Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
19-Апрель, 2021 дүйшөмбү, Бишкек убактысы 16:08

Экономика

бейшемби 8 Апрель 2021

Бишкектеги "эмгек биржасы" деп аталган жерге жумуш издеп барган аялдар. 2021-жыл.

Эл аралык республикалык институт (IRI) Кыргызстанда эң чоң көйгөй жумушсуздук экенин аныктады. Уюм өткөн аптада өлкөнүн социалдык абалы тууралуу иликтөөсүн жарыялады. Расмий статистикага ылайык, Кыргызстандагы 200 миңдей адам жумушсуз. Бирок алардын саны мындан алда канча көп экени айтылып жүрөт.

Бишкектин Лев Толстой көчөсү коомчулукта “эмгек биржасы” деген ат менен таанымал болуп калган. Бул жерге жарандар утурумдук жумуш издеп чогулат. Алардын бири, жашы кыркка чамалап калган Максат аттуу адамды кепке тарттык. Ал беш баласын жана оорукчан ата-энесин күндө тапкан акчасы менен багарын айтып берди:

“Кээде жумуш жакшы болот. Анда 1000 сомго чейин таап алам. Бирок жумуш чыкпай калган күндөр толтура. Күн жылыды, эми иш кызыйт. Курулуштагы кара жумуштарда иштейбиз. Короо тазалоо иштерине да алып кетишет”.

Максат чечилип сүйлөгүсү келген жок. Анан калса жол жээгине токтогон автоунаадан түшкөн адам “чуңкур казганга төрт киши керек” деп калды. Жумуш табылганына сүйүнгөндөр жабыла машинеге түшүп кетишти.

Максатка окшогондор Лев Толстой көчөсүндө ондоп тизилип турат. Алар бизге күнүнө бул жерге бери дегенде эле 300дөй адам жумуш издеп чыгарын айтып беришти. Деген менен баарына эле иш табыла бербейт. Бир күндө 100 кишиге жумуш чыкса чыгат, болбосо үйүнө куржалак кайтышат.

Өзүн Макен деп тааныштырган адам туруктуу иш болгондо көчөдө кесерип турбастыгын айтууда:

“Кымбатчылык башталгандан бери тапкан акчам тиричиликке жетпей калды. Керели-кечке иштеп жүрүп, колго тийген акыма үйгө тамак-аш алып барам. Өп-чап эле жетет. Эки балам бар. Аялым да майда-барат иштерден акча табат. Жогорку кызматтагылар элди ойлобой калды. Мына, жашым кырктан ашты. Үй сала элекмин. Ар кимдин үйүн ижарага алып эптеп жашап жүрөм”.

Бул көчөгө чогулгандар бийликтен эбак үмүтүн үзүп коюшкан шекилдүү. Эл өз арабасын өзү тартып жүргөн чакта азык-түлүктүн баасынын асмандашы да түйшүктү арбытты дешет. Жумушсуздук маселесине коронавирус пандемиясы кошул-ташыл болду.

Эл аралык республикалык институт (IRI) Кыргызстандын социалдык абалын иликтеп чыкты. Уюм жүргүзгөн сурамжылоого миңден ашык киши катышкан. Жыйынтыгында олуттуу көйгөй катары жумушсуздук аныкталган.

“Сурамжылоо 21-февралдан 5-мартка чейин уюк, стационардык телефон аркылуу жүргүзүлгөн. Ага Кыргызстандын бардык облус, район, калктуу аймактардан катышкан 1200 адамдын 700дөйү жумушсуздукту башкы көйгөй катары көрүшөт”, - деп айтылат уюмдун иликтөөсүндө.

Буга чейин ушундай эле иликтөөнү Улуттук статистика комитети жүргүзгөн. Анда айрыкча коронавирус пандемиясынын айынан ар бир үйдөн эч болбогондо бир адам жумушсуз калганы белгилүү болгон.

Ошондой эле четте жүргөн мигранттардын көбү мекенине кайтып келүүгө аргасыз болгону белгилеген. Алардын көбү Ош шаарынын тургундары деп айтылган.

IRI жүргүзгөн сурамжылоодо кыргызстандыктар (59%) эң олуттуу көйгөй катары жумушсуздукту белгилешсе, экинчи орунга коррупция (50%) чыккан. Үчүнчү орунда азык-түлүктүн кымбатташына кабатырлануу (48%), андан кийин билим берүү (28%), коронавируска (27%) тынчсыздануу болгон.

Экономист Эркин Абдразаков аталган уюмдун иликтөөсүн саясий-экономикалык кризиске байлады.

Эркин Абдразаков.
Эркин Абдразаков.

“Шайлоо артынан шайлоо болуп жатат. Биз экономиканы ойлошубуз керек. Саясат менен элдин курсагын тойгуза албайбыз. Күндөн-күнгө саясаттын табы көтөрүлүп жатат. Бул элдин чыдамын кетирет. 2019-жылдагы Кыргызстандын ички дүң өнүмүнүн көрсөткүчүнө жетиш үчүн дагы үч жыл керек. Экономика туруктуу болсо гана ошого жетебиз. Бул биздин дефолт абалына кептелгенибиздин белгиси. Мамлекеттик экономикасы коркунучтуу абалга келди. Тыштан кайсы өлкө гуманитардык жардам берсе сүйүнүп жатабыз. Тескерисинче, буга ыйлаш керек”.

Адистер өлкөдөгү жумушсуздукту азайтуу үчүн убактылуу жумуш орундарын түзүү демилгесин көтөрүп жүрөт. Маселен көчө тазалоо, арык казуу өңдүү мезгилине жараша жаралган иштерди сунушташкан.

Расмий статистикага ылайык, Кыргызстандын 2,5 миллионго чукул жараны жумушка жарамдуу. Анын теңине жакыны миграция менен жан баккандар экени айтылып жүрөт. Адистер жумушсуздук маселеси жаз айларында курчушу мүмкүн экенин эскертишет.

Өкмөткө караштуу иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү башкармалыгы ишсиз жүргөн жарандарга жардам берген мекеме. Алар өткөн жылы иш берүүчүлөр менен кызматташып 15 миң жаранды ишке орноштурган.

Мекеменин башчысынын милдетинин аткаруучу Наргиза Туркебекова пандемиядан улам эмгек рыногундагы иш орундары да кескин кыскарганын кеп салды.

“2019-жылы биз 35 миң бош орун тапканга жетишкенбиз. Ал эми 2020-жылы иш берүүчүлөр 20 миң гана жумушчу орун сунуштады. Биз анын 15 миңин пайдаланып, жумушсуз жарандарга сунуштадык”.

Расмий маалыматка ылайык, жумушсуздардын саны былтыр апрель-июль айларында өскөн. Өкмөт муну четтен кайтып келүүгө аргасыз болгон мигранттар менен негиздеген.

Жумушсуздук маселесинен улам парламент депутаты Акылбек Жапаровдун кыргызстандыктарды Орусияга поезд менен эшелон кылып жөнөтүү тууралуу сунушу талкуу-талаш жараткан.

Кыргыз милициясы элдин көбү ишсиз отургандыктан майда уурулук күчөгөнүн билдирген.

Расмий маалыматка ылайык, өлкө боюнча жалпы жумушсуздардын саны 2020-жылга карата 156 300 кишини түзөт. Расмий эмес булактарда алардын катары жарым миллионго жетери айтылып жүрөт.

Казакстандын баш калаасы Нур-Султан

"Forbes" журналы дүйнөдөгү эң бай адамдардын жаңы тизмесин жарыялады. Сап башына "Amazon" компаниясынын негиздөөчүсү Жефф Безос чыкты. Миллиардерлердин жалпы капиталы пандемияга карабай 5 триллион долларга көбөйдү. Быйыл эң байлардын катарына Казакстандан жаңы адамдар кошулду.

Пандемияда байлар көбөйдү

Акыркы бир жылда коронавирус дүйнөлүк экономиканы аксатып койгону менен миллиардерлердин көбөйүшүнө тоскоолдук жараткан жок. Америкалык "Forbes" журналы 6-апрелде жарыялаган жаңы тизмеге ылайык, дүйнө жүзүндө миллиардерлер 660 адамга көбөйүп, алардын жалпы саны эң жогорку чекке же 2755ге жетти.

Тизмеге 493 жаңы миллиардер кошулду. Бул 2020-жылы 17 саат сайын бир адамдын байлыгы миллиард доллардан ашып турду дегенди туюнтат. Жаңы байлардын 210у Кытай менен Гонконгдон чыкса, 98и АКШнын жарандары.

Дүйнөдөгү бардык миллиардерлердин 86 пайызынын байлыгы пандемия шартында азайбастан, тескерисинче көбөйгөн.

"Өткөн жылы дүйнөдөгү миллиардерлердин жалпы байлыгы 8 триллион доллар болчу. Быйыл 13,1 триллион долларга жетти. Бул 5 триллион долларга көп. Андыктан пандемия менен коштолгон бир жыл эң башкы саптардагы адамдар үчүн абдан, абдан эле жакшы жыл болду", - деп билдирди "Forbes" журналынын мазмундук жагына көз салган улук кызматкери Рэндалл Лэйн.

Безос менен Масктын байлыгы артты

Ааламдагы эң бай адамдардын башкы сабына быйыл да "Amazon" компаниясынын негиздөөчүсү Жефф Безос чыкты. Анын байлыгы бир жыл ичинде 64 миллиард долларга көбөйүп, жалпысынан 177 миллиард долларга жетти. Безостун байлыгынын артышына интернет аркылуу товар сатууга шарт түзгөн "Amazon" компаниясынын акцияларынын өскөнү себеп болду.

"Amazon" компаниясынын негиздөөчүсү Жефф Безос, Сиэтл шаары, 18-июнь 2014-жыл.
"Amazon" компаниясынын негиздөөчүсү Жефф Безос, Сиэтл шаары, 18-июнь 2014-жыл.

Ал эми электр унааларын чыгарган "Tesla" компаниясынын башчысы Илон Маск алгач ирет экинчи сапка көтөрүлдү. Бир жыл мурда эле миллиардерлердин тизмесинде 31-катарда турган Масктын байлыгы быйыл 151 миллиард долларга жетти. Ал бир жылда байлыгын 126,4 миллиард долларга көбөйтүп, бул жагынан Безосту артка таштады. Буга "Tesla" компаниясын акциясы 12 ай ичинде 705 пайызга өскөнү себеп болду.

Үчүнчү орунга "Louis Vuitton" жана "Christian Dior" люкс бренддеринин кожоюну, франциялык Бернар Арно ээ болду. Анын байлыгы бир жыл ичинде дээрлик эки эсе көбөйүп, 150 миллиард долларга жеткен.

"Microsoft" компаниясынын негиздөөчүсү Билл Гейтс быйыл төртүнчү катардан орун алды. "Forbes" журналы узак жылдардан бери дүйнөнүн эң бай адамы деп аталып келген Гейтстин байлыгын 124 миллиард долларга баалады.

Ал эми "Facebook" компаниясынын башчысы Марк Цукерберг 97 миллиард доллары менен бешинчи сапка чыкты. 2020-жылы анын байлыгы 42,3 миллиард долларга өскөн.

Быйыл 1993-жылдан бери дүйнөдөгү эң бай беш адамдын катарынан түшпөй келаткан белгилүү инвестор Уоррен Баффетт алтынчы катарга жылып калды. Ошентсе да анын байлыгы бир жылда 28 миллиард долларга өсүп, жалпысынан 96 миллиард долларга жетти.

Аял миллиардерлердин арышы

Өткөн жылы дүйнө жүзүндөгү эң бай аялдардын саны да бир жыл мурдагыга караганда 36 пайызга өстү. Натыйжада "Forbes" журналынын миллиардерлер тизмесине баш-аягы 328 аял кошулду.

"L’Oreal" косметикалык компаниясынын 33 пайызына ээлик кылган франциялык Франсуаза Беттанкур-Майерс дүйнөдөгү эң бай ишкер айым болуп калды. Анын байлыгы 73,6 миллиард долларга бааланды.

Армян тектүү, америкалык тележылдыз Ким Кардашьян, Ереван, 8-октябрь 2019-жыл.
Армян тектүү, америкалык тележылдыз Ким Кардашьян, Ереван, 8-октябрь 2019-жыл.

Быйыл биринчи жолу америкалык тележылдыз, ишкер Ким Кардашьян миллиардерлердин катарынан орун алды. Жаңы тизме дүйнөдө өзү бизнес түптөгөн аялдардын саны да 41ге көбөйүп, 108ге жеткенин көрсөттү.

Миллиардерлердин тизмесин быйыл 35-жолу жарыялап жаткан "Forbes" журналынын өкүлү Рэндалл Лэйн дүйнөдө акчалуулардын көбөйүшүн байлыктын демократиялашуусу, мүмкүнчүлүктөрдүн көбөйүшү менен түшүндүрдү.

"Эгер сандарды карасак, бул жагдай элдин кыжырдануусун жаратат деп күтсөк болот. Бирок себептерди талдай турган болсок, экономикалык динамизмди байкай алабыз. Биз өздөрүн өздөрү миллиардер кылган мынчалык көп адамды мурда көргөн эмеспиз. Мынчалык көп миллиардер аялдарды да көргөн эмеспиз. Адамдар мынчалык байып көргөн эмес. Бул экономикадагы динамикадан, мүмкүнчүлүктөрдөн кабар берет. Бул жагдай жалпы экономикага пайдасын тийгизет деп үмүттөнөм", - деди Лэйн.

Казакстандын эски-жаңы миллиардерлери

Мүмкүнчүлүктөр демекчи, быйыл Казакстанда миллиардерлердин саны үч адамга көбөйүп, жалпы саны жетиге жетти. Алардын жалпы байлыгы 22 миллиард долларды чапчыйт.

"Forbes" билдиргендей, Казакстандын эң бай адамдарынын башкы сабында "KAZ Minerals" металлургия гигантынын кожоюну Владимир Ким турат. Ал бир жыл ичинде байлыгын 900 миллион долларга көбөйүп, 4,6 миллиард долларга жеткирди. Владимир Ким миллиардерлердин тизмесинде 622-орунда турат. Анын "KAZ Minerals" компаниясы Кыргызстандын Ала-Бука районундагы Бозымчак алтын кенин да иштетери белгилүү.

Казак миллиардерлеринин экинчи катарында мурдагы президент Нурсултан Назарбаевдин ишенимдүү адамдарынын бири деп саналган бизнесмен Булат Утемуратов турат. Металлургия, тейлөө, медиа тармактарында бир нече компанияга ээлик кылган Утемуратовдун байлыгы бир жыл ичинде 700 миллион долларга артып, 3,4 миллиард долларга жетти.

Казакстандын туңгуч президентинин кызы Динара Кулибаева бир топ жылдардан бери миллиардерлердин катарынан түшпөй келет.
Казакстандын туңгуч президентинин кызы Динара Кулибаева бир топ жылдардан бери миллиардерлердин катарынан түшпөй келет.

Казакстандын жаңы үч миллиардеринин арасына кирген 51 жаштагы Вячеслав Ким (3,3 миллиард доллар) менен 45 жаштагы Михаил Ломтадзе (3,2 миллиард доллар) дароо эле үчүнчү жана төртүнчү орунга чыгышты. Алар "Kaspi bank" коммерциялык банкын башкарган "Kaspi" финтех компаниясына ээлик кылышат.

Ал эми бир топ жылдан бери миллиардерлердин катарынан түшпөй келаткан Динара Кулибаева менен анын күйөөсү Тимур Кулибаевдин ар биринин байлыгы 2,8 миллиард доллар деп бааланды. "Forbes" мурдагы президент Назарбаевдин кыз-күйөөсү ээлик кылган компаниялар инвестиция жана финансы тармактарында иш алып барарын белгиледи.

Тизмедеги казакстандык миллиардерлердин акыркы сабынан Тимур Турлов орун алды. Эң бай адамдардын катарына биринчи жолу кошулуп жаткан Турловдун байлыгы 2,1 миллиард доллар деп бааланды. 33 жаштагы бул ишкер Казакстандагы эң жаш миллиардер болуп калды. Ал 2008-жылы окууну аяктай эле жатып, "Freedom Holding" аттуу брокерлик компания түзгөн.

Азырынча "Forbes" журналынын эсеби боюнча, Кыргызстандан бир да миллиардер чыга элек.

Казакстандан тышкары пост-советтик чөлкөмдөн Орусия, Украина жана Грузияда гана миллиардерлер бар. Грузияда алардын саны бирөө же белгилүү олигарх Бидзина Иванишвили гана болсо, Украинада эң бай жети адам бар. Орусияда миллиардерлердин саны быйыл 21 кишиге көбөйүп, жалпысынан 120га чукулдады.

Ал эми дүйнөдө миллиардери бар өлкөлөрдүн саны 70тин тегерегинде. Алардын биринчи сабында АКШ, экинчиде Кытай, үчүнчү катарда Индия турат.

Буга чейин эл аралык "Oxfam" кайрымдуулук уюму коронавирус пандемиясы маалында дүйнөдөгү өзгөчө бай он кишинин байлыгы андан ары көбөйгөнү менен 500 миллиондой адам жакырчылыкка кептелип, кедей-кембагалдар каржылык мүшкүлгө ого бетер белчесинен батканын билдирген.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG