тармагында абалды жакшыртуу үчүн бюджеттен 10 миллиард доллар бөлгөнү кабарланган.

Шаршембидеги жыйында Назарбаев Казакстандын Улуттук банкынын төрагасы Данияр Акышевдин баяндамасына да канааттанган жок.

Ошентсе да өкмөттүн жыл сайын бир жолу өтүп туруучу кеңейтилген жыйынында "элбашы" министрлер менен аймак башчыларын сындап гана чектелбестен, айрымдарын мактаганга да үлгүрдү.

Ал өзгөчө билим берүү министри Ерлан Сагадиевдин соңку реформаларын кубаттап, саламаттыкты сактоо министри Елжан Биртановду да дары-дармектердин баасын иретке салган мыйзам долбоору үчүн башкаларга үлгү катары көрсөттү:

- Ал үчүн саламаттыкты сактоо министрин мактайм. Дары-дармектерди ачык-айкын эсепке алуу системасын ишке киргизүү боюнча тажрыйба 26 миллиард теңгени бюджеттен үнөмдөөгө жардам берди. Мына ушуга үйрөнүшүбүз керек!

Казак өкмөтүнүн кеңейтилген жыйыны, Астана, 30-январь 2019-жыл.
Казак өкмөтүнүн кеңейтилген жыйыны, Астана, 30-январь 2019-жыл.

Жыйындын соңун утурлай Назарбаевдин "ачуусу" тарагансып, ал учурдагы өкмөттүн отставка кетишин талап кылбай турганын айтты.

"Кеткиле деп жөн эле айтып койдум. Кетпегиле, иш кылгыла, билдирип тургула",-деди ал.

Өкмөттүн үч саатка созулган бул жолку жыйыны түз алып көрсөтүлгөн жок. Жеме уккан өкмөт мүчөлөрү жыйындан кийин журналисттердин суроолоруна жооп берүүдөн баш тартышты.

Социалдык-тармактарда "элбашынын" министрлерди зекигени боюнча пикирлер эки ача. Айрымдары аткаминерлерди ушинтип камчылап туруу керек экенин айтышса, кайсы бири муну Назарбаевдин кезектеги популисттик кадамы деп мүнөздөшүп, өкмөттүн жыйынын "бир адамдын театры" аташты.

Казакстанды совет заманынан бери башкарып келе жаткан Назарбаев жыл сайын январь же февраль айларында өкмөттүн кеңейтилген жыйынын өткөрүп турат. Былтыркы жыйында "элбашы" өкмөт башчы Сагинтаевди сындаган эле.

Анда Сагинтаев сөз сүйлөп, өкмөттүн жетишкендиктери, экономикалык жана социалдык өсүштөрү тууралуу айтып бүткөндөн кийин казак президенти: “Жакшы, жакшы сүйлөдүң, бирок өз ишиңерди сындабай жатасыңар",-деп катуу айткан. Ал жыйында да банк тармагындагы кырдаал негизги тема болгон.

2017-жылкы жыйында Назарбаев жергиликтүү ишкерлерге жолтоо болуп жаткандарды өкмөттүн ичинде издеш керек экенин айткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Димаштын Чехиядагы күйөрмандары

Димаш Кудайбергендин Чехиядагы күйөрмандары Лондондо.

29-январда казакстандык белгилүү ырчы Димаш Кудайберген Москвада жана Астанада өтө турган жеке концерттерин утурлай маалымат жыйынын өткөрдү.

Буга чейин ырчы Лондондо Казакстандын Британиядагы маданий күндөрүнүн алкагында концерт койгон.

Ага ырчынын күйөрмандары дүйнөнүн чар тарабынан барышты. Алардын арасында чехиялык Нада Кребцова да бар. Ал казак ырчысынын күйөрманына айланганына бир нече жыл болгонун айтып берди:

- Мен Димаштын аткаруусун кокустан эле "Ютубдан" көрүп калдым. Анын добушун укканда эле денем дүркүрөй түштү. Башында вокалынын күчтүүлүгүнө, мукам үнүнө суктансам, кийинчерээк сүйлөгөнүнө, жүрүм-турумуна баа бердим. Ал эми келбетине сөз жок.

Нада Кребцова казакстандык Гүлжамал менен Лондондо.
Нада Кребцова казакстандык Гүлжамал менен Лондондо.

Димаш Кудайбергендин күйөрмандары өздөрүн “Dears” деп аташат.

Американын ар кайсы штаттарында, Францияда, Мальтада, Финляндияда жана бир топ башка мамлекеттерде казак ырчысынын фанаттары өз клубдарын негиздеп, социалдык тармактарда баракчаларын ачкан.

Нада Кребцованын айтымында, Чехиядагы фанаттардын клубунун негизделгенине төрт ай болду.

- Димаштын чех күйөрмандарынын клубун курбум экөөбүз былтыр сентябрь айында түздүк. Ага 200дөй адам мүчө. Азырынча чехтердин саны жыйырмадан бир аз ашуун. Калганы башка улуттагылар.

Ал эми 24 жаштагы Димаш Кудайбергенди Кытайда миллиондогон күйөрмандар жактырып угат. Анын жылдызы 2016-жылы Кытайда өткөн “Мен ырчымын” же "I am singer" музыкалык телесынагына катышканда жанган.

«Хунан ТВ» телеканалында көрсөтүлгөн бул сынакта ал финалга жетип, экинчи орунга татыган.

Шоунун алкагында ар бир жолу сахнага чыкканда Димаш “Казакстанга кош келиңиздер” деп өз күйөрмандарын тынбай чакырып турган.

Мындан улам анын чет жактардагы айрым күйөрмандары коңшу өлкөгө кызыгып, келип да кеткен. Алардын бири Лос-Анжелестин тургуну Патрис Груйон.

Патрис Казакстанда үч ай жүргөнүн, Алматы, Астана, Орал жана Актөбө шаарларына барганын «Тенгриньюс» порталына айтып берген. Ал эми гонконгдук Лиза Димаш үчүн Казакстанга үч жолу келип кеткенин ушул эле басылмага маалымдаган.

Нада Кребцова жана Димаштын дүйнөнүн чар тарабынан келген күйөрмандары. Лондон.
Нада Кребцова жана Димаштын дүйнөнүн чар тарабынан келген күйөрмандары. Лондон.

Димаштын ушул жылдын ноябрь айында Лондондо өткөн анын концертине Британиядагы жаштардын арасында белгилүү ырчы Талия Сторм да барган.

Ал Инстаграмдагы өз баракчасында концертти түз көрсөтүп жатты. Лондондун "Indigo at the O2" деп аталган концерттик залы жык-жыйма болгон концертке Димаштын күйөрмандары 45 мамлекеттен келгени маалым болду.

Алардын арасында Чехиядан барган Нада Кребцова Димаштын өзү менен сүрөткө түшүүгө мүмкүн болбой калганына өкүндү:

- Димаш мага мекенине жасаган мамилеси менен да жагат. Ал азыркы заманбап мырзанын прототибине туура келет десем болот. Ал ушунчалык жөнөкөй жана ички дүйнөсү таза адамдай сезилет. Мен анын аткаруусундагы "Чарчаган ак куулардын сүйүүсү", "Махабат бер мага тагдыр" деген чыгармаларды өзгөчө жакшы көрөм. Жалпысынын анын аткаруусундагы бардык ырларды эле жактырам. Лондондогу концертте аны менен сүрөткө түшө албай калдым. Эми мартта Москвада өтө турган концертине барып келейин деп камынып атам.

Димаш Кудайберген 29-январда Астанада өткөргөн маалымат жыйында "Азаттык" радиосунун казак кызматынын кабарчысынын Кытайдагы саясий тарбиялоочу лагерлерде камалып жаткан этникалык казактардын маселеси боюнча пикири тууралуу суроосуна мындай деп жооп берди:

- Арийне, ааламдын кайсы гана бурчунда болбосун жаны казак, каны казак жарандар биздин бир туугандарыбыз жана ал адамдардын тагдыры биз үчүн кызыксыз болуп калбайт. Эгер мен колумдан келсе алар үчүн баарын кылат элем. Бирок мен эл аралык деңгээлдеги дипломат эмесмин. Менин колумдан ырдоо гана келет. Менин жүрөгүмө бул маселе оор тийди жана анын тезирээк чечилишин каалаймын.

Димаш Кудайбергендин ата-энеси экөө тең чыгармачыл адамдар. Канат Кудайбергенов жана Светлана Айтбаева экөө тең Казакстандын маданиятына эмгек сиңирген ишмерлер.

Димаш буга чейин бир катар казакстандык жана Эл аралык музыкалык сынактардын жеңүүчүсү болгон. Алардын арасында 2013-жылы Ысык-Көлдө өткөн “Мейкин Азия” фестивалы жана Беларустун Витебск шаарында 2015-жылы өткөн “Славян базары” конкурсу да бар. Ал эми “Мен ырчымын” музыкалык телесынагы апрель айында жыйынтыкталат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигрант ишкердин үзүлгөн үмүтү

Мигрант ишкердин үзүлгөн үмүтү
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:49 0:00

Бири-бирин аябаган балдар

Түркстан шаарындагы зомбулук. (Видеодон алынган сүрөт).

Акыркы күндөрү Казакстанда окуучулар аралашкан кылмыштар удаа-удаа катталып, коомчулуктун үрөйүн учурду. Бери дегенде төрт шаарда болгон мушташтын видеосу Интернетке тарады. Тартип сакчылары бул кылмыштарды тыюыш үчүн атайын комиссия түзүүнү сунуш кылып жатышат.

Актөбө облусунун Шалкар шаарында 26-январда болгон мушташ бир өспүрүмдүн өмүрүн кыйды. 10-класстагы Мирасбек Давлетияр бир айдан кийин 16га чыкмак.

Ал талаадагы муз аянтында, өз ара «район» деп бөлүшүп алган аймактын балдары менен мушташа кеткен. Жүрөк тушка бычак жеген өспүрүмдү белгисиз бирөөлөр оорукананын алдына таштап кеткен. Аны өтүп бараткандар көрүп калып, ичкери алып кирген.

Мушташ болгон жер.
Мушташ болгон жер.

- Келгенде абалы өтө оор эле. Дароо эле медициналык жардам көрсөтүлдү. Ага карабастан жарадар өспүрүм 15-20 мүнөт ичинде үзүлүп кетти, - деди райондук оорукананын башкы дарыгеринин орун басары Есенгали Копенов.

Мирасбектин сөөгү дүйшөмбүдө коюлду. Ал окуган №6 мектептин директору Алия Оспанова ушул окуядан кийин Асылбек Сабыр аттуу 10-класстын окуучусу кармалганын, дагы бир нече бала күбө катары сурак бергенин билдирди.

Шалкардын прокуратурасы «Киши өлтүрүү» беренеси менен кылмыш ишин козгогон.

Экинчи мушташ Түркстан шаарында болгон. Учурда үч мектептин окуучуларына байланыштуу иликтөө жүрүп жатат. Алар башка бир мектептин үч баласын мазактап, аёосуз сабап, аны видеого тартып, 21-январда таратышкан.

Зомбулук көрсөткөндөр 9-класстын окуучулары экендиги, алардан кичүү балдар жабыркаганы, окуя 18-январда болгону кийин такталды.

Тасмада көмкөрөсүнөн жерге жыгылган бир баланы үчөөлөп тепкилеп, бири үстүнө секиргени тартылган. Сабагандар “тилиңди тамеки менен күйгүзөбүз” деп коркутуп, чөгөлөп кечирим суроону талап кылып жатышат.

- Балам үйгө үстү-башы ылай болуп келди. “Эмне болду?” дегенибизге бир ооз сөз айтпады. Эртеси сабакка барды. Эки-үч күндөн кийин видеону көрүп жүрөгүбүз ооруду. Өмгөктөтүп, таманын жалатыптыр. Полицияга арыз жаздык. Медициналык текшерүү "баланын денесинде так жок" деди. Бирок так баланын ичинде калып жатпайбы..., – дейт жабырлануучулардын биринин апасы Маржан Аманкулова.

Ички иштер министрлиги “Бейбаштык” беренеси менен кылмыш иши козголгонун билдирди.

Шектүүлөрдүн биринин апасы Бахытгүл Онгарбаева басма сөз жыйынын өткөрүп жатып көз жашын төгө кечирим сурады:

- Балдардан, алардын ата-энелеринен, үй-бүлөсүнөн кечирим сурайм. Уулум үчүн мени кечиргиле... Уулум ушундай ишке барат деп ойлобоптурмун. Жүрүм-туруму дурус, сабагын жакшы эле окучу.

Баласы үчүн кечирим сураган апа.
Баласы үчүн кечирим сураган апа.

Кызылордо шаарында тартылган үчүнчү видео өткөн бейшембиде тарады. Анда даараткананын ичинде бир нече өспүрүм курдашын аёосуз уруп жатканы тартылган. ИИМ бул окуя өткөн жылдын 10-январында болгонун тактады.

Ошондон бери ата-энелерден арыз түшпөсө да “Адамдар тобунун бейбаштыгы” беренеси боюнча иликтөө иштери башталган. Бул беренеге ылайык айыптуу Казакстанда беш жылга чейин соттолот.

Төртүнчү видео тасма Карагандыдан чыкты. 26-январда эки мектептин 4-классынын окуучулары түш ченде мушташа кетип, бирөө жабыркаган.

Кызылордо шаарындагы зомбулук учуру тартылган тасмадан сүрөт.
Кызылордо шаарындагы зомбулук учуру тартылган тасмадан сүрөт.

Балдар аралашкан кылмыштарга байланыштуу Ички иштер министрлиги өспүрүмдөр боюнча чукул комиссия чакырууну сунуш кылып жатат. Мекеме болгон окуяларды талдап, натыйжалуу чара көрүш керек экенин билдирүүдө.

Казак мыйзамдарына ылайык, 14кө чыккан жаран Кылмыш-жаза кодексинин бир нече беренеси, анын ичинде “Бейбаштык” үчүн да жоопко тартылат.

“Өспүрүмдөр арасындагы кылмыштын алдын алыш үчүн ата-энелерди жана мугалимдерди балдарга кылмыш жоопкерчилигине тартыла турган куракка жеткенин жана акылсыз жоруктарга барбашы керек экенин эскертип турууга чакырабыз”, - деп айтылат министрликтин ошол эле билдирүүсүндө.

Акыркы күндөрү белгилүү болгон бул окуялар коомчулукта кызуу талкуу жаратты. Казак Интернет айдыңындагылар мыкаачылыкка барган өспүрүмдөр үчүн бири ата-энени, башкасы мектепти жана бийликти айыптап жатышат.

Окуучулардын мушташынан айынан өмүр кыйылганы коңшу өлкөдө биринчи жолу катталып жаткан жок. Ошентсе да акыркы бир жумада удаа-удаа болгон көрүнүштөр элдин үрөйүн учурду.

Бул өзүнөн кичүүлөргө чоңсунуудан тартып мектеп рэкетчилиги, көчө-көчө болуп бөлүнүп жүрмөй, бет келген жерден мушташа кетмей адат дагы эле тыйылбаганын көрсөттү.

Кыргызстанда кыйылган өмүрлөр

Коңшу өлкөдөгү бул маселе Кыргызстанда да курч. Акыркы эки айда эле окуучулар ортосундагы чырдын айынан Нарында жана Баткенде эки өспүрүм жашоо менен кош айтышты.

9-декабрда Жумгал районундагы эки айылдын окуучулары мушташып, бири ошол жерден каза болду. Бул окуя боюнча кылмыш иши козголуп, 14 жаштагы эки окуучу камакка алынган.

Андан он күн өтпөй Кызыл-Кыяда эки окуучу адам өлүмүнө шектүү катары кармалган. Анда балдар сабактан кийин мушташа кетип, тогузунчу класстагы бир бала жүрөк тушка тийген катуу соккудан көз жумган.

Мындан тышкары "Азаттык" өткөн жылы Бишкекте, Таласта, Кара-Сууда, Түптө окуучулар жапырт мушташканы тууралуу жазган.

Өспүрүмдөр арасындагы кылмыштуулукту токтотуш үчүн түрдүү жыйындар, мектептерде эскертүү чаралары өткөрүлүп жүрөт. Бирок статистика андан оңдуу майнап чыкпаганын көрсөтүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Азиздерге кам көргөн марафончулар

Азиздерге кам көргөн марафончулар
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:53 0:00

Магнитогорск: жарылуунун мигрантка тийген эпкини

Хуснидин Зайнабидинов.

Орусиянын Магнитогорск шаарында борбор азиялык мигранттарды текшерүү күчөп, айрымдары камакка алынып, зомбулукка кабылганы кабарланууда.

Кыргызстандын жараны Халимахон күйөөсү Хуснидин Зайнабидинов 16-январда Орусиянын коопсуздук органдары тарабынан камакка алынып, кыйноого кабылганын «Азаттык» радиосуна билдирди.

Халимахон Магнитогорскидеги Орусиянын ИИМнин Челябинск облусу боюнча бөлүмүндө камакка алынган күйөөсү менен эртеси жолугушууга барган. Ошол жерден Хуснидиндин көгала болуп сабалганын өз көзү менен көргөн.

- Көмкөрөсүнөн жаткырып, үстүнө кирпич тизип, электр тогу менен урдурушкан. Эсин жоготуп койгондо үстүнө суу куюп, кайрадан кыйнашкан. Анын мурду сынган, бети-башы көгала экен. Ага бир чоочун сакалчан адамдардын сүрөтүн көрсөтүп, алардын дайын-даректерин сураган. Ал адамдарды «тааныбайм» дегенине ишенишкен эмес.

Хуснидин Зайнабидинов аялына күч органдары Магнитогорскидеги үйдүн жарылышына катыштыгы бар деп шек санап, ага белгисиз адамдардын сүрөтүн көрсөтүп, аларга каршы көрсөтмө берүүгө мажбурлашканын айтып берген. Ал полиция бөлүмүндө алты саат бою кыйноого кабылганын билдирген.

Хуснидин Зайнабидинов камакта
Хуснидин Зайнабидинов камакта

1990-жылы Жалал-Абадда туулган Хуснидин Зайнабидинов Нурмахамадович 2010-жылдан бери Орусияда иштеп жүргөн.

Халимахон менен былтыр баш кошуп, эки ай мурда кыздуу болушкан. Жаш үй-бүлө көбүнчө Екатеринбургда жашап, Магнитогорскидеги туугандарына тез-тез каттап турушкан. Акыркы убакта Хуснидин бул шаарда ашпозчу болуп иштеп, үй-бүлөсүн багып жаткан.

Полиция бөлүмүндө ур-токмокко алынып, кыйноого дуушар болгон Зайнабидинов оор абалда жатканына карабай Магнитогорскидеги №2 тергөө абагында камакта кармалууда.

Бахром Хамроев
Бахром Хамроев

Орусиядагы укук коргоочу Бахром Хамроевдин билдиришинче, Зайнабидиновду «эл аралык издөөдө жүргөн кылмышкер» катары Кыргызстанга экстрадиция кылуу маселеси каралууда.

- Зайнабидиновду Орусиянын коопсуздук кызматкерлери кыйнашкан. Полиция бөлүмүнөн тергөө абагына алып барышканда, Хуснидиндин сабалганын, абалы оор экенин көргөн догдурлар аны камоого макул болгон эмес. Азыр күч кызматкерлери "Зайнабидинов Кыргызстандын укук коргоо органдары тарабынан эл аралык издөөгө алынган" дешип, ишти башка нукка буруп жатышат.

Магнитогорскидеги Орджоникидзе райондук прокуратурасында ушу тапта «эл аралык издөөдө жүргөн адамды камакка алуу» боюнча протокол түзүлүп, Зайнабидиновду Кыргызстанга экстрадициялоо маселеси каралууда.

Алдын ала маалымат боюнча Зайнабидинов 2010-жылы июнь коогасынан кийин Кыргызстандын укук коргоо органдары тарабынан издөөгө алынган.

Жалал-Абад шаардык соту аны «массалык башаламандык уюштуруу», «бирөөнүн мүлкүн кыйратуу», «улут аралык кастыкты козутуу» беренелери боюнча айыптап, камакка алуу чечимин чыгарган.

Москвадагы кыргыз элчилиги Хуснидин Зайнабидинов боюнча маалымат такталып жатканын билдирди.

Хуснидиндин аялы Халимахон Зайнабидиновдордун үй-бүлөсү июнь коогасынан кийин Кыргызстандан кетүүгө аргасыз болушканын белгиледи.

Ал эми укук коргоочу Бахром Хамроевдун айтымында, Магнитогорскидеги окуялардан кийин борбор азиялыктар массалык түрдө камакка алынып, кысымга кабылууда.

Магнитогорскиде жарылуу болгон үй
Магнитогорскиде жарылуу болгон үй

31-декабрда Магнитогорскиде көп кабаттуу үйдө жарылуу болуп, 39 адам мерт болгон. Анда он кабат үйдүн бир подъезди толугу менен урап түшкөн. Эртеси 1-январда жарылуу болгон үйдөн үч чакырымдай жерде “Газел” үлгүсүндөгү автоунаа өрттөнүп, үч киши өлгөн.

Бул окуялар үчүн 18-январда «Ислам мамлекети» тобу жоопкерчилик алып, бирок расмий Москва муну четке каккан. Орусиянын тергөө комитети көп кабаттуу үйдөгү жарылуунун башкы себеби катары мурдагыдай эле газ түтүгүнүн бузулушу каралып жатканын билдирген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Астана «стан» мүчөсүн жерий баштады

Ак ордонун алдындагы казак желегинин жанында турган аскер. Астана, 5-декабрь, 2014-жыл.

Казакстандык депутат өлкөнүн расмий аталышын өзгөртүүнү сунуш кылды. Ал шаршембиде парламент жыйынында Казакстанды "Казак Республикасы" деп атоо зарыл экенин айтты. Беш жыл мурда президент Нурсултан Назарбаев Казакстандын аталышынан "-стан" деген мүчөнү алып салуу демилгесин көтөргөн эле.

Казакстанда өлкөнүн расмий аталышына байланыштуу маселе кайра көтөрүлдү. Бул жолу жаңы аталышты колдонууну казак Мажлисинин 23-январдагы жыйынында «Ак жол» фракциясынын башчысы Азат Перуашев сунуш кылды.

Ал Казакстанды расмий түрдө «Казак Республикасы» деп атоо зарыл экенин белгилеп, өзү жетектеген фракциянын кайрылуусун премьер-министр Бакытжан Сагинтаевге жиберди.

Депутат Перуашев СССРдин курамында Казак Республикасынын түзүлгөнүнө 2020-жылы 100 жыл толорун, мындай маараке өлкөнүн жаңы аталышын колдонууга ылайыктуу болорун кошумчалады:

Депутат Азат Перуашев.
Депутат Азат Перуашев.

- «Казакстан» деген аталыш менен бирге расмий түрдө колдонуу үчүн «Казак Республикасы» деген аталышты кайра киргизүүнү сунуш кылабыз. Негизи мындай демилгени президент Нурсултан Назарбаев өзү беш жыл мурда «Мангилик Ел» («Түбөлүк эл») концепциясын талкуулоо учурунда эле көтөргөн. Элбашынын сунушун жүзөгө ашырууга убакыт келди деп эсептейбиз. Бардык нерсени өз аты менен - караны кара, акты ак, казакты казак деп аташыбыз керек. «Казак Республикасы» деген аталышты кезинде советтик тоталитардык бийлик да тааныган. Ага кайтып баруу тарыхый адилеттикти калыбына келтирет. Ошондой эле бардык улуттагы мекендештердин биримдиги менен достугун бекемдөөгө көмөкчү болот.

«Ак жол» фракциясынын лидеринин мындай сунушуна башка фракциялардын депутаттары дароо пикирин билдиришкен жок. Бирок жыйын бүткөндөн кийин айрым жергиликтүү маалымат каражаттары Перуашевдин демилгесин башка эл өкүлдөрү да колдой турганын жазып чыгышты.

Казакстандын 18 миллиондой калкынын 63 пайызын казактар, 24 пайызга жакынын орустар, калганын өзбек, уйгур, татар сыяктуу улуттар түзөт.

Кыргызстандан айырмаланып, Казакстандын Конституциясында «Казак Республикасы» деген аталыш жок. Баш мыйзамда өлкө расмий түрдө «Казакстан Республикасы» деп аталат.

Депутат Перуашев эске салгандай, 2014-жылдын февраль айында казак президенти Нурсултан Назарбаев өлкө аталышынан «-стан» деген мүчөнү алып салып, анын ордуна «Казак Эли» деген аталышты колдонууну сунуш кылган.

Ал аталышы Борбор Азиядагы мамлекеттерден айырмаланып турган Монголияны мисал келтирип, калкынын саны Казакстандан алда канча аз бул өлкөгө көбүрөөк инвестиция келерин, «-стан» деген мүчө инвесторлордо эки ача пикирди жаратаарын ишарат кылган:

Казак президенти Нурсултан Назарбаев.
Казак президенти Нурсултан Назарбаев.

- «Казакстан» дейбиз, «Казак Республикасы» дейбиз. Бирок Казакстанды атоодо «Казак Эли» дегенге өтүшүбүз керек. Түбөлүктүү эл болуу ата-бабалардын максаты болчу.

Казак президенти Назарбаев өлкөнүн аталышын өзгөртүү маселеси коомчулуктун талкуусуна коюлушу керек экенин да белгилеген. Деген менен андан бери Казакстанда бул багытта аракеттер анчейин байкала элек эле.

Казак депутатынын соңку билдирүүсү Назарбаевдин беш жыл мурда көтөргөн демилгесин ишке ашыруу аракетиби же кезектеги популисттик билдирүүлөрдүн бириби - анысы азырынча так белгисиз.

Дүйнөдө өлкөлөр өз аталышын өзгөрткөн учурлар сейрек болсо да кездешпей койбойт. Учурда Македония Грекиянын басымынан улам өлкө аталышын «Түндүк Македония» деп өзгөрткөнү жатат.

Мындан бир канча жыл мурда чех өкмөтү да өлкөнүн «Чех Республикасы» деген расмий аталышынан сырткары өзгөчө англис тилинде «Чехия» (Czechia) деген кыска вариантты колдонууга өткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иракта соттолгон тажик аялдар балдарын бербейт

Ирак сотундагы тажик аялдары.

Иракта терроризм үчүн соттолгон айрым тажик аялдар балдарын Тажикстанга жөнөтүүдөн баш тартууда. Алар балдарын мекенинде туугандары кабыл албай тургандыгын айтып, өкмөттүн камкордугуна берүүгө макул болушкан эмес.

Иракта энелери терроризм үчүн айыпталып, абакта алар менен кошо жаза өтөп жаткан 95 тажик бала катталган. Сауд Арабиясындагы Тажикстандын дипломатиялык өкүлчүлүгү аялдардын айрымдары балдарын мекенине жөнөтүүдөн баш тартып жатышканын билдирүүдө. Мыйзам боюнча ата-энесинин уруксаты болмоюнча өкмөттүк кызматкерлер аларды Тажикстанга алып кете алышпайт.

Иракта «Ислам мамлекети» террор тобуна кошулуп кеткени үчүн өмүрү өткүчө абакка кесилген 38 жаштагы тажикстандык Зебунисо - эки баласын тажик өкмөтүнө өткөрүп берүүдөн баш тарткан аялдардын бири.

Зебунисо 2015-жылы Иракка күйөөсү менен келип, «Ислам мамлекети» террор тобуна кошулган экен. Бир жылдан кийин күйөөсү өлтүрүлүп, өзү 2017-жылы Мосул шаарын бошотууда эки баласы менен камакка алынган.

Анын Тажикстандын Хатлон облусунда жашаган ата-энеси мурун эле каза болуп калган, ал эми бир тууган агасы Орусияда иштеген мигрант.

Агасынын аялы Сарвиноз Гуломова күйөөсү Иракка кетип, бүтүндөй үй-бүлөнү уят кылган карындашына катуу ачууланып жүргөнүн айтып берген. Бирок Зебунисонун балдары боюнча аларга эч ким байланышкан эмес.

Сыягы тажикстандык келин эки баласын агасына жөнөтүүгө да, өкмөттүн камкордугуна берүүгө да макул болбой, өзүнүн жанында алып калууну чечкен.

Кувейттеги тажик элчиси Зубайдулло Зубайдзода Иракта соттолгон 43 аялдын 15и минтип балдарын Тажикстанга жөнөтүүдөн баш тартканын айтат.

- Алардын көбү туугандары алардан баш тартканын, балдары эч кимге кереги жок экенин айтышат. Биз балдардын багуусуз калбашына кепилдик берсек да алар сунушубузга макул болушкан жок, - дейт элчи.

Ал дипломатиялык өкүлчүлүктүн кызматкерлери аялдардын Тажикстандагы жакындары менен байланышып, балдарды туугандарына кайтаруу аракетин улантып жатышканын белгиледи.

- Бул президенттин тапшырмасы. Балдар ата-энесинин жоруктары үчүн жооптуу эмес. Эгерде туугандары балдарды кабыл албаса, алар мамлекеттин кароосунда болушат, - деп кошумчалады дипломат.

Иракта терроризм үчүн айыпталып, өмүрү өткүчө же узак мөөнөткө түрмөгө кесилген 45 тажик аял, Тажикстанга жөнөтүүгө катталган 95 бала бар экени кабарланган. Бул тизме али толук эмес, көп учурда аялдар жарандыгын так көрсөтпөй койгон учурлар да кездешет.

Ал эми Дүйшөмбүнүн жашоочусу Сабзгүл Камолова болсо Ирактан беш небересин күтүп жаткан маалы. Анын кызы Зухро Ходжаева Иракка 2014-жылы кетип, бешинчи баласын абакта төрөгөн. Сабзгүл кызы телефон чалып, балдарын кабыл алууну суранганын айтты:

- Сүйүнүп тосуп алаарымды айттым. Кызым өзүнүн беш баласын, күйөөсүнүн өлтүрүлгөн тууганынын эки баласын карайт. Биз жетөөнү тең кабыл алаарыбызды айттым. Биз аларды тосуп алууга даярданып жатабыз, - дейт Сабзгүл.

Сабзгүл өзү базарда чемичке сатып күн көрөт. Буга карабай кызынын балдарын багып кетерин билдирди.

- Жарандык согуш жылдарында да балдарды чоңойтуп, ичинтип, кийинтип бакканбыз, эми тынч убакта неге анте албайбыз? - дейт эне. Ал качандыр бир кызы да Тажикстанга кайтып келерине үмүт артат.

Кувейттеги тажик элчиси Зубайдулло Зубайдзода расмий Дүйшөмбү Ирактан тажикстандык аялдарга мунапыс берүүнү суранып жатканын билдирди. Элчинин айтымында, аялдардын көбү «Ислам мамлекети» тууралуу маалыматы жок эле алдамчылыкка кабылган. Тажик бийлиги аялдар Сирия менен Иракка күйөөлөрүнүн зордоосу менен эле аргасыздыктан кеткен деген позицияда.

Расмий маалыматтар боюнча 400дөй тажик аял балдары менен Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүндө болгон. Сирия менен Ирактын бир топ шаарлары согушчандардан бошотулгандан кийин аялдар менен балдардын көбү Ирактын абактары менен Бириккен Улуттар Уюмунун лагерлерине жөнөтүлгөн. Жалпысынан бул өлкөлөрдөгү согуштук аракеттерге 1900дөй тажик жараны катышкан, алардын көбүнүн тагдыры дагы эле белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дүйшөмбүнүн элин чочуткан өзбек газы

Дүйшөмбүнүн батышындагы Рудаки районундагы үйлөр.

Бир канча жылдан бери токтоп калган өзбек газы кайра келе баштаганы Дүйшөмбү шаарынын тургундарын бир эсе кубантып, бир эсе кооптондуруп турган чагы.

Анткени газ куурунун бир түтүгү Тажикстандын борбору Дүйшөмбү шаарынын батыш тарабындагы үйлөрдүн жанынан өтөт. Бир канча жыл мурда газ эмне экенин унуткан эл кооптуу деп саналган жерлерге үй салып алган. Эми аларды көчүрүү зарылдыгы келип чыкты.

Дүйшөмбүнүн батышындагы Рудаки районундагы Зафар айылынын тургундарына “Тажиктрансгаз” алар кооптуу жерде жашап жатышканын эки ирет эскерткен. Мындай эскертүүлөрдөн кийин Зулфия Шамсиддинова чындап чочулап турган чагы. Анткени газ түтүгү анын үйүнүн жанынан өтөт.

- Экинчи жолу эскертүү келгенде чындап эле чочуй баштадым, - дейт ал. - Биз үйдү салып бүткөнүбүзгө көп боло элек. Мурда мындай коркунуч болорун такыр ойлогон эмес элек, анткени газ канча жылдан бери болгон эмес. Эми эмне кылабыз?

Дүйшөмбүнүн батыш тарабындагы үйлөрдү аралап өткөн газ түтүгү.
Дүйшөмбүнүн батыш тарабындагы үйлөрдү аралап өткөн газ түтүгү.

“Тажиктрансгаздын” кызматкерлери эгер өрт же жарылуу болсо, мекеме жооопкерчиликтүү болбой тургандыгын эскертип, ар бир үйдөн тилкат жаздырып алды.

Аймактын жашоочулары бул жерге үй салганда Өзбекстан менен мамиле абдан эле бузулуп, качандыр бир кезде кошуна өлкө кайрадан көгүлтүр отун бере баштайт деген нерсе ойлоруна да келген эмес. Акыркы жылдары Ташкент менен Дүйшөмбүнүн алакасы оңолуп, былтыр мамлекеттик мекемелерге, быйыл болсо элге да өзбек газы бериле баштады.

- Биз эми такыр эле газ болбойт деп ишенип алганбыз. Бул үйлөрүбүздү салыш үчүн канча тер төктүк! - деп улутунат Зафар айылынын жашоочусу Зарофат Музаффарова.

“Тажиктрансгаздын” билдирүүсүнө караганда, коопсуздук шарттарына ылайык турак үйлөр газ куурларынан кеминде 75 метр алыс турушу керек. Мекеменин маалыматы боюнча Дүйшөмбү шаарынын батыш тарабындагы газ кууруна жакын жерге салынган 400дөй үй бар. Жыл башынан бери көгүлтүр от күчтүү басым менен келе баштады. Бул аймак тургундарынын өмүрүнө коркунуч жаралышы мүмкүн деген кеп.

“Тажиктрансгаздын” укук бөлүмүнүн башчысы Носехиддин Кодиров 22-январда «Азаттыктын» тажик кызматына кабарлагандай, турак үйлөрдө катардагы текшерүү учурунда түтүктөрдөн тешиктер табылган.

- Газ күчтүү басым менен келгенде жарылуу боло турган болсо, техногендик катастрофанын кесепети 75-150 метрге чейин жетиши мүмкүн. Мындай учурда адам өмүрүнө да коркунуч бар, - деди ал.

“Тажиктрансгаздын” жетекчилиги бир канча жолу эскертүү берилгенине карабастан, кооптуу аймакта жашап жаткандар көчүп кетүүгө шашылбай жатканын айтууда. Ошондуктан мекеме газ кууру жайгашкан аймакта жашоо туура эмес экендигин билдирип Рудаки районунун прокуратурасына да маалымат берген.

Носехиддин Кодиров.
Носехиддин Кодиров.

- Биз тиешелүү мекемелерге бул сыяктуу маалыматтарды тез-тез жөнөтүп турабыз. Мындай аймактарда жашоо кооптуу экенин эскертебиз. Аларды башка, коопсуз жерге көчүрүү биздин ишкананын ыйгарым укугундагы иш эмес. Биз бул жерлерге үй салууга уруксат берген мамлекеттик органдарга да маалымат жөнөттүк, - деди​Носехиддин Кодиров.

“Тажиктрансгаздын” өкүлүнүн көз карашында, кырдаалдан чыгуунун жалгыз жолу – анда жашагандарды башка жакка көчүрүү. Анткени газ куурларын көчүрүү - өтө машакаттуу жана чыгымы көп иш.

Бирок аймактын тургундары эгер бул жерлер кооптуу зонага кире турган болсо, эмне үчүн ал жерлерге үй салууга уруксат берилгенин түшүнбөй турушат.

“Тажиктрансгаз” Өзбекстандан газ келбей калган жылдары деле бул жерлерге үй куруу туура эмес болорун эскертип келгенин, аны турак жай салууга уруксат берип келген тиешелүү мамлекеттик мекемелер деле билгенин айтууда.

Жергиликтүү тургундардын айтымында, айылда дайыма газ иси сезилип турат.

- Бир жолу ойгонсок, бардык жерде газ жыттанып туруптур. Эл дүрбөлөңгө түшүп, балдары үчүн коркту, - деди Зафар айылынын Зайнура аттуу тургуну.

Айыл жашоочулары алар коопсуз жайга көчө турган болсо, бийлик өзү жардам бериши керек экенин айтып жатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Миграция: таененин тилеги

Миграция: таененин тилеги
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:41 0:00

Мигрантты Москва полициясы сабады

Мигрантты Москва полициясы сабады
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:29 0:00

Мирзиёевдин Германиядагы сапары

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен немис канцлери Ангела Меркел.

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин Берлинде туруп айтканына караганда, бул өзбек президентинин Германияга 18 жылдан бери биринчи барышы.

Анын сапарын утурлай укук коргоо уюмдары Германиянын бийлигин Шавкат Мирзиёев менен жолукканда Өзбекстандагы маалымат каражаттарынын эркиндигин кеңейтүү маселесин козгоого үндөшкөн. Мирзиёев өзүн реформатор катары көрсөтүп жатканы менен укук коргоочулар өлкөдө адам укуктарын коргоо жаатында абал оңоло элек экенин белгилешет.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев 21-январда Берлинде немис канцлери Ангела Меркел, өлкө президенти Франк-Вальтер Штайнмайер, Бундестагдын төрагасы Вольфганг Шойбле менен сүйлөшүүлөрдү өткөрдү. Германиянын канцлери Ангела Меркел өзбек президентин анын өлкөсүндө жасалып жаткан реформаларды улантууга чакырды:

Ангела Меркел.
Ангела Меркел.

- Урматтуу президент! Сиздин өлкөдө чоң саясий реформалар жүрүп жатат, адам укуктары жаатында жетишкендиктер болду. Кошуна мамлекеттер менен алака-катышта жылыш болду. Биз сизди ушул жолду, өзгөчө жарандык укуктар багытында прогрессти улантууга чакырабыз. Германия сизге ишенимдүү өнөктөш болгусу келет. Мисалы, сиз реформаларды баштагандан кийин биз өнүгүү максатында кызматташтыкты кеңейттик жана биз эки тараптуу соода жүгүртүүдө чоң мүмкүнчүлүктөр бар экенин көрүп жатабыз.

Соода жүгүртүү демекчи, Шавкат Мирзиёевдин Ангела Меркел менен жолугушууда айтканына караганда, былтыр эки өлкөнүн ортосундагы сооданын көлөмү 700 миллион еврону, ал эми немис компанияларынын инвестициясынын суммасы 1 миллиард еврону түзгөн. Өзбек президенти анын сапарын утурлай уюштурулган бизнес-форумда 8 миллиард евродон ашык долбоорлор боюнча келишимге кол коюу тууралуу сүйлөшүүлөр болгонун да белгиледи. Бул – Берлинге өзбек президентинин 18 жылдан берки биринчи сапары.

Шавкат Мирзиёев Германиянын президенти Франк-Вальтер Штайнмайер менен.
Шавкат Мирзиёев Германиянын президенти Франк-Вальтер Штайнмайер менен.

- Германия - Өзбекстандын көптөн берки ишенимдүү өнөктөшү. Биз эки тараптуу кызматташтыкты жаңы деңгээлге көтөрүүгө жана ага чыныгы өнөктөштүк деген сыпат берүүгө бардык жагынан даярбыз. Артка кайткыс болуп жүргүзүлүп жаткан реформалар жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачып, биздин кызматташтыгыбызды тереңдетүү үчүн жакшы шарт түзүп жатат. Биз адам укуктарын жана эркиндигин камсыз кылуу боюнча конструктивдүү диалог жүргүзүүгө даярбыз. Биздин негизги максатыбыз мамлекеттик башкаруу системасында айкындуулукка жетишүү жана коррупцияны толук жоюу болуп саналат, - деди Шавкат Мирзиёев.

Өзбек президенти өлкөнү 2016-жылдын сентябрынан бери башкарып келе жатат. Андан бери ал коңшулар менен алаканы жөнгө салып, саясий туткундардын айрымдарын абактан чыгарып, экономикалык реформаларды баштаган. Өзбек-герман форумунун адам укуктары боюнча өкүлү, талдоочу Лин Швайсфус Мирзиеёвдин сапары тууралуу буларга токтолду:

- Бул - Шавкат Мирзиёевдин өзгөчө сапары. Ал «улуу реформатор» катары таанылып жатат, бул кандайдыр бир деңгээлде чындык. Бир канча реформаларга негиз салынды. Бирок алардын көбү экономикада. Мирзиёев өзүнүн «улуу реформатор» деген атын ырасташы үчүн көп нерсе кылышы керек. Бизди тынчсыздандырып жаткан адам укуктары маселесине көңүл бурулушу зарыл. Өзбекстанда мурдагыдай эле миңдеген саясий туткундар бар. Алардын көбү кыйноого туш болгон деген маалыматтар кездешет. Коррупциянын деңгээли азыр да жогору. Өзбекстан мурдагыдай эле элди күчтөп жумушка салып, жыл сайын адамдарды пахта талааларына жиберет.

«Чек арасыз кабарчылар» эл аралык укук коргоо уюму бийликке Мирзиёев келгенден бери түрмөдөн журналисттер бошотулганын, бирок бул жөн гана жакшы көрүнүү аракети экенин белгилеп жатат. Уюмдун маалыматына караганда, Өзбекстанда Интернет катуу көзөмөлгө алынган, көптөгөн эркин веб-сайттарга бөгөт коюлган, бул өлкөнү сындаган журналисттер болсо Өзбекстанга киргизилбейт.

«Чек арасыз кабарчылар» уюмунун басма сөз эркиндиги боюнча рейтингинде Өзбекстан 180 өлкөнүн ичинен 165-орунда турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Футбол күйөрмандары: калыстын чечимине нааразы болдук

Корукчу аңчылардын колунан каза тапты

Ерлан Нургалиев.

Казакстанда кайберендерге аңчылык кылган браконьерлердин колунан жараат алган корукчу Ерлан Нургалиев ооруканада көз жумду.

Ал каракчылардын кол салуусуна кийиктерди жана сейрек кездешүүчү жаныбарларды коргоо боюнча рейд өткөрүп жүргөн кезде туш болгон. Бийлик мыйзамсыз аңчылык кылып, корукчуга кол салгандарды даражасына карабай жазалоону убада кылды.

17-январда Караганды облусунун Нура районундагы Баршын айылында 55 жаштагы корукчу Ерлан Нургалиевдин тажиясы өттү. Анын 83 жаштагы энеси жана 84 жаштагы атасы уулун жоготуп кала берди.

- Ерлан Нургалиев​ жумуш учурунда мамлекеттин байлыгын коргойм деп, канкор каракчылардын колунан шахид болду, - деди корукчу менен коштошууга келгендердин бири.

Расмий маалымат боюнча 13-январда Казакстандын Караганды облусунун Теңиз көлүнө жакын жерди аралап жүргөн "Охотзоопром" республикалык ишканасынын корукчулары дөңгөлөктүн изин байкап, артынан түшкөн.

Окуянын экинчи күбөсү болгон егер Петр Ницыктын айтымында, алар чоочун кишилер мыйзамсыз аңчылык кылгандар экенин дароо билишкен жана мылтыктын үнүн угуп, өлгөн жаныбарлардын тарпын да көрүшкөн.

"Охотзоопром" республикалык мекемесинин кызметкерлери Ерлан Нургалиев жана Петр Ницык (сол жакта). Караганды облусу, 19-май, 2018 жыл. Сүрөт автору - Оспан Али.
"Охотзоопром" республикалык мекемесинин кызметкерлери Ерлан Нургалиев жана Петр Ницык (сол жакта). Караганды облусу, 19-май, 2018 жыл. Сүрөт автору - Оспан Али.

Эки "Toyota Land Cruiser" жиптери менен жүргөн адамдардын алдын торогон кезде ортодо мушташ чыгып, алар корукчуларды ур-токмокко алышкан. Баш сөөгүнөн жараат алган Ерлан Нургалиев ооруканага 14-январь күнү эртең менен гана жеткирилген.

“Жабырлануучуларга эмне үчүн санитардык авиациянын тик учагы барган эмес” деген суроого 17-январда ички иштер министри Калмуханбет Касымов аба ырайына байланыштуу уча алган жок деп жооп берди.

- Кылмышкерлер ал жерден кетип жатканда машинада орнотулган навигацияны алып кетишкен. Ошондуктан экинчи машине аларды дароо таба алган эмес. Буга байланыштуу ал ооруканага кечигип жеткирилген. Албетте убакытты жоготуп алдык. Биз Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин тик учагын колдоно алган жокпуз. Аба ырайы оор болду. Тик учакты колдонууга уруксат беришкен жок.

Ерлан Нургалиев өзүнө келе албай, көз жумганын бийлик 15-январь күнү эртең менен ырастады. Жакындары аны өжөр, тайманбас, өз жумушун жакшы көргөн адам эле деп сыпаттап жатышат.

Ерлан Нургалиев, 19-май, 2018-жыл
Ерлан Нургалиев, 19-май, 2018-жыл

Казакстандын башкы прокурорунун орун басары Андрей Лукин "кол салгандар каржылык жана социалдык абалына карабастан жазага тартылат" деп убада кылды. “Адам өлтүрүү” беренеси боюнча кылмыш иши да козголду. Укук коргоо органдарынын маалыматы боюнча шектүүлөр эки машине менен жүрүшкөн жана алар кеминде алты адам болгон.

17-январда Кызылордо облусунун Абай айылында полиция өкүлдөрү көп жүрдү. Маалыматтар боюнча шектүүлөрдүн бири - ушул айылдын жашоочусу. Туугандары аны бир жумадан бери көрө электигин айтышты.

- Мен ушундай окуя болгонун теледен көрдүм. Андан кийин милициялар келип, сурашты. Инимдин кайда экенин билбейм, эч кабары жок, телефону өчүк. Кеткенине бир жумага жакындап калды. Мен да жакшы билбейм, анткени өзүнчө жашайм, - деди Абай айылынын Серик аттуу тургуну.

Казакстандын айыл чарба министринин орун басары Арман Евниев шектүүлөр колго түшкөнүн кабарлады.

Министрликтин маалыматы боюнча, былтыр 191 инспектор жана 31 мобилдүү топ бөкөндөрдү коргоо ишине тартылган. Алар 93 миллион гектар аймакты көзөмөлдөөгө тийиш. Казакстанда мыйзамсыз аңчылык кылгандар көп кездешет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Тажик аалымдары "Виаграга" уруксат берди

Иллюстрациялык сүрөт.

Тажикстандын Аалымдар кеңеши эркек кишинин бел күчүн ашыра турган дары-дармектерди пайдаланууга уруксат берген фатва чыгарды.

Бирок имамдар аны үй-бүлөлүү эркектер гана дарыгердин сунуштамасы менен колдонушу керек экенин эскертти. Молдолордун айтымында, шарият бойдок жигиттерге же жөн эле кызык көргөндөргө “Виагра” сыяктуу дарыларды колдонууга тыюу салат.

Тажикстандын Ислам борборунун фатва башкармалыгынын адиси Абдулвохид Хомидовдун айтымында, жашоочулар аалымдар кеңешине эркек кишинин бел кубатын көтөрө турган дарыларды колдонуу боюнча кайрылып, "Шариятка дал келеби же жокпу?" деп суроо салышкан.

- Адистерибиз диний адабиятты окуп, эгер эркек киши жыныстык жактан алсырап баратса, күч-кубат берген дарыларды иче берсе болот деген тыянакка келишти. Үй-бүлөнү бекемдөө зарылчылыгынан улам керек болуп калса, шарияттын, өзгөчө биздин ханафи мазхабынын көз карашында бул сыяктуу дарыларды колдонууга уруксат берилет. Бирок үй-бүлөнү бекемдөө максатында дегенде, албетте, бул жерде аны колдонууну дарыгер сунуш кылса жана ал ден соолукка зыяны тийбесе гана уруксат. Ал эми жөндөн-жөн эле кызыккандарга же бойдокторго бул дарыларды колдонууга болбойт. Диндин көз карашынан алганда, аларга колдонууга тыюу салынат.

Эркектик алсыздык жана импотенция консервативдүү тажик коомунда уят көрүнүштөрдүн бири катары кабыл алынат. Аял кишилердин же коомдун алдында басынып калбашы үчүн эркектер анысын билдирбегенге аракеттенишет.

Дин аалымдарынын жыныстык кубатты күчтөндүрчү дары-дармектерди колдонууга уруксат берүү чечимине тажик мырзаларынын пикирлери ар башка:

- Ар бир эркек өзүнүн табигый күч-кубатына таянышы керек. Ал эми бел күчү азайганда ага эч кандай дары жардам бербейт деп ойлойм.

- Дарынын баары - химия. Алар эртеби-кечпи ден соолукка зыян. Ал эми зарылчылык болуп калса, анда элдик медицинанын жолдорун карап көргөн оң. Мисалы, дары чөптөр, бал, жаңгак, бадам, мисте эркектин күчүн арттырат.

- Молдолордун уруксатынан тышкары, дарыгерлердин да сунушу керек го. Алар да уруксат берсе, анда менимче колдоно берсе болот. Мен мындан эч кандай проблема көргөн жокмун.

Тажик эркектери элдин менталитетинен жана калыптанган көз караштан улам жыныстык саламаттыгы алсыраган учурда дарыгерге барышпайт. Алар көбүнчө дары-дармекти тааныштарынын сунушу менен сатып алып, өз алдынча дарыланышат.

Тажикстандык уролог Парвиз Икромдун буга чейин билдиргенине караганда, өлкөдө импотенциядан адатта 50 жаштан өткөн эркектер жапа чеге баштайт. Бирок дарыгер акыркы кезде жаштар да эркектик шабатты козгоочу дары-дармектерди колдонуп, ден соолугуна зыян келтирип жатышканына токтолду:

- Эркектик чабалдыктан такыр жабыр тартпаган эле кээ бир жаштар бизге ушул маселе менен кайрылышат. Бул көбүнчө психологиялык мүшкүл, бирок алар дароо эле эмне кылыш керек экенин сурашат. Албетте, биз аларды текшерип, себебин билип, эгер дарты болсо карайбыз. Бирок айрымдарына "сенде эч кандай маселе жок, баары жайында" деп айтсаң да ишенбейт.

Тажикстандык дарыгерлердин айтымында, жаштар акыркы кезде бел күчүн арттыра турган дарыларды көп алып жатат. Адистер дарыларды ашыкча же туура эмес колдонуу ден соолукка зыян экенин эскертишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Экологиялык таза өсүмдүктөр - Кыргызстандын келечеги”

“Экологиялык таза өсүмдүктөр - Кыргызстандын келечеги”
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:26 0:00

Туура эмес тамактануу боюнча Кыргызстан 3-орунда

Өзбекстандагы тез тамактануу жайларынын бири.

Борбор Азия өлкөлөрүнө байланыштуу айрым жаңылыктар.

«Регнум» агенттиги кабарлагандай, Тажикстан 2018-жылы цементтин экспортун кыйла көбөйттү. Тажик цементинин көбү Өзбекстанга, Ооганстанга жана Кыргызстанга сатылган. Былтыр Тажикстан коңшулаш өлкөлөргө 1 миллион 417 миң тоннага жакын цемент экспорттоп, андан түшкөн акча 65 миллион доллардан ашкан. 2017-жылы Тажикстан жалпысынан 970 миң тоннадай цементти сыртка саткан экен.

Курулушта колдонулчу негизги материалдардын бири болгон цементти биргелешкен тажик-кытай ишканалары өндүрөт. Былтыр өндүрүлгөн жалпы цементтин 30,5% бөлүгү «Чунгтсай Мохир цемент», 28,6% «Хуаксин Гаюр цемент», 25,8% «Хуаксин Гаюр Сугд» ишканаларына туура келген.

Экологдор бул биргелешкен ишканалар өндүрүштө көмүрдү көп колдонгондуктан айлана-чөйрөгө олуттуу зыян тийгизип жатканын айтып жатышат.

Өлкөнүн баш калаасындагы «Авеста» маалымат агенттиги кабарлагандай, Гиссар шаарында жайгашкан «Агротехсервис» аттуу биргелешкен тажик-беларус ишканасы өзү даярдаган эң алгачкы «Belarus-82.1» жана «Belarus-80Х» аттуу сегиз тракторду Өзбекстанга жеткирип берди. Ишкана жакында «Belarus-512» тракторлорун Ооганстан менен Пакистанга сатууну пландаштырып жатат. Биргелешкен тажик-беларус трактор заводун былтыр эки өлкөнүн президенттери ачышкан. Андан бери ишкана жүздөн ашуун айыл чарба техникасын даярдап чыгарды.

«Global Burden of Disease Study» («Ооруларды изилдөө боюнча глобалдык милдет») аттуу эл аралык изилдөө Европа менен Борбор Азияда туура эмес тамактануудан өлгөндөрдүн саны боюнча Өзбекстан, Түркмөнстан жана Кыргызстан баарынан алдыда турарын жарыялады. Эл аралык изилдөөгө катышкан германиялык профессор Стефан Лорковски ушул өлкөлөрдө кант диабети, ашык салмак, жүрөк-кан тамыр ооруларынан өлгөндөрдүн саны башкалардан көп экенин билдирди. Дал ушул ооруларга туура эмес тамактануу башкы себепчи экени, ага биринчи кезекте мамлекетте жашаган элдин киши башына эсептей келгенде ак ундан жасалган азыктар, малдын майлуу эти жана кумшекер көп керектелиши түрткү берип жатканы статистикалык маалыматтарга негизделип баяндалган. Өзбекстанда туура эмес диетадан көз жумгандар жүз миң кишиге 394 адам болсо, Түркмөнстанда 376, Кыргызстанда 350 адамга жеткен. Алардан кийин күнүмдүк тамактанууда жашылча-жемишти азыраак жеген, адамдын өмүрүн кыскартчу зыяндуу азыктарга басым жасаган өлкөлөр катары Украина, Молдова, Азербайжан, Тажикстан, Казакстан, Орусия көргөзүлгөн. Эли кант диабети менен жүрөк ооруларын сезгендирген азыктар менен туура эмес тамактанган өлкөлөрдүн тизмесиндеги эң акыркы саптарды Испания менен Израил ээледи.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Москва облустук соту казак ишкери Жомарт Ертаевди мекенине экстрадициялоо тууралуу чечим кабыл алды. Бир кезде Казакстандагы «РБК-Банк» акционердик коомунун төрагасынын кеңешчиси болуп иштеген Ертаевге Казакстанда «160 миллион доллардай акчаны алдамчылык жолу менен уурдаган» деген оор айып тагылып, эл аралык издөө жарыяланган. 2016-жылы Москвада кармалган казак ишкери Орусиядан саясий башпаанек сурап, казак жарандыгынан чыгуу жөнүндө арызын тапшырган. Ал мекенине кайтып барса «өлүмгө дуушар болом» деп коркуп жатканын билдирген.

Казакстандын хоккей боюнча жаштар командасы кийинки жылы Чехияда өтө турган дүйнөлүк чемпионатка жолдомо алды. 20 жашка чейинки хоккейчилер ойногон мелдеште 4-январда Канаданын Ванкувер шаарында казактардын командасы Даниянын командасын утуп алды. 2020-жылкы дүйнөлүк чемпионатта эми Даниянын командасынын ордуна Германия катыша турган болду.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Шинжаңдагы кырдаал ШКУда көтөрүлбөйт

Шинжаңдагы тарбиялоочу лагерь.

Кыргыз бийлиги быйыл июнь айында өтө турган Шанхай Кызматташтык Уюмунун мамлекет башчыларынын саммитине даярдык көрө баштады.

Президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Данияр Сыдыков саммиттин күн тартибине уюмдун ынтымагын арттырып, өз ара кызматташтыкты күчөтүүгө багытталган гана маселелер кире турганын билдирди.

Учурда кайсы жагдайлар талкууга алынып, кандай документтерге кол коюлары өз ара макулдашуудан өтүп жатканын кошумчалады.

Ал арада айрым укук коргоочулар Кытайдагы этникалык азчылыктардын укугун коргоо маселеси уюмдун Бишкекте өтө турган жыйынында талкууланышы кажет деген маселени көтөрүштү.

Бирок муну кыргыз бийлиги башка мамлекеттин ички ишине кийлигишүү, эки тараптуу мамилеге залакасын тийгизүүнү каалаган күчтөрдүн аракети катары баалады.

Салттуу кайрык, кайталанма маселелер

Шанхай Кызматташтык Уюмуна төрагалык кылууну өткөрүп алган Кыргызстан быйыл 14-15-июнь күндөрү Бишкекте уюмга мүчө мамлекеттердин кезектеги саммиттин өткөрүүгө даярдык көрө баштады.

Мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков саммитти өткөрүүгө жооптуу уюштуруу комитетинин жана тиешелүү мамлекеттик бийлик органдарынын жетекчилерин кабыл алып, алардын маалыматын укту.

Президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Данияр Сыдыков учурда саммиттин күн тартибин бекитүү маселеси каралып жатканын билдирди.

Анын айтымында, ШКУнун Бишкекте өтө турган жыйынында чөлкөмдөгү коопсуздукту чыңдоо жана өз ара кызматташтыкты күчөтүү маселесине басым жасалат:

Данияр Сыдыков.
Данияр Сыдыков.

- Улуттук координаторлордун алдыдагы жыйындарында саммиттин күн тартиби бекитилет. Күн тартибине ар бир тармак боюнча буга чейин болуп өткөн жетекчилердин кеңешмелеринде каралган эң негизги маселелер кирет. Буга коопсуздук кеңешинин катчыларынын кеңешмесинин, тышкы иштер министрлеринин кеңешмесинин жыйындарынын чечимдерин айтса болот. Терроризм, сепаратизм жана экстремизмге каршы туруу, маңзатты мыйзамсыз айлантууга каршы кызматташуу, саясий-экономикалык кызматташтыкты күчөтүү жана инвестициялар багытындагы суроолор жыйындын башкы маселелеринен болот.

Көз жумду мамиле

Ошол эле кезде саясат талдоочулар арасында эл аралык Шанхай Кызматташтык Уюмунун аянтчасында чөлкөмдөгү коопсуздуктан сырткары адам укугу дагы каралышы керек дегендер бар.

Анткени соңку мезгилде БУУнун адам укугу комитети баш болгон эл аралык уюмдар Кытайдагы кыргыз, уйгур, казак ж.б. этникалык азчылыктардын укугунун бузулушуна байланыштуу коңгуроо каккан жайы бар.

ШКУга мүчө мамлекеттер бул көйгөйдү көрмөксөнгө салганы аталган уюмга аброй алып келбейт деген пикирлер арбын.

Мурдагы акыйкатчы Бакыт Аманбаев Кытайдагы этникалык азчылык өкүлдөрүнүн абалы эки жана көп тараптуу аянтчада талкууга алынышы абзел экенин айтты:

Бакыт Аманбаев.
Бакыт Аманбаев.

- Казак бийлиги жакында Кытайдагы лагерден эки миңден ашуун казакты чыгарып алганы жарыяланды. Бул деген казак бийлигинин иш алып барганынын жыйынтыгы. Биздин бийлик бул багытта эмне кылганы азырынча байкала элек. Кыргыз бийлиги Кыргызстандын төрагалыгы астында Бишкекте өтө турган ШКУнун кезектеги жыйынынын күн тартибине өнөктөш өлкөлөр менен кеңешип туруп, киргизүүгө чоң мүмкүнчүлүк бар. Мына ошондо гана бул маселе чечилиши мүмкүн.

"Ички ишке кийлигишүүгө болбойт"

Бирок президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Данияр Сыдыков бул маселени Шанхай Кызматташтык Уюмунун Бишкекте өтө турган жыйынынын күн тартибине киргизүүгө негиз жок экенин айтты.

Данияр Сыдыков бул маселе Кытайдын ички иши экенин жана ага кийлигишүүгө эч кимдин акысы жоктугун баса белгиледи.

Ошол эле кезде ал кыргыз бийлиги чет өлкөлөрдөгү өз жарандарынын укугун коргой турганын айтып, Кытайда этникалык айырмачылыгына карата кыргыз жарандарынын укугу бузулган учурлар жок деп ишендирди.

Данияр Сыдыков ортого чок таштагысы келген күчтөр маселени атайын күчөтүп жатканын айтып, ошондуктан ага токтоо мамиле кылуу зарыл экенин билдирди:

- Мына ушул багытта чыгып жаткан маалыматтарды кайсы бир күчтөр күчөтүп, эки мамлекеттин ортосундагы мамилени бузууга аракет жасап жаткандай. Эгерде кандайдыр бир кылмыш иштерди жасаса, ар бир мамлекет өзүнүн жаранын улутуна карабастан жазалаганга акылуу. Биздин мамлекетте деле ошондой да. Эгемендик алгандан ушул күнгө чейин Кытайдан келген 268 адам кыргыз жарандыгын алган. Алардын арасынан азыр Кытайда бир дагы кыргыз жараны кармалып, камакка алынган эмес. Биз муну текшерип, териштирдик. Анан эми башка Кытай жарандыгын алган этникалык кыргыздар кармалып жаткан болсо, ага кийлигишүүгө биздин акыбыз жок. Анткени бул алардын ички иши.

Былтыр Шанхай Кызматташтык Уюмунун Кытайдын Циндао шаарында өткөн саммитинде негизги болуп коопсуздук маселеси талкууланган. Анда Циндао декларациясы, терроризм, сепаратизм жана экстремизмге каршы туруу, маңзатка каршы күрөш, азык-түлүк коопсуздугу, айлана-чөйрөнү коргоо боюнча ШКУга мүчө мамлекет башчылардын биргелешкен чечимдери менен кошкондо жыйырмага чукул документ кабыл алынган.

Уюмга Кыргызстан, Кытай, Орусия, Казакстан, Тажикстан, Өзбекстан, Пакистан жана Индия мүчө. Ооганстан, Беларус, Иран жана Монголия уюмдун ишине байкоочулук кылышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Астана тайказандын тагдырын чечкени калды

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары

Учурда жергиликтүү медиада Өзбекстанда боло турган Көкбөрү боюнча дүйнөлүк чемпионат тайказан менен өтөт деген маалыматтар тарай баштады. Бирок бул маселенин түйүнү алигиче чечиле электиги бизге маалым болду.

Ташкент шаарында 9-10-январда Эл аралык көкбөрү федерациясынын кезектеги конгресси болуп өттү. Бул жыйында 2019-жылы Өзбекстанда өтө турган Дүйнө чемпионатынын регламенти бекитилип, баргандар бирдиктүү эрежеге токтолушу керек эле.

Тилекке каршы, жыйында оюндун эрежелери боюнча пикир келишпестик чыгып, маселе кийинки жыйынга калганы белгилүү болду.

Мен тараптар кайсы маселе боюнча орток пикир таба албай жатканына кеңири токтоло кетейин.

Көкбөрү бул оюн эле эмес...

Көкбөрү сүйүүчүлөрү үчүн Кыргызстан башкаларга караганда алда канча алдыга кетип калгандай көрүнөт чыгаар, бирок биз оюнду эл аралык майданда алдырып жибергенибиз ачуу чындык.

Кыргызстан акыркы жылдары өзүнүн ички турнирлери менен гана алек болуп, өлкөдөн сыртта өтүп жаткан оюндарга таптакыр көңүл бурбай койгону өкүнүчтүү.

Дегеним, Тажикстан менен Өзбекстанда бул аралыкта бир да жолу тайказанга ойногон ири турнирлер өткөн жок. Кыргызстан коңшу өлкөлөрдөн калыстарды окутууга, эрежени жайылтууга да бел байлабады.

Аны мындай коюп өзүбүзгө эле кайрылсак, көзгө басар Улуттук көкбөрү федерациябыздын Бишкекте штабы жок. Интернеттин заманында жашап жатсак да Көкбөрү федерациясынын расмий сайты ачыла элек.

Соңку кезде социалдык тармактарда бир нече аккаунттар активдүү иштеп жатканы менен алар деле расмий федерацияга таандык эмес.

Натыйжада эмнени көрүп жатабыз? Өзбекстан менен Тажикстан өзүнүн аламан улагын ойноп, тайказанга байланган жок.

Казакстан баарыбыз билгендей эле көкпарды эл аралык деңгээлге чыгаруу максатында тайказандан расмий баш тартып, жаңы эрежелерди киргизди.

Ал эми Кыргызстан “эреже биздики” деген позиция менен өзүбүзгө гана "чеберчиликти" көрсөтүп келе жатабыз. Жыйынтыгында көкбөрүнү жайылтуу ишин Кыргызстан колдон чыгарганы Ташкентте өткөн жыйында кашайып көрүнүп калды.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары, Кыргызстан-Москва шаарынын оюну. (2018-ж)
III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары, Кыргызстан-Москва шаарынын оюну. (2018-ж)

Бишкек-Ташкент-Астана

Эл аралык көкбөрү федерациясынын башкы катчысы Жыргалбек Саматов, мындан ары Кыргызстан эл аралык калыстарды Бишкекте окутуп, коңшуларга көкбөрүнү жайылтууга салымын аябай турганын айткан. Бирок анын сөзү Ташкенттеги катышуучуларга өтүмдүү болбоду.

Конгресске Кыргызстандан Жыргалбек Саматов менен Болот Шер барып, делегация курамында ишкер Имамидин Ташевдин жүргөнү суроолорду гана көбөйттү.

Анын үстүнө конгресске казак делегациясы катуу даярданып келгени, өз эрежесин таңуулап жатканда байкалып турду. Коңшу өлкөдөн конгресске Казакстандын улуттук спорттун түрлөрү боюнча директору Рахат Жаксыбай, көкпар боюнча башкы машыктыруучу Куан Курамаев баш болгон беш адам келди.

Алар катышуучуларды өз эрежесине ынандыруу үчүн сүйлөй турган сөздөрүн алдын ала бөлүшүп даярдап алганы, атүгүл видео-слайддан бери камдап барды.

Өз сөзүндө Рахат Жаксыбай көкбөрүнү эл аралык деңгээлден Азия оюндарынын катарына камтуу үчүн гумандуу спортко айлантып, оюнда жараат алууну азайтуу керектигин айтты. Анын Казакстан сунуштап жаткан көкпар эрежелери максатка ылайык келерин сөз арасына кыпчый кеткени талашты күчөттү.

Маселеде коңшу Тажикстан менен Өзбекстандын позициялары чечүүчү сезилгени менен бул өлкөлөр да тайказан тууралуу бир беткей турумду карманбай келет. Мындан туура бир ай мурда, ушул эле тайказан маселеси Бишкектеги конгрессте талкууланып, чекитти Ташкентте коюшмак. Эми Ташкентте чечилбеген маселе Астанага ооду.

Ташкенттеги конгресс катышуучулары
Ташкенттеги конгресс катышуучулары

Өзбекстандын күтүүсүз пикири

Тайказан маселесин улам бир конгресске калтыруу Казакстанга гана утуш алып келүүдө.

Дегеним, буга чейин нейтралдуу позицияны карманып келген Өзбекстан 9-январда биринчи жолу көкбөрү эрежелери боюнча өктөм сүйлөдү. Бул өлкөнүн Улук-кукпари федерациясынын вице-президенти Набиджан Жороев, 2001-жылы федерацияга кирип жатып азыркы уставга макул болгону менен учурдагы эреженин айрымдарын өзгөртүүгө мезгил жеткенин ачык айтты.

Керек болсо, ал 2001-жылы устав жана эрежелерди билбей эле Эл аралык федерация түзүлгөнүнө сүйүнүп, кол койгонун жашырган жок. Ошол эле учурда кайсы эрежелер өзгөртүүгө муктаж экенин так айтпады.

Бирок Набиджан Жороевдин айтканынан эле Өзбекстан Казакстандын позициясын тымызын колдоп турганын байкоого болот.

Бекболат Тлеухан, Казакстандын спорттун улуттук түрлөрү боюнча федерациясынын президенти.
Бекболат Тлеухан, Казакстандын спорттун улуттук түрлөрү боюнча федерациясынын президенти.

Демек алдыда Бекболат Тлеухандын желдеттери көкбөрүдөгү дагы бир стратегиялык оюнчу Тажикстан федерациясын өзүнө ынандырууга өтөрү бышык.

Кыргызстандын федерациясы сүйлөшүүнү азыртан баштабаса, тайказан тарапка көбүрөөк ыктап жаткан Тажикстандын өкүлдөрү дагы Астанадагы конгрессте пикирин өзгөртпөйт деп эч ким кепилдик бере албайт.

Анын үстүнө тайказанды талашып жатып, орток пикирге келе албаган өлкөлөр, маселени чечүүнү жумушчу топтун колуна берип койду. Ага ар бир өлкөдөн бирден өкүл, ал эми Кыргызстандын атынан Көкбөрү федерациясынын өкүлү Канат Мамбеталиев кирди. Жумушчу тобунун сунушу кийинки конгресске чейин ачык айтылышы керек. Дал ушу мамлекеттер аралык жумушчу топ Астанадагы конгресске тайказандын тагдыры боюнча өз сунуштамасын бермекчи.

Кыргызды көкпарга ким байлады?

Кыргыз менен казактын көкбөрүдө көксөгөнү эл аралыктан - дүйнөлүк деңгээлге чыгуу. Эки өлкө бирикмейинче, бул спорттогу максат ишке ашпай турганы анык. Мына ошондуктан 2001-жылы Эл аралык көкбөрү федерациясы түзүлүп, анын курамына Кыргызстан, Казакстан, Өзбекстан, жана Тажикстан кирген.

Тилекке каршы соңку үч-төрт жылдан бери көкбөрүдөгү кыргыз-казак таймашы саясатка айланып кетти.

Айрыкча 2016-жылы II Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында бул саясат чегине жетти. Анда Кыргызстан Казакстанды 15:3 эсеби менен жеңгенден кийин, көкбөрү түп-тамыры менен кыргыздыкы болуп чыга келип, расмий Астананын шаабайын суутту.

Ошол күндөн баштап Казакстан артыкчылыкты орнотуу үчүн эрежени өзгөртүүгө киришти.

Эң өкүнүчтүүсү Кыргызстан Казакстанга көкбөрүнүн эрежесин өзгөртүүгө 2014-жылы эле уруксат берип койгон экен. Тагыраагы, 2014-жылдын ноябрь айында Казакстан “Түрк элдеринин салттык спорт оюндарынын ассоциациясын” түзүп, ага болгон улуттук оюндарды анын ичинде көкбөрүнү көкпар атап, өздөрүнө таандык кылып кошуп койгон.

Бул жерде Эл аралык көкбөрү федерациясы турганда, көкпар Казакстандын атынан кайсы бир ассоциацияга кирбеши керек эле.

Бир эле спорттун эки уюмга кирип алганы нонсенс жана Кыргызстан андайга жол бербеши керек болчу. Бирок бул болду. Болгондо да ошондогу Кыргызстандын көкбөрү федерациясынын президенти Канатбек Исаев Кыргызстандын ассоциацияга мүчө болушун расмий тастыктап кол койгон документтери, Казакстандын “Улуттук спорт” аттуу "Ютубдагы" баракчасында сакталып калган экен.

Айтмакчы, бул документтин түп нускасын казактар Ташкенттеги жыйында дагы бир ирет кыргыз делегациясына көрсөтүштү.

Ошол 2014-жылдан тарта Кыргызстан менен Өзбекстандын макулдугун алган Казакстандын көкпары эл аралык ассоциация деп, көкбөрүгө аналог болуп калды.

Жыйынтыктап айтканда, 2016-жылы Казакстан 15:3 менен жеңилгенде, коңшулар эрежени өзгөртүү укугун пайдаланып, азыркы көкпар эрежесин иштеп чыгып, 2017-жылы биринчи Дүйнө чемпионатын уюштуруп, Астанада бизди кантип утканын билесиз.

Коомчулукта азыркыга чейин Астанага Кыргызстан достук иретинде барып, казактардын көкпар эрежесинде ойноп берген деген жаңылыш кептер айтылып келет. Эгер ага ишенип жүргөн болсоңуз, анда терең жаңылышасыз.

Биз 2014-жылы ассоциацияга кол коюп берүү менен көкпарды эл аралык спорт катары тааныганбыз жана биз көкпарга мүчөбүз.

Көкпар боюнча I Дүйнөлүк чемпионат, Кыргызстан курама командасы. (2017-ж)
Көкпар боюнча I Дүйнөлүк чемпионат, Кыргызстан курама командасы. (2017-ж)

Спорт же амбиция

Мына ошол Астанадагы 2017-жылдан бери көкбөрү боюнча да, көкпар боюнча да Азия же Дүйнө чемпионаты өтө элек.

2018-жылдагы Көчмөндөр оюндарында бул оюндардын статусун дүйнөлүк деп атадык, бирок аны Олимпиадага теңесе туура болмок. Анткени, расмий Дүйнө чемпионаты быйыл Өзбекстанда гана өтөт.

Казакстандын аалам чемпионатына өзгөчө көңүл буруп, эрежени өзгөртүү демилгесин киргизүүгө шашып жатканынын сыры ушунда.

Казакстандын көкпар федерациясын азыркы учурда оюндун кооздугу, күйөрмандардын кызыгуусу түйшөлтпөйт. Алардын негизги максаты -көкпарды Казакстандын гана атынан эл аралык аренага чыгаруу.

Бул үчүн Көкпар федерациясы Эл аралык көкбөрү федерациясына ичтен бүлүк салып, тараптарды ийге келтирүү үчүн каражатты да аябасы көрүнүп калды.

Мына ошондуктан Астанада өтө турган кезектеги конгрессте кээ бир өлкө мүчөлөрүн интрига жана коррупция аралап кетпейт деп эч ким кепилдик бере албайт. Анткени Астана конгресси бир гана тайказандын тагдыры эмес, көкбөрү менен көкпардын бирин биротоло жоготкону калды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Байматов: Матяш эртеңки оюнда өзүн көрсөтөт

Байматов: Матяш эртеңки оюнда өзүн көрсөтөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:09 0:00

Кытай эки миң казакты чыгарат

Кытай эки миң казакты чыгарат
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:13 0:00

Астана эки миң кайрылманды кабыл алат

Шинжаңдагы "окутуп-тарбиялоочу борбордун" окуучулары, 5-январь, 2019-жыл.

Астана Бээжин эки миңден ашуун казак улутундагыларга кытай жарандыгын тапшырып, өлкөдөн чыгып кетүүгө уруксат бергенин билдирди.

Казакстандын Тышкы иштер министрлигинин 9-январдагы билдирүүсүндө айтылгандай, кайрылмандар тарыхый журтуна келгенден кийин казак жарандыгын же туруктуу жашоого уруксат ала алышат.

Ак Ордонун мындай көңүл көтөргөн кабарына удаа эле бейшембиде Алматыда бир топ киши жыйынга чогулду. Ага катышкан коомдук активисттер менен Кытайда туугандары барлар Шинжаңдагы саясий тарбиялоочу лагерлерде мажбурлап кармалган боордошторго колдоо көрсөтүүнү улантууга үндөштү.

Саясий ишмер Расул Жумалы борбор азиялык активисттерге биригип, кытайлык боордоштордун маселесин байма-бай көтөрүп, талкуулап турууну сунуш кылды. "Казакстандын, Кыргызстандын, Өзбекстандын коомдук ишмерлери Кытайдагы аз улуттардын абалы тууралуу биргелешкен билдирүү менен чыгышы керек деген" оюн ортого салды.

Жыйынга катышкан Кайрат Даутхан эки жылдан бери жубайын Кытайдан чыгара албай жатканын айтып даттанды. Анын эки баласы тең казак жараны. Сегиз айлык уулу Шинжаңда аялы менен калса, төрт жаштагы кызы өзү менен Казакстанда жашайт. Даутхан Казакстандын президенти менен ар кыл мекемелерге буга чейин бир нече жолу жардам сурап кайрылганын дагы айтты.

Кытайдын Шинжаң аймагынын бийлиги жүз миңдеген адамды атайын лагерлерге мажбурлап жибергени тууралуу маалыматтар 2016-жылдан бери айтылып жүрөт. Бээжин “окутуп-тарбиялоочу борбор" деп атаган жайларда бир миллиондон ашуун киши отурганын Бириккен Улуттар Уюму да өз булактарына таянып билдирген.

Бишкекте түзүлгөн "Кытайдагы кыргыздарды колдоо" комитетинин эсебинде, жабык жайларда 50 миңдей кыргыз бар.

Мындай жайга отуруп чыккандар аларды бийлик өз маданиятынан жана ишенимдеринен баш тартууга мажбурлап, идеологиялык сабактарды окутканын айтып беришкен.

28-30-декабрга чейин 12 өлкөнүн дипломаттары Шинжаңдын Үрүмчү, Кашкар жана Хотан шаарларындагы тарбиялоочу лагерлерди көрүп чыгышкан.

Казакстандын Кытайдагы элчилигинин кызматкери Манарбек Кабазиев адамдар “окутуп-тарбиялоочу борборлордо” кошумча кесипке ээ болуп жатканын, кытай өз жарандарына "жакшы шарт" түзүп бергенин белгиледи.

- Кытай өкмөтүнүн бул студенттерге түзүп берген шарты – Кытай өз жарандарына олуттуу кам көрүп жатканын көрсөтөт деп айтууга негиз берет. Кытай өкмөтү, Шинжаң уйгур автоном районунун бийлиги өз жарандарынын жаңы кесипке ээ болушу үчүн бардык мүмкүнчүлүктү түзүп жатканын белгилегим келет, - деди казакстандык консул лагерлерди кыдырып жүргөн кезде журналисттердин суроосуна жооп берип жатып.

Кытай эки миң казакты чыгарат
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:13 0:00

Шинжаңга Кыргызстандын Бээжиндеги элчилигинин дипломаты дагы барганын тышкы иштер мекемеси бышыктады.

Кытай бийлиги “окутуп-тарбиялоочу” борборлорду көрсөтүүгө Батыш өлкөлөрүнүн дипломаттары менен эл аралык уюмдардын өкүлдөрүн кошкон жок.

«Хьюман Райтс Уотч» уюму дипломаттардын Шинжаңга сапарынан кийин билдирүү таратып, кытай бийлиги уюштурган бул иш-чараны «тыкыр көзөмөл алдында болгон сапар» деп баалады.

Эл аралык уюм кытай бийлиги көз карандысыз эксперттер менен дипломаттарды саясий тарбиялоочу лагерлерге тоскоолдуксуз киргизиши керек деп санайт.

Шинжаң: "тарбиялоочу лагердеги" жашоо
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:50 0:00

Өткөн аптада кытай бийлиги эл аралык журналисттердин чакан тобуна Кашкар, Каракаш жана Хотандагы лагерлерди көрүп чыгууга уруксат берген. Ал жерде тарбиялангандар журналисттерге бир ооздон “өз ыктыяры” менен келгенин айтып беришкен. Бийлик өкүлдөрү кабарчыларды карыш бастырбай, коштоп жүрүшкөн.

Шинжаңга барган «Казинформ» агенттигинин журналистинин жазганына караганда, лагердегилердин бири дагы арыз-муңу тууралуу ооз ачкан эмес. Алар бир ооздон «экстремизм идеялогиясын жуктуруп алганын», андан арылган соң кытай тилин, мыйзамдарды үйрөнүп үйлөрүнө кайтышарын айтып беришкен.

Казакстандык кабарчы белгилегендей, журналисттер кытай бийлигинин өкүлдөрүнүн гана катышуусунда лагердегилер менен сүйлөшө алышкан, бирөө-жарым менен ээн-эркин маектешүүгө уруксат берилген эмес.

Кытай – Казакстандын башкы соода өнөктөштөрүнүн бири. Коңшу өлкөнүн бийлиги көзөмөлдөгөн медиа каражаттары лагерлерде кармалган казактар тууралуу маалыматты көңүл сыртында калтырышат.

Казакстандын Тышкы иштер министрлигинин 9-январдагы билдирүүсү декабрь айында медиа каражаттарына чыгып кеткен маалыматты бышыктады. Анда Бээжин эки миң казакка Кытайдан чыгып кетүүгө уруксат бергени айтылган. Астана ырастагандай, кайрылмандар Казакстанга келгенден кийин казак жарандыгын же туруктуу жашоого уруксат ала алышат.

Былтыр Казакстандын тышкы иштер мекемесине камактагы казактардын туугандарынан 915 арыз түшкөн. Коңшу өлкөнүн бийлиги 2018-жылдан бери кытай тарап эки миңдей казакка Кытайдан чыгып кетүүгө уруксат бергенин маалымдаган. Анын ичинде "кош жарандыгы бар" деп шектелген 20 казактын 15и дагы боштондукка чыкканы айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан Сириядан өз жарандарын кайтарды

Сириядагы качкындар лагерлеринин биринде баласын көтөргөн аял. 26-март, 2017-жыл. Иллюстрациялык сүрөт.

Казакстандын күч түзүмдөрү “Жусан” деген атайын операциянын алкагында 5-6 январь күндөрү Сириядан ондогон казак жарандарын алып келишти. Алардын көбү аялдар жана балдар.

«Жусан» операциясы

Казакстандын атайын кызматтары 9-январда жарыялаган видеотасмада «Жусан» операциясы кантип жүргүзүлгөнү көрсөтүлгөн.

5-январда «Актау» эл аралык аэропортунан атайын учактар менен аскерлер Ирак менен Сирия тарапка бет алышкан. Бирок алар бул эки мамлекеттин кайсынысына так конгону белгисиз. Видеодо болгону «эваукациянын орду» деп жазылат. Ал жерден аскерлер ондогон аялдар менен балдарды ары жактан жетелеп келип, учакка отуругузушкан. Арасында ымыркайлар да бар.

Ошондой эле тасмада беткап кийгизилген, колдору кишенделген эркек кишилерди да аскерлер жетелеп келатканын көрүүгө болот.

Учак түн ортосунда кайра эле «Актау» аэропортуна конду. Андан чыккан аялдардын көбү көзүнө жаш алып, мекенине кайтканына ишене албай турушту. Аялдарды жана балдарды дароо атайын даярдалган борборлорго алып келишти. Эми алар медициналык текшерүүдөн өтүп, психологдун көмөгүн алышат.

- Мен мекениме кайтканда же ыйларымды, же кубанарымды билбей, нес болуп калдым. Ишене албай турам. Буга чейин өзүмдү өлкөмдү сатып кеткендей сезип жүрчүмүн. Ошондой эле болду да, биз башка мамлекетке кетип калдык. Бирок ошого карабай казак бийлиги бизди ал жакта калтырбай, алып келди. Бизди жарандыктан ажыратып салышабы деп коркуп жүрчүмүн, - дейт кайткандардын бири.

Назарбаев: "Алардын көбү Сирияга алданып кетишкен"

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев алгач ирет Сириядан кайтарылган казакстандыктар боюнча өз пикирин билдирди. Ал бул операция жеке өзүнүн тапшырмасына ылайык, «өнөктөш мамлекеттин жардамы менен» ишке ашканын айтты:

- Сириядан 47 жаран кайтарылды. Алардын отузу балдар, калгандары аялдар. Алардын баары ар кандай сөздөргө алданып, Сириядагы согуш аймактарына кетип калышкан. Кайтыш болгондор да бар. Сириядан келгендерге көмөктөшөбүз, колдойбуз. Ал кишилер медициналык текшерүүдөн өтүп, бир ай көзөмөлдө болушат. Аларга көмөк көрсөтөбүз.

Мамлекет башчы «куралдуу кагылышуу жүрүп жаткан аймактардан казак жарандарын, асыресе балдарды мекенине алып келүү операциялары мындан ары да уланарын» кошумчалады.

Нурсултан Назарбаев.
Нурсултан Назарбаев.

«Associated Press» маалымат агенттиги кабарлагандай, күрт жана араб кошуундарынан турган «Сирия демократиялык күчтөрү» кыймылы ондогон казак жарандарын алып кетүүгө уруксат берген. Агенттик «Сирия демократиялык күчтөрү» соңку жылдары «Ислам мамлекети» деп аталган террордук топтун катарында согушуп жүргөн 700дөй чет элдик жаранды туткунга алганын жазат. Алардын арасында куралдуу кагылышууларга катышкандар жана алардын үй-бүлө мүчөлөрү да бар. Аталган кыймылдын өкүлү Абдулкарим Омар «The Wall Street Journal» басылмасындагы маегинде туткунга 48 мамлекеттин жарандары түшкөнүн айткан. Ал бул мамлекеттердин бийлик органдарына өз

Сириядан келе албай жүргөн кыргызстандыктар да бар

Омардын сөздөрүнө караганда, Казакстандан тышкары Орусиянын, Индонезиянын, Судандын жарандары да өз мамлекеттерине кайтарылган. «Сирия демократиялык күчтөрүнүн» колуна туткунга түшүп, кийин лагерге жөнөтүлгөндөрдүн арасында кыргыз келиндери бар экени маалым.

Бул тууралуу былтыр ноябрь айында «Азаттыкка» байланышка чыккан Амина аттуу келин айтып берген. 23 жаштагы Амина Сириянын Эл-Хасака провинциясындагы Эл-Маликия деген чакан шаардагы лагерлердин биринде кызы менен баш калкалап жатканын жазган:

«Лагерде жашап жатканыма бир жыл эки ай болду. Шарты аябай начар. Менден башка кыргыз аялдар да бар. Өзүм Баткен облусунун Кызыл-Кыя шаарынан болом. Кыргызстанга аябай баргым келет, бирок бизди кабыл албай коюшабы деп чочулайм. Күйөөм каза болгон. Бизди кайра экстремисттердин «Ислам мамлекети» деген тобуна кошуп салышпаса экен деп корком. Мен алардын арасына баргым келбейт».

Сириянын Ракка шаарынан чыгып бараткан аялдар. 5-апрель, 2017-жыл.
Сириянын Ракка шаарынан чыгып бараткан аялдар. 5-апрель, 2017-жыл.

​Казакстандын Улуттук коопсуздук комитети буга чейин согуш жүрүп жаткан Сирия менен Ирактагы жихадчыларга кошулганы жалпысынан 800дөй казакстандык кеткенин кабарлаган. 280дөй казакстандык согуш майданында мерт болгон. Былтыр жыл соңунда Астана Сирия менен Ирактан 91 казак балдарын алып келгенин кабарлаган.

Кыргызстан бул багытта кандай иш жасап жатканы же канча жаранын алып келгени тууралуу расмий маалымат жок. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) быйыл июль айында таратылган маалыматына караганда, Сириянын согуш болуп жаткан аймактарына Кыргызстандан 850 жаран кетип, анын 150сү ошол жакта курман болгон. «Ислам мамлекети» радикал уюмуна кошулуп кеткен кыргызстандыктардын 140ка жакыны аялдар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Каримова калкалаган ишкер абактан чыкты

"Зеромакс" компаниясынын мурдагы аткаруучу директору Миродил Жалалов.

Өзбекстанда кезинде Гүлнара Каримованын камкордугунда болгону айтылган "Зеромакс" компаниясынын башчысы сегиз жылдан кийин камактан бошотулду. Байкоочулар Батыш инвесторлоруна олчойгон карызы бар компания жетекчисинин абактан чыкканын өзбек президентинин саясий чечими катары мүнөздөп жатышат.

Кезинде Өзбекстандын негизги инвестициялык долбоорлорун бир чеңгээлде кармап турган "Зеромакс" компаниясынын мурдагы аткаруучу директору Миродил Жалалов камактан бошотулганы 8-январда белгилүү болду.

"Азаттыктын" өзбек редакциясынын журналисттеринин колуна тийген документтерге ылайык, Ташкент облустук соту дүйшөмбү күнү Жалаловдун бөгөт чарасын өзгөртүп, аны сот залынан бошоткон.

Ошентсе да сот 53 жаштагы Жалаловду "акчанын изин жашыруу" сыяктуу бир катар финансылык кылмыштарга байланыштуу күнөөлүү деп таап, ага 2 миң доллардан ашык айыппул салган.

Анын жубайы Фатима Жалалова жолдошу сегиз жылдан кийин абактан чыкканын "Азаттыктын" өзбек кызматына ырастады:

- Бүгүн аны бошотушту. Ал дароо үйгө келди. Биздин кубанычыбыз чексиз. Ал сегиз жыл түрмөдө отурду. Жолдошум бошотулганы үчүн мамлекет башчысы Шавкат Мирзиёевге ыраазычылыгымды билдирем.

Миродил Жалалов 2010-жылы өзбек бийлиги "Зеромакс" компаниясын жапкандан көп өтпөй кармалган. Анын иши сотто каралган эмес. 8-январдагы Ташкенттеги соттук жараянга чейин ага кандай айып тагылганы да белгисиз эле.

Ташкент облустук сотунун 8-январдагы чечими.
Ташкент облустук сотунун 8-январдагы чечими.

Жалалов 2017-жылдын январь айында камактан бошотулуп, ага өзү жетектеген компания келтирген чыгымдарды төлөө үчүн убакыт берилгени маалым болгон.

Бирок үч ай өтпөй ал кайра камакка алынып, андан бери Өзбекстандын коопсуздук кызматынын тергөө абагында кармалып келген.

Ал жетектеген "Зеромакс" (Zeromax GmbH) компаниясы алгач 1999-жылы АКШда түзүлгөн. 2005-жылы бул инвестициялык компания Швейцарияда каттоодон өткөн.

Дал ушул мезгилде "Зеромакс" Өзбекстандын мурдагы президенти, маркум Ислам Каримовдун кызы Гүлнаранын карамагына өткөнү кабарланып келет.

Андан бери "Зеромакс" Өзбекстандагы эң көп иш орундарын камсыз кылган жана чет өлкөдөн инвестиция тарткан негизги компанияга айланган. Ал өлкөдөгү тамак-ашты иштетүүдөн тарта пахта жана текстиль өндүрүшү, ошондой эле энергетикага чейин тармактарга инвестицияларды салып, ири акцияларга ээлик кыла баштаган.

WikiLeaks сайты ачыкка чыгарган, АКШнын Ташкенттеги элчилигинин он жыл мурдагы маалыматтарында "Зеромакс" мунай жана алтын өндүрүшү сыяктуу өзбек экономикасынын негизги тармактарын көзөмөлдөрү белгиленген. 2008-жылы бул компаниянын мүлкүнүн жалпы баасы 4,5 миллиард долларга бааланган.

Гүлнара Каримова.
Гүлнара Каримова.

"Зеромакстын" ишмердигин изилдеген, Францияда жашаган өзбекстандык укук коргоочу Надежда Атаева бул компаниянын Каримовдордун үй-бүлөсү менен түз байланышы болгонун "Азаттыкка" айтты:

- "Зеромакс" биринчи үй-бүлөнүн жана түздөн-түз Гүлнара Каримованын камкордугундагы уюм болгон. Андыктан бул компанияга Өзбекстанда өзгөчө артыкчылык берилип келген. Анын тез арада өнүгүп кеткенин да ушундан билсе болот. "Зеромакс" өзбек экономикасынын негизги багыттарында иш алып барган 22 ишкананы түзүүгө жетишкен.

2010-жылы өзбек бийлиги "Зеромакстын" бардык мүлкүн камакка алганда компания чет өлкөлүк кредиторлорго 500 миллион доллардай карызы бар экени ачыкка чыккан. Компаниянын капыстан банкрот болушунан улам акчасын кайтара албаган кредиторлордун арасында немис инвесторлору да бар экени белгилүү болгон.

"Зеромакстын" мурдагы жетекчиси Жалалов бошотулар алдында Өзбекстандагы жергиликтүү басылмалар бул компаниядан аласасы бар немис кредиторлорунун маселеси жакын арада чечилерин өкмөттүк булактарга таянып кабарлашкан.

Маселен, декабрь айында Podrobno.uz. басылмасы "Зеромакстын" немис инвесторлоруна карызын 60тан 200 миллион еврого чейин деп жоромолдоп, Өзбекстандын Инвестициялар боюнча мамлекеттик комитети маселени чечүүнүн жолдорун талкуулап жатканын жазган.

Бирок азырынча карызды ким, качан төлөп берери так белгисиз. Укук коргоочу Атаева бул милдет абактан чыккан Жалаловго жүктөлөөрүн болголойт:

Укук коргоочу Надежда Атаева.
Укук коргоочу Надежда Атаева.

- Өкмөт "Зеромакстын" кредиторлорунун алдында жоопкерчилиги бар экенин түшүнүп турат. Себеби бул компаниянын көпчүлүк долбоорлоруна мамлекет кепилдик берген. Эми кредиторлорго карызды төлөп берүү үчүн Миродил Жалаловго мүмкүнчүлүк берилип жатат. "Зеромакстын" кредиторлорунун аты-жөнү жашыруун сакталууда. Бизге байкалгандай, алар абдан таасирдүү компаниялар. Алардын ою мамлекеттин кадыр-баркына таасирин тийгизип коюшу мүмкүн. Андыктан мен Жалаловдун абактан чыкканын Мирзиёев кабыл алган саясий өңүтү бар чечим деп ойлойм.

Надежда Атаева ошондой эле "Зеромакстын" мурдагы жетекчиси немис инвесторлору декабрь айында Өзбекстанга келип кеткенден кийин жана өзбек президенти Шавкат Мирзиёев Германияга бараар алдында бошотулганына көңүлүн бурду.

Өзбекстандык жана орусиялык басылмалар жазгандай, президент Мирзиёев 21-23-январда Германияда иш сапары менен болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карагандыдагы калайман элди дүрбөттү

Полиция мушташ болгон ресторанды курчоого алган учур.

Казакстандын Караганды шаарындагы мушташка байланыштуу издөөгө түшкөн жигит социалдык тармактар аркылуу видео кайрылуу таратып, багынып берүүгө даяр экенин билдирди. Ал арада эки өлкөнүн бийлик өкүлдөрү "окуяга улут аралык кагылыш катары баа бербейли" деген билдирүүлөрдү таратууда.

Калайман мушташтын катышуучуларынын бири - издөөгө алынган Нарек Гурурян. Казакстандын Ички иштер министрлиги ал 1-январга оогон түнү эле Орусиянын аймагына өтүп кеткенин билдирген. 7-январда шектүү Интернет аркылуу видео кайрылуу таратты. Анда мындай дейт:

Нарек Гурурян.
Нарек Гурурян.

- Мен Казакстандын бийлигине багынып берүүгө даярмын. Коопсуздугумду камсыз кылып, ачык-айкын тергөө жүргүзүүнү бийликтен өтүнөм. Өз жоруктарым үчүн жоопкерчилик тартканга даярмын. Бирок бирөөнүн күнөөсүн мойнума ала албайм. Мен киши өлтүргөн эмесмин.

Бирок шектүүнүн өзү кайда экени дагы эле белгисиз. ИИМдин өкүлү Алмас Садубаев Гурурянды да колго түшүүгө чакырды:

- Казакстандын Ички иштер министрлиги ишти ар тараптуу, обьективдүү иликтөөгө кепилдик берет. Гурурянга полицияга ыктыярдуу багынып берүүгө кеңеш беребиз.

Андан тышкары кылмышка шектүү катары сегиз киши кармалган.

Карагандыдагы «Байыркы Рим» ресторанында түн ортосунда жаңы жылдык майрамда конокто отурган эки топтун жапырт мушташы бычакташуу менен аяктаган. Анда 23 жаштагы жигит каза болуп, дагы үчөө жарааты менен ооруканага түшкөн.

Окуядан кийин ал жердеги камералар тарткан видео дароо Интернетке тарап, кылмышка шектүүлөрдүн тек-жайы, жеке маалыматтары «Whats App» өңдүү мессенжерлер аркылуу да жайылтылган. Таратуучулар мушташка катышкандардын улутуна басым жасап, окуяны армяндар менен казактардын кагылышы катары сүрөттөшкөн.

Казак бийлиги окуя боюнча комментарий бербей келди. Бул «ишти будамайлап жаап коюшту», «кылмышка шектүүлөрдү качырышты» деген күдүк ойлорго жол ачып, нааразылыкты күчөттү. Жекшембиде Карагандынын борборунда 200дөн ашуун киши митингге чыккан. Алар бийликтен түшүндүрмө талап кылышты.

Эки өлкөнүн бийлик өкүлдөрү окуяга улут аралык чатак катары баа бербей, катардагы кылмыш катары караш керек экенин билдирип жатышат. Казакстандын ички иштер министринин орун басары Жанат Сулейменов 8-январда улут-улутка бөлүнүп мушташуу болбогонун айтуу менен чектелип, тергөөгө байланыштуу окуянын толук чоо-жайын айтпай турганын билдирди.

Армениянын премьер-министринин милдетин аткаруучу Никол Пашинян окуяга мындайча комментарий берди:

Никол Пашинян.
Никол Пашинян.

- Курман болгон жигиттин жакындарына көңүл айтам. Окуя улут аралык мүнөздө болбогонун баса белгилей кетейин. Мага билдиришкендей, чатакташкан тараптар бир улуттуу болгон эмес. Мушташты баштагандардын арасында казак да болгон.

Казак прокуратурасы кайсы бир топтор атайын жалган маалымат таратып, коомчулуктун көзүн жазгырып, жагдайдын туруктуулугун бузууну көздөп жатканын белгилөөдө.

Маселенин дароо улут аралык өңүткө өтүп кетишине казак коомчулугунда түрдүү баа берип жатышат. Мажлис депутаты Ирина Смирнова анын себебин мындайча түшүнөт:

- Бул ириде жаштар саясатындагы ийгиликтин жоктугу. Бул биздин мамлекеттин үй-бүлөлүк саясатындагы кемчилик. Маалымат жана коммуникация министрлиги абдан сапатсыз иштеп жатат. Мамлекеттен каржыланган маалымат каражаттарынын баары өнүккөн жери жок. Ошондуктан маалыматтык боштук жаралды. Жагдайды көрөрү менен Ички иштер министрлиги да эмне болуп жатканын кабарлашы керек эле.

Ал эми саясат талдоочу Досым Сатпаев «унчукпоого» таң калбайт. Ал мындай көрүнүш Жаңы-Өзөндөгү митингдердин убагында да болгонун «Фейсбук» аркылуу эске салды:

Досым Сатпаев.
Досым Сатпаев.

«Карагандыдагы окуя дагы бир жолу көрсөттү: бийлик жасалма түзгөн бир да саясий институт форс-мажор шартында иштегенге жөндөмсүз. Алар президентке жакын саясий партиялар болобу, парламентпи, мамлекеттик медиабы же бийлик менен байланышкан коомдук же өкмөттүк эмес уюмдар болобу, жөндөмсүз».

Дагы бир саясат талдоочу Дос Кошим Казакстанда мындай чыр-чатактар башка аймактарда да болуп өткөнүн, бирок бийлик андан дагы эле сабак албай жатканын белгиледи:

- Бул идеология боюнча мамлекеттик саясат жайылтылбай жатканынан кабар берет. Дегеле андай саясат деле жок. Жаңжал болсо эле улут аралык түскө ээ болуп чыга келет. Мындайды иликтеш керек. Эч ким талдаган жери жок. Эгер бийлик маселени чечүүнүн жолун таппаса, мунун баары сөзсүз сакталып тура берет.

Ал арада кандуу окуядан кийин «бийлик армяндарды депортациялап жатыптыр» деген да сөздөр тарады. Армениянын Тышкы иштер министрлиги «чындыкка дал келбейт» деп, аны жокко чыгарды.

Казакстанда 30 миңдей армян жашайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG