Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
7-Февраль, 2023-жыл, шейшемби, Бишкек убактысы 23:46

Экономика

Нурсултан Назабаев

Казакстанда "Туңгуч президент – Елбасы" мыйзамы толугу менен күчүн жоготту.

13-январда казак парламентинин депутаттары конституциялык мыйзамды жоюуну бир добуштан колдоду. Серепчилер бул чечим Нурсултан Назарбаевдин кол тийбестигине таасир этпесин, экс-президенттин жеке өзүнө берилген артыкчылыктар сакталарын белгилешет.

Акордо Назарбаевдин "караанынан" арылгысы келеби?

Мажилис депутаттары жума күнү экс-президент Нурсултан Назарбаевге жана анын үй-бүлөсүнө көптөгөн артыкчылыктарды берген конституциялык мыйзамды жокко чыгарды.

"Казакстандын демократияга жана плюрализмге карай терең саясий трансформациясында жеке топтордун бийликти ээлеп алуу аракеттерине жол бербөө маанилүү", - деди демилгечи депутаттардын бири Ерлан Саиров.

2000-жылы коңшу өлкөдө кабыл алынган мыйзамда "Назарбаев менен анын үй-бүлө мүчөлөрү кылмыш жоопкерчилигине тартылбайт, камалбайт, мүлкүнө чектөө коюлбайт" деп жазылган.

Димаш Алжанов.
Димаш Алжанов.

Казакстандык саясат таануучу Димаш Алжанов эгерде Назарбаев менен анын жакындарынын аракеттери толук иликтенип, алардын байлыгынын булагы так аныкталбаса, мыйзамды жокко чыгаруу жөн гана расмий чара катары караларын белгилейт.

"Токаевдин азыркы аракеттери Назарбаевдин атын Конституциядан жана башка мыйзамдардан алып салып, саясий режимди жана өзүнүн бийлигин турукташтырып, коомчулуктун көңүлүнөн жана сынынан алыстатып жаткандай. Январь окуясынан бир жыл өткөндөн кийин алардын элге көрсөтө турган эч нерсеси калбай калгандыктан, бул коомчулукту алдоонун расмий кадамы сыяктуу карасак болот".

Cаясат таануучу эгер Акордо Назарбаевдин "караанынан" арылгысы келсе, мыйзамдык өзгөрүүлөрдү жана маалымат өнөктүгүн мурдарак башташы керек эле деген пикирде.

"Мыйзам январь окуясынан бир жылдан кийин гана жокко чыгарылды. Башкача айтканда, Назарбаев жана анын үй-бүлө мүчөлөрү активдерин чогултуп, негизги байлыгын өлкөдөн чыгарып, жашырып койгонго үлгүрдү. Азыр бул системада Назарбаевдин бар экенин ырастаган расмий белгилер гана жок кылынууда", - дейт Алжанов.

Экс-президенттин кол тийбестиги

Казакстанда экс-президенттин кол тийбестиги Конституцияда жана "Президент жөнүндө" мыйзамда жазылган. Бул мыйзамдын 36-беренесинде "мурдагы мамлекет башчы мамлекетке чыккынчылык кылган учурларды кошпогондо, президенттин ыйгарым укуктарын жүзөгө ашырууга байланыштуу аракеттери үчүн жоопкерчиликке тартылбайт" деп жазылган.

Казакстандык юрист Акиф Сулейменов "Азаттыкка" берген комментарийинде мыйзам жокко чыгарылганы менен Нурсултан Назарбаевдин кол тийбестиги сакталып калаарын белгилейт.

"Мамлекеттик чыккынчылык боюнча кылмыш ишин козгоонун жол-жобосу татаал. Мажилистин депутаттарынын үчтөн биринен кем эмесинин демилгеси менен көтөрүлүп, кийин Сенат иликтөө уюштуруп, андан кийин гана Конституциялык сот корутундусун чыгарышы керек. Жогорку сот маанилүү жүйөлөрдү келтириши абзел".

13-январда журналисттер Казакстандын юстиция министри Азамат Eскараевге "эгер экс-президенттин кылмышы далилденсе, анын үй-бүлө мүчөлөрүнө кылмыш иши козголушу мүмкүнбү?" деген суроо узатышты.

"Президент жөнүндөгү мыйзамда экс-президенттин үй-бүлө мүчөлөрүнө андай кепилдиктер каралган эмес" деп министр так кесе жооп берди.

"Элбасы" жөнүндө мыйзам артка иштебейт"

Казакстанда 30 жылдай бийликте турган Нурсултан Назарбаевдин жакындары жана санаалаштары өлкөдөгү эң таасирдүү фигураларга айланган. Агасы, кыздары жана күйөө балдары курулуш, соода, транспорт жана банк тармагында эбегейсиз бизнеске ээ болуп, байыган. Алардын байлыгынын булактары ачык айтылбайт. Батышта Назарбаевдердин кыймылсыз мүлкүн "күмөндүү каражаттарга" сатылып алынган деген жүйө менен камакка алууга аракет кылган учурлар болгон.

Солдон оңго: Алия Назарбаева, Болат Назарбаев, Дарига Назарбаева жана Кайрат Сатыбалды.
Солдон оңго: Алия Назарбаева, Болат Назарбаев, Дарига Назарбаева жана Кайрат Сатыбалды.

Өлкөдөгү эң бай бизнесмендердин тизмесине кирген, Назарбаевдин бир тууганы, маркум Сатыбалды Назарбаевдин уулу Кайрат Сатыбалды былтыр сентябрда алты жылга эркинен ажыратылган. "Кандуу январь" окуялары маалында Дубайга Бишкек аркылуу учуп кеткени ачыкка чыккан Назарбаевдин кичүү иниси Болат Назарбаевдин саламаттыгы начарлап, майыптардын арабасында отурган видеосу жарыяланган. Ал эми Назарбаевдин тун кызы Дарига Назарбаеванын мурдагы кудасы Кайрат Боранбаев мамлекеттик каражатты мыйзамсыз коротууга айыпталып камалган.

Былтыр "Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө" долбоору (OCCRP) Нурсултан Назарбаев өзүнө тиешелүү төрт кайрымдуулук фонду аркылуу сегиз миллиард долларга жакын активдерди пайдаланып жатканын ачыктаган. Экс-президент бул мүлккө түздөн-түз ээлик кылбайт. Активдерге банктар, мейманканалар, телеканалдар, соода борборлору жана 100 миллион долларлык учак алынган. Талдоочулардын айтымында, Назарбаев бул активдерди көзөмөлдөп, чечим кабыл алат.

Казакстандык саясат таануучу Газиз Абишев "Настоящее время" телеканылына берген маегинде, эми Назарбаевдин туугандары "башын көтөрбөсө" гана тынч жашарын айтат.

""Элбасы" жөнүндөгү мыйзам артка иштебейт. Андыктан мыйзам күчүн жоготкон соң Назарбаевдин туугандары жакшы жүрсө жоопкерчиликке тартылбайт. Бирок эгер алар туура эмес нерселерди жасаса, өкмөт органдары мыйзам чегинде доомат коюуга мүмкүнчүлүк пайда болот".

1991-жылы 1-декабрдагы шайлоодо Нурсултан Назарбаев добуштардын 98,7% алган. Ошондон тартып 2019-жылга чейин бийликте турду. Президенттик кызматтан кеткенден кийинки эки жылда Коопсуздук кеңешинин түбөлүк катчысы жана бийликтеги "Нур Отан" партиясынын башчысы катары саясий салмагын жоготкон жок. Бирок 2022-жылы Январь окуясынан кийин баары өзгөрдү.

Казакстанда 2022-жылдын июнь айындагы Конституцияга өзгөртүү киргизүү боюнча референдумда ондон ашык оңдоп-түзөтүүлөр кирген. Андан тышкары, Башмыйзамдан биринчи президент тууралуу бардык жобо алынган.

12-январда Назарбаев “Ардактуу сенатор” наамынан да кол жууду.

"Азаттык" радиосунун казак кызматынын кабарчыларынын Назарбаевдин Алматыдагы резиденциясына барып, экс-президенттен комментарий алуу аракетинен майнап чыккан жок.

Иллюстрациялык сүрөт.

Жогорку Кеңеш Кыргызстанда 10 миллион жана 20 миллион сомдон ашык инвестиция салган чет өлкөлүк жарандарга беш жылдан 10 жылга чейин виза берүү боюнча мыйзам долбоорун кабыл алды.

Анын авторлору өлкөдө бизнес баштайм деген башка мамлекеттин жарандарына жакшы мүмкүнчүлүк түзүлгөнүн айтып жатышат. Талдоочулар инвестиция тартуу үчүн эң биринчи салык саясатын ачык кылып, бийлик ишкерлердин мүлкүнүн корголушуна кепилдик бериши керек дешет.

Жогорку Кеңеш 11-январдагы жыйынында “Тышкы миграция жөнүндө” мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу мыйзам долбоорун үчүнчү окууда кабыл алды. Документ эми президенттин кароосуна жөнөтүлөт.

Парламенттин төрт депутаты – Дастан Бекешев, Элвира Сурабалдиева, Жанарбек Акаев жана Сеидбек Атамбаев жазган мыйзам долбоору Кыргызстанда инвесторлорго шарт түзүп берүүгө багытталганы айтылды.

“Азыр 10 миллион сомдон ашык инвестициялык салым кошкон чет элдик жаран Кыргызстанда үч жылга инвестициялык виза алат. Биз бул мөөнөттү беш жылга узарттык. Андан тышкары 20 миллион сомдон ашык инвестиция салса, ал 10 жылга инвестициялык виза алса болот. Себеби, үч жыл аз. Мисалы, бирөө Кыргызстанда чоң ишкана ачам десе ага бул убакыт жетпейт. Мамлекет ага жок дегенде 10 жыл бериш керек”, - деди Дастан Бекешев.

Документти талкуулоо учурунда бул мыйзам арам акчаны адалдоого курал болуп калбайбы деген кооптонуулар көп айтылган. Авторлор Кыргызстанга инвестиция салам деген ишкерди Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК), Инвестициялар боюнча улуттук агенттик жана Финансылык чалгын кызматы текшерерин билдирди.

2021-жылы инвестицияларды колдоо боюнча мыйзамдарга өзгөртүү киргизилип, инвесторлорго 10 миллион доллар каражат салып өкмөт менен инвестициялык макулдашуу түзүүгө жол ачылган. Ага чейин бул сумма 50 миллион доллар болчу. Аны менен кошо эле 10 миллион сомдон ашык инвестиция кылгандарга виза алыш үчүн Тышкы иштер министрлигине арыз тапшырууга укук берилген. Дастан Бекешев Кыргызстанда 2022-жылы 27 инвестициялык виза берилгенин айтты.

Документтин авторлорунун бири депутат Элвира Сурабалдиева буларды кошумчалады:

“Мен Орусиянын Екатеринбург шаарына барганда биздин мекендештер кайрылды. Алар Орусиянын жарандыгын алышканын, Кыргызстанга инвестиция салалы десе маселелер бар экенин айтышты. Ал эми “Мекен карт” анчалык көп мүмкүнчүлүктөрдү бербейт. Кыргызстанда 30 жылдан бери саясий туруктуулук болбосо да ата мекендик ишкерлер өз аракети менен экономиканы сүйрөп келатат. Бизнесмендер өкмөттөн бизге жардам бербесеңер да жок дегенде тийишпегиле деп суранат. Бирок текшерүүнү күчөтүп, кээ бирин камап салууда. Бул инвестицияны качырат”.

Кыргыз өкмөтү өлкөдө инвесторго шарт түзүп, алардын мүлкүнүн кол тийбестигине кепилдик берерин билдирип келет. Бирок бизнести мыйзамсыз текшерүү, акча чогултуу фактылары бар экенин моюнга алып, 2023-жылы ишкерлерди текшерүүгө мораторий киргизген.

Пландуу жана фактылардын негизинде жазылган арыздар боюнча текшерүүлөргө тыюу салынган жок. Тиешелүү жарлыкка былтыр президент Садыр Жапаров кол коюп, укук коргоо органдарынын жана мамлекеттик мекемелердин кызматкерлери текшерүүлөрдү негизсиз жүргүзсө жумуштан бошотууга чейинки чаралар көрүлөрү эскертилген.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Абдывахап Нурбаев инвесторлорго виза берип коюу менен эле маселе чечилбесин, аларга шарт түзүү, жер бөлүп берүү, документтик иштерин бүтүрүү сыяктуу бюрократиялык маселелерди да чечүү керек дейт.

“Салык саясаты ачык-айкын болуп жеңилдиктер берилсе инвесторлор дагы көп акчасын салат. Өкмөт инвестордун башка да каражатын тартып келгенге аракет кылышы керек да. Тилекке каршы Кыргызстанда адилеттүү сот жок. Бул инвесторлорду качырат. Экинчиден, салыкты толтурабыз деп ишкерлерди 6-7 жыл мурунку иштери боюнча текшерип атышат. Бул туура эмес. Ишкерлерди бир гана Салык кызматы текшерип, салыгыңды төлө да ишиңди кыла бер деш керек”.

Улуттук статистика комитетинин маалыматына караганда, былтыр январь-сентябрь айларында Кыргызстанга 958 миллион доллар инвестиция келген. Ушул эле убакытта 563 миллион доллар сыртка чыгарылып кеткен. Статистика комитети азырынча өткөн жылдын жыйынтыгы боюнча көрсөткүчтөрдү жарыялай элек.

Экономика жана коммерция министринин орун басары Айнура Үсөнбекова өлкөдөгү инвестициялык абал тууралуу “Азаттыкка” мындай ою менен бөлүштү:

“Президенттин кызматка киргенден кийин үчүнчү жарлыгы инвестицияны коргоо жана ишкерлердин коопсуздугун камсыдоого байланыштуу болгон. 2026-жылга чейинки улуттук программада да инвесторлорго шарт түзүү боюнча бир топ тапшырмалар коюлган. Эң башкысы - инвесторлор өзүн коопсуз сезиши керек. Базарга киргенден кийин акчасын тоскоолдуксуз жүгүртүшү керек. Инвесторлорго шарт түзүүдө адамдык факторлорду азайтуу боюнча да иштеп атабыз”.

Кыргызстанга кирген түз инвестиция 2015, 2019, 2021-жылдары 1 миллиард доллардан ашкан. Калган жылдары тыштан келген акча бул суммага жеткен эмес. Ал эми 2020-жылы көрсөткүч 537 миллион долларга чейин түшкөн. Бийлик муну коронавируска байланыштуу дүйнөдөгү кырдаал менен түшүндүргөн.

Былтыр депутаттар тобу 500 миң доллардан көп инвестиция салган чет өлкөлүктөргө Кыргызстандын жарандыгын берүү боюнча да мыйзам долбоорун сунушташкан.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG