Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
8-Февраль, 2023-жыл, шаршемби, Бишкек убактысы 00:11

Борбор Азия

Жанаргүл Жуматай (архивдик сүрөт)

Кытайдын Шинжаң провинциясынын миллиондон ашуун тургуну, көбү түрк тектүү мусулмандар 2016-жылдан тартып лагерлерге мажбурлап жайгаштырылып келген. Мындай лагерлердин биринде кармалып чыккан казак улутундагы Жанаргүл Жуматай эл аралык коомчулукка жардам сурап кайрылды.

Ал 47 жашта. Үрүмчү шаарында жашаган Жанаргүл кесиби боюнча журналист жана музыкант. Өткөн аптада жергиликтүү коопсуздук кызматтарынын кысымы жөнүндө ачык айтып чыкты.

Жанаргүл өзүнүн аянычтуу тагдырына эл аралык коомчулук көңул буруп, Казакстанга өтүп кетишине мүмкүнчүлүк болуп калаар деп үмүт артып отурат. Анткени ал бир кезде өзүнүн тарыхый мекенинде “Казакстан” мамлекеттик каналында иштеп, жашап кетген.

"Дүйнө коомчулугу баарын билиши керек"

“Эгер мен жоголуп кетсем же өлүп калсам, бул үчүн ким жооптуу экендигин дүйнө жүзүндөгү адамдар билишин каалайм”, – деди Жуматай даниялык академик, Шинжаң боюнча эксперт Рун Стинберг менен 2-январда телефон аркылуу сүйлөшкөн учурда.

Кытайдын түндүк-батышындагы Шинжаң – дүйнөдөгү эң катаал тескелген аймактардын бири. Акыркы жылдары бул аймак “окуу борборлору” деп аталган мекемелерде түрк жана мусулман азчылыктарынын 1 миллиондон ашуун өкүлүнүн түрмөгө камалгандыгы менен атагы чыкты. (Айрым көз карандысыз маалыматтарга ылайык, камакка алынгандар чындыгында мындан эки эсе көп).

Кашкардын түндүгүндө Артукс шаарында жайгашкан кайра тарбиялоо лагери делген мекеме. 2019-жыл
Кашкардын түндүгүндө Артукс шаарында жайгашкан кайра тарбиялоо лагери делген мекеме. 2019-жыл

Кытайдагы бул мекемелер “кайра тарбиялоо лагерлери” деп айтылып келет. Чындыгында мурдагы туткундардын, анын ичинен бир катар этникалык казактардын көрсөтмөлөрүнө карасак, ал жердеги адамдар тир укмуштай таш боор мамилеге кабылып жатканын билебиз.

Жанаргүл Жуматайдын ушул мекемелердин биринде кармалып турганы, ал 2017-жылы камакка алынганы Кытайдын полициясынын ачыкка чыгып кеткен документтери менен тастыкталган.

Чехиядагы Оломоуц шаарындагы Палацкий университетинде иштеген Стинберг “Азаттыкка” 2-январдан бери күн сайын Жанаргүл Жуматай менен сүйлөшүп жатканын айтып берди.

Анын билдирүүсүндө, Шинжаңда жарандардын телефонунда чет элдик тиркемелердин табылышы да алардын түрмөгө отуруп калышына себеп болот. Шинжаңда мамлекеттик кысым жөнүндө чет элдиктерге коркпой кабарлагандар “өтө сейрек” кездешет. Өзүн кандай коркунучка күтүп турганын, тагдыры эмне болорун жакшы билсе да Жанаргүл тобокелге бел байлаган.

Полициянын Шинжаңдагы жабырлануучулар жөнүндө Интернетке чыгып кеткен документтеринде Жанаргүл Жуматайдын камалышына анын телефонунан "туура эмес" программа табылгандыгы, анын “башка өлкөлөргө” барып келгендиги себеп болгону белгиленген.

Жуматай Стинбергге Үрүмчүдөгү жергиликтүү бийлик аны АКШда жашап жаткан белгилүү казакстандык активист Серикжан Билаш менен байланышы үчүн жакын арада камакка алабыз деп коркутуп жатканын айтты.

“Бийлик өкүлү эгерде сен тирүү калгың келсе, бүгүн кечинде өз ыктыярың менен психиатриялык ооруканага барып жатышың керек деп айтты”, – деп билдирген Жанаргүл Жуматай.

Ал лагерде эки жыл жүрүп, “өлүмдөн башканын баарын көргөнүн, азыркыга чейин тахикардия (жүрөктүн ашыкча тез кагышы) менен жабыркап жатканын да маалымдаган.

Стинбергдин Жанаргүл менен маеги Кытай режиминин курмандыктарын иликтеген Шинжаң жабыркоочулардын маалымат базасында да жарыяланды.

Полиция кызматкерлери № 3 Үрүмчү убактылуу кармоочу жайынын кире беришинде турушат. 2021-жыл
Полиция кызматкерлери № 3 Үрүмчү убактылуу кармоочу жайынын кире беришинде турушат. 2021-жыл

Стинбергдин айтымында, Жанаргүл Жуматай ага 5-январда Казакстандын Бээжиндеги элчилиги менен байланышканын билдирген.

"Элчилик Казакстанга кирүү үчүн документтерди беребиз деп айтышыптыр... Канчалык кубанса да, ал буга толук ишене албай турат. Ал [Кытайдын Коомдук коопсуздук бюросу] же жергиликтүү шаар администрациясы Казакстандын элчилигине эч кандай көңүл бурбай эле камакка алышы мүмкүн деп кооптонуп жатат", – деди Стинберг.

Казакстандын Тышкы иштер министрлиги бул маалыматтын аныктыгы жөнүндөгү суроо-талапка жооп берген жок.

“Акыркы күндөрү ал энесинин батиринен чыкпай калды. Эжеси аларга азык-түлүк ташып турат”, – деп кошумчалады Стинберг.

КЫЙЧАЛЫШ ЖАГДАЙ

Азыр Казакстандын бийлигине кыйчалыш кырдаал түзүлүп турат. Анткени, Шинжаңда уйгурлардан кийин эле экинчи чоң түрк тилдүү калк болгон этникалык казактардын абалына тынчсызданат. Экинчи жагынан, Кытай менен соода мамилеси тез өнүгүп жатат, экономикалык жактан Бээжинге байланган.

Астана 2019-жылдын башында Кытайдан 2000ден ашуун этникалык казакты чыгарып алууга жетишкенин жарыялаган.

Бирок Бээжиндин аймактагы саясатын эл аралык коомчулук айыптаганда, казак өкмөтү ага кошулган эмес. Ошол эле жылы Казакстандын тышкы иштер министри Мухтар Тлеуберди Кытай бийлигинин мындай лагерлерде этникалык казактар жок деген ырастоолорун кайталаганы талкууга түштү.

Шинжаңдагы саясаттан жабыркагандардын базасын түзгөн Жин Бунин мурдагы лагерлердеги туткундардын көпчүлүгүнө ар кандай айып коюлуп, узак мөөнөткө камалганы же үй камагында катуу көзөмөлдө жатканы тууралуу далилдерди келтирди.

"Жапырт камакка алуу өнөктүгү азыр басаңдаган болушу мүмкүн, бирок бийликтегилердин кимди кааласа ошону эч кандай далилсиз камап салуу мүмкүнчүлүгү дале жогору", - деди ал “Азаттыкка”.

Алматы шаарынын тургуну Онгарбек Усубулла Шинжаңдагы этникалык казактарды колдоого чакырган баннерди кармап турат. Алматы. 9-декабрь, 2022-жыл.
Алматы шаарынын тургуну Онгарбек Усубулла Шинжаңдагы этникалык казактарды колдоого чакырган баннерди кармап турат. Алматы. 9-декабрь, 2022-жыл.

Казакстандын бийлиги Шинжаңга байланышкан нааразылык акцияларын бир нече ирет басып салган. Сентябрь айында полиция Кытайдын лидери Си Цзинпин келип кетер алдында ушул маселе боюнча чуу салгандыгы үчүн Шинжаңда кармалгандардын эки тууганын камакка алды.

Мындан он жыл мурун Кытайдан көчүп барган жарандык активист Серикжан Билаш Казакстандан чыгып кетүүгө мажбур болду. Анын “Ата Журт ыктыярчылары” деп аталган уюму негизинен лагерлердеги туткундардын абалдарын жарыялап, Кытайдын саясатын ачыкка чыгарууда орчундуу роль ойноду.

2019-жылы ал өзү социалдык чыңалууну козуткан деген айып менен камакка алынып, коомчулук каршылык билдиргенден кийин гана бошотулган.

Бээжин. Чоң экрандан Кытайдын төрагасы Си Цзинпиндин Шинжаң-Уйгур автоном облусуна болгон сапары жөнүндө жаңылык көрсөтүлүүдө. 2022-жыл, 15-июль
Бээжин. Чоң экрандан Кытайдын төрагасы Си Цзинпиндин Шинжаң-Уйгур автоном облусуна болгон сапары жөнүндө жаңылык көрсөтүлүүдө. 2022-жыл, 15-июль

"Азаттыктын" кабарчысына телефон аркылуу берген маегинде Серикжан Билаш Жанаргүл Жуматай Шинжаңдагы казак малчыларынын укугун коргоп чыккандыгы үчүн жазаланган болушу ыктымал экенин айтты.

Ал Жуматайдын тагдырын Шинжаңдан Казакстанга качып, чек арадан мыйзамсыз өткөн, 2018-жылы сотто Кытайдагы лагерлер тууралуу ачык айтып чыккан этникалык казак Сайрагүл Саутбайдын иши менен салыштырды.

Казакстан Саутбайды Кытайга кайра чыгарып ийбесе дагы, ага жарандык бере алган жок. Азыр ал үй-бүлөсү менен Швецияда жашайт.

Серикжан Билаштын пикиринде, "Сайрагүл Казакстанда эл алдында чыгып сүйлөгөн, Жанаргүд Жуматай болсо Кытайдын өзүндө туруп куугунтук тууралуу айтып жатат".

Москвадагы кыргыз элчилигинин астындагы мигранттар.

Орусиянын Тергөө комитетинин башчысы Александр Бастрыкин орус жарандыгы бар мигранттар Украинадагы "атайын аскердик операцияга" тартылышы керектигин билдирди.

Анын "Российская газета" басылмасына берген мындай билдирүүсү Кремль аскерге чакыруунун жаңы толкунун даярдап жатат деген маалыматтар чыгып жаткан учурга туура келди.

Бастрыкин чет элдик мигранттар, анын ичинде Кавказ менен Борбор Азиядан келип, орус жарандыгын жаңы алгандар миллиондон ашуун экенин, алар укугу менен кошо аскердик милдетин аткарууга тийиштигин белгиледи.

Орус жарандыгын алып, бирок түпкү жарандыгынан баш тартпагандардын тагдыры эмне болору белгисиз. Айрым саясатчылар алар жарандык алган кийин аскерге барууга милдеттүү экенин айтышса, депутат Бекешев кырдаалдан чыгуу жолдору бар экенине токтолду.

Александр Бастрыкиндин Орусия Украинадагы "атайын аскердик операция" деп атаган согушка Борбор Азия менен Кавказдан дагы аскерге милдеттүү адамдарды жөнөтүү тууралуу сунушу Москва чабуулдарын күчөтүп, аскерге чакыруунун жаңы толкунун даярдап жатканы тууралуу кабарлар тарап жаткан маалда айтылды.

Александр Бастрыкин жарандык алып, бирок аскерге чакырууну кыйгап өтүп жаткан мигранттар укугу эле эмес, милдетин дагы унутпашы керектигин, бул үчүн мамлекеттен тиешелүү жеңилдиктер каралганын белгиледи:

Александр Бастрыкин
Александр Бастрыкин

"Орусиянын жарандыгын алуу менен бул адамдар укуктарга гана ээ болбостон, мыйзамда белгиленген милдеттерди да алышат. Алардын бири - Орусиянын Куралдуу Күчтөрүндө аскердик кызматты талапка ылайык өтөө. Атайын аскердик операциянын шарттарында мамлекет чет элдик жарандарды келишим боюнча аскердик кызматка өтүүгө үндөп, жөнөкөйлөштүргөн тартипте Орусиянын жарандыгын алуу мүмкүнчүлүгүн берет. Статистика көрсөткөндөй, чет элдиктер аскердик кызматты кыйгап өтүп, жапырт түрдө орус жарандыгын алып жатышат. Соңку беш жылда аны Борбордук Азия менен Кавказдан келген миллиондон ашуун адам алган. Анын ичинде Тажикстандын, Өзбекстандын жана Кыргызстандын 550 миңдей мурдагы жараны бар", - деп айткан Бастрыкин 14-январда "Российская газета" басылмасына чыккан маегинде.

Анын билдиришинче, өткөн 2022-жылдын биринчи жарымында эле Борбор Азия менен Кавказдан келген 60 000ден ашуун аскер курагындагы адам жөнөкөйлөштүрүлгөн тартипте Орусиянын жарандыгын алган.

Ошол эле кезде өз жарандыгынан баш тартпай туруп, орус жарандыгын алган учурлар бар экени белгилүү. 2011-жылы 13-июлда кабыл алынган "Кыргыз Республикасынын жарандыгы" тууралуу мыйзамынын 22-беренесине ылайык, кыргыз жарандыгын сактап калуу менен чет мамлекеттин жарандыгын да алууга уруксат берилет.

Ушуга ылайык, кыргыз жарандыгынан чыкпаган, бирок кийин орус жарандыгын алгандар бар экени айтылган. Орусиянын Ички иштер министрлигинин былтыркы маалыматы боюнча биринчи жарым жылдыкта 137,7 миң чет элдик орус жарандыгын алса, анын 3,6% мурдагы кыргыз жарандары түзгөн.

Депутат Дастан Бекешев буга чейин ушул маселени парламентте көтөрүп, кош жарандыгы барларды Орусиядагы аскерге чакыруудан коргоо маселесине токтолгон:

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

"Эгерде мигрантта кош жарандык болсо, анда ал орус жарандыгын таштаса болот. Ал эми бир эле - орус жарандыгы бар болсо, анда мен аларга мындай кеңеш берет элем. Алар кааласа элчиликке барып, туулган жери боюнча кыргыз жарандыгын кайра алууга арыз бериши керек. Болбосо, өтө жаман болот. Анткени процедуралар бат-баттан бекитилип, жаңы жарандык алган мигранттарды армияга чакыра башташы мүмкүн. Ошондуктан азыр эч нерсени күтүп отурбай, кыргыз жарандыгын кайра калыбына келтирүүгө аракеттене башташы зарыл. Керек болсо, алар Кыргызстанга кайтып келиши керек. 40 жашка чейинки мырзалар Орусияда калабы же калбайбы, ойлонушу керек. Орус жарандыгы жок мигранттарда көйгөй болбойт. Бирок алар аскерге чакыруу тууралуу келишимдерге кол коюп бербей, этият болушу керек".

Орусиянын Тергөө комитетинин жетекчиси Александр Бастрыкин өткөн эки жылда орус жарандыгын алган чет элдиктердин саны өскөнүн билдирген. "Өзгөчө аскердик операциянын" тапшырмаларын аткарууга катышуу үчүн натуралдаштырылган жарандарды биринчи кезекте ал жакка жөнөтүү маселесин кароо максатка ылайыктуу деген оюн билдирди.

Коомдук жана мамлекеттик ишмер, саясатчы Эмилбек Каптагаев Орусия кош жарандуулукту тааныбай турганын мисал келтирип, алардын маселеси туюк экенин белгиледи:

Эмил Каптагаев.
Эмил Каптагаев.

"Орусиянын мыйзамдарына ылайык, өз жарандарын каалагандай пайдалана алат. Ушул жагдайды эске алуу зарыл. Алар ошого таянып айтып жатышат. Бул жерде биздин мамлекет эмне кылып, кандай кылышы керек экенин айтуу кыйын. Алар өз жаранын аскерге чакырып жатса, биз эмне деп айтып, кандай кадамга бара алабыз, ага көз жеткен жок. Анткени ар бир жаран өз мекенинин астында алган милдетин так аткарышы керек. Биз деле ошону айтмакпыз. "Оруспу, кыргызбы, уйгурбу же дунганбы, биздин жаран болгон соң, мамлекеттин астындагы милдетин аткарышы кажет" деп".

Кыргызстандын бийлиги, Тышкы иштер министрлиги, Москвадагы кыргыз элчилиги Бастрыкиндин билдирүүсү тууралуу үн ката элек.

Улуттук статистика комитетинин 2022-жылдагы расмий маалыматына ылайык, Орусияда миллиондон ашуун кыргызстандык эмгек мигранты бар. Бейрасмий эсепте орус паспортун алган кыргыздардын саны 500 миңге чамалайт.

Өткөн жылдын август айында Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги чет өлкөлөрдөгү кыргыз элчилерине, айрыкча Гүлнара-Клара Саматка диаспоралар менен иштөөнү күчөтүүнү тапшырган.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG